ڪراچي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ڪراچي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1683</id>
    <revision>
      <id>424943</id>
      <parentid>421708</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 12 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433749" sha1="8d5uxmv0hqzugkjl1ijpypkcgr7arf6" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}}
{{Infobox settlement
| name = ڪراچي&lt;br&gt;Karachi
| native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}}
| settlement_type = '''پاڪستان جو ميٽروپولس''
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg
| photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg
|size= 280
| photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg
| photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg
| photo3b = KPT HQ.jpg
| photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG
| size = 280
| position = center
| spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1)
| color = Color of spacing between the images (default: black)
| border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1)
| color_border = Color of border surrounding the montage (default: black)
| text =
| text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF)
| foot_montage =
}}
| nickname = ''روشنين جو شهر''&lt;br&gt;''قائد جو شهر''
| pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 200
| pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| pushpin_relief = 
| coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]]
| established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| established_date = 2011
| seat_type = سٽي ڪائونسل
| seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]]
| parts_type = 
| parts_style = 
| parts = 
| p1 = 
| p2 = 
| p3 = 
| p4 = 
| p5 = 
| p6 = 
| p7 = 
| government_footnotes = &lt;ref&gt;  name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| 2 parts_type = 
| government_type = ميٽروپوليٽن شهر
| leader_title = [[ميئر]]
| leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]]
| leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]]
| leader_name1 = سعيد مراد
| area_footnotes = &lt;ref name=geography&gt;{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography &amp; Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| area_magnitude = 1 E+6
| area_total_km2 = 3780
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 8
| population_total = 14,910,352&lt;ref name=census2017&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}&lt;/ref&gt; (provisional)
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;pt28Aug2017&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]]
| population_density_km2 = auto
| population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر|
| population_note = 
| postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code = 74XXX&amp;nbsp;– 75XXX
| area_code = +9221-XXXX XXXX
| area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]]
| blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر
 (2014)&lt;ref name=&quot;pwc1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&amp;NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&amp;NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]]
| blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017|archive-date=5 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|www.kmc.gos.pk}}
| blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو
| blank3_info_sec1 = وچولو
| title = 
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +05:00
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس.  ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار
|seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014 |archive-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|seat1='''''ڪل 7 ضلعا'''''
* [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]]
* [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]]
* [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]]
* [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]]
* [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]
* [[ملير ضلعو|ملير]]
* [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021
* درجو: پاڪستان ۾: پهريون
ايشيا ۾: ٽيون 
دنيا ۾: 12هون
* ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881
* ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}}

[[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] 


'''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾، 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. ڪراچي 1947ع کان وفاقي گاديءَ جي منتقليءَ واري دور تائين پاڪستان جي گادي پڻ رهيو. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ان کي ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC – The World According to GaWC 2008 |publisher=Loughborough University |date=3 June 2009 |access-date=14 September 2009 |archive-date=11 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIGJE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html |title=PIGJE |website=PIGJE |access-date=25 February 2016 |archive-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930024229/http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچي ڊويزن جي آبادي لڳ ڀڳ '''2 ڪروڙ 3 لک''' هئي، جنهن سبب هي دنيا جي وڏي آبادي رکندڙ شهري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو؛ ملڪ جي ڪيترين وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، صنعتي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر هتي قائم آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پاڪستان جي پرڏيهي واپار جا اهم سامونڊي مرڪز آهن، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] ملڪ جي اهم ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي ميڊيا، فيشن، ثقافت ۽ تفريحي صنعت جو پڻ نمايان مرڪز آهي. شهر پنهنجي نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي گوناگونيت سبب سڃاتو وڃي ٿو، جتي سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف برادرين جا ماڻهو آباد آهن؛ انهيءَ گهڻ ثقافتي سڃاڻپ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Penguin Publishing Group&quot;&gt;{{cite book |last=Inskeep |first=Steve |title=Instant City: Life and Death in Karachi |year=2012 |publisher=Penguin Publishing Group |isbn=978-0-14-312216-6 |pages=284 |url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ واري ساحلي علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ قديم زماني تائين پهچي ٿي، جڏهن ته موجوده شهر جي اوسر جو تعلق '''ڪولاچي''' نالي ماهيگيرن جي وسنديءَ سان آهي، جيڪا ارڙهين صديءَ دوران هڪ قلعي بند واپاري مرڪز طور اهميت حاصل ڪرڻ لڳي؛ 1729ع کي عام طور ان جي منظم شهري قيام سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ شهر جي ابتدائي تاريخ ۽ بنياد بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. 1839ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي فتح کان پوءِ ڪراچيءَ جي بندرگاهه، ريلوي، رستن ۽ شهري انتظام کي ترقي ڏني وئي، جنهن سان هي شهر [[برطانوي هندستان]] جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي؛ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان پناهگير هتي اچي آباد ٿيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. ان لڏپلاڻ ۽ پوءِ پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم ۽ واپار لاءِ ماڻهن جي مسلسل آمد شهر جي آباديائي، لساني، ثقافتي ۽ معاشي بناوٽ کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. وفاقي گاديءَ جي منتقليءَ باوجود ڪراچي پاڪستان جو اهم ترين مالي، صنعتي ۽ سامونڊي مرڪز رهيو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ سياسي ۽ لساني ڇڪتاڻ، [[سوويت-افغان جنگ]] سان لاڳاپيل هٿيارن جي ڦهلاءَ، فرقيواراڻي تشدد، دهشتگردي ۽ منظم ڏوهن شهر جي امن امان کي شديد متاثر ڪيو. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي شروع ڪيل وڏي حفاظتي ڪارروائيءَ کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. تنهن هوندي به تيز آباديائي واڌ، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي، آمدرفت، ماحولياتي آلودگي ۽ شهري انتظام جا مسئلا ڪراچيءَ جي ترقيءَ لاءِ اهم چئلينج آهن.

== نالو ==

=== ڪلاچي ۽ ڪراچيءَ جي نالي جي بڻ ===

ڪراچيءَ جي نالي بابت مشهور روايت جو تعلق '''ڪلاچي''' يا '''ڪولاچي''' نالي هڪ عورت يا مقامي وسنديءَ سان ٻڌايو ويندو آهي. تاريخي بيانن ۾ ''ڪلاچيءَ جو ڳوٺ''، ''ڪولاچيءَ جو ڳوٺ''، ''ڪلاچيءَ جو ڪُن'' ۽ پوءِ ''ڪراچي'' جهڙا نالا ملن ٿا.
جديد ڪراچيءَ جي واپاري وسنديءَ جو بنياد مشهور روايت موجب 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر پڻ ان جو شڪار ٿي چڪا هئا.
مائي ڪولاچيءَ بابت روايت جا مختلف روپ ملن ٿا. تنهنڪري ان کي شهر جي نالي جي قطعي تاريخي وضاحت بدران مقامي لوڪ روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;KarachiCommissioner&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Karachi
 |url=https://www.commissionerkarachi.gos.pk/karachi/history
 |publisher=Commissioner Karachi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''ڪراچي'' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو.

=== 1742ع جي ڊچ دستاويز ۾ ڪراچيءَ جو نالو ===

1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;FloorVOC&quot;&gt;{{cite book
 |last=Floor
 |first=Willem
 |title=The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th Centuries
 |publisher=Institute of Central &amp; West Asian Studies, University of Karachi
 |year=1993–1994
 |page=49
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VOCshipping&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544
 |title=The Dutch East India Company's Shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795
 |date=2 February 2015
 |access-date=14 June 2015
 |archive-date=26 December 2015
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544
 |url-status=live
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هي دستاويز ڪراچيءَ جي نالي جي پراڻن يورپي لکت وارن شاهدن مان هڪ آهي. بهرحال، ڪنهن نالي جي ارڙهين صديءَ ۾ دستاويزي موجودگيءَ مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انهيءَ هنڌ ان کان اڳ ڪا آبادي موجود نه هئي.&lt;ref name=&quot;FloorVOC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== شروعاتي تاريخ ===


==== قبل از تاريخ آبادڪاري ====

ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني سرگرمين جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] سان منسوب آثار دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن.
اهي آثار موجوده ڪراچيءَ واري جاگرافيائي علائقي جي قدامت ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي موجوده نالي واري ڪراچي شهر جي مسلسل شهري وجود جو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

==== قديم سامونڊي رستا ۽ يوناني حوالا ====

موجوده ڪراچيءَ وارو سامونڊي ڪنارو قديم زماني کان [[سنڌو ماٿري]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپيل رهيو آهي. قديم يوناني ۽ پوءِ جي جاگرافيائي بيانن ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان ڪيترن بندرگاهن ۽ ساحلي هنڌن جا نالا ملن ٿا.
قديم يوناني عالم [[ٿيوفراسٽس]] ٽين صدي ق.م ۾ پنهنجي تصنيف ''[[هسٽوريا پلانٽارم (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' جي چوٿين ڪتاب ۾ هن وسيع علائقي سان لاڳاپيل هڪ بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ”پورٽ اليگزينڊر“ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Amigues
 |first=Suzanne
 |title=Théophraste. Recherches sur les plantes. À l’origine de la botanique
 |publisher=Éditions Belin
 |year=2010
 |page=157
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Whitfield
 |first=Susan
 |author-link=Susan Whitfield
 |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road
 |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&amp;pg=PT118
 |year=2018
 |publisher=University of California Press
 |isbn=978-0-520-95766-4
 |page=118
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Tan
 |first1=Chung
 |last2=Geng
 |first2=Yinzeng
 |title=India and China: Twenty Centuries of Civilization Interaction and Vibrations
 |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ
 |year=2005
 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations
 |isbn=978-81-87586-21-0
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&amp;pg=PA159
 |title=The Month
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Sun
 |first1=Zhixin Jason
 |last2=Hsing
 |first2=I-tien
 |last3=Liu
 |first3=Cary Y.
 |last4=Lu
 |first4=Pengliang
 |last5=Tseng
 |first5=Lillian Lan-ying
 |last6=Hong
 |first6=Yang
 |last7=Yates
 |first7=Robin D. S.
 |author7-link=Robin D. S. Yates
 |last8=Zhang
 |first8=Zhonglin Yukina
 |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties
 |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&amp;pg=PR14
 |year=2017
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |isbn=978-1-58839-617-4
 |page=14
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh
 |title=From Rambagh to Arambagh
 |last=Hasan
 |first=Arif
 |date=7 May 2009
 |website=The News International
 |location=Karachi
 |access-date=17 April 2020
 |archive-date=2 August 2020
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh
}}&lt;/ref&gt;

==== ڪروڪولا ۽ سڪندر اعظم جي بحري مهم ====

[[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] جي سامونڊي ٻيڙي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن رواني ٿي، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Kapoor
 |first=Subodh
 |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&amp;q=krokola
 |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography
 |year=2002
 |publisher=Cosmo Publications
 |isbn=978-81-7755-298-0
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pithawalla1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Pithawalla
 |first=Maneck B.
 |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland
 |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC
 |year=1950
 |publisher=Times Press
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Pithawalla
 |first=Maneck B.
 |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin
 |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ
 |year=1959
 |publisher=Sindhi Adabi Board
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Samad
 |first=Rafi U.
 |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&amp;q=krokola
 |title=The Greeks in Ancient Pakistan
 |year=2002
 |publisher=Indus Publications
 |isbn=978-969-529-001-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=McCrindle
 |first=John Watson
 |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&amp;q=alexander+great+karachi&amp;pg=PR22
 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin
 |year=1896
 |publisher=A. Constable and Company
}}&lt;/ref&gt;
هڪ جاگرافيائي دليل موجب سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا واضح ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Pithawalla
 |first=Maneck B.
 |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&amp;q=bibakta
 |title=Identification and Description of Some Old Sites in Sind and Their Relation with the Physical Geography of the Region
 |year=1938
}}&lt;/ref&gt;

==== مورونٽوبارا، بيبڪتا ۽ منهوڙو ====

سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي.
يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Vincent
 |first=William
 |author-link=William Vincent (priest)
 |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates
 |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&amp;pg=PA180
 |year=1797
 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies
 |page=180
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Houtsma
 |first=M. Th.
 |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA729
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |year=1993
 |publisher=Brill
 |isbn=978-90-04-09790-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&amp;q=bibakta
 |title=Sind: A General Introduction
 |year=1975
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |isbn=978-0-19-577220-3
}}&lt;/ref&gt;
اهي علائقا نوآبادياتي دور تائين جزوي طور ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ ۽ ساحلي اڏاوتن سبب انهن جي جاگرافيائي صورت وقت سان تبديل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Pithawalla
 |first=Maneck B.
 |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&amp;q=manora+island+silting
 |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland
 |year=1950
 |publisher=Times Press
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، انهن قديم ماڳن جي قطعي سڃاڻپ بابت اتفاق موجود نه آهي. قديم بندرگاهن جي جاگرافيائي نسبت مان اهو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي ته موجوده ڪراچي شهر ساڳئي نالي ۽ شهري صورت ۾ ان وقت به موجود هو.

==== ديبل ۽ عربن جي سنڌ ۾ آمد ====

[[ديبل]] سنڌ جو هڪ مشهور قديم بندرگاهه هو، جنهن جو ذڪر عربن جي سنڌ ۾ آمد ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم جي تاريخ ۾ ملي ٿو.
711ع ۾ محمد بن قاسم سنڌ تي فوجي مهم دوران ديبل جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Karachi History
 |website=Houston Karachi Sister City Association
 |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=44%3Akarachi-history&amp;catid=3%3Aabout-hksca&amp;Itemid=11
 |archive-date=7 November 2011
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=44%3Akarachi-history&amp;catid=3%3Aabout-hksca&amp;Itemid=11
}}&lt;/ref&gt;
ديبل جي صحيح هنڌ بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ مختلف رايا آهن. ڪجهه مؤرخن ديبل کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ان جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري سامونڊي علائقي ۾ هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Cunningham
 |first=Alexander
 |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&amp;q=karachi+debal&amp;pg=PA297
 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang
 |date=28 March 2013
 |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=978-1-108-05645-8
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Elliot
 |first=Henry Miers
 |author-link=Henry Miers Elliot
 |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol. III, Part 1, of the Historians of India
 |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&amp;pg=PA222
 |year=1853
 |publisher=S. Solomon &amp; Company
 |page=222
}}&lt;/ref&gt;
جديد تحقيق ۾ [[ڀنڀور]] ۽ سنڌ جي سامونڊي ڊيلٽا وارن ماڳن کي پڻ ديبل جي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهميت ڏني وئي آهي. انهيءَ ڪري ديبل ۽ موجوده ڪراچيءَ کي بنا قطعي ثبوت جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان محتاط طريقو نه آهي.

==== عباسي دور سان لاڳاپيل روايتون ====

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' ۾ ڪراچيءَ جي تاريخ بابت هڪ دعويٰ جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن موجب شهر جي وجود کي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] سان ڳنڍيو ويو آهي.
مضمون ۾ هن دعويٰ کي تنقيدي نظر سان ڏٺو ويو آهي. خاص طور انهيءَ سوال تي بحث ٿيل آهي ته عباسي دور ۾ سنڌ تي سياسي اثر يا حڪمرانيءَ مان موجوده ڪراچيءَ جي شهر جي بنياد جو نتيجو ڪڍڻ ڪيتري قدر درست آهي.
مضمون جو بنيادي اعتراض اهو آهي ته ڪنهن علائقي تي هڪ حڪمران خاندان جي سياسي بالادستي، انهيءَ علائقي ۾ موجوده نالي سان شهر جي قيام جو سڌو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ
 |chapter=ڪراچيءَ جي تاريخ بابت دليلن جي ڇنڊڇاڻ
 |pages=144–155
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ ڪري عباسي دور سان لاڳاپيل روايت کي تاريخي دعويٰ طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ڪي ڪراچيءَ جي بنياد بابت ثابت ٿيل نتيجي طور.

==== مغل دور ۽ سامونڊي بندرگاهه ====

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا.
1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Bloom
 |first1=Jonathan
 |author-link1=Jonathan Bloom
 |last2=Blair
 |first2=Sheila
 |author-link2=Sheila Blair
 |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set
 |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ
 |year=2009
 |publisher=OUP USA
 |isbn=978-0-19-530991-1
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baillie1890&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baillie
 |first=Alexander Francis
 |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&amp;q=kaurashi+karachi&amp;pg=PA20
 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future
 |year=1890
 |publisher=Thacker, Spink
 |access-date=28 August 2021
 |archive-date=4 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&amp;q=kaurashi+karachi&amp;pg=PA20
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Balocu
 |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu
 |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&amp;q=kaurashi+karachi
 |title=Sindh, Studies Historical
 |year=2002
 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh
 |isbn=978-969-8135-13-3
 |access-date=28 August 2021
 |archive-date=4 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&amp;q=kaurashi+karachi
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
''ڪوراشي'' ۽ ''ڪراچي'' جي نالن ۾ مشابهت جي باوجود ٻنهي جي قطعي هڪجهڙائي بابت تحقيق ۾ اختلاف موجود آهن.

==== چوکنڊي جا مقبرا ====

[[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]]
هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ هن وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا.
چوکنڊيءَ جا مقبرا ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ قديم مقامي برادرين جي ثقافتي ۽ تدفيني روايتن جا اهم آثار آهن.

=== ڪراچيءَ جي بنياد بابت تاريخي اختلاف ===

==== 1729ع واري مشهور روايت ====

ڪراچيءَ جي قيام بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور تاريخ '''1729ع''' آهي.
''دي امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ بيان ٿيل روايت موجب [[کڙڪ بندر]] جي سامونڊي رستي ۾ واري ۽ لٽ گڏ ٿيڻ سبب ڪجهه واپاري نئين هنڌ منتقل ٿيا، جيڪو ڪلاچيءَ جي ڪُن سان لاڳاپيل هو. وقت سان گڏ انهيءَ هنڌ واپار وڌيو ۽ هڪ نئين بندرگاهه واري وسندي ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
روايت ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته نئين وسنديءَ جي حفاظت لاءِ ننڍڙو قلعو قائم ڪيو ويو ۽ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان آندل توپون استعمال ڪيون ويون.
انهيءَ روايت جي بنياد تي 1729ع کي ڪراچيءَ جي واپاري شهر طور ترقيءَ جو اهم سال سمجهيو وڃي ٿو. پر انهيءَ سال کي سڄي علائقي جي پهرين انساني آباديءَ جي تاريخ سمجهڻ بابت اعتراض موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;

==== سنڌي تاريخي تحقيق ۾ 1729ع تي اعتراض ====

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي مضمون «ڪراچيءَ جي تاريخ بابت دليلن جي ڇنڊڇاڻ» ۾ 1729ع واري مشهور روايت تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي.
مضمون ۾ سوال اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن 1729ع ۾ نئين واپاري وسندي قائم ٿي ته ڇا ان کان اڳ ڪراچيءَ واري هنڌ يا ان جي ڀرپاسي ڪا مقامي آبادي موجود نه هئي؟ مضمون موجب اهڙي دعويٰ لاءِ وڌيڪ قديم دستاويزن، مقامي روايتن ۽ جاگرافيائي شاهدن جو جائزو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;
مضمون ۾ مشهور روايتن جي تاريخي بنيادن ۽ انهن مان اخذ ڪيل نتيجن کي الڳ رکڻ تي زور ڏنو ويو آهي.

==== پراڻي آبادي ۽ نئين واپاري شهر ۾ فرق ====

ڪراچيءَ جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن مرحلن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي:

# موجوده شهر واري ساحلي علائقي ۾ قديم ۽ مقامي آبادڪاري؛
# ڪلاچيءَ جي ڳوٺ ۽ ان سان لاڳاپيل مڇي ماريندڙن ۽ واپارين جون وسنديون؛
# ارڙهين صديءَ ۾ منظم بندرگاهه ۽ واپاري شهر جي ترقي.

انهن مرحلن کي هڪ ئي واقعي ۾ شامل ڪرڻ سبب بنياد جي تاريخ بابت غلط فهميون پيدا ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;

=== ڪولاچيءَ کان ڪلهوڙا دور تائين ===

[[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]]

==== پراڻيون ساحلي وسنديون ====

هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا.
هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' سان لاڳاپيل روايتن ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=مرزا قليچ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Haider
 |first=Azimusshan
 |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&amp;q=karachi+1729
 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900
 |year=1974
 |publisher=Haider
 |access-date=28 August 2021
 |archive-date=4 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&amp;q=karachi+1729
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

==== مڪران ۽ قلات مان آبادڪاري ====

1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014b&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gayer
 |first=Laurent
 |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&amp;q=manora+fort+karachi&amp;pg=PA128
 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City
 |year=2014
 |publisher=Oxford University Press
 |isbn=978-0-19-935444-3
 |access-date=28 August 2021
 |archive-date=4 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&amp;q=manora+fort+karachi&amp;pg=PA128
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ آبادڪاري ڪراچيءَ جي ارڙهين صديءَ واري سماجي تاريخ جو هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ مڪران سان مقامي لاڳاپن ۾ واڌ ٿي.
==== ڪولاچيءَ جي واپاري وسنديءَ جي ترقي ====

1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين واپاري وسندي قائم ٿيڻ جي روايت ملي ٿي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.
ڪجهه تاريخي بيانن موجب ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Karachi (Pakistan)
 |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&amp;q=karachi+denso+hall
 |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan
 |year=1984
 |publisher=The Corporation
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا.
1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&amp;q=karachi+kharak+bandar&amp;pg=PA396
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |year=1874
 |publisher=G. Bell and Sons
 |access-date=28 August 2021
 |archive-date=4 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&amp;q=karachi+kharak+bandar&amp;pg=PA396
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ کڙڪ بندر ۽ ڪراچيءَ جي ڀرپاسي جي سامونڊي واپار جي اهميت برقرار رهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Bloom
 |first1=J.
 |last2=Blair
 |first2=S.
 |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture
 |year=2009
 |publisher=Oxford University Press
 |isbn=978-0-19-530991-1
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467
 |language=en
 |chapter=Karachi
}}&lt;/ref&gt;

==== مسقط سان واپار ۽ ڪلاچي ڪوٽ ====

ارڙهين صديءَ ۾ ڪراچيءَ جي وسندي [[عربي سمنڊ]] وسيلي [[مسقط، عمان|مسقط]] ۽ [[فارسي نار]] جي علائقن سان واپاري لاڳاپا رکندي هئي.
وسنديءَ جي بچاءَ لاءِ ان جي چوڌاري دفاعي ڀت ۽ هڪ ننڍڙو قلعو تعمير ٿيڻ جي روايت ملي ٿي، جنهن ۾ مسقط مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون هيون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪلاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;

قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا:

* '''کارو در''' — سمنڊ ڏانهن کلندڙ دروازو، جنهن مان هاڻوڪي [[کارادر]] جو نالو نڪتل آهي.
* '''مٺو در''' — [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ واري پاسي ڏانهن کلندڙ دروازو، جنهن مان هاڻوڪي [[مٺادر]] جو نالو پيو.

&lt;ref name=&quot;KarachiDoors&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.shaikhsiddiqui.com/karachi.html
 |title=History of Karachi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KarachiCommissioner&quot;/&gt;

اهي ٻئي نالا ڪراچيءَ جي پراڻي قلعي بند وسنديءَ جي جاگرافيائي ۽ شهري تاريخ سان لاڳاپيل آهن.

=== ڪلهوڙا دور ===

==== سنڌ جي سياسي صورتحال ====

ارڙهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌ تي [[ڪلهوڙا خاندان]] جو اثر وڌيو. هن دور ۾ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن، واپاري رستن ۽ مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.
[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪمرانيءَ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار کي منظم ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.
ڪراچيءَ واري سامونڊي علائقي جي سياسي تاريخ کي پڻ انهيءَ وسيع پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

==== ميان نور محمد ڪلهوڙي جو دور ====

ڪراچيءَ جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه بيانن ۾ 1150هه/1737–38ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي اقتدار يا قبضي جو ذڪر اچي ٿو.
''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' ۾ انهيءَ دعويٰ جي تاريخي بنيادن تي تفصيلي اعتراض ڪيا ويا آهن. مضمون ۾ سوال اٿاريو ويو آهي ته ڇا انهيءَ سال ڪراچيءَ تي نئون قبضو ٿيو، ڇا شهر اڳ ئي سنڌ جي سياسي اثر هيٺ هو، يا پوءِ جي تاريخي بيانن ۾ مختلف واقعن کي گڏ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;
مضمون ۾ [[غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] ۽ نور محمد ڪلهوڙي جي دورن بابت پڻ ماخذن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي.

==== 1150هه/1737–38ع واري دعويٰ جي ڇنڊڇاڻ ====

ڪتاب ۾ 1150هه واري تاريخ بابت بحث ڪندي ڪجهه اهم مسئلا سامهون آندا ويا آهن:

* سياسي اقتدار ۽ شهر جي بنياد کي هڪجهڙو سمجهڻ؛
* پوءِ جي تاريخي روايتن کي قديم دستاويزي ثبوت طور استعمال ڪرڻ؛
* مختلف حڪمرانن جي دورن جي واقعن ۾ فرق نه رکڻ؛
* ڪراچيءَ جي مقامي انتظام ۽ سنڌ جي مرڪزي حڪومت جي سياسي اختيار کي هڪ ئي شيءِ سمجهڻ.

مضمون موجب انهن مسئلن جي ڪري ڪراچيءَ جي تاريخ ۾ ڪيترائي متضاد نتيجا سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;

==== 1742ع ۾ مظفر علي خان جي آمد ====

1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، [[نادر شاهه]] جي حڪم سان [[سورت]] ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;
ساڳئي سال جي ڊچ بحري دستاويز ۾ پڻ ڪراچيءَ سان ملندڙ نالي جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري شهر جي سامونڊي ۽ واپاري اهميت بابت اضافي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;FloorVOC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VOCshipping&quot;/&gt;

=== ڪلات جي خانيت ۽ ڪراچي ===

==== ڪلات سان سياسي لاڳاپا ====

ارڙهين صديءَ ۾ ڪراچيءَ جي سياسي تاريخ [[ڪلات جي خانيت]] سان پڻ ڳنڍيل رهي.
''دي امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ ڪراچي ڪلات جي خان جي قبضي ۾ آئي ۽ پوءِ ٽالپرن جي دور ۾ سنڌ جي حڪمرانن ان تي ٻيهر قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
سنڌي تاريخي مضمون ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' ۾ پڻ ڪراچيءَ جي مقامي سردارن، ڪلات جي حڪمرانن ۽ سنڌ جي مرڪزي حڪومت جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;
انهيءَ سلسلي ۾ هڪ اهم تاريخي فرق اهو آهي ته ڪنهن مقامي بندرگاهه تي عملي قبضو، ڪنهن وڏي حڪمران جي نالي ماتر بالادستي ۽ واپاري انتظام جا اختيار هڪٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

==== 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪلات جو اثر ====

1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014b&quot;/&gt;
پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;

==== 1792ع سان لاڳاپيل روايت ====

1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان، [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو.
روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;
هن روايت کي ڪراچيءَ جي سياسي تاريخ بابت ٻين ماخذن سان ڀيٽي ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه تاريخي بيانن موجب ڪلات جو ڪراچيءَ تي اثر 1792ع کان اڳ ئي موجود هو.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014b&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAncient&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ڏانهن منتقلي ===

==== 1795ع ۾ ڪراچيءَ تي ٽالپرن جو قبضو ====

[[ٽالپر خاندان]] جي دور ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه تي قبضو سنڌ جي حڪمرانن لاءِ اهم سياسي ۽ اقتصادي مقصد بڻيو. ''دي امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب 1792ع کان 1795ع جي وچ ۾ ڪراچيءَ تي قبضو حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون ٿيون ۽ آخرڪار 1795ع ۾ ٽالپر حڪمرانن شهر تي قبضو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو ۽ اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014b&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;
ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;
ڪراچيءَ تي ٽالپرن جو قبضـو شهر جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو هو، جنهن کان پوءِ بندرگاهه، محصولن، سامونڊي دفاع ۽ سنڌ جي اندروني واپاري رستن جي انتظام کي وڌيڪ اهميت ملي.


==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ====

[[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو منظر. شهر جي آبادي ۽ واپاري سرگرمين ۾ برطانوي دور دوران نمايان واڌ آئي.]]

اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾، برطانوي قبضي کان اڳ، ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 ڄاڻائي وئي آهي. هڪ تاريخي بيان موجب ان ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. اهي انگ ان دور جا اندازا آهن، نه ڪي جديد آدمشماريءَ جا نتيجا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=248 |language=en |quote=Paper read before the Sindh Historical Society on 19 November 1939; reproduced in Sindh Observer: Selection from the Journal of Sindh Historical Society, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;
شهر ۾ هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول موجود هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. تعليم جي بدلي شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;/&gt;
مسلمانن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز مسجدون هيون، جتي مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا. فارسي ان وقت سرڪاري ۽ درٻاري معاملن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي، تنهنڪري سرڪاري ملازمت حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ ان جي تعليم وٺندا هئا. اهڙي تعليم جي فيس عام طور ٽي کان چار رپيا ماهوار هوندي هئي. ان دور جي بيانن موجب ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;/&gt;
ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا موجود هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان ڏيئن لاءِ تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون.&lt;ref name=&quot;Mariwalla247&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=247 |language=en |quote=Paper read on 19 November 1939; reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;

موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ هڪ مندر کي سرڪار طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان مندر ۾ ڪا مورتي موجود نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو واپاري ۽ سامونڊي مسافر جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا. اهڙي روايت مان ان وقت ڪراچيءَ جي سامونڊي واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جي لاڳاپي جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla247&quot;/&gt;

==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ====

ڪراچيءَ جي سامونڊي هنڌ ۽ قدرتي بندرگاهه سبب هيءَ وسندي ارڙهين صديءَ دوران آهستي آهستي سنڌ جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي. شهر جو واپار سنڌ جي اندرين علائقن، [[مڪران]]، [[مسقط، عمان|مسقط]]، [[فارسي نار]] ۽ هندستان جي اولهه وارن بندرگاهن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري ڀرسان پاڻي گهٽ اونهو هو. وڏا سامونڊي جهاز سڌو ڪناري تائين پهچي نه سگهندا هئا. انهن جهازن مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ ان کان به ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;/&gt;
آخري حصي ۾ ڪناري ڀرسان پاڻيءَ جي گهٽ اونهائي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان خشڪيءَ تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو. گاريءَ ۾ سامونڊي سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون پڻ موجود هونديون هيون، جيڪي مسافرن لاءِ تڪليف جو سبب بڻبيون هيون.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;/&gt;
بندرگاهه جون اهي قدرتي حدون پوءِ برطانوي دور ۾ سامونڊي لنگهه جي کوٽائي، بندرگاهي سهولتن ۽ حفاظتي بندن جي تعمير جي ضرورت جو هڪ اهم سبب بڻيون.

==== واپار ۽ محصول ====

ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن جي واپار کي ڇڏي، لڳ ڀڳ '''37,47,000 رپيا''' ڄاڻائي وئي آهي. ان ۾ افيون جي واپار جي ماليت لڳ ڀڳ '''16,00,000 رپيا''' شامل هئي. اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ '''1,50,000 رپيا''' هئي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=249 |language=en |quote=Paper read on 19 November 1939; reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;
ان دور ۾ واپاري شين تي مختلف نوعيت جا محصول لاڳو هئا. انهن ۾ درآمداتي محصول، برآمداتي محصول، اندروني واپاري رستن تي محصول ۽ مخصوص شين تي مقرر ڪيل اضافي محصول شامل هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #a7b8ca; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#ffffff; padding:9px;&quot; | '''ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جا اهم واپاري محصول'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | محصول جو قسم
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | شرح يا مقدار
|-
| درآمد ٿيندڙ عام مال
| مال جي قيمت جو 4 سيڪڙو
|-
| مٿئين سنڌ ڏانهن موڪليل مال
| اضافي 2.5 سيڪڙو
|-
| برآمد ٿيندڙ عام مال
| 1 سيڪڙو؛ ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي لاءِ استثنا
|-
| مال جي هر ''ڪروار'' تي اضافي محصول
| لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ وزن جي حساب سان
|-
| افيون جي برآمد
| هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا
|-
| غلامن جي درآمد
| هر غلام تي 5 رپيا 8 آنا
|}

&lt;ref name=&quot;Mariwalla249&quot;/&gt;

محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو عام محصولي ٺيڪو ساليانو لڳ ڀڳ '''70,000 رپين''' ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249&quot;/&gt;
مقامي سطح تي اناج، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار محصول گڏ ڪندڙ اداري وٽ پيش ڪرڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته انهن جو چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249250&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |pages=249–250 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;
مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. مثال طور ڪنڀر هر مهيني نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249250&quot;/&gt;

ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن تي لاڳو هڪ مخصوص محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور جي بيانن موجب سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ڪراچيءَ ۾ هڪ سرڪاري جوا خانو پڻ موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول وصول ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249&quot;/&gt;
اهي شرحون ۽ انتظام اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ بابت موجود تاريخي بيانن مان ورتل آهن؛ انهن کي ٽالپر حڪمرانيءَ جي هر سال لاءِ هڪجهڙو لاڳو سمجهڻ مناسب نه آهي.

==== درآمدات ۽ برآمدات ====

اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچيءَ جي درآمداتي واپار جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] سان لاڳاپيل هو. شهر ۾ درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سُٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla250&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=250 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;

[[گجرات]] مان ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلامن جي درآمد پڻ فارسي نار سان ڳنڍيل واپاري رستن وسيلي ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla251252&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |pages=251–252 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;

مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا. [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ڏانهن آندو ويندو هو. 1839ع لاءِ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت '''15,99,625 رپيا''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla251252&quot;/&gt;

===== ريشمي ۽ سوٽي ڪپڙي جو واپار =====

بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون ڪراچيءَ جي درآمداتي واپار ۾ خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرانسيسي ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، [[سورت]] جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا ڇاپيل ڪپڙا شامل هئا.
سوٽي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=252 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ '''15,000 مڻ ڪپهه''' گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ '''2,500 مڻ''' رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252&quot;/&gt;

===== برآمد ٿيندڙ شيون =====

ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا.
[[افيون]] هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ڪراچيءَ ۾ ايندي هئي ۽ پوءِ سامونڊي رستن وسيلي اڳتي برآمد ٿيندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252&quot;/&gt;

==== واپاري رستا ====

ڪراچيءَ جو واپاري نظام رڳو سامونڊي بندرگاهه تائين محدود نه هو، پر سنڌ جي اندروني شهرن، بلوچستان ۽ افغانستان سان پڻ ڳنڍيل هو. مال جي آمدرفت لاءِ اُٺن جا قافلا اهم ذريعو هئا.
ڪراچيءَ کان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان خاص طور ٻن رستن وسيلي موڪليو ويندو هو:

* '''لسٻيلي وارو رستو:''' هي رستو [[لسٻيلو|لسٻيلي]] وسيلي اڳتي [[ڪابل]] ڏانهن ويندو هو. ڪراچيءَ کان ڪابل تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. محصولن جي لحاظ کان هي رستو نسبتاً سستو هو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو.
* '''سيوهڻ وارو رستو:''' هي رستو [[سيوهڻ]] وسيلي سنڌ جي اندروني واپاري مرڪزن ڏانهن ويندو هو. ان کي نسبتاً محفوظ ۽ تيز سمجهيو ويندو هو، پر ٽرانزٽ محصول وڌيڪ هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla251&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=251 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;

سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252routes&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=252 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#ffffff; padding:9px;&quot; | '''ڪراچيءَ کان اهم واپاري شهرن تائين قافلن جو اندازي سفر'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | منزل
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | سفر جو اندازي وقت
|-
| [[ٺٽو]]
| 3 ڏينهن
|-
| [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]
| 6 ڏينهن
|-
| [[سيوهڻ]]
| 13 ڏينهن
|-
| [[خيرپور]]
| 20 ڏينهن
|-
| [[شڪارپور]]
| 25 ڏينهن
|-
| [[ڪابل]]، لسٻيلي واري رستي وسيلي
| 26 ڏينهن
|}
&lt;ref name=&quot;Mariwalla251&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mariwalla252routes&quot;/&gt;

اهي سفر جا وقت ان دور جي اُٺن وارن واپاري قافلن بابت تاريخي اندازا آهن؛ موسم، رستي جي حالت، محصولي چوڪين ۽ امن امان موجب انهن ۾ فرق ٿي سگهندو هو.

==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ====

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي عام طور ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا ڄاڻايا ويا آهن، تنهنڪري بهتر معيار جا موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252&quot;/&gt;
قيمتي پٿر اترين علائقن مان ڪراچيءَ ۾ ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري [[بمبئي]] ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Mariwalla252&quot;/&gt;

===== غلامن جو واپار =====

ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. سي. ايل. ماري والا جي تاريخي مطالعي ۾ ڏنل انگن موجب هر سال لڳ ڀڳ '''600 کان 700 غلام''' شهر ۾ آندا ويندا هئا. انهن مان گهڻا آفريقي نسل جا هئا ۽ عورتن جو تناسب پڻ وڏو هو. تاريخي بيانن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلامن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla253&quot;&gt;{{cite journal |last=Mariwalla |first=C. L. |title=Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century |journal=Journal of Sindh Historical Society |year=1939 |page=253 |language=en |quote=Reproduced in Sindh Observer, edited by Dr. Mubarak Ali.}}&lt;/ref&gt;
غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي. هر درآمد ٿيل غلام تي پنج رپيا اٺ آنا محصول مقرر هو، ۽ ان مد مان سالياني آمدني لڳ ڀڳ '''4,000 رپيا''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mariwalla249&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mariwalla253&quot;/&gt;
اهي انگ ان دور جي تاريخي واپاري رڪارڊن ۽ پوءِ مرتب ڪيل مطالعي مان ورتل آهن. غلامن جو واپار ان وقت جي سامونڊي واپاري نظام ۾ موجود انساني استحصال جي هڪ اهم صورت هو.

==== انگريزن جو قبضو ====

1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] وچ ۾ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ وڌي وئي هئي. [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] جي تيارين ۽ افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي قدرتي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي.
'''3 فيبروري 1839ع''' تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} طرفان [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو برطانوي قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.&lt;ref name=&quot;Neill1846&quot;&gt;{{cite book |last=Neill |first=John Martin Bladen |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PortHistory&quot;/&gt;
ان وقت شهر جي آباديءَ جا اندازا لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هئا. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪراچيءَ جي آباديءَ بابت مختلف همعصر ۽ پوءِ جي تاريخي بيانن ۾ فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;Mariwalla248&quot;/&gt;
ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه کي ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو. مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;
1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو. اتان هو آگبوٽ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل معاهدن ۽ سياسي دٻاءَ جي نتيجي ۾ ڪراچي، [[شڪارپور]]، [[عمرڪوٽ]] ۽ [[سبزلڪوٽ]] بابت برطانوي مطالبا ۽ اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;قليچ&quot;/&gt;

ڪراچيءَ تي '''1839ع وارو فوجي قبضو''' ۽ سڄي سنڌ تي '''1843ع واري برطانوي فتح''' ٻه جدا تاريخي واقعا هئا. 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپر حڪمرانيءَ جو وڏو حصو ختم ٿيو ۽ سنڌ تي برطانوي اقتدار قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
ڪراچيءَ جي قبضي سان شهر جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو. برطانوي انتظاميا بندرگاهه، فوجي ڇانوڻي، روڊن، واپاري مرڪزن ۽ بعد ۾ ريلوي نظام کي ترقي ڏني، جنهن سان ڪراچي هڪ مقامي واپاري بندرگاهه مان برطانوي هندستان جي اهم سامونڊي شهرن مان هڪ بڻجي وئي.


=== برطانوي دور ===

[[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]]
[[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]]
[[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]]
[[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]]

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي برطانوي جنگي جهازن جي گولاباري کان پوءِ شهر برطانوي فوجي انتظام هيٺ اچي ويو. ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جا مختلف اندازا لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 ماڻهن جي وچ ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Neill1846&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baillie1890&quot;/&gt;
شهر جي آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] واري پراڻي قلعي بند آباديءَ ۾ رهندو هو، جڏهن ته قلعي کان ٻاهر موجوده [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ وسنديون قائم هيون.&lt;ref name=&quot;CulturalAssets&quot;/&gt;

ڪراچيءَ تي 1839ع ۾ برطانوي فوجي قبضو ۽ 1843ع ۾ سڄي سنڌ جي فتح ٻه الڳ واقعا هئا. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] جي فوجن [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن جي اقتدار جو خاتمو آندو. سنڌ کي برطانوي هندستان جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو ۽ ڪراچي ان جي اهم انتظامي، فوجي ۽ بندرگاهي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ترقيءَ جا اهم سبب قدرتي بندرگاهه، سنڌو ماٿريءَ جي زرعي پيداوار، سامونڊي واپار، ريلوي، فوجي اهميت ۽ مختلف واپاري برادرين جي آمد هئا. انهن سببن سان شهر جي آبادي، شهري حدن ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;

==== فوجي ڇانوڻي ۽ شروعاتي انتظام ====

ڪراچيءَ تي قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران ڪراچيءَ جي بندرگاهه ۽ ڇانوڻيءَ کي افغانستان ڏانهن فوجي سامان ۽ اهلڪارن جي آمدرفت لاءِ استعمال ڪيو ويو.
فوجي ڇانوڻيءَ جي قيام سان پراڻي قلعي بند شهر کان ٻاهر نون رستن، رهائشي علائقن، گودامن ۽ سرڪاري عمارتن جي ترقي شروع ٿي. اهڙيءَ طرح ڪراچيءَ ۾ پراڻي مقامي آباديءَ سان گڏ هڪ نئون نوآبادياتي انتظامي ۽ فوجي علائقو وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Baillie1890&quot;/&gt;
1843ع کان پوءِ ڪراچي برطانوي سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسيءَ سان الحاق سبب شهر جو انتظام وسيع برطانوي هندستاني نظام سان ڳنڍجي ويو.

==== ميونسپل انتظام ۽ شهري ترقي ====

1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي. وبا کان پوءِ صفائي، صحت ۽ شهري انتظام لاءِ '''ڪراچي ڪالرا بورڊ''' قائم ڪيو ويو. هي ادارو ڪراچيءَ جي منظم ميونسپل انتظام جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot;&gt;{{cite book |title=Local and City Government Handbook – Province of Sindh and Karachi City |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |year=2018 |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |location=Karachi |isbn=978-969-9491-14-6 |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20%26%20City%20Govt.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
1853ع ۾ ڪراچيءَ لاءِ ميونسپل انتظام کي وڌيڪ باقاعدي صورت ڏني وئي. اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر جي صفائي، رستن، پاڻيءَ جي فراهمي، نيڪال، بازارن ۽ عوامي عمارتن بابت ذميواريون وڌنديون ويون.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot;/&gt;
1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ کي هٿي ملي. برطانوي اختيارين بندرگاهه، روڊن، مواصلات ۽ انتظامي سهولتن جي ترقيءَ تي ڌيان ڏنو. شهر جي وڌندڙ فوجي ۽ واپاري اهميت سبب 1854ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جي سڌارن لاءِ ڪم شروع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;
برطانوي دور ۾ شهري ترقي سڀني علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي. [[لياري]] ۽ ٻين پراڻن علائقن ۾ رهندڙ سنڌي ماهيگيرن، بلوچن ۽ ٻين مقامي برادرين جا ڪيترائي پاڙا نون نوآبادياتي انتظامي ۽ واپاري علائقن جي ڀيٽ ۾ بنيادي سهولتن کان محروم رهيا.&lt;ref name=&quot;Narayanan-2015&quot;&gt;{{cite book |last=Narayanan |first=Yamini |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بندرگاهه جي جديد ترقي ====

[[File:LaNature1873-265-DigueDeManora.png|thumb|[[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جو سامونڊي بند، 1873ع ۾ فرانسيسي سائنسي رسالي ''لا ناتور'' ۾ ڇپيل خاڪو.]]

ڪراچيءَ جي قدرتي بندرگاهه کي برطانوي دور ۾ جديد سامونڊي واپار لاءِ ترقي ڏني وئي. بندرگاهه جي داخلي لنگهه، پاڻيءَ جي اونهائي، جهازن جي لنگراندازي، گودامن ۽ مال جي آمدرفت لاءِ مختلف مرحلن ۾ سڌارا ڪيا ويا.
1854ع کان پوءِ بندرگاهه جي ترقيءَ لاءِ وڌيڪ منظم ڪم شروع ٿيو. سامونڊي رستن کي محفوظ بڻائڻ، جهازن جي آمدرفت کي آسان ڪرڻ ۽ بندرگاهه کي شهر جي واپاري مرڪزن سان ڳنڍڻ تي ڌيان ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;PortHistory&quot;/&gt;
بندرگاهه جي ترقيءَ ۾ [[ڪيماڙي]]، [[منهوڙو]]، [[نيٽي جيٽي]] ۽ سامونڊي حفاظتي بندن کي اهميت حاصل هئي. منهوڙي وٽ حفاظتي بند ۽ ٻين بندرگاهي تعميرن سبب جهازن لاءِ سامونڊي لنگهه جي حفاظت ۽ سهولت بهتر ٿي.

1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان يورپ ۽ ڏکڻ ايشيا جي سامونڊي واپاري رستن ۾ وڏي تبديلي آئي. ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي پڻ ان تبديليءَ مان فائدو ٿيو، ڇاڪاڻ ته شهر سنڌو ماٿريءَ جي زرعي پيداوار جي برآمد ۽ ٻاهرين ملڪن مان مال جي درآمد جو اهم مرڪز بڻجي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;
1887ع ۾ [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ٿيو. بندرگاهه جي انتظام، توسيع، کوٽائي، ريلويءَ سان ڳانڍاپي ۽ سامونڊي حفاظتي بندن جي ترقيءَ ۾ هن اداري اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;PortHistory&quot;/&gt;
سنڌ ۽ پنجاب جي آبپاشي وارن علائقن مان ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ٻين زرعي شين جي پيداوار وڌڻ سان ڪراچيءَ جي برآمداتي اهميت پڻ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Blood1996&quot;&gt;{{cite book |last=Blood |first=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |year=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ريلوي ۽ درياهي آمدرفت ====

برطانوي دور ۾ ريلوي ڪراچيءَ جي اقتصادي ترقيءَ جو هڪ اهم ذريعو بڻي.
1861ع ۾ ڪراچي ۽ [[ڪوٽڙي]] وچ ۾ ريلوي لائين کولڻ سان ڪراچي بندرگاهه کي سنڌ جي اندروني آمدرفت واري نظام سان ڳنڍڻ جي شروعات ٿي. اڳتي هلي ريلوي ۽ درياهي آمدرفت جي گڏيل نظام وسيلي سنڌو ماٿريءَ جو سامان بندرگاهه تائين پهچڻ لڳو.
1878ع تائين ڪراچيءَ جو ريلوي رابطو برطانوي هندستان جي وسيع ريلوي نظام سان قائم ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;

[[سنڌو درياهه]] وسيلي مال جي آمدرفت لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون خدمتون پڻ استعمال ٿينديون هيون. انهن ذريعن سان اندروني علائقن مان زرعي پيداوار ڪراچيءَ تائين آندي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Clarke1858&quot;&gt;{{cite book |last=Clarke |first=S. H. |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated |year=1858 |publisher=Richardson Brothers |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
ريلوي، بندرگاهه ۽ درياهي آمدرفت جي گڏيل ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ، پنجاب ۽ ٻين علائقن لاءِ بين الاقوامي واپار جو اهم مرڪز بڻجي وئي.

==== واپار ۽ صنعتي ترقي ====

1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت لڳ ڀڳ '''855,103 پائونڊ اسٽرلنگ''' تائين پهچي وئي هئي. واپار ۾ واڌ سبب شهر ۾ واپاري آفيسن، گودامن، بازارن ۽ مال جي آمدرفت سان لاڳاپيل ادارن جو انگ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Bowden2005&quot;&gt;{{cite book |last=Bowden |first=Rob |title=Settlements of the Indus River |year=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861ع–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب برطانوي ڪپڙي جي صنعت لاءِ ڏکڻ ايشيا جي ڪپهه جي اهميت وڌي وئي. ان عرصي ۾ ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو هڪ اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;
سنڌ ۽ پنجاب جي زرعي علائقن مان ڪڻڪ ۽ ڪپهه ڪراچيءَ تائين پهچائي ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪلي ويندي هئي. بندرگاهه، ريلوي ۽ واپاري ادارن جي ترقيءَ سان شهر جي اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ آئي.
1889ع تائين ڪراچيءَ ۾ هڪ وڏي ڀاڄين جي بازار موجود هئي، جنهن کي ان دور جي بيانن ۾ بمبئيءَ کان پوءِ هڪ اهم بازار قرار ڏنو ويو. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڪراچيءَ جي ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي برآمدات ۾ وڌيڪ واڌ آئي.
1899ع تائين ڪراچيءَ کي اوڀر جي اهم ترين ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Feldman1970&quot;&gt;{{cite book |last=Feldman |first=Herbert |title=Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry, 1860–1960 |edition=2nd |year=1970 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |language=en}}&lt;/ref&gt;
1914ع تائين ڪراچيءَ کي برطانوي سلطنت جي وڏن ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو. سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي منصوبن ۽ زرعي پيداوار ۾ واڌ هن ترقيءَ جا اهم سبب هئا.&lt;ref name=&quot;AnsariDirectory&quot;&gt;{{cite book |title=Ansari's Trade &amp; Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;

==== 1857ع جي بغاوت ====

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر برطانوي هندستاني فوج جي 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪئي ۽ برطانوي حڪومت خلاف اٿيل فوجين سان وفاداريءَ جو اظهار ڪيو.
برطانوي فوجي اختيارين بغاوت کي جلد دٻائي ڇڏيو ۽ شهر تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو.
ڪراچيءَ ۾ پيش آيل هي واقعو ڏيکاري ٿو ته 1857ع جي بغاوت جا اثر رڳو اتر هندستان تائين محدود نه هئا، پر سنڌ جي فوجي مرڪزن تائين پڻ پهتا.

==== آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ ====

برطانوي قبضي کان پوءِ ڪراچيءَ جي بندرگاهي، فوجي ۽ واپاري اهميت وڌڻ سبب شهر ڏانهن مختلف علائقن مان لڏپلاڻ شروع ٿي.
1856ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''57,000''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;

[[گوا]] مان پرتگالي عيسائي واپارين جي ڪراچيءَ ڏانهن آمد 1820ع واري ڏهاڪي کان شروع ٿي چڪي هئي. برطانوي دور ۾ گوا جي عيسائي برادريءَ جي آبادي ۽ شهري زندگيءَ ۾ ڪردار وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;GoanConnection&quot;&gt;{{cite web |title=Celebrating Karachi's Goan Connection |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |date=16 April 2022 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

واپار ۽ روزگار جي موقعن سبب ڪراچيءَ ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، گوا جا عيسائي، سنڌي هندو، مسلمان ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد ٿيا. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] ۽ ٻين نون واپاري علائقن ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;
ڪراچيءَ جي وڌندڙ آباديءَ سان شهر ۾ مختلف ٻولين، مذهبن ۽ ثقافتن جي گڏيل شهري زندگي ترقي ڪئي. ساڳئي وقت شهر جي واپاري ۽ انتظامي ادارن ۾ مختلف برادرين جي نمائندگيءَ بابت سياسي ۽ سماجي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.
1901ع ۾ ڪراچيءَ جي آباديءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف انگ ملن ٿا. هڪ مطالعي ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 117,000 ڄاڻائي وئي آهي؛ انهيءَ مطالعي ۾ ميونسپل حدن سان لاڳاپيل وڌيڪ آباديءَ جو الڳ ذڪر پڻ موجود آهي. انهن انگن کي گڏ ڪرڻ وقت ان دور جي شهر، ميونسپل حدن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تعريفن ۾ فرق کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;
1921ع تائين ڪراچيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي شهر کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي، جنهن مان شهر جي وڌندڙ لڏپلاڻ ۽ واپاري ڪشش جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;&gt;{{cite book |last=Gayer |first=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |year=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== تعليم ۽ علمي ادارا ====

برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ ۾ جديد طرز جي اسڪولن ۽ ڪاليجن جو قيام شروع ٿيو. شهر جي وڌندڙ آبادي ۽ انتظامي ضرورتن سبب انگريزي، سنڌي ۽ ٻين ٻولين ۾ تعليم ڏيندڙ ادارن جو انگ وڌيو.
[[ڪراچي گرامر اسڪول]] جي شروعات 1847ع سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته [[سينٽ پيٽرڪ هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ هاءِ اسڪول]] 1861ع ۾ قائم ٿيو.

1885ع ۾ [[حسن علي آفندي]] [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ جي جديد تعليمي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو ۽ اڳتي هلي [[محمد علي جناح]] سميت ڪيترين مشهور شخصيتن جي تعليم سان لاڳاپيل رهيو.
1887ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] جي بنياد رکي وئي. هن اداري ڪراچيءَ ۽ سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1921ع ۾ ڪراچيءَ ۾ انجنيئرنگ جي تعليم لاءِ قائم ٿيل اداري مان اڳتي هلي [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ترقي ڪئي.
انهن ادارن جي قيام سان ڪراچيءَ جي علمي ۽ پيشاورانه حيثيت مضبوط ٿي ۽ شهر سنڌ جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

==== تاريخي عمارتون ۽ اڏاوتي ورثو ====

[[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، 1865ع ۾ مڪمل ٿيل برطانوي دور جي مشهور عمارت.]]

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان ڪراچيءَ ۾ سرڪاري، واپاري، تعليمي ۽ مذهبي عمارتن جي تعمير ۾ واڌ آئي. انهن عمارتن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]]، نوڪلاسيڪي ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا.
[[فريئر هال]] 1865ع ۾ مڪمل ٿيو. هي عمارت برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي اهم شهري ۽ اڏاوتي نشانين مان هڪ آهي.
[[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. هيءَ عمارت [[صدر، ڪراچي|صدر]] جي واپاري علائقي ۾ قائم ڪئي وئي ۽ اڳتي هلي شهر جي مشهور بازارن مان هڪ بڻجي وئي.
[[ميري ويدر ڪلاڪ ٽاور]] 1892ع ۾ مڪمل ٿيو. بندرگاهه ۽ پراڻي شهر جي وچ واري علائقي ۾ واقع هيءَ عمارت ڪراچيءَ جي تاريخي نشانين مان هڪ آهي.
[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ]]، [[هندو جمخانو]] ۽ [[ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن بلڊنگ]] پڻ برطانوي دور جي نمايان اڏاوتن مان آهن.
ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن جي موجوده تاريخي عمارت 1930ع ۾ مڪمل ٿي. ان جي اڏاوت ۾ هند-سراسيني طرز جا نمايان عنصر شامل آهن.
شهر ۾ ريلوي اسٽيشنن، عدالتن، گرجا گهرن، واپاري عمارتن ۽ پڪن رستن جي تعمير سان شهري منظرنامي ۾ وڏي تبديلي آئي. انهن مان ڪيترائي ماڳ اڄ به ڪراچيءَ جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.

==== مذهبي ۽ ثقافتي زندگي ====

برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي آباديءَ سبب شهر ۾ مسجدن، مندرن، گرجا گهرن، ڌرم شالائن ۽ ٻين مذهبي ادارن جو انگ وڌيو.
1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[مگئن شالوم عبادتگاهه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي يهودي برادريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم مذهبي ماڳ هئي.&lt;ref name=&quot;Askari2015&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Askari |editor-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |year=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325 |language=en}}&lt;/ref&gt;
گوا جي عيسائي برادريءَ، پارسين، سنڌي هندن، مسلمانن ۽ ٻين برادرين شهر جي تعليمي، واپاري، ثقافتي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;GoanConnection&quot;/&gt;
شهر جي مختلف پاڙن ۾ مذهبي ادارا ۽ برادريءَ جي بنياد تي قائم تنظيمون ڪراچيءَ جي سماجي بناوٽ جو اهم حصو بڻيون.

==== سيٺ هرچند راءِ وشنداس ۽ شهري سڌارا ====

[[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] ڪراچيءَ جي ميونسپل تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ هو.
1911ع ۾ هو ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ شهر جي صفائي، رستن، نيڪال ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي بهتريءَ لاءِ ڪم ڪيو ويو.
پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي انتظام ۽ نون علائقن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ سبب سندس نالو ڪراچيءَ جي جديد شهري ترقيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ڪجهه تاريخي ۽ صحافتي بيانن ۾ کيس '''«جديد ڪراچيءَ جو پيءُ»''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nadeemf.paracha&quot;&gt;{{cite web |last=Paracha |first=Nadeem F. |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |url=https://www.dawn.com/news/1134284 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ٽرام ۽ شهري آمدرفت ====

1885ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ٽرام سروس شروع ٿي. اها شهر جي اهم واپاري ۽ رهائشي علائقن کي ڳنڍڻ واري آمدرفت جي هڪ نمايان سهولت هئي.
ٽرام سروس برطانوي دور ۾ شهري آمدرفت جي ترقيءَ جي علامت بڻجي وئي. هي نظام پاڪستان جي قيام کان پوءِ به جاري رهيو ۽ 1975ع ۾ بند ٿيو.

==== هوائي آمدرفت ۽ ٻي عالمي جنگ ====

[[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ ڪراچي هوائي اڏي تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]]

ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ هوائي آمدرفت جي ترقيءَ سان ڪراچيءَ جي بين الاقوامي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو.
1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو. هي هوائي اڏو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] جي صورت اختيار ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;
ڪراچيءَ جي جاگرافيائي حيثيت سبب شهر برطانوي هندستان ۽ اولهه ايشيا وچ ۾ هوائي سفر جي اهم منزل بڻيو.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران ڪراچيءَ جي بندرگاهه، هوائي اڏن ۽ فوجي سهولتن جي اهميت وڌيڪ وڌي وئي. 1943ع ۾ ڪراچي هوائي اڏي تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز موجود هئا ۽ شهر جنگي رسد ۽ فوجي آمدرفت جي نظام جو حصو هو.

==== محمد علي جناح ۽ ڪراچي ====

[[محمد علي جناح]] جي پيدائش 25 ڊسمبر 1876ع تي ٿي. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت عام طور ڪراچيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته [[جھرڪ]] سان لاڳاپيل هڪ متبادل روايت پڻ موجود آهي.
جھرڪ واري روايت بابت تاريخي اختلافن سبب ان کي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران هڪ متبادل دعويٰ طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.
جناح ڪراچيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ برطانوي هندستان جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اڳتي هلي هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان جي تحريڪ جي مرڪزي شخصيت بڻيو.

==== سنڌ جي جدا صوبي طور بحالي ====

برطانوي دور ۾ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] سان ڳنڍيل رکڻ خلاف سياسي مطالبا وڌندا رهيا. سنڌ جي الڳ انتظامي حيثيت جي بحاليءَ لاءِ مختلف سياسي ۽ سماجي اڳواڻن ڪوششون ڪيون.
'''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ ڪري برطانوي هندستان جو جدا صوبو بڻايو ويو. ڪراچيءَ کي نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;/&gt;

ان فيصلي سان ڪراچيءَ جي صوبائي انتظامي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. شهر ۾ صوبائي حڪومت، قانونسازي ۽ انتظام سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيون.

1936ع ۾ سنڌ جي جدا صوبي طور بحالي ڪراچيءَ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم مرحلو هو، ڇاڪاڻ ته شهر ٻيهر سنڌ جي صوبائي انتظام جو مرڪز بڻيو.

==== پاڪستان جي تحريڪ ۽ آخري برطانوي سال ====

1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچي برطانوي هندستان جي سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻجي وئي.

سنڌ جي صوبائي سياست ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]]، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ ٻين سياسي جماعتن ۽ گروهن جو ڪردار رهيو.

1943ع ۾ [[سنڌ قانونساز اسيمبلي]] پاڪستان جي قيام جي حمايت ۾ هڪ قرارداد منظور ڪئي. اها برطانوي هندستان جي صوبائي قانونساز اسيمبلين مان پاڪستان جي حق ۾ منظور ٿيندڙ شروعاتي ۽ تاريخي اهميت واري قراردادن مان هڪ هئي. ان قرارداد جي پيش ٿيڻ ۾ [[جي ايم سيد]] جو اهم ڪردار هو.

1941ع تائين ڪراچيءَ جي آباديءَ ۾ نمايان واڌ اچي چڪي هئي. هڪ تاريخي مطالعي موجب ان وقت شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''387,000''' هئي؛ مختلف آدمشماريءَ جي حدن ۽ تاريخي ماخذن موجب آباديءَ جا انگ مختلف ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Heitzman-2008&quot;/&gt;

[[File:Britskhi.jpg|thumb|1914ع ۾ ايلفنسٽن اسٽريٽ تي هڪ برطانوي خاندان.]]

1947ع تائين ڪراچي سنڌ جو اهم ترين بندرگاهي، واپاري ۽ انتظامي شهر بڻجي چڪو هو. ان ۾ مختلف مذهبي، لساني ۽ واپاري برادريون آباد هيون، ۽ شهر جو اقتصادي نظام سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل هو.

'''14 آگسٽ 1947ع''' تي پاڪستان جي قيام سان ڪراچيءَ جي سياسي حيثيت ۾ بنيادي تبديلي آئي. شهر نئين ملڪ جي پهرين وفاقي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، آباديءَ جي واڌ ۽ شهري توسيع جو نئون دور شروع ٿيو.


=== پاڪستان جي قيام کان پوءِ ===

[[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]]
[[File:Adnan Asim's Karachi City. 3 Talwar ( Swords ) Clifton, Karachi.jpg|thumb|[[ٽي تلوار]] چورنگي، [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]].]]

==== پاڪستان جي قيام ۽ وفاقي گاديءَ جي حيثيت ====

14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان ڪراچيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ بنيادي تبديلي آئي. شهر نئين ملڪ جي پهرين وفاقي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتي مرڪزي حڪومت جا اهم ادارا، سفارتي نمائندگيون ۽ وفاقي انتظام جون آفيسون قائم ٿيون.
پاڪستان جي قيام وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي. شهر ۾ واپاري، مذهبي ۽ لساني لحاظ کان مختلف برادريون آباد هيون. 1941ع جي آدمشماريءَ موجب ڪراچيءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي ۽ انهن جو تناسب لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ شهر ۾ سياسي، انتظامي ۽ سماجي تبديليون شروع ٿيون. سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو، پر پوءِ پيدا ٿيل فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ لڏپلاڻ شهر جي آباديءَ جي بناوٽ کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Markovits-2000&quot;&gt;{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي وفاقي گادي بڻائڻ سبب سنڌ جي صوبائي حڪومت لاءِ نئين انتظامي بندوبست جي ضرورت پيدا ٿي. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي. 1948ع ۾ ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ ڪري وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref name=&quot;Zamindar-2010&quot;&gt;{{cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |year=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC |language=en}}&lt;/ref&gt;
وفاقي گاديءَ جي حيثيت سبب شهر ۾ سرڪاري عمارتن، رهائشي علائقن، رستن ۽ انتظامي سهولتن جي گهرج وڌي وئي. ان سان گڏ وڏي تعداد ۾ سرڪاري ملازم، واپاري، سياسي اڳواڻ ۽ ٻيا ماڻهو ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.

==== ورهاڱي، فساد ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ ====

[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وڏي پيماني تي آباديءَ جي اچ وڃ شروع ٿي. هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان پناهگير ڪراچيءَ ڏانهن آيا، جڏهن ته شهر جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن منتقل ٿيو.
6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فرقيواراڻا فساد ٿيا. انهن واقعن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ ۾ تيزي آئي. هندستان ڏانهن منتقل ٿيندڙ ماڻهن جي آبادڪاري ۽ منتقليءَ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Markovits-2000&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zamindar2007&quot;&gt;{{cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |year=2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC |language=en}}&lt;/ref&gt;.
ورهاڱي سبب ڪراچيءَ جي پراڻين واپاري، تعليمي ۽ سماجي برادرين ۾ وڏي تبديلي آئي. ڪيترائي سنڌي هندو واپاري، استاد، سرڪاري ملازم ۽ پيشاور ماڻهو شهر ڇڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان ايندڙ مسلمان پناهگيرن شهر جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ نئون ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو.
مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;Zamindar-2010&quot;/&gt; ان وڏي لڏپلاڻ سبب رهائش، روزگار، پاڻي، صفائي، تعليم ۽ ٻين شهري سهولتن تي شديد دٻاءُ پيدا ٿيو.
نئين آباديءَ لاءِ عارضي ڪئمپون ۽ رهائشي بندوبست ڪيا ويا. وقت سان گڏ ڪيترائي عارضي رهائشي علائقا مستقل آبادين ۾ تبديل ٿي ويا.

==== لساني ۽ مذهبي بناوٽ ۾ تبديلي ====

1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ ڪراچيءَ جي آباديءَ جي مذهبي ۽ لساني بناوٽ ۾ تمام وڏي تبديلي آئي.
1941ع ۾ مسلمان شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
لساني لحاظ کان پڻ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڪراچيءَ جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب گهٽجي 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
اهي تبديليون شهر جي پراڻي آباديءَ جي مڪمل خاتمي بدران وڏي پيماني تي نئين آباديءَ جي آمد، پراڻين برادرين جي لڏپلاڻ ۽ شهري حدن ۾ تبديليءَ سان لاڳاپيل هيون.
1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا. هندستان جي مختلف علائقن مان ماڻهن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
انهيءَ لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي ٻولين، کاڌن، ادب، موسيقي، تعليم، واپار ۽ سياسي زندگيءَ ۾ نوان رجحان پيدا ٿيا.

==== وفاقي گاديءَ جي منتقلي ====

1958ع ۾ پاڪستان جي وفاقي گاديءَ کي ڪراچيءَ مان منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. [[راولپنڊي]] نئين مستقل گاديءَ [[اسلام آباد]] جي تعمير مڪمل ٿيڻ تائين عارضي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪيو.
اسلام آباد جي تعمير ۽ وفاقي ادارن جي منتقليءَ سان ڪراچيءَ جي قومي انتظامي حيثيت ۾ تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Weightman2011&quot;&gt;{{cite book |last=Weightman |first=Barbara A. |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&amp;pg=PA187 |language=en}}&lt;/ref&gt;

وفاقي گاديءَ جي منتقليءَ کان پوءِ پرڏيهي سفارتخانا پڻ آهستي آهستي اسلام آباد منتقل ٿيا، پر ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي قونصل خانا ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=37 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت برقرار نه رهي. 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي صوبائي حيثيت بحال ٿي ۽ ڪراچي ٻيهر سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;nadeemf.paracha&quot;/&gt;
وفاقي گاديءَ جي منتقليءَ باوجود ڪراچي پاڪستان جو اهم ترين سامونڊي، صنعتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز رهيو.

==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي ۽ شهري ترقي ====

1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر ۾ ڪارخانا، واپاري ادارا، بئنڪون، آفيسون، رهائشي ڪالونيون ۽ نوان رستا تعمير ٿيا.
پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي (1960ع–1965ع) ۾ صنعتي ترقي، بنيادي ڍانچي ۽ معاشي منصوبابنديءَ تي زور ڏنو ويو. ان دور جي پاڪستاني معاشي منصوبابنديءَ بابت ڪجهه بيانن ۾ [[ڏکڻ ڪوريا]] جي ترقيءَ سان تقابلي حوالا پڻ ملن ٿا؛ البت ڏکڻ ڪوريا جي ترقيءَ کي سڌيءَ طرح پاڪستاني منصوبي جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ الڳ ۽ مضبوط تاريخي ثبوت گهربل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Planning Commission |title=The Second Five Year Plan: 1960–65 |year=1960 |publisher=Government Printing Press |location=Karachi |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Planning Commission |title=Pakistan Economic Survey, 1964–65 |year=1965 |publisher=Government Printing Press |location=Rawalpindi |page=212 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن دور ۾ ڪراچيءَ ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن.
حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير جي وقت ڏکڻ ايشيا جي اوچين عمارتن مان هڪ هئي ۽ ڪراچيءَ جي جديد مالي مرڪز واري حيثيت جي علامت بڻجي وئي.
1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري پاڪستان جي اترين ۽ اتر اولهه وارن علائقن مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ روزگار ۽ واپار لاءِ ڪراچيءَ ڏانهن اچڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
تيز شهري ترقيءَ سان گڏ رهائش، پاڻي، آمدرفت ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي گهرج پڻ وڌندي وئي.

==== 1965ع ۽ 1971ع جون جنگيون ====

[[1965ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران ڪراچيءَ تي ڀارتي هوائي فوج طرفان حملا ٿيا ۽ شهر جي فضائي حدن ۾ جنگي ڪارروايون ٿيون. پاڪستاني هوائي دفاع پڻ ڀارتي جهازن خلاف ڪارروائي ڪئي.
جنگي ڪاررواين سبب شهر جي فوجي ۽ سامونڊي اهميت وڌيڪ نمايان ٿي.

[[1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڀارتي بحري فوج جي حملن جو اهم هدف بڻيو.
ڀارتي بحري فوج ڊسمبر 1971ع ۾ ڪراچي بندرگاهه ۽ ان جي ڀرپاسي موجود سامونڊي هدفن تي ميزائل حملا ڪيا. انهن حملن ۾ جهازن، تيل جي ذخيرن ۽ بندرگاهي سهولتن کي نقصان پهتو.
ڪراچيءَ تي ٿيندڙ اهي حملا ڏکڻ ايشيا جي جديد سامونڊي جنگي تاريخ جا اهم واقعا شمار ڪيا وڃن ٿا.

==== 1970ع واري ڏهاڪي ۾ صنعتي ۽ تعميراتي واڌ ====

1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز رهيو.
[[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي، سيڙپڪاري ۽ معاشي سرگرمين سبب شهر ۾ تعميراتي ڪم وڌيا. نيون رهائشي عمارتون، واپاري مرڪز ۽ گهڻ ماڙ اڏاوتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Gayer1970s&quot;&gt;{{cite book |last=Gayer |first=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |year=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&amp;pg=PA40 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي عرصي ۾ زمين ۽ ملڪيتن جي قيمتن ۾ واڌ سبب گهٽ آمدني وارن ماڻهن لاءِ رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNPopulation1988&quot;&gt;{{cite book |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |year=1988 |publisher=United Nations |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
شهر ۾ معاشي ۽ سماجي لحاظ کان مختلف رهائشي علائقا وجود ۾ آيا. هڪ پاسي [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] ۽ [[ڊفينس هائوسنگ اٿارٽي، ڪراچي|ڊفينس]] جهڙا خوشحال علائقا ترقي ڪندا رهيا، جڏهن ته ٻئي پاسي روزگار لاءِ ايندڙ ماڻهن جي وڏي آبادي ڪچين آبادين ۽ غير رسمي رهائشي علائقن ۾ آباد ٿي.
1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي هڪ آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي.

==== 1972ع جي مزدور تحريڪ ====

1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تنظيمن جون سرگرميون وڌيون.
[[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران مزدورن اجرتن، ڪم جي حالتن ۽ ٻين حقن لاءِ احتجاج ڪيا.
[[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران مزدورن خلاف پوليس ۽ ٻين رياستي ادارن طرفان سخت ڪارروائي ڪئي وئي. انهن واقعن ۾ جاني نقصان پڻ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Khan2017&quot;&gt;{{cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
اهي واقعا پاڪستان جي مزدور تحريڪ ۽ ڪراچيءَ جي صنعتي تاريخ جو اهم حصو آهن.

==== ثقافتي زندگي ۽ اسلامائزيشن جا اثر ====

1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي ثقافتي ۽ تفريحي زندگيءَ ۾ پڻ تبديليون آيون.
ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ تفريحي ادارن بابت پاليسين سبب شهر جي رات واري تفريحي زندگيءَ تي اثر پيو.
[[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت، ميڊيا ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Udupa-2017&quot;&gt;{{cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |last2=McDowell |first2=Stephen D. |title=Media as Politics in South Asia |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-97221-5 |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي ادبي، صحافتي، موسيقي ۽ سياسي سرگرمين ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿيون.

==== انتظامي ضلعن ۾ تبديليون ====

1972ع ۾ ڪراچي ضلعي کي انتظامي طور ٽن ضلعن ۾ ورهايو ويو:

# [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
# [[ڪراچي اولهه ضلعو]]
# [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]

1996ع ۾ ڪراچي ڊويزن ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا..
اڳتي هلي شهر جي آبادي ۽ انتظامي ضرورتن موجب ضلعن، ٽائونن ۽ مقامي حڪومت جي ڍانچي ۾ وڌيڪ تبديليون ڪيون ويون.

==== افغان جنگ، پناهگير ۽ هٿيارن جي آمد ====

[[افغانستان ۾ سوويت جنگ]] دوران 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري نيٽ ورڪ جي اهميت وڌي وئي.
شهر افغان [[مجاهدين]] لاءِ سامان ۽ رسد جي آمدرفت جي نيٽ ورڪن مان هڪ بڻيو. هٿيارن جي غيرقانوني واپار ۽ شهر ۾ هٿياربند گروهن جي سرگرمين سبب امن امان جي صورتحال تي منفي اثر پيا.
ڪجهه تحقيقن موجب افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جو هڪ حصو ڪراچيءَ جي مقامي ڏوهاري ۽ سياسي نيٽ ورڪن تائين پهتو. انهن ۾ هٿياربند سياسي ۽ شاگرد گروهن جا ڪارڪن پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Gayer2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Gayer |first=Laurent |title=Guns, Slums, and “Yellow Devils”: A Genealogy of Urban Conflicts in Karachi, Pakistan |journal=Modern Asian Studies |year=2007 |volume=41 |issue=3 |pages=515–544 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي افغان [[هيروئن]] جي غيرقانوني واپار جي اهم گذرگاهن مان هڪ بڻيو، جنهن منظم ڏوهن ۽ سماجي مسئلن ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ وڏي تعداد ۾ افغان پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا. ڪجهه اندازن موجب انهن ٻن ڏهاڪن دوران شهر ۾ افغان پناهگيرن جو انگ لڳ ڀڳ ڏهه لک تائين پهتو؛ البت مختلف وقتن ۽ تعريفن موجب اهي اندازا مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;

[[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ شهر ۾ پهتو.&lt;ref name=&quot;Yusuf1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Yusuf |first=Farhat |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |year=1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |doi=10.1017/S0021932000018654 |pmid=2169475 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار ====

1980ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ۾ سياسي، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ ۾ اضافو ٿيو.
شهر جي مختلف علائقن ۾ [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]]، ٻين سياسي تنظيمن ۽ مختلف نسلي برادرين سان لاڳاپيل گروهن وچ ۾ تڪرار ٿيا. انهن واقعن ۾ مهاجر، پشتون، سنڌي، پنجابي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو متاثر ٿيا.&lt;ref name=&quot;Khan2010&quot;&gt;{{cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7 |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
اپريل 1985ع ۾ شهر جي ڪجهه علائقن ۾ مهاجر، بهاري ۽ پشتون گروهن وچ ۾ سخت نسلي تڪرار ٿيا. هڪ تحقيقي مطالعي موجب انهن واقعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 100 ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;Gayer2007&quot;/&gt;
ان کان پوءِ به سياسي قتل، فرقيواراڻو تشدد، هٿياربند گروهن جي ويڙهه ۽ منظم ڏوهه شهر جي امن امان لاءِ وڏا مسئلا رهيا.

==== 1992ع جو آپريشن ۽ ان جا اثر ====

1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز ڪراچيءَ ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو.
ان آپريشن دوران ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. ڪارروائيءَ بابت انساني حقن جي ڀڃڪڙين، گرفتارين ۽ سياسي انتقام جا الزام سامهون آيا. آپريشن جا مختلف مرحلا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Minahan2002&quot;&gt;{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–1278 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1992ع ۾ هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ سميت پاڪستان جي مختلف شهرن ۾ هندو مخالف حملا ٿيا. ڪراچيءَ ۾ پڻ مندرن ۽ هندو برادريءَ جي ملڪيتن کي نقصان پهچايو ويو.&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{cite news |title=Pakistanis Attack 30 Hindu Temples |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |work=The New York Times |date=8 December 1992 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهر ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ سيڪيورٽي ڪارروايون جاري رهيون.

==== 1998ع جي آدمشماري ۽ شهري توسيع ====

[[1998ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ '''9.3 ملين''' هئي.
ان عرصي تائين ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز بڻجي چڪو هو.
شهر جي آباديءَ ۾ واڌ سبب رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي، نيڪال، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت ۽ ماحولياتي تحفظ بابت مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا.
نئين آباديءَ جي آمد سان ڪراچيءَ جون شهري حدون وڌنديون ويون ۽ ڪيترائي اڳوڻا ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جا علائقا وڏي شهري آباديءَ جو حصو بڻجي ويا.

==== شدت پسند تنظيمن جون سرگرميون ====

ڪراچيءَ جي وڏي آبادي، سامونڊي بندرگاهه ۽ پيچيده شهري بناوٽ سبب مختلف شدت پسند تنظيمن شهر ۾ پنهنجا نيٽ ورڪ قائم ڪيا.
پرڏيهين، سرڪاري ادارن ۽ ٻين هدفن خلاف دهشتگرد حملا ٿيا. [[القاعده]] ۽ ٻين شدت پسند تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جي شهر ۾ موجودگيءَ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون.
2003ع ۾ القاعده سان لاڳاپيل اهم ڪارڪن [[توفيق بن عطاش]] ڪراچيءَ مان گرفتار ڪيو ويو.
دهشتگردي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروايون ڪراچيءَ جي سيڪيورٽي تاريخ جو اهم حصو بڻيون.

==== 2003ع جو تسمان اسپرٽ تيل حادثو ====

27 جولاءِ 2003ع تي لڳ ڀڳ 40,000 ٽن سامان کڻي ويندڙ تيل بردار جهاز ''[[تسمان اسپرٽ]]'' ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ ڦاسي پيو.
14 آگسٽ 2003ع تي جهاز ٽٽڻ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ تيل سمنڊ ۾ وهي ويو. ڪجهه رپورٽن موجب لڳ ڀڳ 12,000 ٽن تيل سامونڊي پاڻيءَ ۾ پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Tasman2003&quot;&gt;{{cite web |title=Der Küste Pakistans droht Öl-Katastrophe |url=https://www.news.ch/Der+Kueste+Pakistans+droht+Oel+Katastrophe/147688/detail.htm |website=News.ch |date=14 August 2003 |language=de}}&lt;/ref&gt;
تيل پکڙجڻ سبب سامونڊي ڪناري جا ڪيترائي حصا آلودگيءَ جو شڪار ٿيا. [[تمر جا ٻيلا|تمر جي ٻيلن]]، سامونڊي پکين، مڇين، ڪڇن ۽ ٻين سامونڊي جاندارن تي پڻ منفي اثر پيا.
هي واقعو ڪراچيءَ جي ماحولياتي تاريخ جي وڏن سامونڊي آلودگيءَ وارن حادثن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.

==== 2006ع جو نشتر پارڪ بم ڌماڪو ====

11 اپريل 2006ع تي [[نشتر پارڪ، ڪراچي|نشتر پارڪ]] ۾ سني مسلمانن جي مذهبي اجتماع دوران بم ڌماڪو ٿيو.
پاڪستان جي گهرو وزارت موجب حملي ۾ 57 ماڻهو مارجي ويا. فوت ٿيندڙن ۾ [[سني تحريڪ]] جي مرڪزي قيادت ۽ ٻيا مذهبي اڳواڻ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Spiegel2006&quot;&gt;{{cite news |title=Bombenanschlag beim Abendgebet |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/pakistan-bombenanschlag-beim-abendgebet-a-410992.html |work=Der Spiegel |date=11 April 2006 |language=de}}&lt;/ref&gt;
واقعي کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هڙتالون، احتجاج ۽ بدامني ٿي.
ان وقت جي وفاقي اطلاعات واري وزير [[شيخ رشيد احمد]] حملي کي ملڪ کي غير مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو.

==== 2007ع جا ڪارساز بم ڌماڪا ====

18 آڪٽوبر 2007ع تي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] لڳ ڀڳ اٺن سالن جي جلاوطنيءَ کان پوءِ ڪراچي پهتي.
سندس واپسيءَ جي استقبال لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهو گڏ ٿيا. هوائي اڏي کان [[مزار قائد]] ڏانهن ويندڙ قافلي تي 19 آڪٽوبر جي اڌ رات کان ٿوري دير پوءِ [[2007ع ڪارساز بم ڌماڪا|ٻه بم ڌماڪا]] ٿيا.
حملي ۾ 135 ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته بينظير ڀٽو محفوظ رهي.&lt;ref name=&quot;BBC2007&quot;&gt;{{cite news |title=Bhutto convoy bombs kill dozens |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7051804.stm |work=BBC News |date=19 October 2007 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بينظير ڀٽو حملي جي ذميواريءَ بابت اڳوڻي فوجي حڪمران [[محمد ضياءُ الحق]] جي حامين تي الزام لڳايو؛ اهو سندس بيان هو، نه ڪي عدالتي طور ثابت ٿيل نتيجو.&lt;ref name=&quot;Tagesspiegel2007&quot;&gt;{{cite news |title=Bhutto: „Ich weiß genau, wer mich umbringen wollte“ |url=http://www.tagesspiegel.de/politik/international/Pakistan;art123,2402953 |work=Der Tagesspiegel |date=19 October 2007 |language=de}}&lt;/ref&gt;
27 ڊسمبر 2007ع تي بينظير ڀٽو [[راولپنڊي]] ۾ هڪ حملي ۾ قتل ٿي وئي.

==== 2010ع جو سي آءِ ڊي آفيس تي حملو ====

11 نومبر 2010ع تي ڪراچيءَ ۾ ڏوهن جي جاچ واري اداري، يعني سي آءِ ڊي، جي مرڪزي آفيس تي بم حملو ٿيو.
حملي ۾ 15 ماڻهو مارجي ويا. [[پاڪستاني طالبان]] حملي جي ذميواري قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Reuters2010&quot;&gt;{{cite news |title=15 Tote bei Anschlag auf Polizeikaserne in Karachi |url=http://de.reuters.com/article/worldNews/idDEBEE6AB05Z20101112 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127045343/http://de.reuters.com/article/worldNews/idDEBEE6AB05Z20101112 |archive-date=27 January 2012 |work=Reuters |date=12 November 2010 |language=de}}&lt;/ref&gt;
هي حملو شهر ۾ شدت پسند تنظيمن جي سرگرمين ۽ سيڪيورٽي ادارن کي پيش ايندڙ خطرن جو هڪ نمايان مثال هو.

==== 2010ع واري ڏهاڪي ۾ لڏپلاڻ ۽ امن امان ====

[[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا.
انهن ۾ خاص طور [[خيبر پختونخوا]] ۽ ٻين متاثر علائقن مان آيل پشتون خاندان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Gayer-2014a&quot;/&gt;
ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي ٽارگيٽ ڪلنگ، سياسي تشدد، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻن حملن، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن جهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Narayanan-2015&quot;/&gt;
امن امان جي خراب صورتحال شهر جي معاشي سرگرمين، عام زندگيءَ ۽ سيڙپڪاريءَ تي منفي اثر وڌو.

==== 2012ع جو بلديه ٽائون ڪارخاني ۾ باهه جو واقعو ====

11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي [[بلديه ٽائون]] ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ وڏي باهه لڳي.
باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارن صنعتي حادثن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;LeMonde2019&quot;&gt;{{cite news |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |work=Le Monde |date=25 January 2019 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
واقعي کان پوءِ صنعتي عمارتن ۾ باهه کان بچاءَ، ايمرجنسي دروازن، مزدورن جي حفاظت ۽ ڪارخانن جي نگرانيءَ بابت وڏا سوال اٿيا

== جاگرافي ==
{{Main|ڪراچي جي جاگرافي|ڪراچي جو ماحول}}
[[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]]


[[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|[[هاڪس بي، ڪراچي|هاڪس بي]]، ڪراچيءَ جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي.]]

ڪراچي ڏکڻ [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌ]] صوبي جي سامونڊي ڪناري تي، [[عربي سمنڊ]] جي هڪ قدرتي بندرگاهه [[ڪراچي بندرگاهه]] جي ڀرسان واقع آهي. شهر هڪ وسيع سامونڊي ميداني علائقي تي پکڙيل آهي، جتي مختلف هنڌن تي پٿريلا اڀار، ٽڪريون، وارياسي زمينون ۽ دلدلي علائقا موجود آهن. [[تمر]] جا ٻيلا ڪراچي بندرگاهه جي چوڌاري کارن ۽ مٺن پاڻيءَ جي گڏيل علائقن، خاص طور [[چنا ڪريڪ]]، ۾ وڌن ٿا ۽ ڏکڻ اوڀر طرف وسيع [[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا|سنڌو درياهه جي ڊيلٽا]] تائين پکڙيل آهن. ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[ڪيپ مونز]] واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[راس موڙي]] چيو وڃي ٿو؛ هي علائقو سامونڊي ٽڪرين، پٿريلي وارياسي اڀارن ۽ سامونڊي ڪنارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو.

ڪراچي هڪ اهم [[ارضياتي فالٽ|فالٽ لائين]] جي ويجهو واقع آهي، جتي [[ڀارتي پليٽ|ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] ۽ [[عربي پليٽ|عربي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] پاڻ ۾ ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=KARACHI: Karachi's earthquake history |date=26 October 2005 |url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history |access-date=28 August 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815083644/https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history |url-status=live }}&lt;/ref&gt; شهر ڀارتي پليٽ جي اولهندي ڪناري ۽ [[هند-گنگا ميدان]] جي پڇاڙيءَ واري حصي جي ويجهو آهي.

ڪراچيءَ جي حدن اندر ٻه ننڍا جبل سلسلا، [[خاصا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]]، واقع آهن. اهي اتر اولهه ۾ آهن ۽ [[اتر ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] جي وچ ۾ قدرتي رڪاوٽ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&amp;Cat=4&amp;dt=10/18/2009 |title=A story behind every name |date=21 October 2009 |website=The News International, Pakistan |access-date=14 June 2015 |archive-date=7 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007115813/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&amp;Cat=4&amp;dt=10%2F18%2F2009 }}&lt;/ref&gt; ڪراچيءَ جون ٽڪريون گهڻو ڪري بنجر آهن ۽ وڏي [[کيرٿر جبل سلسلو|کيرٿر جبل سلسلي]] جو حصو آهن؛ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|528|m|abbr=off}} آهي.&lt;ref name=IIED&gt;{{cite journal |last1=Hasan |first1=Arif |last2=Pervaiz |first2=Arif |last3=Raza |first3=Mansoor |title=Drivers of climate change vulnerability at different scales in Karachi |journal=IIED Working Paper |date=January 2017 |page=17 |url=https://www.jstor.org/stable/resrep02723 |access-date=30 March 2024 |publisher=International Institute for Environment and Development |language=en |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330092124/https://www.jstor.org/stable/resrep02723 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
انهن ٽڪرين جي وچ ۾ وسيع سامونڊي ميدان آهن، جن ۾ سڪل درياهي وهڪرا ۽ پاڻيءَ جا قدرتي رستا پکڙيل آهن. ڪراچيءَ جي شهري واڌ خاص طور [[ملير ندي]] ۽ [[لياري ندي]] جي چوڌاري ٿي. لياريءَ جي ڪناري وارو علائقو ئي قديم ''[[ڪولاچي]]'' جي وسنديءَ جو ماڳ هو. ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جا ٻوڏ وارا ميداني علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;UCL&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf |title=The case of Karachi, Pakistan |publisher=University College London |access-date=1 June 2016 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915074410/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ارضيات ===

[[سنڌو-گنگا ميداني علائقو|سنڌو-گنگا جو وسيع ميداني علائقو]] اتر ۽ اولهه جي جابلو سلسلن کي [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽي]] کان جدا ڪري ٿو. هي ميداني علائقو [[ول جبل|ول جبلن]] جي سامهون واقع هڪ وسيع نشيبي ارضياتي پٽي آهي، جيڪا نسبتاً نون ۽ ٿلهن [[تلڇٽ|تلڇٽي تهن]] جي گڏ ٿيڻ سان ٺهي آهي. ڪراچي سنڌوءَ جي هيٺئين خشڪ علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو هن ميداني پٽيءَ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ جو حصو آهي.
[[File:Karachi_Indus_River_Delta_432_pan_crop_15_(26681497823).jpg|thumb|right|280px|[[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا|سنڌو درياهه جي ڊيلٽا]] جي ڀيٽ ۾ ڪراچي (کاٻي پاسي).]]
هن علائقي ۾ قدرتي مستقل پاڻيءَ جا وهڪرا محدود آهن. اولهندي ڪناري وارن علائقن مان وهندڙ ننڍيون نديون ۽ نالا گهڻو ڪري مقامي آبپاشي ۽ ننڍن زرخيز علائقن ۾ استعمال ٿي وڃن ٿا، جڏهن ته [[سنڌو درياهه]] خطي جو سڀ کان اهم آبي وهڪرو آهي. سنڌوءَ جي ماٿريءَ سان ڪيترن هنڌن تي لڳ ڀڳ {{convert|40|km}} تائين ويڪري زرخيز درياهي پٽي پکڙيل آهي.

[[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]] جي اوڀر ۾ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي ڪناري تي [[ڪڇ جو رڻ]] واقع آهي، جيڪو هڪ وسيع لوڻياٺو ۽ وقت بوقت پاڻيءَ هيٺ ايندڙ دلدلي علائقو آهي، تنهنڪري ان جو وڏو حصو زرعي استعمال لاءِ موزون ناهي. ان جي ابتڙ سنڌو ڊيلٽا جو وڏو حصو سامونڊي ڪناري تائين زرخيز تلڇٽي زمينن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ڪناري وارن علائقن ۾ [[تمر جا ٻيلا|تمر جا ٻيلا]] ۽ دلدلي ماحولياتي نظام موجود آهن.

هيٺيون سنڌو علائقو ڏکڻ ايشيا جي اهم [[ڪپهه]] پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. سنڌوءَ جي ڇوڙ جي اولهه ۾ واقع [[ڪراچي بندرگاهه]] هن خطي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي برآمد لاءِ اهم سامونڊي مرڪز آهي، جڏهن ته شهر بين الاقوامي هوائي آمدرفت جو پڻ اهم مرڪز آهي.

=== آبهوا ===
{{Main|ڪراچي جي آبهوا}}

[[File:Karachi beach panorama.jpg|thumb|upright=1.15|[[عربي سمنڊ]] ڪراچيءَ جي آبهوا تي نمايان اثر وجهي ٿو ۽ شهر جو گرمي پد سنڌ جي ڪيترن اندرين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معتدل رکي ٿو.]]

ڪراچيءَ ۾ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي؛ [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ان کي ''BSh'' درجي ۾ رکيو وڃي ٿو، جڏهن ته اڳ ان کي [[گرم ريگستاني آبهوا]] جي درجي ۾ شمار ڪيو ويندو هو. شهر جي موسم تي ڊگهو گرم دور غالب رهي ٿو، پر [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي اثر گرميءَ کي ڪنهن حد تائين معتدل رکي ٿو. ڪراچيءَ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|296|mm|0}} آهي، جنهن جو وڏو حصو جون جي پڇاڙيءَ کان سيپٽمبر تائين [[چوماسي]] دوران پوي ٿو.

اونهارو گرم ۽ گهميل هوندو آهي ۽ شهر ڪڏهن ڪڏهن موتمار [[گرمي جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏئي ٿو. گذريل ٻن ڏهاڪن دوران برسات ۾ واڌ جو لاڙو ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته گرم خطي جا سامونڊي طوفان، گجگوڙ وارا وسڪارا ۽ ٻوڏون، خاص طور اونهاري جي چوماسي دوران، وڌيڪ عام ٿي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz |title=Where is the world's hottest city? |first=Hayley |last=Birch |date=22 July 2015 |newspaper=The Guardian |access-date=3 March 2016 |archive-date=9 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209050452/https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف عربي سمنڊ مان ايندڙ ٿڌيون سامونڊي هوائون گرم اونهاري دوران اڪثر ڪجهه راحت مهيا ڪن ٿيون. شهر ۾ موبائل ٽيڪسٽ پيغامن تي ٻڌل ابتدائي خبرداري وارو نظام پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪو شديد گرميءَ جي لهر يا گجگوڙ واري طوفان جي امڪان ۾ ماڻهن کي احتياطي قدم کڻڻ بابت اطلاع ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;heatwave&quot;&gt;{{cite news |title=With Early Warning, Karachi Cools a Heat Wave Threat |url=https://www.voanews.com/a/early-warning-pakistan-heat-wave-threat/4115662.html |access-date=1 December 2017 |work=Voice of America |date=14 November 2017 |archive-date=1 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201182102/https://www.voanews.com/a/early-warning-pakistan-heat-wave-threat/4115662.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سياري جي موسم خشڪ ۽ عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿي. هن عرصي دوران موسم نسبتاً خوشگوار هوندي آهي. مارچ کان ٻيهر گرم موسم شروع ٿي، جيڪا آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي. سمنڊ جي ويجهڙائي سبب هوا ۾ گهم جو مقدار سڄي سال نسبتاً برقرار رهي ٿو. گهٽ برسات باوجود ڪراچيءَ جي سامونڊي آبهوا ڪيترن حوالن سان گهميل گرم خطي جي آبهوا جهڙي محسوس ٿئي ٿي، پر [[ٿر ريگستان]] جي اثر سبب گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|38|C|F}} کان گهڻو مٿي وڃي سگهي ٿو.

شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات جو مقدار 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ لڳ ڀڳ 750 کان 850 ملي ميٽر رڪارڊ ڪيو ويو. سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{cvt|19|in}} جولاءِ 1967ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/09/27/opinion/pakistan-climate-change.html?action=click&amp;module=Opinion&amp;pgtype=Homepage |title=Pakistan's Most Terrifying Adversary Is Climate Change |date=27 September 2020 |newspaper=The New York Times |first=Fatima |last=Bhutto |access-date=25 May 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808203852/https://www.nytimes.com/2020/09/27/opinion/pakistan-climate-change.html?action=click&amp;module=Opinion&amp;pgtype=Homepage |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pakmet&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |title=Climate data&amp;nbsp;– Karachi |publisher=Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan |access-date=24 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |archive-date=22 April 2010}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي پئي، جڏهن شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|278.1|mm|in}} مينهن وسيو ۽ وڏي پيماني تي ٻوڏ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dawn.com/news/206412/rain-havoc-in-karachi |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026221139/http://www.dawn.com/2006/08/18/top2.htm |title=Rain havoc in Karachi |first=Dawn |last=Report |date=18 August 2006 |archive-date=26 October 2010 |url-status=live |website=DAWN.COM}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{cvt|48.0|C}} آهي، جيڪو 22 ۽ 23 اپريل 2017ع تي رڪارڊ ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/karachi.htm |title=Karachi Extremes |publisher=Pakistan Meteorological Department |location=Pakistan |access-date=1 November 2020 |archive-date=10 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810055653/http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|0|C|F}} 21 جنوري 1934ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=pakmet /&gt;

{{Weather box
|width = auto
|location = ڪراچي ([[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]])؛ 1991ع–2020ع جا موسمي معمول
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 32.8
|Feb record high C = 36.5
|Mar record high C = 42.5
|Apr record high C = 48.0
|May record high C = 47.8
|Jun record high C = 47.0
|Jul record high C = 42.2
|Aug record high C = 41.7
|Sep record high C = 42.8
|Oct record high C = 43.3
|Nov record high C = 38.5
|Dec record high C = 35.5
|year record high C = 48.0
|Jan high C = 26.3
|Feb high C = 28.7
|Mar high C = 32.6
|Apr high C = 35.0
|May high C = 35.7
|Jun high C = 35.7
|Jul high C = 33.6
|Aug high C = 32.5
|Sep high C = 33.4
|Oct high C = 35.6
|Nov high C = 32.6
|Dec high C = 28.4
|year high C = 32.5
|Jan mean C = 18.9
|Feb mean C = 21.7
|Mar mean C = 25.9
|Apr mean C = 29.4
|May mean C = 31.4
|Jun mean C = 32.2
|Jul mean C = 30.8
|Aug mean C = 29.6
|Sep mean C = 29.7
|Oct mean C = 29.4
|Nov mean C = 25.2
|Dec mean C = 20.9
|Jan low C = 12.0
|Feb low C = 14.8
|Mar low C = 19.4
|Apr low C = 23.7
|May low C = 27.0
|Jun low C = 28.6
|Jul low C = 27.9
|Aug low C = 26.7
|Sep low C = 26.0
|Oct low C = 22.9
|Nov low C = 17.7
|Dec low C = 13.4
|year low C = 21.7
|Jan record low C = 0.0
|Feb record low C = 3.3
|Mar record low C = 7.0
|Apr record low C = 12.2
|May record low C = 17.7
|Jun record low C = 22.1
|Jul record low C = 22.2
|Aug record low C = 20.0
|Sep record low C = 18.0
|Oct record low C = 10.0
|Nov record low C = 6.1
|Dec record low C = 1.3
|year record low C = 0.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 10.6
|Feb precipitation mm = 5.5
|Mar precipitation mm = 3.2
|Apr precipitation mm = 11.1
|May precipitation mm = 9.2
|Jun precipitation mm = 24.6
|Jul precipitation mm = 86.1
|Aug precipitation mm = 104.7
|Sep precipitation mm = 44.0
|Oct precipitation mm = 12.7
|Nov precipitation mm = 0.7
|Dec precipitation mm = 5.6
|year precipitation mm = 318.0
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 1.1
|Feb precipitation days = 0.8
|Mar precipitation days = 0.5
|Apr precipitation days = 0.1
|May precipitation days = 0.1
|Jun precipitation days = 1.7
|Jul precipitation days = 5.4
|Aug precipitation days = 6.1
|Sep precipitation days = 2.4
|Oct precipitation days = 0.4
|Nov precipitation days = 0.2
|Dec precipitation days = 0.6
|year precipitation days = 19.4
|Jan humidity = 49
|Feb humidity = 52
|Mar humidity = 56
|Apr humidity = 60
|May humidity = 65
|Jun humidity = 68
|Jul humidity = 74
|Aug humidity = 75
|Sep humidity = 70
|Oct humidity = 57
|Nov humidity = 51
|Dec humidity = 49
|year humidity = 61
|Jan sun = 269.7
|Feb sun = 251.4
|Mar sun = 272.8
|Apr sun = 276.0
|May sun = 297.6
|Jun sun = 231.0
|Jul sun = 155.0
|Aug sun = 148.8
|Sep sun = 219.0
|Oct sun = 282.1
|Nov sun = 273.0
|Dec sun = 272.8
|year sun = 2949.2
|source 1 = [[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽموسفيرڪ ايڊمنسٽريشن|اين او اي اي]] (1991ع–2020ع جا موسمي معمول؛ سج جي روشني: 1961ع–1990ع)&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Karachi_41780.csv
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910142006/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Karachi_41780.csv
|archive-date=10 September 2024
|title=Climate Normals 1991-2020: Karachi, Pakistan
|language=en
|publisher=NOAA
|access-date=21 March 2026
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[جرمن موسمياتي سروس]] (نسبتي گهم: 1966–1990ع)&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_417800_kt.pdf
|title=Klimatafel von Karachi (Flughafen) / Pakistan
|language=de
|publisher=[[جرمن موسمياتي سروس]]
|access-date=21 March 2026
}}&lt;/ref&gt;؛ [[پاڪستان موسميات کاتو]] (انتهائي قدر: 1931–2018ع)&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/karachi.htm
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810055653/http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm
|archive-date=10 August 2020
|title=Karachi Extremes
|language=en
|publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
|access-date=21 March 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظر ===
[[File:KHIURBANSKYLINE.jpg|thumb|700px|[[چنا ڪريڪ]] جي ڏاکڻي پاسي کان نظر ايندڙ [[آءِ. آءِ. چندريگر روڊ]] جو شهري منظر.]]

ڪراچيءَ جي شروعاتي شهري واڌ [[ڪراچي بندرگاهه]] جي چوڌاري ٿي ۽ 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان شهر جي ترقيءَ ۾ بندرگاهي ڪردار بنيادي اهميت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gayer |first1=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |page=33}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان ڪراچي [[لاهور]]، [[ملتان]] ۽ [[پشاور]] جهڙن هزارين سالن کان آباد پاڪستاني شهرن کان مختلف آهي. [[مٺادر]] جو موجوده علائقو برطانوي قبضي کان اڳ واري ''[[ڪولاچي]]'' جي شهري حدن جي وڏي حصي جي نمائندگي ڪري ٿو.

برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ کي عام طور ”نئين شهر“ ۽ ”پراڻي شهر“ ۾ ورهايو ويندو هو، ۽ برطانوي سرمائيداري ۽ ترقياتي منصوبا گهڻو ڪري نئين شهر تي مرڪوز هئا.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Gayer |first1=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3}}&lt;/ref&gt; پراڻو شهر گهڻو ڪري اڻ رٿيل آباديءَ تي مشتمل هو، جتي شهر جا اصل مقامي رهواسي وڏي تعداد ۾ رهندا هئا ۽ ڪيترن هنڌن تي نيڪال، بجلي ۽ صاف پاڻيءَ جون سهولتون موجود نه هيون.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot; /&gt; نئون شهر رهائشي، واپاري ۽ فوجي حصن ۾ ورهايل هو.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot; /&gt; ڪراچيءَ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت سبب برطانوي حڪومت [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ضرورتن لاءِ نئين شهر ۾ [[ڪراچي ڇانوڻي]] کي هڪ اهم فوجي مرڪز طور ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot; /&gt;

آزاديءَ کان اڳ شهر جي واڌ گهڻو ڪري [[چنا ڪريڪ]] جي اتر وارن علائقن تائين محدود رهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري وارو [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] پڻ برطانوي دور ۾ هڪ خوشحال رهائشي علائقي طور ترقي ڪئي وئي. ان دور جا وڏا بنگلا ۽ رهائشي ملڪيتون اڄ به شهر جي مهانگن علائقن ۾ شمار ٿين ٿيون. اهي تاريخي علائقا ڪراچيءَ جي سڀ کان پراڻن حصن ۾ شامل آهن ۽ شهر جون ڪيتريون اهم تاريخي عمارتون ۽ سرڪاري ادارا هتي واقع آهن.

[[آءِ. آءِ. چندريگر روڊ]] تي پاڪستان جي ڪيترين وڏين بئنڪن جا مرڪزي دفتر واقع آهن؛ انهن ۾ [[حبيب بئنڪ پلازا]] به شامل آهي، جيڪا 1963ع کان 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين پاڪستان جي سڀ کان اوچي عمارت رهي.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |last1=Paracha |first1=Nadeem F. |author-link1=Nadeem F. Paracha |date=26 September 2014 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309030323/http://www.dawn.com/news/1134284 |archive-date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ جي تاريخي مرڪز جي اتر اولهه ۾ سامونڊي ميداني علائقي تي وسيع [[اورنگي]] آباد آهي. تاريخي مرڪز جي اتر ۾ [[ناظم آباد]] جو گهڻو ڪري وچولي طبقي وارو علائقو ۽ [[اتر ناظم آباد]] جو مٿئين وچولي طبقي وارو علائقو واقع آهن؛ اهي ٻئي 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترقي ڪيا ويا. تاريخي مرڪز جي اوڀر ۾ [[ڊفينس هائوسنگ اٿارٽي، ڪراچي|ڊفينس هائوسنگ اٿارٽي]] جو وسيع خوشحال رهائشي علائقو آهي، جنهن کي [[پاڪستان فوج]] ترقي ڏني ۽ انتظام هيٺ آندو. ڪلفٽن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] سان لڳندڙ ڪراچيءَ جا سامونڊي ميدان پڻ پوءِ ڊفينس هائوسنگ اٿارٽي جي وڏي منصوبي تحت ترقي ڪيا ويا.

ڪراچيءَ جي شهري حدن ۾ ڪيترائي ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ [[بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ]]، [[آئسٽر راڪس]] ۽ [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙو]] شامل آهن. منهوڙو اڳ هڪ الڳ ٻيٽ هو، پر هاڻي اهو لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر ڊگهي سنهي وارياسي پٽي، [[سينڊسپٽ سامونڊي ڪنارو|سينڊسپٽ]]، وسيلي مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=IIED/&gt;

[[گلستان جوهر]]، [[گلشن اقبال]]، [[فيڊرل بي ايريا]]، [[ملير]]، [[لانڍي]] ۽ [[ڪورنگي]] جا وڏا شهري علائقا گهڻو ڪري 1970ع کان پوءِ ترقي ڪيا ويا. ڪراچيءَ جي شهري بناوٽ بابت شهر کي اڪثر ٻن وڏن سماجي نمونن ۾ ورهايل شهر طور بيان ڪيو ويندو آهي: هڪ طرف اهي ماڻهو جيڪي رٿيل رهائشي علائقن ۽ مڪمل شهري سهولتن تائين رسائي رکن ٿا، ۽ ٻئي طرف اهي ماڻهو جيڪي اڻ رٿيل آبادين ۾ رهن ٿا، جتي بنيادي شهري خدمتن تائين رسائي محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Askari-2015&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge University Scholars |isbn=978-1-4438-8450-1}}&lt;/ref&gt; هڪ اندازي موجب ڪراچيءَ جي لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آبادي اڻ رٿيل آبادين ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Askari-2015&quot; /&gt;

== معيشت ==
{{Main|ڪراچي جي معيشت}}

[[File:Dolmen Towers Karachi.jpg|thumb|[[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] پاڪستان جي خوشحال ترين شهري علائقن مان هڪ آهي.]]
[[File:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|ڪياماڙي جو بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]]
[[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]]


ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر هجڻ سان گڏ ڪراچي پاڪستان جو اهم مالي، واپاري ۽ صنعتي مرڪز پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=City District Government Karachi |url=http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |title=Annexures |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916070947/http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |archive-date=16 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچي ملڪ جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪن ۾ سماجي ۽ سياسي بدامنيءَ سبب پيدا ٿيل معاشي جمود باوجود ملڪ جي سڀ کان وڏي شهري معيشت طور پنهنجي حيثيت برقرار رکي. شهر ڪراچيءَ کان ويجهي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] تائين پکڙيل هڪ اهم اقتصادي راهداريءَ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot;&gt;{{cite journal |date=November 2016 |title=Karachi City Diagnostic: livability, sustainability and growth in the city of Karachi |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935241478612633044/pdf/109961-WP-PUBLIC-disclosed-11-9-16-5-pm-Pakistan-Development-Update-Fall-2016-with-compressed-pics.pdf |journal=Pakistan Development Update |pages=45–49 |access-date=29 November 2017 |archive-date=15 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215131807/http://documents.worldbank.org/curated/en/935241478612633044/pdf/109961-WP-PUBLIC-disclosed-11-9-16-5-pm-Pakistan-Development-Update-Fall-2016-with-compressed-pics.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2021ع جي هڪ تخميني موجب ڪراچيءَ جي [[مجموعي گهرو پيداوار]] خريداري طاقت جي برابري (پي پي پي) جي بنياد تي 190 ارب آمريڪي ڊالر هئي ۽ ان جي سالياني واڌ جي شرح 5.5 سيڪڙو ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&amp;NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |access-date=12 February 2010 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&amp;NewsAreaID=2}}&lt;/ref&gt; پراڻن صوبائي معاشي تخمينن موجب ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيدا ڪندي هئي،&lt;ref name=&quot;gdp4&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5 |title=Provincial Accounts of Pakistan: Methodology and Estimates (1973–2000) |author1=Kaiser Bengali |author2=Mahpara Sadaqat |publisher=Social Policy and Development Center |access-date=1 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410155311/http://spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5 |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/179585/sindh-balochistan |title=Sindh, Balochistan's share in GDP drops |work=Dawn Group of Newspapers |date=21 February 2006 |access-date=1 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604174526/http://www.dawn.com/2006/02/21/ebr3.htm |archive-date=4 June 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/251904/sindh |title=Sindh's GDP estimated at Rs 240&amp;nbsp;billion |website=Dawn |date=16 June 2007 |access-date=1 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614200105/http://www.dawn.com/2007/06/16/ebr3.htm |archive-date=14 June 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/375743/sindh-share-in-gdp-falls-by-1pc |title=Sindh share in GDP falls by 1pc |work=Dawn Group of Newspapers |date=2 December 2004 |access-date=1 January 2009 |archive-date=10 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210194151/http://www.dawn.com/2004/12/02/ebr1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته شهر کي پاڪستان جي مجموعي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو پيدا ڪندڙ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.

ڪراچيءَ ۾ وڏي [[غير رسمي معيشت]] پڻ موجود آهي، جيڪا عام طور سرڪاري جي ڊي پي جي تخمينن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=22 August 2013 |title=When Karachi Bleeds, Pakistan's Economy Bleeds |url=http://www.cipe.org/blog/2013/08/22/when-karachi-bleeds-pakistans-economy-bleeds/ |journal=Center for International Private Enterprise |access-date=2 November 2016 |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104000822/http://www.cipe.org/blog/2013/08/22/when-karachi-bleeds-pakistans-economy-bleeds/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104000822/http://www.cipe.org/blog/2013/08/22/when-karachi-bleeds-pakistans-economy-bleeds/ |date=4 November 2016 }}&lt;/ref&gt; هڪ تخميني موجب پاڪستان جي غير رسمي معيشت ملڪ جي مجموعي معيشت جي 36 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڀارت لاءِ اهو انگ 22 سيڪڙو ۽ چين لاءِ 13 سيڪڙو ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy |title=The Secret Strength of Pakistan's Economy |date=12 April 2012 |access-date=2 November 2016 |agency=Bloomberg |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104001315/http://www.bloomberg.com/news/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچيءَ جي افرادي قوت جو وڏو حصو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل آهي؛ هڪ مطالعي ۾ اهو تناسب 70 سيڪڙو تائين ڄاڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hasan |first1=Arif |date=April 2015 |title=Land contestation in Karachi and the impact on housing and urban development |journal=Environment and Urbanization |volume=27 |issue=1 |pages=217–230 |doi=10.1177/0956247814567263 |pmc=4540218 |pmid=26321797 |bibcode=2015EnUrb..27..217H }}&lt;/ref&gt; 2018ع جي '''گلوبل ميٽرو مانيٽر''' رپورٽ ۾ ڪراچيءَ کي پاڪستان جي بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2018/06/Brookings-Metro_Global-Metro-Monitor-2018.pdf |title=Global Metro Monitor 2018 |author1=Bouchet, Max |author2=Liu, Sifan |author3=Parilla, Joseph |author4=Kabbani, Nader |date=June 2018 |access-date=23 November 2018 |publisher=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]] |archive-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716224530/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2018/06/Brookings-Metro_Global-Metro-Monitor-2018.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Highrises on II Chundrigar.jpg|thumb|[[آءِ آءِ چندريگر روڊ]] ڪراچيءَ جو اهم مالي ۽ ڪاروباري مرڪز آهي.]]
[[File:Emaar Towers Karachi.jpg|thumb|ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري تي بلند عمارتون.]]

2018ع ۾ [[يورو مانيٽر انٽرنيشنل]] جي تحقيق موجب ڪراچي صارفين جي خرچن جي حقيقي واڌ جي لحاظ کان دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏن شهري مارڪيٽن مان هڪ هئي ۽ ان سال مارڪيٽ ۾ 6.6 سيڪڙو واڌ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html |title=Euromonitor 2018 research |website=Euromonitor research |date=27 March 2018 |access-date=13 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104231/https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html |archive-date=25 June 2018}}&lt;/ref&gt; [[مڪنسي اينڊ ڪمپني]] جي شهري معيشت بابت مطالعي ۾ 2025ع تائين ڪراچيءَ ۾ پي پي پي جي بنياد تي 20,000 آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ سالياني آمدني رکندڙ گهرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ 13 لک جي واڌ جو اندازو لڳايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Mckinsey Urban Mapping (cities) |journal=Mckinsey (Urban Mapping) |url=https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Urbanization/Urban%20world/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx |access-date=13 May 2018 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716011839/http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Urbanization/Urban%20world/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[فنانشل ٽائمز]] جي '''ايف ڊي آءِ انٽيليجنس''' جي 2017–18ع واري درجابنديءَ ۾ پڻ ڪراچيءَ کي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري جي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ايشيا-پئسفڪ جي مستقبل جي مٿين ڏهن شهرن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners |title=fDi's Asia-Pacific Cities of the Future 2017/18 – the winners |last=Intelligence |first=fDi |website=fdiintelligence.com |date=14 August 2017 |access-date=23 November 2018 |archive-date=23 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123201119/https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سياسي مبصر [[اناتول ليوين]] ڪراچيءَ جي معاشي واڌ ۾ 1940ع جي ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1950ع جي شروعات ۾ هندستان کان آيل [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجرن]] جي ڪردار کي اهم قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lieven |first=Anatol |title=Pakistan: a hard country |url=https://archive.org/details/pakistanhardcoun0000liev |date=2011 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-61039-021-7 |edition=1st |location=New York |oclc=710995260 }}&lt;/ref&gt;

=== فنانس ۽ بئنڪنگ ===

پاڪستان جي ڪيترن وڏن سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن، مالي ادارن ۽ ڪارپوريشنن جون مرڪزي آفيسون ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. [[آءِ آءِ چندريگر روڊ]] شهر جو روايتي مالي ضلعو آهي ۽ پاڪستان جي مالي شعبي ۾ ان جي اهميت سبب ان کي عام طور '''”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“''' سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترين وڏين پرڏيهي [[گهڻ قومي ڪمپني|گهڻ قومي ڪمپنين]] جون ملڪ اندر مرڪزي آفيسون پڻ ڪراچيءَ ۾ آهن.

[[File:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج|اڳوڻي ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ 2010ع دوران هڪ تقريب.]]

ڪراچي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪز پڻ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج 2016ع ۾ ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد جي اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام سان قائم ٿي، جنهن جو مکيه واپاري مرڪز ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان اڳ ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ملڪ جي سڀ کان وڏي شيئر مارڪيٽ هئي. 2015ع ۾ ان کي ايشيا جي بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ اسٽاڪ مارڪيٽن مان هڪ قرار ڏنو ويو؛ بعد ۾ پاڪستان کي [[ايم ايس سي آءِ]] پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What's Next For Asia's Best-Performing Stock Market? |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-20/what-s-next-for-asia-s-best-performing-stock-market |access-date=1 November 2016 |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2016 |archive-date=1 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101102549/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-20/what-s-next-for-asia-s-best-performing-stock-market |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== صنعت ===

[[File:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|ڪراچيءَ جي هڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو دڪان.]]

صنعت ڪراچيءَ جي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون وڏيون ڪمپنيون ۽ ڪارخانا قائم آهن، جيڪي [[ڪپڙي جي صنعت|ڪپڙي ۽ تيار لباس]]، [[سيمينٽ]]، [[اسٽيل]]، ڳري مشينري، ڪيميائي شين، دواسازي، گاڏين، پيٽروليم، خوراڪ ۽ مشروبات سميت مختلف شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/232736/world-bank-report-karachi-termed-most-business-friendly |title=World Bank report: Karachi termed most business-friendly |work=Dawn Group of Newspapers |date=14 February 2007 |access-date=15 October 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011155147/http://dawn.com/2007/02/14/ebr1.htm |archive-date=11 October 2007}}&lt;/ref&gt;

پراڻن معاشي تخمينن موجب ڪراچي پاڪستان جي پيداواري شعبي جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو حصو رکي ٿي، جڏهن ته وڏي پيماني واري صنعت ۾ ملڪ جي مجموعي [[قدر ۾ واڌ|قدر ۾ واڌ]] جو لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو ڪراچيءَ مان پيدا ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=How important is Karachi to Pakistan? |url=http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05 |access-date=2 November 2016 |work=Business Recorder |date=5 May 2012 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921083953/http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05 }}&lt;/ref&gt; شهر جي رسمي صنعتي معيشت ۾ گهٽ ۾ گهٽ 4,500 صنعتي يونٽ شامل ڄاڻايا ويا آهن.

ڪراچيءَ جو غير رسمي پيداواري شعبو پڻ وڏي پيماني تي روزگار فراهم ڪري ٿو. مطالعي موجب غير رسمي صنعت رسمي صنعت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ استعمال ٿيندڙ سرمائي ۽ پيدا ٿيندڙ قدر ۾ واڌ رسمي صنعتي ادارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sayeed |first1=Asad |last2=Husain |first2=Khurram |last3=Raza |first3=Syed Salim |title=INFORMALITY IN KARACHI'S LAND, MANUFACTURING, AND TRANSPORT SECTORS |url=https://www.usip.org/sites/default/files/PW114-Informality-in-Karachis-Land-Manufacturing-and-Transport-Sectors.pdf |publisher=United States Institute for Peace |access-date=2 November 2016 |quote=جون 1947ع ۾ شروعاتي طور تي [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجرن]] کي [[بندر روڊ]] ايڪسٽينشن ۾ زمين جي هڪ وڏي ٽڪري تي آباد ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪو [[ڪراچي]] جو هڪ خوشحال مضافاتي علائقو هو. تنهن هوندي به، هي رهائشي علائقو گهڻو ڪري شاهوڪار [[سنڌي هندو|سنڌي هندن]] جي آباديءَ وارو هو، جيڪي هيٺئين طبقي سان واسطو رکندڙ ناراض مسلمان پناهگيرن جي ايتري وڏي انگ کي پنهنجي بلڪل ويجهو آباد ٿيندي ڏسي پريشان ٿي ويا. پنهنجي اثر رسوخ سبب، هندو حڪومت کي قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته تجويز ڪيل آبادڪاريءَ واري هنڌ کي [[لياري]] منتقل ڪيو وڃي، جيڪو وڌيڪ ڳتيل آباديءَ وارو ۽ هيٺئين وچولي طبقي جو علائقو هو. |archive-date=3 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160903025624/http://www.usip.org/sites/default/files/PW114-Informality-in-Karachis-Land-Manufacturing-and-Transport-Sectors.pdf }}&lt;/ref&gt; هڪ تخميني موجب ڪراچيءَ جي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو حصو واپار ۽ پيداوار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot; /&gt;

ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي وڏا صنعتي علائقا ۽ صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. انهن ۾ [[سائيٽ صنعتي علائقو]]، [[ڪورنگي صنعتي علائقو]]، [[لانڍي صنعتي علائقو]]، [[اتر ڪراچي صنعتي علائقو]]، [[فيڊرل بي صنعتي علائقو]]، [[ڪورنگي ڪريڪ صنعتي پارڪ]]، [[بن قاسم صنعتي علائقو]]، [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] ۽ سپر هاءِ وي سان لڳندڙ صنعتي علائقا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Federation of Pakistan Chambers of Commerce &amp; Industry |publisher=Federation of Pakistan Chambers of Commerce &amp; Industry |url=http://www.fpcci.com.pk/industrialzone.asp |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907204417/http://www.fpcci.com.pk/industrialzone.asp |archive-date=7 September 2011}}&lt;/ref&gt;

[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] پڻ شهر جي صنعتي ۽ واپاري سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جتي قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائشون، صنعتي ميلو ۽ تجارتي تقريبون منعقد ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Full Service Interactive Agency&amp;nbsp;– MAGSNET LIMITED |publisher=Epb.gov.pk |url=http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |access-date=10 February 2014 |archive-date=12 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112132910/http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:110%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''ڪراچيءَ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اسٽيٽون'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | صنعتي علائقو
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | قيام
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(ايڪڙ)
|-
| '''[[سائيٽ صنعتي علائقو]]'''
| [[سائيٽ، ڪراچي|سائيٽ]]
| 1947ع
| 4,700&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.site-association.org/Background_and_Profile.html |title=Welcome To S.I.T.E Association of Industry of Karachi |publisher=Site-association.org |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001154743/http://site-association.org/Background_and_Profile.html/ |archive-date=1 October 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[ڪورنگي صنعتي علائقو]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[ڪورنگي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 1960ع
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 8,500&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kati.pk/ |title=Welcome |publisher=Korangi Association of Trade &amp; Industry |access-date=10 February 2014 |archive-date=5 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005050022/http://www.kati.pk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[لانڍي صنعتي علائقو]]'''
| [[لانڍي]]
| 1949ع
| 11,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://landhi.org/aboutus/landhifacts.php |title=Landhi.Org |publisher=Landhi Association of Trade and Industry |access-date=10 February 2014 |archive-date=31 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831120946/http://landhi.org/aboutus/landhifacts.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[اتر ڪراچي صنعتي علائقو]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[نيو ڪراچي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 1974ع
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 725&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nkati.org/ |title=North Karachi Association of Trade &amp; Industry |publisher=North Karachi Association of Trade &amp; Industry |access-date=10 February 2014 |archive-date=7 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307102359/http://nkati.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[فيڊرل بي صنعتي علائقو]]'''
| [[گلبرگ، ڪراچي|گلبرگ]]
| 1987ع
| —
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fbati.com/ |title=Federal B Area Association of Trade &amp; Industry |publisher=Federal B Area Association of Trade &amp; Industry |date=17 December 2013 |access-date=10 February 2014 |archive-date=21 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321063224/http://www.fbati.com/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[ڪورنگي ڪريڪ صنعتي پارڪ]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[ڪورنگي ڪريڪ ڇانوڻي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 2012ع
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 250&lt;ref&gt;{{cite web |agency=APP |url=http://tribune.com.pk/story/634069/construction-approved-korangi-creek-industrial-park-land-up-for-grabs/ |title=Construction approved: Korangi Creek Industrial Park land up for grabs |website=The Express Tribune |date=20 November 2013 |access-date=10 February 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001952/http://tribune.com.pk/story/634069/construction-approved-korangi-creek-industrial-park-land-up-for-grabs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[بن قاسم صنعتي علائقو]]'''
| [[بن قاسم، ڪراچي|بن قاسم]]
| 1970ع
| 25,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bqati.com.pk/ |title=BQATI {Bin Qasim Association of Trade &amp; Industry} |publisher=Bin Qasim Association of Trade &amp; Industry |access-date=10 February 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[لانڍي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 1980ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |title=Export Processing Zone Authority |publisher=Pakistaneconomist.com |access-date=10 February 2014 |archive-date=1 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001011256/http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 315&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.epza.gov.pk/karachi.html |title=Welcome To EPZA |publisher=Epza.gov.pk |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217185414/http://www.epza.gov.pk/karachi.html |archive-date=17 February 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[پاڪستان ٽيڪسٽائل سٽي]]'''
| [[بن قاسم، ڪراچي|بن قاسم]]
| 2004ع
| 1,250&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.textilecity.com.pk/ |title=Textile City |publisher=Textile City |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212111901/http://www.textilecity.com.pk/ |archive-date=12 February 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[ويسٽ وارف صنعتي علائقو]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[ڪيماڙي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | —
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 430
|-
| '''[[سائيٽ سپر هاءِ وي فيز-I]]'''
| [[ايم-9 موٽروي|سپر هاءِ وي]]
| 1983ع
| 300&lt;ref name=&quot;site&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | '''[[سائيٽ سپر هاءِ وي فيز-II]]'''
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | [[ايم-9 موٽروي|سپر هاءِ وي]]
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 1992ع
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 1,000&lt;ref name=&quot;site&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.site.com.pk/ |title=site.com.pk |publisher=Sindh Industrial Trading Estates |access-date=10 February 2014 |archive-date=12 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212014827/http://www.site.com.pk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[بندرگاهه قاسم]] جي موجودگي شهر جي صنعتي معيشت کي خام مال جي درآمد، تيار شين جي برآمد ۽ وڏي پيماني تي مال جي منتقليءَ لاءِ اهم لاجسٽڪ سهولت فراهم ڪري ٿي. بندرگاهن، ريلوي، قومي شاهراهن، موٽرويز ۽ صنعتي علائقن جو گڏيل نظام ڪراچيءَ کي پاڪستان جي پيداوار، درآمد ۽ برآمد واري معيشت سان سڌي نموني ڳنڍي ٿو.

=== محصول ۽ سرڪاري آمدني ===

[[File:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت، جيڪا هاڻي [[اسٽيٽ بئنڪ ميوزيم]] طور استعمال ٿئي ٿي.]]

پاڪستان جي ٻن وڏين سامونڊي بندرگاهن، وڏي صنعتي بنياد ۽ ملڪ جي ڪيترين وڏين ڪمپنين جي مرڪزي آفيسن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي وفاقي حڪومت جي ٽيڪسن، ڪسٽم ڊيوٽين ۽ ٻين محصولن جي وصوليءَ جو اهم مرڪز آهي. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترين وڏين [[گهڻ قومي ڪمپني|گهڻ قومي ڪمپنين]] ۽ قومي ادارن جا هيڊڪوارٽر ڪراچيءَ ۾ هجڻ سبب انهن جا انڪم ٽيڪس ۽ ڪارپوريٽ ٽيڪس ڪراچيءَ جي ٽيڪس آفيسن ۾ جمع ٿين ٿا، جيتوڻيڪ سندن آمدنيءَ جو ڪجهه حصو ملڪ جي ٻين علائقن مان پيدا ٿيندو هجي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Janjua |title=Karachi contributing 70% of federal tax revenue – a myth |url=http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/ |access-date=2 November 2016 |work=Business Recorder |date=13 October 2015 |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033351/http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/ }}&lt;/ref&gt;

[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[بندرگاهه قاسم]] ملڪ جا وڏا درآمدي ۽ برآمدي مرڪز آهن، تنهنڪري وفاقي ڪسٽم عملدار پاڪستان جي درآمدات تي لاڳو ڪسٽم ڊيوٽي، سيلز ٽيڪس ۽ ٻين محصولن جو وڏو حصو ڪراچيءَ جي بندرگاهن تي وصول ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهو درآمد ٿيل مال بعد ۾ ملڪ جي ٻين صوبن يا شهرن ڏانهن موڪليو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The importance of Karachi |url=http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/ |access-date=2 November 2016 |work=The Express Tribune |date=12 October 2015 |archive-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113105825/http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪجهه پراڻن تخمينن موجب پاڪستان جي قومي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيندو هو.

[[وفاقي روينيو بورڊ]] جي 2006–07ع واري سالياني رپورٽ موجب ڪراچيءَ ۾ قائم ٽيڪس ۽ ڪسٽم يونٽن وفاقي سڌن ٽيڪسن جو 46.75 سيڪڙو، وفاقي ايڪسائيز ڊيوٽي جو 33.65 سيڪڙو ۽ ملڪي سيلز ٽيڪس جو 23.38 سيڪڙو وصول ڪيو.&lt;ref name=&quot;fbr0607&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf |title=Federal Board of Revenue Year Book 2006–2007 |access-date=12 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925013600/http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf |archive-date=25 September 2010}}&lt;/ref&gt; ساڳئي رپورٽ موجب ڪراچيءَ مان ملڪ جي ڪسٽم ڊيوٽيءَ جو 75.14 سيڪڙو ۽ درآمدات تي سيلز ٽيڪس جو لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو وصول ٿيو، جڏهن ته وفاقي روينيو بورڊ جي مجموعي وصولين جو لڳ ڀڳ 53.38 سيڪڙو ڪراچيءَ سان لاڳاپيل ٽيڪس يونٽن مان آيو.&lt;ref name=&quot;fbr0607&quot; /&gt;

انهن انگن کي ڪراچيءَ جي خالص مقامي معاشي پيداوار سان سڌو برابر نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ ۾ قائم وڏا ٽيڪس يونٽ ۽ علائقائي ٽيڪس آفيسون سنڌ ۽ بلوچستان جي ٻين علائقن سان لاڳاپيل ٽيڪسن ۽ درآمدي محصولن جو حصو پڻ وصول ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;نوٽ: ڪراچيءَ مان ظاهر ڪيل روينيو ۾ ٻين علائقن جي وصولي پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جو لارج ٽيڪس پيئرز يونٽ ۽ ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ ڪوئيٽا جون علائقائي ٽيڪس آفيسون سنڌ ۽ بلوچستان جي وسيع علائقن کي ڍڪين ٿيون.&lt;/ref&gt;

=== ميڊيا ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ===
{{Main|ڪراچي ۾ ميڊيا|ڪراچي ۾ سئنيما|ڪراچي جي ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست|ڪراچي جي رسالن جي فهرست|ڪراچي جي اخبارن جي فهرست}}

ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ جي شروعاتي ۽ اهم مرڪزن مان هڪ رهيو آهي ۽ شهر ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي|انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽ ويئر، ڊجيٽل خدمتن ۽ [[اليڪٽرانڪ ميڊيا]] جي شعبن ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.{{sfn|Amos Owen Thomas|2005|pp=121}} شهر پاڪستان جي سافٽ ويئر، آءِ ٽي خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي اهم مرڪزن مان پڻ هڪ آهي.{{citation needed|date=December 2016}}

پاڪستان جي ڪيترن اهم ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ادارن جون مرڪزي آفيسون يا وڏيون آپريشنل سهولتون ڪراچيءَ ۾ آهن. انهن ۾ [[آج نيوز]]، [[جنگ ميڊيا گروپ|جيو ٽي وي]]، [[ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ|ڪي ٽي اين]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ktn.com.pk |title=Welcome to KTN TV |publisher=KTN |access-date=20 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070117020638/http://www.ktn.com.pk/ |archive-date=17 January 2007 }}&lt;/ref&gt; [[سنڌ ٽي وي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesindh.tv/contact.htm |title=Sindh TV |publisher=Sindh TV |access-date=20 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102071108/http://www.thesindh.tv/contact.htm |archive-date=2 January 2008}}&lt;/ref&gt; ٽي وي ون، [[ايڪسپريس نيوز (پاڪستان)|ايڪسپريس نيوز]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.express.com.pk/ |title=Daily Express Urdu Newspaper – Latest Pakistan News – Breaking News |website=express.com.pk |access-date=5 August 2017 |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803005842/https://express.com.pk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[اي آر واءِ ڊجيٽل]]، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، [[سماء ٽي وي]]، [[اب تڪ نيوز]]، [[بول نيٽ ورڪ]] ۽ [[ڊان نيوز]] شامل آهن.

== انتظامي ورهاست ==
[[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]]
{{ڪراچي جا ضلعا}}

=== ڪراچي جا تعلقا ===
{{ڪراچي جا تعلقا}}

=== ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون ===

{{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}}

=== ڪراچي جون ديھون ===
{{ڪراچي جون ديھون}}

== شهري انتظام ==
{{Main|ڪراچي جي سياست|ڪراچي جي ميئرن جي فهرست|ڪراچي جون يونين ڪميٽيون|ڪراچي جو ڪمشنر}}

[[File:PK Karachi asv2020-02 img74 KMC Building.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] جي مرڪزي عمارت، [[محمد علي جناح روڊ]] تي.]]
[[File:Pakistan - Sindh - Karachi (division).svg|thumb|[[ڪراچي ڊويزن]] جو سنڌ ۾ هنڌ.]]

=== موجوده شهري حڪومت ===
{{Main|ڪراچي جي حڪومت}}

ڪراچيءَ جو شهري ۽ انتظامي نظام ڪيترن سطحن ۽ ادارن تي مشتمل آهي. بلدياتي سطح تي شهر جو مکيه ادارو [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (ڪي ايم سي) آهي، جڏهن ته مقامي سطح تي شهر کي 25 [[ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن]]ن ۽ 246 [[يونين ڪميٽي]]ن ۾ ورهايو ويو آهي. 2023ع ۾ لاڳو ٿيل موجوده بلدياتي نظام ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: يونين ڪميٽيون، ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Three-tier municipal set-up of Karachi
|url=https://www.dawn.com/news/1732019
|work=Dawn
|date=17 January 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; font-size:110%; padding:6px;&quot; | '''ڪراچيءَ جو موجوده بلدياتي ڍانچو'''
|-
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | سربراهه
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | بنيادي ڪردار
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | پهرين
| '''[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]]'''
| 1
| [[ڪراچي جو ميئر|ميئر]] ۽ ڊپٽي ميئر
| شهر جي سطح جا مکيه روڊ، پل، نالا، پارڪ، فائر بريگيڊ ۽ ميٽروپوليٽن خدمتون
|-
| style=&quot;background:#edf7f2;&quot; | ٻي
| '''[[ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن]]ون'''
| 25
| چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين
| ٽائون سطح جون بلدياتي خدمتون، گهٽيون، مقامي بازارون ۽ پاڙي جي بنيادي سهولتون
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | ٽين
| '''[[يونين ڪميٽي]]ون'''
| 246
| چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين
| پاڙي جي سطح تي چونڊيل نمائندگي ۽ مقامي مسئلن جي نگراني
|}

موجوده چونڊيل ڪي ايم سي سٽي ڪائونسل 367 ميمبرن تي مشتمل آهي، جن ۾ 246 يونين ڪميٽين جا سڌيءَ ريت چونڊيل چيئرمين ۽ 121 مخصوص سيٽن جا نمائندا شامل آهن. مخصوص سيٽن ۾ عورتن، مزدورن يا هارين، نوجوانن، غير مسلم اقليتن، ٽرانسجينڊر ماڻهن ۽ معذور ماڻهن لاءِ سيٽون رکيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Three-tier municipal set-up of Karachi
|url=https://www.dawn.com/news/1732019
|work=Dawn
|date=17 January 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت مارچ 2023ع ۾ مستقبل جي بلدياتي چونڊن لاءِ ڪراچيءَ جي يونين ڪميٽين جو انگ 246 مان وڌائي 299 ڪرڻ جو نوٽيفڪيشن جاري ڪيو، پر موجوده چونڊيل بلدياتي نظام 246 يونين ڪميٽين تي ٻڌل آهي. 2026ع ۾ ڪي ايم سي جي سٽي ڪائونسل پڻ 246 يونين ڪميٽين جي بنياد تي ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sindh govt increases Karachi’s UCs to 299 from 246
|url=https://www.dawn.com/news/1742049
|work=Dawn
|date=14 March 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=City Council approves Rs116m for installation of street lights in each of Karachi's 246 UCs
|url=https://www.dawn.com/news/2002624
|work=Dawn
|date=24 May 2026
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي بلدياتي چونڊن کان پوءِ [[مرتضيٰ وهاب]] ڪراچيءَ جو ميئر ۽ [[سلمان عبدالله مراد]] ڊپٽي ميئر چونڊيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Mayors, chairmen of municipal bodies to take oath today
|url=https://www.dawn.com/news/1760562
|work=Dawn
|date=19 June 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع تائين مرتضيٰ وهاب ميئر جي عهدي تي برقرار آهي.

=== انتظامي ضلعا ۽ ڪمشنري نظام ===

بلدياتي ڍانچي کان الڳ، [[ڪراچي ڊويزن]] سنڌ حڪومت جي ضلعي انتظامي نظام تحت ستن ضلعن تي مشتمل آهي: [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪيماڙي ضلعو|ڪيماڙي]]. هر ضلعي جي انتظامي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته سڄي ڪراچي ڊويزن جي نگراني [[ڪراچي جو ڪمشنر|ڪمشنر ڪراچي]] ڪندو آهي.

2026ع ۾ [[سيد حسن نقوي]] ڪراچي ڊويزن جو ڪمشنر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Order of Commissioner Karachi Division
|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/uploads/1776120054_018b018c0f49e5fc7f68.pdf
|publisher=Office of the Commissioner Karachi Division
|date=13 April 2026
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعا ۽ ٽائون بلدياتي طور هڪجهڙا ادارا نه آهن. ست ضلعا سنڌ حڪومت جي سول انتظام، روينيو، ضلعي انتظام ۽ ڊپٽي ڪمشنر نظام لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته بلدياتي خدمتن لاءِ پراڻين ڊسٽرڪٽ ميونسپل ڪارپوريشنن جي جاءِ تي 25 ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون ڪم ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Three-tier municipal set-up of Karachi
|url=https://www.dawn.com/news/1732019
|work=Dawn
|date=17 January 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون ===

ڪراچيءَ جون 25 ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون 2023ع کان موجوده بلدياتي نظام جو وچيون درجو آهن. هر ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جو پنهنجو چونڊيل چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ ٽائون ڪائونسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Chairmen of 16 of Karachi’s 25 towns return unopposed
|url=https://www.dawn.com/news/1759728
|work=Dawn
|date=15 June 2023
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; padding:6px;&quot; | '''ڪراچيءَ جون 25 ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون'''
|-
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | ٽائون
|-
| '''[[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]]'''
| [[سهراب ڳوٺ ٽائون]]، [[صفورا ٽائون]]، [[گلشن ٽائون]]، [[جناح ٽائون]]، [[چنيسر ٽائون]]
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | [[نيو ڪراچي ٽائون]]، [[اتر ناظم آباد ٽائون]]، [[گلبرگ ٽائون]]، [[لياقت آباد ٽائون]]، [[ناظم آباد ٽائون]]
|-
| '''[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]'''
| [[ماڊل ڪالوني ٽائون]]، [[شاهه فيصل ٽائون]]، [[لانڍي ٽائون]]، [[ڪورنگي ٽائون]]
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | [[اورنگي ٽائون]]، [[مومن آباد ٽائون]]، [[منگهوپير ٽائون]]
|-
| '''[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]]'''
| [[صدر ٽائون]]، [[لياري ٽائون]]
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[ملير ضلعو|ملير]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | [[گڏاپ ٽائون]]، [[ملير ٽائون]]، [[ابراهيم حيدري ٽائون]]
|-
| '''[[ڪيماڙي ضلعو|ڪيماڙي]]'''
| [[بلديه ٽائون]]، [[ماڙيپور ٽائون]]، [[مورڙو ميربحر ٽائون]]
|}

=== ڇانوڻيون ===

ڪراچيءَ جي شهري حدن ۾ ڇهه فوجي ڇانوڻيون پڻ موجود آهن، جيڪي عام ميونسپل نظام بدران وفاقي وزارت دفاع جي [[ملٽري لينڊز اينڊ ڪينٽونمينٽس]] انتظام هيٺ هلن ٿيون. اهي آهن [[ڪراچي ڇانوڻي]]، [[ڪلفٽن ڇانوڻي]]، [[فيصل ڇانوڻي]]، [[ملير ڇانوڻي]]، [[ڪورنگي ڪريڪ ڇانوڻي]] ۽ [[منهوڙو ڇانوڻي]]. ڇانوڻي وارن علائقن ۾ مقامي بلدياتي خدمتون لاڳاپيل ڪينٽونمينٽ بورڊ مهيا ڪن ٿا.

ان ڪري ڪراچيءَ جي ڪجهه اهم رهائشي ۽ واپاري علائقن ۾ ميونسپل اختيار ڪي ايم سي يا ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن بدران ڪينٽونمينٽ بورڊن وٽ هوندا آهن.

=== مکيه شهري ادارا ===

ڪراچيءَ جون سڀ شهري خدمتون ڪي ايم سي جي سڌي ڪنٽرول هيٺ نه آهن. پاڻي، نيڪال، عمارتن جي ضابطي، زمين جي ترقي ۽ ماسٽر پلاننگ جهڙيون اهم ذميواريون مختلف صوبائي ادارن ۾ ورهايل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; padding:6px;&quot; | '''ڪراچيءَ جا اهم شهري ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | بنيادي ذميواري
! style=&quot;background:#d9f0e7;&quot; | انتظامي ڪنٽرول
|-
| '''[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]]'''
| وڏا شهري روڊ، پل، نالا، پارڪ، فائر سروس ۽ ميٽروپوليٽن خدمتون
| چونڊيل شهري حڪومت
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | پيئڻ جو پاڻي، واٽر سپلاءِ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | سنڌ حڪومت / ڪارپوريشن بورڊ
|-
| '''[[سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي]]'''
| عمارتن جا نقشا، اين او سي، تعميراتي ضابطا ۽ غيرقانوني اڏاوتن خلاف ڪارروائي
| سنڌ حڪومت
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | زمين جي ترقي، رهائشي اسڪيمون، شهري منصوبابندي، روڊ ۽ پل
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | سنڌ حڪومت
|-
| '''[[ملير ڊيولپمينٽ اٿارٽي]]'''
| ملير، نئين ملير، شاهه لطيف ٽائون ۽ ٽائيسر ٽائون سميت مخصوص ترقياتي اسڪيمون
| سنڌ حڪومت
|-
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | '''[[لياري ڊيولپمينٽ اٿارٽي]]'''
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | لياري ۽ مخصوص شهري ترقياتي علائقن جي منصوبابندي ۽ ترقي
| style=&quot;background:#f7fbf9;&quot; | سنڌ حڪومت
|}

[[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج بورڊ]] کي 2023ع ۾ نئين قانون تحت [[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن]] ۾ تبديل ڪيو ويو. نئون ادارو سڄي ڪراچي ڊويزن ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻي جي نيڪال جو ذميوار آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Karachi Water and Sewerage Corporation Act, 2023
|url=https://www.kwsc.gos.pk/assets/documents/KW_SC_Act%2C_2023.pdf
|publisher=Provincial Assembly of Sindh
|date=5 July 2023
|access-date=23 August 2026
|archive-date=27 July 2025
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250727162517/https://www.kwsc.gos.pk/assets/documents/KW_SC_Act%2C_2023.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي]] عمارتن جي نقشن، اين او سي، بلڊنگ ۽ ٽائون پلاننگ ضابطن، تعميراتي نگراني ۽ غيرقانوني اڏاوتن خلاف ڪارروائي جي ذميوار ريگيوليٽري اداري طور ڪم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sindh Building Control Authority
|url=https://www.sbca.gos.pk/
|publisher=Sindh Building Control Authority
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي پسمنظر ===

1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪالرا جي وبا کان پوءِ برطانوي انتظاميا [[ڪراچي ڪنزروينسي بورڊ]] قائم ڪيو، جنهن جو مقصد صفائي بهتر ڪرڻ ۽ وبا تي ضابطو آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;cdgkhistory&quot;&gt;{{cite web
|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx
|title=CDGK History
|publisher=City District Government of Karachi
|access-date=24 August 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110417020709/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx
|archive-date=17 April 2011
}}&lt;/ref&gt; 1852ع ۾ اهو ادارو ڪراچي ميونسپل ڪميشن ۽ پوءِ ڪراچي ميونسپل ڪميٽي بڻيو. 1933ع جي سٽي آف ڪراچي ميونسپل ايڪٽ تحت شهر لاءِ ميئر، ڊپٽي ميئر ۽ چونڊيل ڪائونسلرن تي ٻڌل [[ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي، جيڪا 1976ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;cdgkhistory&quot; /&gt;

1948ع ۾ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو لڳ ڀڳ {{cvt|2103|km2}} علائقو [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي واري علائقي]] طور الڳ ڪيو ويو. 1959ع ۾ اهو علائقو [[اولهه پاڪستان]] ۾ ضم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.statoids.com/upk.html
|title=Pakistan Provinces
|publisher=Statoids.com
|access-date=24 August 2010
|archive-date=29 July 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729165316/http://www.statoids.com/upk.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

1972ع ۾ ڪراچيءَ کي انتظامي طور اوڀر، اولهه ۽ ڏکڻ ضلعن ۾ ورهايو ويو. 1996ع ۾ مرڪزي ۽ ملير ضلعا قائم ٿيا. 2013ع ۾ [[ڪورنگي ضلعو]] اوڀر مان الڳ ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.dawn.com/news/1054395
|title=Korangi notified as sixth district of Karachi
|first=Hasan
|last=Mansoor
|date=6 November 2013
|website=Dawn
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 2020ع ۾ [[ڪيماڙي ضلعو]] اولهه ضلعي مان الڳ ڪري ڪراچيءَ جو ستون ضلعو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.dawn.com/news/1575785/new-district-in-karachi
|title=New district in Karachi
|date=22 August 2020
|work=Dawn
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2001ع کان 2011ع تائين ٽائون نظام ===

2001ع ۾ جنرل [[پرويز مشرف]] جي مقامي حڪومتن واري منصوبي تحت ڪراچيءَ جا پنج ضلعا ختم ڪري [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي وئي. شهر کي 18 ٽائونن ۽ 178 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Towns/tabid/72/Default.aspx
|title=CDGK Towns
|publisher=City District Government of Karachi
|access-date=24 August 2010
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[نعمت الله خان]] 2001ع کان 2005ع تائين هن نظام هيٺ ڪراچيءَ جو پهريون سٽي ناظم رهيو، جڏهن ته 2005ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال]] سٽي ناظم چونڊيو ويو. هر يونين ڪائونسل چونڊيل ناظم، نائب ناظم، عام نمائندن، عورتن، مزدورن يا هارين ۽ اقليتن جي نمائندن تي مشتمل هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.nrb.gov.pk/local_government/union_admin_07.htm
|title=Composition of the Union Council
|publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
|access-date=24 August 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803101846/http://www.nrb.gov.pk/local_government/union_admin_07.htm
|archive-date=3 August 2011
}}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ نظام ختم ڪيو ويو ۽ ضلعي ميونسپل ڪارپوريشنن وارو نظام بحال ٿيو. 2013ع ۾ ڪورنگي الڳ ضلعي ميونسپل ڪارپوريشن بڻيو ۽ 2020ع ۾ ڪيماڙي ضلعو قائم ٿيو. بعد ۾ 2021ع جي سنڌ لوڪل گورنمينٽ ترميمي قانون تحت DMC نظام کي ٻيهر تبديل ڪري موجوده ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن وارو نظام متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sindh Local Government (Amendment) Act, 2021
|url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications/PUB-21-000062.pdf
|publisher=Government of Sindh
|date=24 December 2021
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شهري منصوبابندي ===

[[ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان جي موجوده ذميوارين ۾ شهري منصوبابندي، زمين جي ترقي، عوامي ۽ گهٽ خرچ واري رهائش، روڊن ۽ پلن جي ترقي، ٻيهر ترقياتي منصوبا، زمينن جي رڪارڊ ۽ قبضا هٽائڻ جا معاملا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=KDA Introduction
|url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=103
|publisher=Karachi Development Authority
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ملير ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] 1993ع ۾ قائم ٿي ۽ ملير سميت شهر جي اوڀر ۽ اتر اوڀر وارن ترقي پذير علائقن ۾ رهائشي ۽ زميني ترقياتي اسڪيمون هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=MDA Overview
|url=https://mda.gos.pk/profile/
|publisher=Malir Development Authority
|access-date=23 August 2026
|archive-date=17 May 2026
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260517234935/https://mda.gos.pk/profile/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ جي ڊگهي مدي واري منصوبابندي لاءِ سنڌ حڪومت ۽ ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي گڏجي '''گريٽر ڪراچي ريجنل پلان 2047ع''' تي ڪم ڪري رهيا آهن. هن منصوبي ۾ آباديءَ جي واڌ، رهائش، آمدرفت، بنيادي ڍانچي، ماحولياتي مسئلن ۽ علائقائي ترقيءَ بابت جامع منصوبابندي شامل آهي؛ 2026ع ۾ ان بابت عوامي مشاورت ۽ نمائشون پڻ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Public Exhibition and Open House Event of Greater Karachi Regional Plan 2047
|url=https://www.kda.gos.pk/news/details/?id=17193
|publisher=Karachi Development Authority
|date=14 May 2026
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ جي شهري منصوبابندي ۽ تعميراتي اختيار هڪ ئي اداري وٽ مرڪوز نه آهن. ڪي ايم سي، ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون، ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي، ملير ۽ لياري ڊيولپمينٽ اٿارٽيون، سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي، ڪينٽونمينٽ بورڊ، ڪراچي پورٽ ٽرسٽ، پاڪستان ريلويز ۽ ٻين ادارن جا پنهنجي پنهنجي دائري ۾ اختيار آهن. ان ڪري شهر جو شهري انتظام هڪ گهڻ-ادارتي ۽ ورهايل ڍانچي هيٺ هلندو آهي.

== شهري خدمتون ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Hub Dam Karachi Pakistan - panoramio - Haddid Uddin (9).jpg|thumb|[[حب ڊيم]] ڪراچيءَ لاءِ پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي.]]


ڪراچيءَ ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو مکيه ادارو [[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن]] (ڪي ڊبليو اينڊ ايس سي) آهي. اڳ هي ادارو '''ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج بورڊ''' (ڪي ڊبليو اينڊ ايس بي) جي نالي سان ڪم ڪندو هو، پر [[سنڌ اسيمبلي]] پاران 2023ع ۾ منظور ڪيل قانون تحت ان کي ڪارپوريشن ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Karachi Water and Sewerage Corporation Act, 2023
|url=https://www.kwsc.gos.pk/assets/documents/KW_SC_Act%2C_2023.pdf
|publisher=Government of Sindh
|year=2023
|access-date=23 August 2026
|archive-date=27 July 2025
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250727162517/https://www.kwsc.gos.pk/assets/documents/KW_SC_Act%2C_2023.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ڪارپوريشن شهر لاءِ خام پاڻي حاصل ڪرڻ، پاڻي صاف ڪرڻ، پمپنگ، وڏي پيماني تي پاڻيءَ جي منتقلي ۽ ورڇ، سيوريج ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جون خدمتون سنڀالي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi Water and Sewerage Corporation
|url=https://www.kwsc.gos.pk/
|publisher=Karachi Water and Sewerage Corporation
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] جي نظام مان [[ڪينجهر ڍنڍ]] وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جڏهن ته [[حب ڊيم]] پڻ شهر، خاص ڪري اولهه ۽ اتر اولهه وارن علائقن، لاءِ پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهي. تاريخي طور شهر کي لڳ ڀڳ 640 ملين گيلن روزانو (ايم جي ڊي) پاڻي فراهم ڪرڻ جي گنجائش ڄاڻائي وئي آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 440 ايم جي ڊي فلٽر يا صاف ڪيو ويندو هو؛ لڳ ڀڳ 90 ايم جي ڊي فراهمي حب ڊيم سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot; /&gt; پاڻي شهر تائين واهن، ڪنڊيوٽن، وڏي قطر جي پائيپن، سائفن، پمپنگ اسٽيشنن ۽ فلٽريشن پلانٽن جي وسيع نظام وسيلي پهچايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot; /&gt;

[[File:Water tanker karachi.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ پاڻي پهچائيندڙ هڪ ٽينڪر.]]

پائيپ لائين واري نظام باوجود شهر جي مختلف حصن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي هڪجهڙي ناهي. غير رسمي آبادين ۽ پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽينڪر ذريعي پاڻيءَ جي فراهمي پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot;/&gt; ڪي ڊبليو اينڊ ايس سي پاڻيءَ جي ٽينڪرن جي بڪنگ لاءِ سرڪاري آن لائين نظام پڻ هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi Water and Sewerage Corporation
|url=https://www.kwsc.gos.pk/
|publisher=Karachi Water and Sewerage Corporation
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام ۾ پاڻيءَ جو ضايع ٿيڻ، غيرقانوني ڪنيڪشن، پاڻي چوري، پراڻيون پائيپ لائينون، تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ مختلف علائقن ۾ گهٽ دٻاءُ شهر جي پاڻيءَ جي نظام جا اهم مسئلا رهيا آهن. 2026ع ۾ ڪي ڊبليو اينڊ ايس سي غيرقانوني پاڻي ڪنيڪشن ۽ سب سوائل بورنگ خلاف ڪارروايون پڻ جاري رکيون.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi Water and Sewerage Corporation
|url=https://www.kwsc.gos.pk/
|publisher=Karachi Water and Sewerage Corporation
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==== ڪي-فور پاڻي منصوبو ====

[[File:Keenjhar Lake.jpg|thumb|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، جتان [[ڪي-فور پاڻي منصوبو|ڪي-فور منصوبي]] تحت ڪراچيءَ ڏانهن اضافي پاڻي آڻڻ جو منصوبو آهي.]]

'''[[ڪي-فور پاڻي منصوبو]]'''، جنهن جو سرڪاري نالو '''گريٽر ڪراچي بلڪ واٽر سپلاءِ اسڪيم ڪي-فور''' آهي، ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي اهم شهري پاڻي منصوبن مان هڪ آهي. منصوبي جو مقصد [[ڪينجهر ڍنڍ]] مان ڪراچيءَ لاءِ مجموعي طور 650 ملين گيلن روزانو اضافي پاڻي پهچائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Greater Karachi Bulk Water Supply Scheme K-IV
|url=https://wapda.gov.pk/?p=2875
|publisher=Water and Power Development Authority
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منصوبي جي پهرين مرحلي تي [[واپڊا]] وفاقي حڪومت طرفان ڪم ڪري رهي آهي. فيز-I مڪمل ٿيڻ کان پوءِ 260 ايم جي ڊي اضافي پاڻي ڪراچيءَ تائين پهچائڻ جي گنجائش رکندو، جڏهن ته ايندڙ مرحلن ذريعي وڌيڪ 390 ايم جي ڊي شامل ڪرڻ جو منصوبو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=WAPDA to Complete K-IV Project During 2026 Subject to Availability of Funds
|url=https://wapda.gov.pk/?p=3375
|publisher=Water and Power Development Authority
|date=29 November 2025
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2025ع ۾ واپڊا موجب ڪي-فور فيز-I جي مجموعي جسماني اڳڀرائي لڳ ڀڳ 64 سيڪڙو هئي ۽ ان وقت منصوبي تي 86 ارب رپيا خرچ ٿي چڪا هئا. واپڊا منصوبي کي گهربل فنڊن جي دستيابيءَ سان 2026ع دوران مڪمل ڪرڻ جو هدف ظاهر ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=WAPDA to Complete K-IV Project During 2026 Subject to Availability of Funds
|url=https://wapda.gov.pk/?p=3375
|publisher=Water and Power Development Authority
|date=29 November 2025
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صفائي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال ===

[[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن]] شهر جي وڏي حصي ۾ سيوريج ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام پڻ سنڀالي ٿي. اڳوڻي ڪي ڊبليو اينڊ ايس بي جي نظام ۾ 150 پمپنگ اسٽيشنون، 25 وڏا ذخيرا، 10,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پائيپن جو ڄار ۽ لڳ ڀڳ 250,000 مين هول ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot; /&gt;

ڪراچيءَ ۾ گندي پاڻيءَ جي پيداوار شهر جي ٽريٽمينٽ گنجائش کان گهڻي رهي آهي. اڳين مطالعي موجب شهر مان لڳ ڀڳ 472 ايم جي ڊي سيوريج پيدا ٿيندو هو، جنهن مان لڳ ڀڳ 417 ايم جي ڊي بنا مناسب صفائيءَ جي خارج ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot; /&gt; سيوريج ٽريٽمينٽ جون وڏيون سهولتون [[سائيٽ ٽائون]] جي گٽر باغيچي، محمود آباد ۽ ماريپور ۾ قائم رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;shehri.org-2018&quot; /&gt;

شهر جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي، پراڻين سيوريج لائينن، مين هولن جي بندش، برساتي نالن ۾ گند ڪچرو ۽ سيوريج جي داخلا ۽ محدود ٽريٽمينٽ گنجائش سبب ڪيترن علائقن ۾ سيوريج جو پاڻي روڊن تي اچڻ ۽ نيڪال جو نظام بند ٿيڻ جا مسئلا پيش اچن ٿا. ڪي ڊبليو اينڊ ايس سي پراڻين ۽ خراب ٿيل سيوريج لائينن جي تبديلي ۽ نيون ڊسپوزل سهولتون تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ هلائي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi Water and Sewerage Corporation
|url=https://www.kwsc.gos.pk/
|publisher=Karachi Water and Sewerage Corporation
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==== اورنگي پائلٽ پراجيڪٽ ====

[[اورنگي ٽائون]] ۾ رهواسين 1980ع کان [[اورنگي پائلٽ پراجيڪٽ]] جي مدد سان گهٽ خرچ واري ڪميونٽي سيوريج نظام جي تعمير شروع ڪئي. منصوبي تحت پاڙي جي رهواسين پنهنجي گهٽين جون سيوريج لائينون پنهنجي خرچ ۽ گڏيل محنت سان وڇايون، جڏهن ته سرڪاري ادارن کان وڏي قطر جي ثانوي ۽ مکيه نيڪال واري نظام جي فراهمي جي اميد رکي وئي.&lt;ref name=&quot;sewer&quot;&gt;{{cite news
|title=Fed up with no sewers, Pakistan's slum residents go DIY
|url=https://www.reuters.com/article/us-slums-pakistan-sewage/fed-up-with-no-sewers-pakistans-slum-residents-go-diy-idUSKCN12D1PK
|work=Reuters
|date=October 2016
|access-date=29 November 2017
|archive-date=1 December 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043112/https://www.reuters.com/article/us-slums-pakistan-sewage/fed-up-with-no-sewers-pakistans-slum-residents-go-diy-idUSKCN12D1PK
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

اورنگي پائلٽ پراجيڪٽ عالمي سطح تي ڪميونٽي جي شموليت سان گهٽ خرچ واري شهري صفائي ۽ سيوريج نظام جي هڪ نمايان مثال طور سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي تحت اورنگيءَ جي هزارين گهرن ۽ گهٽين کي سيوريج ۽ ليٽرين جي سهولت سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;sewer&quot; /&gt;

=== ٺوس ڪچري جي انتظام ===

ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ٺوس ڪچري جي گڏ ڪرڻ ۽ نيڪال جي وڏي حصي جي ذميواري [[سنڌ سالڊ ويسٽ مينيجمينٽ بورڊ]] (ايس ايس ڊبليو ايم بي) وٽ آهي، جيڪو [[سنڌ حڪومت]] جو صوبائي ادارو آهي. بورڊ ڪراچيءَ جي مختلف ضلعن ۾ گهرن ۽ تجارتي علائقن مان ڪچرو گڏ ڪرڻ، ثانوي ڪليڪشن، ڪچري جي منتقلي ۽ آخري نيڪال لاءِ نظام ۽ ٺيڪا هلائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sindh Solid Waste Management Board
|url=https://sswmb.gos.pk/
|publisher=Government of Sindh
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287233; color:white; padding:6px;&quot; | '''ڪراچيءَ جون اهم ميونسپل خدمتون'''
|-
! style=&quot;background:#dff0d8;&quot; | خدمت
! style=&quot;background:#dff0d8;&quot; | مکيه ادارو
! style=&quot;background:#dff0d8;&quot; | انتظامي نوعيت
|-
| پاڻيءَ جي فراهمي
| '''[[ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن]]'''
| سنڌ حڪومت تحت ڪارپوريشن
|-
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | سيوريج ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | '''ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن'''
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | سنڌ حڪومت تحت ڪارپوريشن
|-
| ٺوس ڪچرو
| '''[[سنڌ سالڊ ويسٽ مينيجمينٽ بورڊ]]'''
| صوبائي ادارو
|-
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | بجلي
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | '''[[ڪي اليڪٽرڪ]]'''
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | نجي، ريگيوليٽڊ يوٽيلٽي
|-
| پوليس
| '''[[سنڌ پوليس]] – ڪراچي پوليس'''
| صوبائي حڪومت
|-
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | ميونسپل فائر بريگيڊ
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | '''[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]]'''
| style=&quot;background:#f5fbf3;&quot; | مقامي حڪومت
|-
| ايمرجنسي ريسڪيو ۽ ايمبولينس
| '''سنڌ انٽيگريٽيڊ ايمرجنسي اينڊ هيلٿ سروسز / ريسڪيو 1122''' ۽ فلاحي ادارا
| صوبائي ۽ غير سرڪاري خدمتون
|}

=== بجلي ===

[[File:Karachi - Muhammad Bin Qasim Town - Kesc Colony IMG 8068 natl hwy no 5.jpg|thumb|ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ اڳوڻي ڪي اي ايس سي ڪالونيءَ جو فضائي منظر.]]
ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ بجليءَ جي پيداوار، ٽرانسميشن، ورڇ ۽ فراهمي جو مکيه يوٽيلٽي ادارو [[ڪي اليڪٽرڪ]] آهي. ڪمپني 1913ع ۾ '''ڪراچي اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪارپوريشن''' جي نالي سان قائم ٿي ۽ 2005ع ۾ ان جي نجڪاري ڪئي وئي. ڪي اليڪٽرڪ پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا بجليءَ جي پيداوار کان وٺي ٽرانسميشن ۽ ورڇ تائين پنهنجو نظام هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Who We Are
|url=https://ke.com.pk/
|publisher=K-Electric
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪي اليڪٽرڪ جو سروس علائقو لڳ ڀڳ {{convert|6500|km2|abbr=on}} تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچيءَ کان سواءِ سنڌ جي ڌاٻيجي ۽ گهاري ۽ بلوچستان جي حب، وندر، ٻيلي ۽ اُٿل سميت ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن تائين پکڙيل آهي. ڪمپني 37 لک کان وڌيڪ رهائشي، تجارتي، صنعتي ۽ زرعي صارفين کي بجلي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=ہم کون ہیں
|url=https://ke.com.pk/ur/%DB%81%D9%85-%DA%A9%D9%88%D9%86-%DB%81%DB%8C%DA%BA%DB%94/
|publisher=K-Electric
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪي اليڪٽرڪ جي اڪثريتي 66.4 سيڪڙو حصيداري ڪي اي ايس پاور وٽ آهي، جڏهن ته پاڪستان حڪومت وٽ 24.36 سيڪڙو اقليتي حصيداري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Delegation of Business Leaders from Saudi and Kuwait Meet PM to Discuss KE Issues
|url=https://ke.com.pk/delegation-of-business-leaders/
|publisher=K-Electric
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ جي بجلي مختلف ذريعن مان حاصل ٿئي ٿي. ڪي اليڪٽرڪ جا بن قاسم، ڪورنگي ۽ سائيٽ سميت پنهنجا پيداواري يونٽ آهن، جڏهن ته ڪمپني قومي گرڊ ۽ آزاد بجلي پيدا ڪندڙ ادارن کان پڻ بجلي حاصل ڪري ٿي. ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ [[پورٽ قاسم پاور پلانٽ]] ۽ [[حب پاور ڪمپني]] جا بجلي گهر پڻ ملڪ جي وڏي توانائي نظام جو حصو آهن. [[ڪراچي نيوڪليئر پاور ڪمپليڪس]] ۾ ايٽمي بجلي پيدا ڪندڙ يونٽ پڻ قائم آهن.

==== لوڊشيڊنگ ====

ڪي اليڪٽرڪ لوڊشيڊنگ لاءِ پنهنجي فيڊرن کي بجليءَ جي نقصان، چوري ۽ بلن جي وصولي سميت مختلف معيارن مطابق درجا ڏئي ٿي. ڪمپني موجب جون 2025ع تائين ان جي فيڊر نيٽ ورڪ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو لوڊشيڊنگ کان آجو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Find out where your area stands: K-Electric launches Microsite for customers to know their power status
|url=https://ke.com.pk/find-out-where-your-area-stands-k-electric-launches-microsite-for-customers-to-know-their-power-status/
|publisher=K-Electric
|date=4 June 2025
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ نقصان ۽ گهٽ وصولي وارن فيڊرن تي شيڊيول موجب لوڊشيڊنگ لاڳو ٿي سگهي ٿي. بجليءَ جي غيرقانوني ڪنيڪشن کي مقامي طور '''ڪنڊا نظام''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ بجليءَ جي چوري شهر جي ورڇ واري نظام جي مسئلن مان هڪ آهي.

=== پوليس ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ===

ڪراچيءَ ۾ پوليسنگ مقامي شهري حڪومت جي بدران [[سنڌ حڪومت]] جي ماتحت [[سنڌ پوليس]] جي ذميواري آهي. ڪراچي پوليس سنڌ پوليس جي '''ڪراچي رينج''' تحت ڪم ڪري ٿي ۽ شهر جي مختلف ضلعن ۽ پوليس اسٽيشنن ۾ ورهايل آهي. شهر جو ميئر يا [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] پوليس فورس تي انتظامي ڪنٽرول نٿا رکن.

[[رينجرز]] پڻ ڪراچيءَ ۾ امن امان ۽ مخصوص سيڪيورٽي آپريشنن ۾ سنڌ پوليس جي مدد ڪندي رهي آهي، جڏهن ته ٽريفڪ جي انتظام ۽ ٽريفڪ قانونن تي عمل ڪرائڻ لاءِ [[ڪراچي ٽريفڪ پوليس]] ڪم ڪري ٿي.

==== پوليس هيلپ لائين 15 ====

ڪراچيءَ ۾ پوليس سان لاڳاپيل هنگامي حالتن لاءِ '''ايمرجنسي هيلپ لائين 15''' استعمال ڪئي وڃي ٿي. شهري ڏوهه، ڦر، چوري، تشدد، شڪي سرگرمي يا پوليس جي فوري مدد گهربل هئڻ جي صورت ۾ '''15''' تي رابطو ڪري سگهن ٿا. هيلپ لائين تي وصول ٿيندڙ شڪايتون لاڳاپيل پوليس يونٽن ڏانهن موڪليون وڃن ٿيون ته جيئن ضرورت موجب پوليس ردعمل فراهم ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Calls Received on Emergency-15 &amp; FIRs Registered
|url=https://www.sindhpolice.gov.pk/storage/dsr/1565418452_68c9e116b9033.pdf
|publisher=Sindh Police
|access-date=23 August 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ پوليس]] جي سرڪاري انگن اکرن ۾ '''ايمرجنسي-15''' تي وصول ٿيندڙ ڪالن ۽ انهن شڪايتن جي نتيجي ۾ داخل ٿيندڙ ايف آءِ آرن جا انگ پڻ الڳ رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا. 15 پوليس ايمرجنسي سروس آهي، جڏهن ته طبي، باهه، حادثن ۽ ٻين ريسڪيو حالتن لاءِ '''1122''' هنگامي رابطو فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Calls Received on Emergency-15 &amp; FIRs Registered
|url=https://www.sindhpolice.gov.pk/storage/dsr/1565418452_68c9e116b9033.pdf
|publisher=Sindh Police
|access-date=23 August 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون ===

[[File:Edhi Foundation Pakistan.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ [[ايڌي فائونڊيشن]] جي هڪ ايمبولينس.]]
ڪراچيءَ ۾ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون سرڪاري ۽ غير سرڪاري ٻنهي شعبن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون. تاريخي طور [[ايڌي فائونڊيشن]]، [[ڇيپا ويلفيئر ايسوسيئيشن]] ۽ ٻين فلاحي تنظيمن شهر ۾ ايمبولينس خدمتن جو وڏو حصو مهيا ڪيو آهي.

سنڌ حڪومت پڻ مربوط ايمرجنسي طبي ۽ ريسڪيو خدمتن جو نظام قائم ڪيو آهي، جنهن ۾ '''ريسڪيو 1122''' وسيلي هنگامي حالتن ۾ ايمبولينس، ريسڪيو ۽ ٻين خدمتن تائين رسائي شامل آهي. ان ڪري اهو چوڻ ته ڪراچيءَ ۾ ايمبولينس خدمتون صرف خانگي اسپتالون يا اين جي اوز هلائين ٿيون، هاڻوڪي نظام جي مڪمل عڪاسي نٿو ڪري.

=== باهه وسائڻ ۽ ريسڪيو ===


[[File:KMC Building Karachi.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] جي عمارت، جيڪا شهر جي ميونسپل فائر فائٽنگ سروس جي انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي.]]

ڪراچيءَ جي ميونسپل فائر فائٽنگ سروس [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] جي ماتحت فائر بريگيڊ هلائي ٿي. ان جون فائر اسٽيشنون شهر جي مختلف حصن ۾ قائم آهن ۽ فائر ٽينڊر، اسنارڪل ۽ ٻيون گاڏيون باهه وسائڻ ۽ هنگامي واقعن ۾ استعمال ڪيون وڃن ٿيون.

ان کان سواءِ شهر جي ڇانوڻي وارن علائقن، [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]]، [[پورٽ قاسم اٿارٽي]]، [[پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي]]، صنعتي ادارن ۽ ٻين وڏن ادارن وٽ پڻ پنهنجي دائري لاءِ فائر ۽ هنگامي ردعمل جون سهولتون موجود آهن.

ڪراچيءَ جي وڏي آبادي، گهڻ ماڙ عمارتن، گنجان آباد علائقن ۽ صنعتي مرڪزن جي ڀيٽ ۾ فائر سروس جي افرادي قوت، اسٽيشنن ۽ جديد سامان جي کوٽ بابت وقت بوقت خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن. تنهنڪري پراڻي متن ۾ ڏنل اها دعويٰ ته شهر وٽ ''ڪافي فائر فائٽر ۽ گاڏيون'' آهن، غيرجانبدار ۽ معتبر نموني برقرار رکڻ مناسب ناهي.

پاڪستان ۾ فائر فائٽنگ جي شعبي ۾ عورتن جو تناسب انتهائي گهٽ رهيو آهي؛ 2025ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس جي رپورٽ موجب ملڪ جي سمورن فائر فائٽرن مان عورتون هڪ سيڪڙو کان به گهٽ هيون.&lt;ref&gt;{{Cite AV media
|url=https://apnews.com/video/women-firefighters-in-pakistan-help-break-down-barriers-in-a-staunchly-patriarchal-nation-bcb26c0711964649b647f5d44a5249b9
|title=Women firefighters in Pakistan help break down barriers in a staunchly patriarchal nation
|language=en
|access-date=15 November 2025
|via=Associated Press
}}&lt;/ref&gt;

=== ريسڪيو 1122 ===

'''سنڌ ايمرجنسي ريسڪيو سروس 1122''' ڪراچيءَ سميت سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ هنگامي ريسڪيو خدمتون مهيا ڪندڙ [[سنڌ حڪومت]] جو ادارو آهي. سنڌ ۾ ريسڪيو 1122 ڊسمبر 2022ع ۾ شروع ڪئي وئي، جڏهن ته [[سنڌ ايمرجنسي ريسڪيو سروس ايڪٽ، 2023ع]] ذريعي ان کي قانوني ۽ ادارياتي بنياد ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sindh Emergency Rescue Service
|url=https://sers.gos.pk/
|publisher=Sindh Emergency Rescue Service
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; سروس جو مرڪزي هيڊڪوارٽر ۽ ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول سينٽر [[گلشن اقبال، ڪراچي|گلشن اقبال]]، ڪراچيءَ ۾ قائم آهي، جتان هنگامي ڪالن ۽ ريسڪيو آپريشنن جي نگراني ۽ هم آهنگي ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Contact Us
|url=https://sers.gos.pk/contact-us/
|publisher=Sindh Emergency Rescue Service
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهرين لاءِ هنگامي هيلپ لائين '''1122''' آهي. سروس هنگامي طبي امداد ۽ ايمبولينس ردعمل کانسواءِ باهه وسائڻ، شهري ڳولا ۽ بچاءُ، پاڻيءَ مان بچاءُ ۽ آفتن يا ٻين هنگامي حالتن ۾ ريسڪيو خدمتون مهيا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Our Services
|url=https://sers.gos.pk/our-services/
|publisher=Sindh Emergency Rescue Service
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان جو مرڪزي ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول نظام هنگامي ڪال وصول ڪرڻ کان پوءِ واقعي جي نوعيت موجب ويجهي ۽ مناسب ريسڪيو يونٽ سان رابطو ڪري ردعمل کي هم آهنگ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Media Updates
|url=https://sers.gos.pk/media-updates/
|publisher=Sindh Emergency Rescue Service
|access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|ڪراچي جي آبادي|ڪراچي جا نسلي گروهه|ڪراچي ۾ مذهب}}


[[File:Bahadurabad Area Karachi City.jpg|thumb|[[بهادرآباد، ڪراچي|بهادرآباد]] ڪراچيءَ جي گهاٽي آباديءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.]]

ڪراچيءَ جي آباديءَ ۾ مجموعي طور [[اردو]] ڳالهائيندڙ سنڌين جو سڀ کان وڏو لساني گروهه آهن، جڏهن ته [[پشتون]] ٻيو، [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] ٽيون ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] چوٿون وڏو گروهه آهن؛ انهن مان هر هڪ جي آبادي ڏهه لک کان وڌيڪ آهي. شهر ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[سرائيڪي ماڻهو|سرائيڪي]] ۽ [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙن]] جون پڻ وڏيون آباديون آهن، جڏهن ته [[براهوي ماڻهو|براهوي]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]]، [[شينا ماڻهو|شينا]]، [[بلتي ماڻهو|بلتي]]، [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]، [[ميمڻ ماڻهو|ميمڻ]]، [[بوهرا]]، [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]]، [[ڪلاش ماڻهو|ڪلاش]] ۽ ٻيون ڪيتريون ننڍيون برادريون پڻ شهر ۾ آباد آهن.&lt;ref name=&quot;PBoS23&quot;&gt;{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_11.pdf|access-date=20 July 2024}}&lt;/ref&gt; ڪراچي پاڪستان جو لساني، نسلي ۽ مذهبي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ گهڻ رخو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Penguin Publishing Group&quot; /&gt; هي شهر پاڪستان جي مختلف علائقن جي نسلي ۽ لساني گروهن سان گڏ ايشيا جي ٻين حصن مان آيل ماڻهن جو پڻ هڪ وڏو سنگم آهي.

[[2017ع جي پاڪستاني آدمشماري|2017ع جي آدمشماري]] ۾ ڪراچيءَ جي آبادي 14,910,352 ڳڻي وئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري کان پوءِ سراسري طور ساليانو 2.49 سيڪڙو وڌي هئي؛ 1998ع ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 9.3 ملين درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ETT&quot;/&gt; [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب [[ڪراچي ڊويزن]] جي ڪُل آبادي لڳ ڀڳ 20.3 ملين هئي. ڪراچي دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.

انگريزيءَ ۾ ڪراچيءَ جي رهواسي لاءِ ''Karachiite'' ۽ اردوءَ ۾ ''ڪراچي والا'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي.

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| label1 = [[اردو]]
| label2 = [[پشتو]]
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| label7 = [[هندڪو]]
| label8 = ٻيون
| color1 = green
| color2 = orange
| color3 = skyblue
| color4 = red
| color5 = blue
| color6 = darkblue
| color7 = wheat
| color8 = purple
| value1 = 50.67
| value2 = 13.52
| value3 = 11.12
| value4 = 8.08
| value5 = 3.97
| value6 = 3.70
| value7 = 3.21
| value8 = 5.73
| caption = ڪراچي ڊويزن ۾ مادري ٻولين جو تناسب (2023ع)
}}

ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي.{{sfn|Amos Owen Thomas|2005|pp=121}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2017 census shows ratio of Urdu-speaking populace decreasing in Karachi |url=https://www.thenews.com.pk/print/871983-2017-census-shows-ratio-of-urdu-speaking-populace-decreasing-in-karachi |access-date=11 February 2023 |website=The News International |date=2 August 2021 |archive-date=11 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211000705/https://www.thenews.com.pk/print/871983-2017-census-shows-ratio-of-urdu-speaking-populace-decreasing-in-karachi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023ع جي آدمشماري موجب [[ڪراچي ڊويزن]] جي آباديءَ جي مادري ٻولين موجب ورڇ هن ريت هئي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#1f4e78; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڪراچي ڊويزن جي آبادي مادري ٻوليءَ موجب'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(2023ع)&lt;ref name=&quot;PBoS23&quot;/&gt;
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(2017ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807175349/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf |archive-date=7 August 2021 |access-date=28 July 2021 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(1998ع){{sfn|Jonah Blank|Christopher Clary|Brian Nichiporuk|2014}}
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(1981ع){{sfn|Stephen P. Cohen|2004}}
! style=&quot;background:#eadcf8;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(1972ع)
! style=&quot;background:#eadcf8;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(1961ع)
! style=&quot;background:#eadcf8;&quot; | ڳالهائيندڙ&lt;br /&gt;(1951ع)
|-
| 1
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[اردو]]
| '''10,315,905'''&lt;br /&gt;(50.67%)
| 6,779,142&lt;br /&gt;(42.30%)
| 4,497,747&lt;br /&gt;(48.52%)
| 2,830,098&lt;br /&gt;(54.34%)
| —
| —
| —
|-
| 2
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[پشتو]]
| '''2,752,148'''&lt;br /&gt;(13.52%)
| 2,406,011&lt;br /&gt;(15.01%)
| 1,058,650&lt;br /&gt;(11.42%)
| 453,628&lt;br /&gt;(8.71%)
| —
| —
| —
|-
| 3
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| '''2,264,189'''&lt;br /&gt;(11.12%)
| 1,709,877&lt;br /&gt;(10.67%)
| 669,340&lt;br /&gt;(7.22%)
| 327,591&lt;br /&gt;(6.29%)
| —
| —
| —
|-
| 4
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| '''1,645,282'''&lt;br /&gt;(8.08%)
| 1,719,636&lt;br /&gt;(10.73%)
| 1,292,335&lt;br /&gt;(13.94%)
| 710,389&lt;br /&gt;(13.64%)
| —
| —
| —
|-
| 5
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| '''808,352'''&lt;br /&gt;(3.97%)
| 648,964&lt;br /&gt;(4.04%)
| 402,386&lt;br /&gt;(4.34%)
| 228,636&lt;br /&gt;(4.39%)
| —
| —
| —
|-
| 6
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| '''753,903'''&lt;br /&gt;(3.70%)
| 798,031&lt;br /&gt;(4.98%)
| 195,681&lt;br /&gt;(2.11%)
| 18,228&lt;br /&gt;(0.35%)
| —
| —
| —
|-
| 7
! style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | ٻيون
| '''1,817,695'''&lt;br /&gt;(8.94%)
| 1,963,233&lt;br /&gt;(12.25%)
| 1,153,126&lt;br /&gt;(12.44%)
| 639,560&lt;br /&gt;(12.27%)
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#d9ead3; font-weight:bold;&quot;
!
! ڪُل
! 20,357,474&lt;br /&gt;(100%)
! 16,024,894&lt;br /&gt;(100%)
! 9,269,265&lt;br /&gt;(100%)
! 5,208,132&lt;br /&gt;(100%)
! —
! —
! —
|}

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ”ٻيون“ ٻوليون واري زمري ۾ 653,727 [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ، 75,993 [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ، 50,982 [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] ڳالهائيندڙ، 30,375 [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] ڳالهائيندڙ، 26,906 [[بلتي ٻولي|بلتي]] ڳالهائيندڙ، 14,073 [[سنڌو ڪوهستاني ٻولي|ڪوهستاني]] ڳالهائيندڙ، 21,860 [[شينا ٻولي|شينا]] ڳالهائيندڙ، 614 [[ڪلاش ٻولي|ڪلاش]] ڳالهائيندڙ ۽ 943,165 ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census shows rich lingual tapestry in Sindh |url=https://tribune.com.pk/story/2481681/census-shows-rich-lingual-tapestry-in-sindh?amp=1 |access-date=26 July 2024 |website=The Express Tribune |date=21 July 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين ٻولين ۾ [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/country/PK/}}&lt;/ref&gt; [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]]، [[بروشسڪي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[دري ٻولي|دري]]، [[مڪراني ٻولي|مڪراني]]، [[کوار ٻولي|کوار]]، [[هزارگي ٻولي|هزارگي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] وغيره شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Karachi |url=http://www.findpk.com/cities/html/karachi.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014142856/http://www.findpk.com/cities/html/karachi.html |archive-date=14 October 2013 |access-date=10 February 2014 |publisher=Findpk.com}}&lt;/ref&gt;

=== آبادي ===

19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 105,000 هو.{{citation needed|date=January 2025}} 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي آزاديءَ]] وقت شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 400,000 هو.&lt;ref name=&quot;Penguin Publishing Group&quot; /&gt; [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين قائم ٿيل [[ڀارت|هندستان]] مان لکين مسلمان [[مهاجر (پاڪستان)|پناهگيرن]] جي آمد سبب شهر جي آباديءَ ۾ تمام تيزيءَ سان واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Port Qasim &amp;#124; About Karachi |url=http://www.pqa.gov.pk/about_karachi.php |access-date=10 February 2014 |publisher=Port Qasim Authority |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029204215/http://www.pqa.gov.pk/about_karachi.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ تيز معاشي ترقيءَ سبب پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏي آيا.

[[2017ع جي پاڪستاني آدمشماري|2017ع جي آدمشماري]] ۾ ڪراچيءَ جي آبادي 14,910,352 ڳڻي وئي. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ درج لڳ ڀڳ 9.3 ملين آباديءَ جي ڀيٽ ۾ اها سراسري سالياني واڌ 2.49 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;ETT&quot;/&gt;

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ توقع کان گهٽ آباديءَ جا انگ سامهون اچڻ کان پوءِ اهو موقف پڻ پيش ڪيو ويو ته ڪراچيءَ جي ڪمزور بنيادي ڍانچي، امن امان جي مسئلن ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً ڪمزور ٿيندڙ معاشي صورتحال سبب شهر ڏانهن لڏپلاڻ اڳ جي اندازن کان گهٽ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;ETT&quot;/&gt; سنڌ جي وڏين سياسي جماعتن آدمشماريءَ جي نتيجن تي اعتراض ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/ |title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV |website=samaa.tv |access-date=24 January 2018 |archive-date=19 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119060653/https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results |title=Assembly rejects initial census results |work=The Nation |access-date=24 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105073831/https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2 |title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results |date=29 August 2017 |work=NewsOne |access-date=24 January 2018 |archive-date=22 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2 }}&lt;/ref&gt;

1998ع کان 2017ع تائين ڪراچيءَ جي سرڪاري آدمشماريءَ واري آباديءَ ۾ 59.8 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ [[لاهور]] جي آبادي 75.3 سيڪڙو وڌي.&lt;ref name=stats/&gt; ان ڀيٽ ۾ هڪ اهم فرق اهو هو ته ڪراچيءَ جي آدمشماري ضلعي جون حدون صوبائي حڪومت طرفان 1998ع کان پوءِ تبديل نه ڪيون ويون هيون، جڏهن ته پنجاب حڪومت لاهور جون حدون وڌايون هيون؛&lt;ref name=stats/&gt; ان ڪري ڪراچيءَ جي شهري واڌ جو ڪجهه حصو آدمشماريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ شهري حدن کان ٻاهر واقع ٿيو.&lt;ref name=&quot;ETT&quot;/&gt;

1981ع کان 1998ع جي وچ ۾ ڪراچيءَ جي آبادي سراسري طور ساليانو 3.49 سيڪڙو وڌي هئي. انهيءَ شرح کي اڳتي وڌائي ڪيترن تجزيه نگارن 2017ع لاءِ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 18 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو هو. ڪجهه اڳڪٿين ۾ شهر جي آبادي 22 کان 30 ملين تائين هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو،&lt;ref name=&quot;ETT&quot;&gt;{{cite news |title=Karachi's population – fiction and reality |url=https://tribune.com.pk/story/1505657/karachis-population-fiction-reality/ |access-date=1 December 2017 |work=The Express Tribune |date=14 September 2017 |archive-date=1 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201134547/https://tribune.com.pk/story/1505657/karachis-population-fiction-reality/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پر اهڙي آباديءَ لاءِ سالياني واڌ جي شرح تقريباً 4.6 کان 6.33 سيڪڙو هجڻ ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;ETT&quot;/&gt;

{{Karachi Historical Population
|title=تاريخي آبادي
|1729=250
|1838=14000
|1842=15000
|1850=16773
|1856=22227
|1861=56859
|1881=73560
|1891=105199
|1901=136297
|1911=186771
|1921=244162
|1931=300779
|1941=435887
|1951=1137667
|1961=2044044
|1972=3606744
|1981=5437984
|1986=7443663
|1998=9802134
|2017=14910352
|2023=18843844
|align-fn=center
|footnote=ذريعا:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/ |title=Ten major cities' population up by 74pc |access-date=21 October 2017 |archive-date=18 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218175027/https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=26}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_major_cities/pop_major_cities.html |title=Population size and growth of major cities |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |access-date=24 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222175007/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_major_cities/pop_major_cities.html |archive-date=22 December 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748 |title=The Urban Frontier – Karachi |publisher=NPR |date=2 June 2008 |access-date=17 January 2010 |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007221557/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;† 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ آباديءَ ۾ غيرمعمولي واڌ جو بنيادي سبب 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ وڏي پيماني تي ٿيل لڏپلاڻ هئي.
}}

صوبي جي مختلف سياسي جماعتن جو موقف رهيو آهي ته ڪراچيءَ جي آبادي گهٽ ڳڻڻ سان شهر ۽ صوبي جي سياسي نمائندگي متاثر ٿي.&lt;ref name=taj/&gt; [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي سينيٽر [[تاج حيدر]] 2017ع ۾ دعويٰ ڪئي ته وٽس سرڪاري دستاويز موجود هئا، جن موجب 2013ع ۾ شهر جي آبادي 25.6 ملين هئي.&lt;ref name=taj&gt;{{cite news |title=Census commissioner rejects political parties' concerns |url=https://www.dawn.com/news/1369642 |access-date=1 December 2017 |work=Dawn |date=10 November 2017 |archive-date=1 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131256/https://www.dawn.com/news/1369642 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، پيپلز پارٽي جي صوبائي حڪومت هيٺ ڪم ڪندڙ [[سنڌ شماريات بيورو]] 2016ع ۾ ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو 19.1 ملين لڳايو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sindh at a Glance – 2016 |url=http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf |website=Sindh Bureau of Statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=1 December 2017 |page=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131518/http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf |archive-date=1 December 2017 }}&lt;/ref&gt;

=== ضلعي وار آباديءَ جي گهاٽائي ===

2023ع جي آدمشماري موجب، [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] ۾ آباديءَ جي گهاٽائي {{formatnum:55396.01}} ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن ڪري اهو ڪراچيءَ جي ستن ضلعن مان سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو ضلعو آهي ۽ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارن ضلعن مان پڻ هڪ آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; font-size:115%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''ڪراچيءَ جي ضلعن جي آبادي ۽ آباديءَ جي گهاٽائي'''
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;&lt;small&gt;2023ع&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023density&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |title=TABLE – 4 AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN PROPORTION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE OF SINDH |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=20 July 2024}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;&lt;small&gt;2017ع&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017density&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/District%20wise%20Sindh%20TABLE%201%202017%20FINAL.pdf |title=TABLE – 4 AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN PROPORTION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE OF SINDH |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=22 October 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118090211/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/District%20wise%20Sindh%20TABLE%201%202017%20FINAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;&lt;small&gt;ڪلوميٽر²&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;&lt;small&gt;2023ع&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;&lt;small&gt;2017ع&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 1
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]
| 3,921,742
| 2,875,315
| 139
| 28,213.97
| 20,685.72
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 2
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ناظم آباد ضلعو|ڪراچي سينٽرل]]
| 3,822,325
| 2,971,382
| 69
| 55,396.01
| 43,063.51
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 3
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]
| 3,128,971
| 2,577,556
| 108
| 28,971.95
| 23,866.26
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 4
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]
| 2,679,380
| 2,077,228
| 370
| 7,241.57
| 5,614.13
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 5
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ملير ضلعو|ملير]]
| 2,432,248
| 1,924,364
| 2,160
| 1,126.04
| 890.90
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 6
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]
| 2,329,764
| 1,769,230
| 122
| 19,096.43
| 14,501.89
|-
| style=&quot;background:#f7fbf8;&quot; | 7
! style=&quot;background:#eef8f1;&quot; | [[ڪيماڙي ضلعو|ڪيماڙي]]
| 2,068,451
| 1,829,837
| 559
| 3,700.27
| 3,273.41
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''ڪراچي ڊويزن'''
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''20,357,474'''
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''16,024,894'''
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''3,527'''
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''5,771.90'''
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | '''4,543.49'''
|}

=== نسلي بناوٽ ===

اڄوڪي ڪراچيءَ جا سڀ کان پراڻا علائقا شهر جي شروعاتي آباديءَ جي نسلي بناوٽ جي عڪاسي ڪن ٿا. [[لياري]] ۾ اڄ به [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي وڏي آبادي رهي ٿي، جيتوڻيڪ موجوده رهواسين مان ڪيترائي نسبتاً جديد دور ۾ هتي اچي آباد ٿيا آهن.{{Citation needed|date=November 2024}}

[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ هندو نئين قائم ٿيل [[هندستان جي ڊومينين]]، ۽ پوءِ [[هندستان|ڀارت]]، ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر ۽ پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا. 1941ع کان 1951ع جي وچ واري ڏهن سالن جي عرصي ۾ شهر جي آبادي تقريباً 150 سيڪڙو وڌي، جنهن جو وڏو سبب هندستان مان ايندڙ نون آبادڪارن جي وڏي لهر هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1986 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ هندستان مان لڏي آيل مسلمان ڪراچيءَ جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hinnells |first1=John |title=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration |url=https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-151350-3 |page=[https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn/page/193 193]}}&lt;/ref&gt; اڄ ڪراچيءَ کي پاڪستان جي مختلف نسلي ۽ لساني برادرين جو هڪ وڏو گڏيل مرڪز سمجهيو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ نسلي شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt;

2011ع ۾ اندازي موجب لڳ ڀڳ 25 لک پرڏيهي مهاجر ڪراچيءَ ۾ رهندا هئا، جن مان گهڻا [[افغانستان]]، [[بنگلاديش]]، [[ميانمار]] ۽ [[سري لنڪا]] سان تعلق رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gayer |first1=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for City |date=2014 |publisher=HarperCollins Publishers India |isbn=978-93-5116-086-1}}&lt;/ref&gt;

[[File:PK Karachi asv2020-02 img88 Charminar Chowrangi.jpg|thumb|[[بهادرآباد، ڪراچي|بهادرآباد]] ۾ هندستان جي [[حيدرآباد، تلنگانا|حيدرآباد]] مان آيل مهاجرن جي اولاد طرفان اڏيل [[چارمينار]] جي ننڍڙي نقل.]]

ڪراچيءَ جي آباديءَ جو وڏو حصو [[اتر هندستان]] مان لڏي آيل اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن ۽ پناهگيرن جي اولاد تي مشتمل آهي، جيڪي اڳتي هلي [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]] جي نالي سان مشهور ٿيا. ڪراچيءَ ۾ شروعاتي مهاجرن مان ڪجهه 1946ع ۾ [[ڊائريڪٽ ايڪشن ڊي]] ۽ ان کان پوءِ ٿيل [[1946ع جا بهار فساد|بهار جي فسادن]] کان پوءِ پهتا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=BHAVNANI |first1=NANDITA |title=THE MAKING OF EXILE: SINDHI HINDUS AND THE PARTITION OF INDIA |date=2014 |publisher=Westland |isbn=978-93-84030-33-9 |pages=434 |chapter=3}}&lt;/ref&gt;

شهر جي دولتمند هندو رهواسين شروعاتي طور پنهنجن علائقن جي ڀرسان وڏي تعداد ۾ پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي مخالفت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترن پناهگيرن کي شهر جي پراڻن ۽ وڌيڪ گهاٽي آبادي وارن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bhavnani |first1=Nandita |year=2014 |title=The Making of Exile: Sindhi Hindus and the Partition of India |publisher=Westland |pages=39–40 |isbn=978-93-84030-33-9 |quote=جون 1947ع ۾ شروعاتي طور تي [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجرن]] کي [[بندر روڊ]] ايڪسٽينشن ۾ زمين جي هڪ وڏي ٽڪري تي آباد ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪو [[ڪراچي]] جو هڪ خوشحال مضافاتي علائقو هو. تنهن هوندي به، هي رهائشي علائقو گهڻو ڪري شاهوڪار [[سنڌي هندو|سنڌي هندن]] جي آباديءَ وارو هو، جيڪي هيٺئين طبقي سان واسطو رکندڙ ناراض مسلمان پناهگيرن جي ايتري وڏي انگ کي پنهنجي بلڪل ويجهو آباد ٿيندي ڏسي پريشان ٿي ويا. پنهنجي اثر رسوخ سبب، هندو حڪومت کي قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته تجويز ڪيل آبادڪاريءَ واري هنڌ کي [[لياري]] منتقل ڪيو وڃي، جيڪو وڌيڪ ڳتيل آباديءَ وارو ۽ هيٺئين وچولي طبقي جو علائقو هو.}}&lt;/ref&gt;

ورهاڱي کان پوءِ بندرگاهي شهر ۽ نئين وفاقي گاديءَ جي حيثيت سبب ڪراچي هندستان مان ايندڙ اردو ڳالهائيندڙ مسلمانن لاءِ خاص طور پرڪشش مرڪز بڻيو، ڇاڪاڻ ته هتي سرڪاري ۽ دفتري نوڪرين جا موقعا موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tan |first1=Tai Yong |author-link1=Tan Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of Partition in South Asia |url=https://archive.org/details/aftermathpartiti00kuda |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/aftermathpartiti00kuda/page/n248 234]–235 |isbn=978-0-415-17297-4 |quote=روزگار حاصل ڪندڙ ماڻهن جي انگ، غير رسمي ادارن جي قبضي هيٺ زميني ايراضي ۽ ادارن جي تعداد جي لحاظ کان [[غير رسمي معيشت|غير رسمي پيداواري شعبو]]، رسمي پيداواري شعبي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع آهي. پيداواري مقدار بابت انگ اکر دستياب ناهن، پر متبادل اشارن تي ٻڌل انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته لڳايل سرمائي ۽ قدر ۾ واڌ جي لحاظ کان غير رسمي پيداواري شعبو گهڻو ننڍو آهي..}}&lt;/ref&gt; مهاجرن جي آمد 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين جاري رهي،&lt;ref name=&quot;Khalidi-1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Khalidi |first=Omar |date=Autumn 1998 |title=From Torrent to Trickle: Indian Muslim Migration to Pakistan, 1947–97 |journal=Islamic Studies |volume=37 |number=3 |pages=339–352 |jstor=20837002}}&lt;/ref&gt; ۽ ان عرصي دوران ڪراچي هندستاني مسلمان مهاجرن جي سڀ کان اهم منزل رهي.&lt;ref name=&quot;Khalidi-1998&quot; /&gt; 2017ع جي آدمشماري ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي شهر جي ڪُل آباديءَ جو 45 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ حصو هئي.&lt;ref name=stats&gt;{{cite news |title=STATISTICS: THE KARACHI-LAHORE CENSUS CONUNDRUM |url=https://www.dawn.com/news/1356681 |access-date=1 December 2017 |work=Dawn |date=10 September 2017 |archive-date=1 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080932/https://www.dawn.com/news/1356681 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪراچيءَ ۾ هاڻوڪي [[هندستان]] جي مختلف علائقن سان تعلق رکندڙ غير اردو ڳالهائيندڙ مسلمان برادريون پڻ آباد آهن. انهن ۾ [[گجراتي مسلمان]]، [[مراٺي مسلمان]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt;{{Failed verification|date=November 2024}} شهر ۾ ڏکڻ هندستان جي [[ڪيرالا]] سان تعلق رکندڙ ڪيترن هزارن تي مشتمل [[ملاباري مسلمان]] برادري پڻ آباد آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M R Narayan Swamy |url=http://www.dnaindia.com/world/report_where-malayalees-once-held-sway_4610 |title=Where Malayalees once held sway &amp; Updates at |website=Daily News and Analysis |date=5 October 2005 |access-date=10 February 2014 |archive-date=17 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317161132/http://www.dnaindia.com/world/report_where-malayalees-once-held-sway_4610 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وقت سان انهن مان ڪيترائي نسلي ۽ لساني گروهه اردو ڳالهائيندڙ شهري ثقافت ۾ ضم ٿيندا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml |title=Political and ethnic battles turn Karachi into Beirut of South Asia &quot; Crescent |publisher=Merinews.com |access-date=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130080304/http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml |archive-date=30 November 2012}}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي جي تيز معاشي ترقي دوران [[خيبر پختونخوا]] مان وڏي تعداد ۾ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ڪراچيءَ ڏانهن لڏي آيا، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[افغانستان]] مان افغان پشتون پناهگيرن جي وڏي لهر پڻ شهر ۾ آباد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2009/07/karachis_invisi.html |title=Karachi's Invisible Enemy |first=Sharmeen |last=Obaid-Chinoy |publisher=PBS |date=17 July 2009 |access-date=24 August 2010 |archive-date=24 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824071128/http://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2009/07/karachis_invisi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090825/FOREIGN/708249931 |title=In a city of ethnic friction, more tinder |website=The National |date=24 August 2009 |access-date=24 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116211443/http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090825%2FFOREIGN%2F708249931 |archive-date=16 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://tribune.com.pk/story/43827/the-pakhtun-in-karachi/ |title=Columnists &amp;#124; The Pakhtun in Karachi |magazine=Time |date=28 August 2010 |access-date=8 September 2011 |archive-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525040935/http://tribune.com.pk/story/43827/the-pakhtun-in-karachi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Rehman |first1=Zia Ur |author1-link=Zia Ur Rehman |title=Demographic divide |url=http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&amp;page=5 |website=[[The Friday Times]] |access-date=15 August 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209085408/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&amp;page=5 |archive-date=9 December 2012 |date=21 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/342643/karachi-un-body-police-baffled-by-minister |title=UN body, police baffled by minister's threat against Afghan refugees |date=10 February 2009 |access-date=24 January 2012 |archive-date=14 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914183620/http://archives.dawn.com/2009/02/10/local9.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; شهر جي پشتون برادريءَ جو وڏو حصو روايتي طور دستي مزدوري ۽ ٽرانسپورٽ جي شعبن سان لاڳاپيل رهيو آهي.

[[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] ڪراچيءَ جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 11 کان 12 سيڪڙو حصو آهن. سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ ۽ ملڪ جي وڏي معاشي ۽ واپاري مرڪز هئڻ سبب صوبي جي ٻين ضلعن مان سنڌين جي ڪراچيءَ ڏانهن مسلسل لڏپلاڻ ٿيندي رهي آهي. ڪراچيءَ جي سنڌي آباديءَ جي اڪثريت [[سنڌي مسلمان]] آهي، جڏهن ته شهر جي [[هندو]] برادريءَ جو وڏو حصو پڻ سنڌي نسل سان تعلق رکي ٿو.

[[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] مان لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو 1960ع واري ڏهاڪي کان وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ۾ آباد ٿيڻ لڳا ۽ اڄ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اٺ سيڪڙو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt;{{Failed verification|date=November 2024}} ڪراچيءَ جي [[عيسائيت|عيسائي]] آبادي، جيڪا شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2.5 سيڪڙو ٻڌائي وڃي ٿي، جو وڏو حصو پڻ پنجابي پسمنظر رکي ٿو.

ڪراچيءَ جي لڳ ڀڳ چار سيڪڙو آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿي. بلوچي ڳالهائيندڙن ۾ [[شيدي]] برادري پڻ شامل آهي، جنهن جا تاريخي نسبي لاڳاپا آفريڪا سان جوڙيا وڃن ٿا.

[[1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] ۽ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ هزارين اردو ڳالهائيندڙ [[بهاري ماڻهو|بهاري]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا، جن مان ڪيترن نئين بنگلاديشي رياست بدران پاڪستان ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني. 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي معاشي ترقي دوران بنگلاديش مان وڏي تعداد ۾ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] پڻ ڪراچيءَ ڏانهن لڏي آيا. مختلف اندازن موجب ڪراچيءَ ۾ 25 کان 30 لک تائين بنگالي نسل جا ماڻهو رهن ٿا.

[[ميانمار]] مان آيل [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]]، جيڪي بنگاليءَ سان ويجهي لاڳاپيل ٻولي ڳالهائين ٿا، پڻ شهر ۾ وڏي تعداد ۾ آباد آهن. ڪراچيءَ ۾ روهنگيا آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 400,000 لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html |title=From South to South: Refugees as Migrants: The Rohingya in Pakistan |website=HuffPost |date=12 May 2008 |access-date=24 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606233229/http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html |archive-date=6 June 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-333213-Bengali-and-Rohingya-leaders-gearing-up-for-LG-polls |title=Bengali and Rohingya leaders gearing up for LG polls |website=The News |date=9 August 2015 |access-date=18 December 2015 |archive-date=14 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150814203153/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-333213-Bengali-and-Rohingya-leaders-gearing-up-for-LG-polls }}&lt;/ref&gt; وڏي پيماني تي ٿيل روهنگيا لڏپلاڻ ڪراچيءَ کي ميانمار کان ٻاهر روهنگيا آباديءَ جي وڏن عالمي مرڪزن مان هڪ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1165299 |title=Identity issue haunts Karachi's Rohingya population |last=Rehman |first=Zia Ur |date=23 February 2015 |work=Dawn |quote=انهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب [[ڪراچي]]، [[ميانمار]] کان ٻاهر [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا آباديءَ]] جي سڀ کان وڏن مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو هو، پر پوءِ حالتون سندن خلاف ٿيڻ شروع ٿي ويون. |access-date=26 December 2016 |archive-date=8 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108165340/http://www.dawn.com/news/1165299 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ازبڪستان]] ۽ [[ڪرغزستان]] مان آيل وچ ايشيائي پناهگير پڻ ڪراچيءَ ۾ آباد ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;conflictedkarachi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/813413/conflicting-karachi |title=Conflicted Karachi |website=Dawn |date=26 August 2010 |access-date=10 February 2014 |archive-date=7 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131107161946/http://blog.dawn.com/2010/08/26/conflicting-karachi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[فلپائن]] سان تعلق رکندڙ گهريلو ملازم شهر جي امير رهائشي علائقن ۾ ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي استاد [[سري لنڪا]] سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;conflictedkarachi&quot; /&gt;

چيني پناهگيرن جي ڪراچيءَ ڏانهن آمد 1940ع واري ڏهاڪي کان شروع ٿي، جن مان ڪيترائي ڏندن جي علاج، کاڌي پچائڻ ۽ جوتا ٺاهڻ جي ڪمن سان لاڳاپيل هئا. انهن جي ڪيترن نسلن جا خاندان اڄ به پاڪستان ۾ رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;conflictedkarachi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{citation |archive-url=https://web.archive.org/web/20040715054506/http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm |archive-date=15 July 2004 |url=https://www.dawn.com/2010/09/05/minor-girl-among-6-killed-in-different-incidents-in-dir/ |date=9 July 2001 |access-date=26 July 2009 |periodical=Dawn |title=The melting pot by the sea |last=Ramzi |url-status=live |first=Shanaz}}&lt;/ref&gt; [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] منصوبن کان پوءِ چيني شهرين جي آمد ۾ پڻ واڌ ٿي. ڪراچيءَ ۾ ٿوري تعداد ۾ برطانوي ۽ آمريڪي پرڏيهي رهواسي پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-14-mn-53634-story.html |title=After Slayings, Americans in Karachi Weigh Choices |website=Los Angeles Times |date=12 June 2009 |access-date=10 February 2014 |archive-date=11 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811110617/http://articles.latimes.com/1997/nov/14/news/mn-53634 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[سوويت يونين]] مان لڳ ڀڳ 3,000 [[پولينڊ|پولش]] پناهگير ڪراچيءَ ۾ آيا، جن مان ڪجهه خاندان ورهاڱي کان پوءِ به شهر ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wbj.pl/article-54930-polish-pakistan-relations-a-need-for-understanding.html |title=Warsaw Business Journal&amp;nbsp;– Online Portal |publisher=wbj.pl |date=13 June 2011 |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304210743/http://www.wbj.pl/article-54930-polish-pakistan-relations-a-need-for-understanding.html |archive-date=4 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tNENuKhDGfwC&amp;pg=PA27 |title=The Exile Mission |access-date=14 June 2015 |isbn=978-0-8214-1526-9 |last1=Jaroszyńska-Kirchmann |first1=Anna D |year=2004 |publisher=Ohio University Press |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204064218/https://books.google.com/books?id=tNENuKhDGfwC&amp;pg=PA27#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ورهاڱي کان پوءِ واري ڪراچيءَ ۾ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان آيل پناهگيرن جي هڪ قابل ذڪر برادري پڻ موجود رهي آهي.&lt;ref name=&quot;conflictedkarachi&quot; /&gt;

=== مذهب ===
{{Main|ڪراچي ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em; width:320px; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; font-size:115%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''ڪراچيءَ ۾ مذهب'''&lt;ref name=&quot;2023 census&quot;&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census – 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf5e7; text-align:left;&quot; | [[اسلام]]
| style=&quot;background:#eaf5e7; font-weight:bold;&quot; | 96.53%
|-
| style=&quot;background:#e7f0fa; text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]]
| style=&quot;background:#e7f0fa; font-weight:bold;&quot; | 2.21%
|-
| style=&quot;background:#fff0db; text-align:left;&quot; | [[هندو ڌرم]]
| style=&quot;background:#fff0db; font-weight:bold;&quot; | 1.12%
|-
| style=&quot;background:#eeeeee; text-align:left;&quot; | ٻيا
| style=&quot;background:#eeeeee; font-weight:bold;&quot; | 0.14%
|}

[[File:Bahria Town Karachi Grand Mosque 2.jpg|thumb|اٽڪل 800,000 نمازين جي گنجائش رکندڙ [[گرانڊ جامع مسجد، ڪراچي|گرانڊ جامع مسجد]] پاڪستان جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏين مسجدن مان هڪ آهي.]]

[[File:PK Karachi asv2020-02 img40 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|1881ع ۾ تعمير ٿيل [[سينٽ پيٽرڪ ڪيٿڊرل، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿڊرل]]، [[ڪراچي جي رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس|ڪراچي جي رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] جو مرڪز آهي.]]

[[File:SWAMI NARAYAN TEMPLE HADDID UDDIN - panoramio - Haddid Uddin (1).jpg|thumb|upright|[[شري سوامينارائڻ مندر، ڪراچي|سوامينارائڻ مندر]] ڪراچيءَ جي وڏين [[هندو مندر|هندو عبادتگاهن]] مان هڪ آهي.]]

ڪراچي مذهبي لحاظ کان مسلمان اڪثريتي شهر آهي، جتي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[اسلام]] سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref&gt;Peter van der Veer: ''Handbook of Religion and the Asian City – Aspiration and Urbanization in the Twenty-First Century'', California University Press, 2015, {{ISBN|9780520961081}}, p. 388&lt;/ref&gt; ڪراچيءَ جا رهواسي اسلام جي ڪيترن فرقن ۽ ذيلي فرقن سان تعلق رکن ٿا. شهر ۾ [[پروٽيسٽنٽ عيسائيت|پروٽيسٽنٽ عيسائي]] ۽ [[گوا جا ڪيٿولڪ]] پڻ آباد آهن. ان کان سواءِ [[هندو]] آباديءَ جو به نمايان انگ موجود آهي، جڏهن ته [[زرتشتي]] ۽ [[پارسي]] برادريون پڻ شهر ۾ رهن ٿيون. نڪولا خان موجب ڪراچي دنيا جي سڀ کان وڏي مسلمان آبادي رکندڙ شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |first=Nichola |last=Khan |year=2016 |isbn=978-0-19-086978-6 |publisher=Oxford University Press |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh-largest conurbation ...}}&lt;/ref&gt;

1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان اڳ شهر جي مذهبي بناوٽ اڄ کان بلڪل مختلف هئي. 1941ع جي انگن اکرن موجب ڪراچيءَ جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51.1 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]] ۽ 42.3 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]] هئا، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو آباديءَ ۾ عيسائي، سک، جين، يهودي ۽ ٻيون ننڍيون مذهبي برادريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SIND |access-date=15 September 2021 |archive-date=15 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915220525/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي [[سنڌي هندو]] آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جڏهن ته هندستان مان مسلمان پناهگيرن جي وڏي تعداد شهر ۾ اچي آباد ٿي. ان وڏي لڏپلاڻ ڪراچيءَ جي مذهبي بناوٽ کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو.

&lt;div style=&quot;overflow-x:auto; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; min-width:1700px; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#006b54; color:white; font-size:115%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''ڪراچي شهر ۾ مذهبي گروهه، 1872ع–2023ع'''{{efn|1872ع–1941ع: انگ اکر سڄي ڪراچي شهر لاءِ آهن، جنهن ۾ ڪراچي ميونسپالٽي ۽ ڪراچي ڇانوڻي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2017ع: انگ اکر [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو]]، [[ملير ضلعو]] ۽ [[ڪورنگي ضلعو]] جي شهري آبادين تي ٻڌل آهن.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2023ع: انگ اکر مٿين ضلعن سان گڏ [[ڪيماڙي ضلعو]] جي شهري آباديءَ کي پڻ شامل ڪن ٿا.|name=&quot;KarachiCity1872to2023&quot;}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f3ea;&quot; | 1872ع&lt;ref name=&quot;Census1872&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25057642 |title=Census of India, 1872. Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |page=238 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f4ead8;&quot; | 1881ع&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25057678 |title=Census of India, 1881. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |page=91 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f3ea;&quot; | 1891ع&lt;ref name=&quot;Census1891&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25318666 |title=Census of India, 1891. General tables for British provinces and feudatory states. |year=1891 |page=48 |last1=Baines |first1=Jervoise Athelstane |author2=India Census Commissioner |volume=1 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f4ead8;&quot; | 1901ع&lt;ref name=&quot;Census1901&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25352838 |title=Census of India 1901. Vol. 1A, India. Pt. 2, Tables. |year=1901 |page=44 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1901B&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25366895 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |page=38 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f3ea;&quot; | 1911ع&lt;ref name=&quot;Census1911&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25393779 |title=Census of India, 1911. Volume 1., Pt. 2, Tables. |year=1911 |page=23 |last1=Edward Albert Gait |first1=Sir |author2=India Census Commissioner |volume=2 |publisher=Calcutta, Supt. Govt. Print., India, 1913. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1911B&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25393770 |title=Census of India 1911. Volume 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |page=46 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f4ead8;&quot; | 1921ع&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25394121 |title=Census of India 1921. Volume 1, India. Pt. 2, Tables. |year=1921 |page=25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1921B&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25394131 |title=Census of India 1921. Volume 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables: imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |page=46 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f3ea;&quot; | 1931ع&lt;ref name=&quot;Census1931&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25793234 |title=Census of India 1931. Volume 1, India. Pt. 2, Imperial tables. |year=1931 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1931B&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.25797128 |title=Census of India 1931. Volume 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |page=42 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f4ead8;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web |jstor=saoa.crl.28215545 |title=Census of India, 1941. Volume 12, Sind |author1=India Census Commissioner |year=1941 |volume=12 |page=96 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfefff;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=8 June 2023}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;Census2023B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=1 October 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
! آبادي !! %
|-
! style=&quot;background:#eaf5e7; text-align:left;&quot; | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 33,018 || {{Percentage|33018|59157|2}}
| 38,946 || {{Percentage|38946|73560|2}}
| 52,957 || {{Percentage|52957|105199|2}}
| 60,003 || {{Percentage|60003|116663|2}}
| 74,075 || {{Percentage|74075|151903|2}}
| 100,436 || {{Percentage|100436|216883|2}}
| 122,847 || {{Percentage|122847|263565|2}}
| 162,447 || {{Percentage|162447|386655|2}}
| 14,382,744 || {{Percentage|14382744|14884402|2}}
| 18,189,474 || {{Percentage|18189474|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#fff0db; text-align:left;&quot; | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]]
| 23,157 || {{Percentage|23157|59157|2}}
| 24,617 || {{Percentage|24617|73560|2}}
| 44,503 || {{Percentage|44503|105199|2}}
| 48,169 || {{Percentage|48169|116663|2}}
| 66,038 || {{Percentage|66038|151903|2}}
| 100,683 || {{Percentage|100683|216883|2}}
| 120,595 || {{Percentage|120595|263565|2}}
| 192,831 || {{Percentage|192831|386655|2}}
| 156,452 || {{Percentage|156452|14884402|2}}
| 211,138 || {{Percentage|211138|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#e7f0fa; text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 2,223 || {{Percentage|2223|59157|2}}
| 4,161 || {{Percentage|4161|73560|2}}
| 5,986 || {{Percentage|5986|105199|2}}
| 6,098 || {{Percentage|6098|116663|2}}
| 7,936 || {{Percentage|7936|151903|2}}
| 9,649 || {{Percentage|9649|216883|2}}
| 12,765 || {{Percentage|12765|263565|2}}
| 17,466 || {{Percentage|17466|386655|2}}
| 329,702 || {{Percentage|329702|14884402|2}}
| 416,309 || {{Percentage|416309|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3e6f5; text-align:left;&quot; | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 748 || {{Percentage|748|59157|2}}
| 937 || {{Percentage|937|73560|2}}
| 1,375 || {{Percentage|1375|105199|2}}
| 1,823 || {{Percentage|1823|116663|2}}
| 2,165 || {{Percentage|2165|151903|2}}
| 2,702 || {{Percentage|2702|216883|2}}
| 3,334 || {{Percentage|3334|263565|2}}
| 3,700 || {{Percentage|3700|386655|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 1,435 || {{Percentage|1435|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#eeeeee; text-align:left;&quot; | [[يهوديت]] [[File:Star of David.svg|15px]]
| 7 || {{Percentage|7|59157|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 128 || {{Percentage|128|105199|2}}
| 349 || {{Percentage|349|116663|2}}
| 535 || {{Percentage|535|151903|2}}
| 645 || {{Percentage|645|216883|2}}
| 943 || {{Percentage|943|263565|2}}
| 1,051 || {{Percentage|1051|386655|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
! style=&quot;background:#fff8dc; text-align:left;&quot; | [[جين ڌرم]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|15px]]
| 4 || {{Percentage|4|59157|2}}
| 9 || {{Percentage|9|73560|2}}
| 99 || {{Percentage|99|105199|2}}
| 125 || {{Percentage|125|116663|2}}
| 647 || {{Percentage|647|151903|2}}
| 1,118 || {{Percentage|1118|216883|2}}
| 629 || {{Percentage|629|263565|2}}
| 3,214 || {{Percentage|3214|386655|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:left;&quot; | قبائلي مذهب
| 0 || {{Percentage|0|59157|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 32 || {{Percentage|32|105199|2}}
| 0 || {{Percentage|0|116663|2}}
| 0 || {{Percentage|0|151903|2}}
| 4 || {{Percentage|4|216883|2}}
| 135 || {{Percentage|135|263565|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
! style=&quot;background:#fff3cd; text-align:left;&quot; | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 0 || {{Percentage|0|59157|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 0 || {{Percentage|0|105199|2}}
| 0 || {{Percentage|0|116663|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 1,425 || {{Percentage|1425|216883|2}}
| 2,254 || {{Percentage|2254|263565|2}}
| 5,835 || {{Percentage|5835|386655|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 2,299 || {{Percentage|2299|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#f4e8ff; text-align:left;&quot; | [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma Wheel (2).svg|15px]]
| 0 || {{Percentage|0|59157|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 0 || {{Percentage|0|105199|2}}
| 0 || {{Percentage|0|116663|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 41 || {{Percentage|41|216883|2}}
| 53 || {{Percentage|53|263565|2}}
| 75 || {{Percentage|75|386655|2}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
! style=&quot;background:#eef2ff; text-align:left;&quot; | [[احمديه]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]]
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| {{N/a}} || {{N/a}}
| 8,751 || {{Percentage|8751|14884402|2}}
| 7,948 || {{Percentage|7948|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#eeeeee; text-align:left;&quot; | ٻيا
| 0 || {{Percentage|0|59157|2}}
| 4,890 || {{Percentage|4890|73560|2}}
| 119 || {{Percentage|119|105199|2}}
| 96 || {{Percentage|96|116663|2}}
| 507 || {{Percentage|507|151903|2}}
| 180 || {{Percentage|180|216883|2}}
| 10 || {{Percentage|10|263565|2}}
| 36 || {{Percentage|36|386655|2}}
| 6,753 || {{Percentage|6753|14884402|2}}
| 15,241 || {{Percentage|15241|18843844|2}}
|-
! style=&quot;background:#006b54; color:white;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 59,157
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 73,560
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 105,199
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 116,663
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 151,903
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 216,883
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 263,565
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 386,655
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#dfefff;&quot; | 14,884,402
! style=&quot;background:#dfefff;&quot; | 100%
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | 18,843,844
! style=&quot;background:#cfe8d5;&quot; | 100%
|}
&lt;/div&gt;

==== اسلام ====
{{Main|ڪراچي ۾ اسلام}}

ڪراچيءَ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جيتوڻيڪ شهر کي پاڪستان جي نسبتاً وڌيڪ سماجي ۽ ثقافتي طور کليل وڏن شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt; ڪراچيءَ جي مسلمان آباديءَ بابت اندازن موجب لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو [[سني اسلام|سني]] ۽ 15 سيڪڙو [[شيعو اسلام|شيعا]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |access-date=28 August 2010 |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |date=7 October 2009 |archive-date=30 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830165222/http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(6).aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |access-date=28 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108194815/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=8 November 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108505.htm |title=Pakistan – International Religious Freedom Report 2008 |date=19 September 2008 |publisher=[[گڏيل رياستن جو پرڏيهي کاتو]] |access-date=28 August 2010 |archive-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530192532/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108505.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سني مسلمانن جي اڪثريت [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکي ٿي. [[تصوف]] پڻ ڪراچيءَ جي مذهبي ثقافت تي نمايان اثر رکي ٿو ۽ [[عبدالله شاهه غازي]] ۽ [[ميوا شاهه]] جهڙن صوفي بزرگن جي مزارن سان عقيدت شهر جي مذهبي روايتن جو اهم حصو آهي.

ڪراچيءَ جا شيعا گهڻو ڪري [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري]] آهن، جڏهن ته [[اسماعيلي]] برادريءَ جي به نمايان موجودگي آهي. اسماعيلي برادريءَ ۾ [[نزاري]]، [[مستعلي]]، [[دائودي بوهرا]] ۽ [[سليماني بوهرا]] شامل آهن.

ڪراچيءَ ۾ 3,000 کان وڌيڪ مسجدون موجود آهن. شهر جي مشهور مسجدن ۾ [[گرانڊ جامع مسجد، ڪراچي|گرانڊ جامع مسجد]]، [[بيت المڪرم مسجد، ڪراچي|بيت المڪرم مسجد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[نيو ميمڻ مسجد|ميمڻ مسجد]] شامل آهن.

==== عيسائيت ====

ڪراچيءَ جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2.2 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]] آهي.&lt;ref name=&quot;Census2023B&quot; /&gt; شهر جي عيسائي برادري بنيادي طور [[پنجابي عيسائي|پنجابي عيسائين]] ۽ [[گوا جا ڪيٿولڪ|گوا جي ڪيٿولڪن]] تي مشتمل آهي، جن مان گوا جا ڪيٿولڪ عام طور پنهنجي پنجابي هم مذهب ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعليم يافته ۽ خوشحال آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who are Pakistan's Christians? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910331 |access-date=17 November 2016 |publisher=BBC |date=28 March 2016 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120050133/https://www.bbc.com/news/world-asia-35910331 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هنن [[گارڊن ايسٽ]] ۾ خوشحال رهائشي علائقي [[سنسناٽس ٽائون]] کي گوا جي برادريءَ جي آباديءَ طور قائم ڪيو. گوا جي برادريءَ جي ڪراچيءَ ۾ موجودگي 1820ع کان شروع ٿئي ٿي ۽ ان جي آباديءَ جو اندازو 12,000 کان 15,000 جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Barbosa |first1=Alexandre Moniz |title=A Dash of Goa in Pakistan |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/A-dash-of-Goa-in-Pakistan/articleshow/9866412.cms |access-date=17 November 2016 |work=The Times of India |date=5 September 2001 |quote=تنهن هوندي به، شهر ۾ لڳ ڀڳ 12,000 کان 15,000 [[گوا جا ماڻهو|گوا واسي]] رهن ٿا، ۽ اهو انگ گذريل لڳ ڀڳ 190 سالن کان گهڻو ڪري ساڳيو رهيو آهي. گوا واسين جي لڏپلاڻ جي پهرين لهر 1820ع ۾ [[ڌائو|ڌائو ٻيڙين]] ذريعي شهر جي سامونڊي ڪنارن تي پهتي ۽ هتي اچي مستقل طور آباد ٿي. |archive-date=19 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219113702/https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/A-dash-of-Goa-in-Pakistan/articleshow/9866412.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچيءَ جو پنهنجو آرڪ ڊائيوسس، [[ڪراچي جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]]، پڻ موجود آهي.

==== هندو ڌرم ====
[[File:Shri Laxmi Narayan Mandir.JPG|thumb|[[شري لڪشمي نارائڻ مندر]]]]
[[File:Karachi Mandir.jpg|thumb|[[شري سوامينارائڻ مندر، ڪراچي|شري سوامي نارائڻ مندر]]]]

جيتوڻيڪ پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو وڏي پيماني تي هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهن هوندي به ڪراچيءَ ۾ اڄ به هڪ وڏي هندو برادري آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شهر ۾ هندن جو انگ 211,138 هو، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 1.12 سيڪڙو بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |access-date=15 October 2025 |website=www.pbs.gov.pk}}&lt;/ref&gt; هندو برادريءَ ۾ نسبتاً خوشحال [[سنڌي هندو]] ۽ ننڍو [[پنجابي هندو|پنجابي هندو]] گروهه شامل آهن، جيڪي ڪراچيءَ جي تعليم يافته وچولي طبقي جو حصو آهن، جڏهن ته [[راجسٿاني ماڻهو|راجسٿاني]] ۽ [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] نسل سان واسطو رکندڙ نسبتاً غريب هندو برادريءَ جو ٻيو حصو آهن، جيڪي عام طور معمولي اجرت وارا ڪم ۽ ڏهاڙيءَ جي مزدوري ڪن ٿا.

خوشحال هندو گهڻو ڪري [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] ۽ [[صدر ٽائون|صدر]] ۾ رهن ٿا، جڏهن ته گهٽ آمدنيءَ وارا هندو [[نارائڻ پوره]] ۽ [[لياري]] ۾ رهن ٿا، جتي سندن مندر پڻ موجود آهن. ڪراچيءَ ۾ [[پاڪستان ۾ تامل|تامل هندن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ موجود آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100 خاندان [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] ۾ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paul |first=Sumit |date=3 November 2018 |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=15 October 2025 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

مرڪزي ڪراچيءَ جون ڪيتريون ئي گهٽيون اڄ به هندو نالا برقرار رکن ٿيون، خاص طور [[ميٺادر]]، [[آرام باغ، ڪراچي|آرام باغ]] (اڳوڻو رام باغ) ۽ رامسوامي ۾. [[پنچ مکي هنومان مندر]]، جيڪو [[سولجر بازار]] ۾ واقع آهي، بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو گهٽ ۾ گهٽ 1,500 سال پراڻو آهي ۽ سنڌ ثقافتي ورثو (تحفظ) ايڪٽ 1994ع تحت قومي ورثو قرار ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-09-03 |title=Centuries-old statues discovered at ancient Hindu temple in Karachi |url=https://www.arabnews.com/node/1549156/pakistan |access-date=2026-05-08 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرتشتي مذهب ====

ڪراچيءَ جا خوشحال ۽ اثرائتا [[زرتشتي|پارسي]] ٻارهين صديءَ کان هن خطي ۾ رهندا آيا آهن، جيتوڻيڪ جديد پارسي برادريءَ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي، جڏهن هنن انگريزن لاءِ فوجي ٺيڪيدارن ۽ رسد جي ايجنٽن طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hinnells |first1=John |title=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration |url=https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-151350-3 |page=[https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn/page/199 199] |date=28 April 2005}}&lt;/ref&gt; اڻويهين صديءَ جي آخر ڌاري [[فارس]] مان پارسي مهاجرن جون وڌيڪ لهرون اچي شهر ۾ آباد ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hinnells |first1=John |title=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration |url=https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-151350-3 |page=[https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn/page/202 202] |date=28 April 2005}}&lt;/ref&gt; گهٽ پيدائش جي شرح ۽ اولهه جي ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ سبب ڪراچيءَ توڙي سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پارسين جي آبادي مسلسل گهٽجي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=17 November 2016 |publisher=BBC |date=9 January 2016 |archive-date=20 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 1,435 [[پارسي]] رهجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_9.pdf}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
{{Main|ڪراچي ۾ آمدرفت}}

[[File:Downtown Nazimabad 3.jpg|thumb|ڪراچي گرين لائين ميٽرو بس]]

ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو واپاري ۽ سامونڊي شهر هجڻ سبب روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي آمدرفت جو اهم مرڪز آهي. شهر کي قومي شاهراهن، موٽرويز، ريلوي لائينن، عوامي بس نظام، بندرگاهن ۽ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|جناح بين الاقوامي هوائي اڏي]] وسيلي ملڪ جي ٻين حصن ۽ پرڏيهي منزلن سان ڳنڍيو ويو آهي.

=== روڊ ===
{{Main|ڪراچي جي رستن جي فهرست}}

[[File:PK Karachi asv2020-02 img90 Highway at PECHS.jpg|thumb|[[شاهراهه فيصل]]، ڪراچيءَ جي اهم ترين شهري شاهراهن مان هڪ.]]
[[File:PK Karachi asv2020-02 img22 Chundrigar Road.jpg|thumb|[[آءِ. آءِ. چندريگر روڊ]]، ڪراچيءَ جو اهم واپاري ۽ مالياتي مرڪز.]]
[[File:University Road.jpg|thumb|[[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]] جو رات جو منظر.]]

ڪراچيءَ ۾ روڊن جو وسيع ڄار موجود آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه جو اندازو لڳ ڀڳ {{convert|15500|km|abbr=off}} آهي ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ 50 لک گاڏين جي آمدرفت سنڀالي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=In Karachi, 16,562 more vehicles hit the roads each month |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/24/city/karachi/in-karachi-16562-more-vehicles-hit-the-roads-each-month/ |access-date=25 November 2016 |work=Pakistan Today |date=24 December 2011 |archive-date=26 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126174305/http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/24/city/karachi/in-karachi-16562-more-vehicles-hit-the-roads-each-month/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي شهر جي ڪيترن اهم رستن جي تعمير ۽ ترقيءَ ۾ حصو ورتو آهي، جن ۾ [[محمد علي جناح روڊ]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، جيل روڊ، [[شاهراهه فيصل]]، شاهراهه نورجهان، شاهراهه اورنگي ۽ ڪورنگي روڊ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Visitor |url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=96 |publisher=Karachi Development Authority |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ سگنل فري ڪوريڊورن ۽ فلاءِ اوورن جو هڪ سلسلو پڻ قائم ڪيو ويو آهي، جن جو مقصد ڊگهن شهري رستن تي چوراهن ۽ ٽريفڪ سگنلن سبب ٿيندڙ رڪاوٽن کي گهٽائڻ آهي. اهم رستن ۾ [[شاهراهه فيصل]]، رشيد منهاس روڊ، يونيورسٽي روڊ، شاهراهه پاڪستان، شير شاهه سوري روڊ، ڪارساز روڊ، شهيد ملت روڊ، ڪورنگي روڊ، آءِ. آءِ. چندريگر روڊ ۽ محمد علي جناح روڊ شامل آهن.

'''[[شاهراهه فيصل]]''' ڪراچيءَ جي سڀ کان اهم شهري شاهراهن مان هڪ آهي. تقريباً {{convert|18|km}} ڊگهي هي شاهراهه مرڪزي ڪراچيءَ کي [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|جناح بين الاقوامي هوائي اڏي]] ۽ اڳتي قومي شاهراهه سان ڳنڍي ٿي. ان جو پراڻو نالو ''ڊرگ روڊ'' هو. هن شاهراهه جي رستي تي ميٽروپول، ايف ٽي سي، نرسري، بلوچ ڪالوني، ڪارساز، ڊرگ روڊ ۽ اسٽار گيٽ جهڙا اهم هنڌ واقع آهن. ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي جي سرڪاري منصوبي موجب شاهراهه فيصل جي ڊيگهه 18 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي، جڏهن ته حڪومت طرفان ان جي خوبصورتي، روشني ۽ بنيادي ڍانچي جي بهتريءَ جا مختلف منصوبا پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SHAHRAH-E-FAISAL ROAD |url=https://www.kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Beautification%20improvement%20project/FINAL%20SHAHRA-E-FAISAL%20%281%29.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Director General Karachi Development Authority Naveed Anwar along with Chief Engineer made an emergency visit to the ongoing development works at Shahrah Faisal and Drigh Road beautification |url=https://www.kda.gos.pk/news/details/?id=14889 |date=21 January 2024 |publisher=Karachi Development Authority |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

'''[[شاهراهه ڀٽو]]'''، جنهن کي اڳ ''[[ملير ايڪسپريس وي]]'' چيو ويندو هو، [[ملير ندي]] سان گڏ ٺهيل محدود رسائي وارو تيز رفتار شاهراهه آهي. سنڌ حڪومت جي پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ يونٽ موجب هي تقريباً 39 ڪلوميٽر ڊگهو، ٽي-ٽي لين وارو تيز رفتار ڪوريڊور آهي، جيڪو [[ڪورنگي ڪريڪ]] واري علائقي کان شروع ٿي ڪاٺوڙ وٽ [[ايم-9 موٽروي]] سان ڳنڍجي ٿو. هن منصوبي جو مقصد [[ڊفينس هائوسنگ اٿارٽي، ڪراچي|ڊي ايڇ اي]]، ڪورنگي، لانڍي، اسٽيل ملز ۽ [[بندرگاهه قاسم]] سان لاڳاپيل مسافر ۽ مال بردار ٽريفڪ لاءِ شهر جي مرڪزي رستن جو متبادل فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shahrah-e-Bhutto Expressway Project |url=https://pppunitsindh.gov.pk/malir-expressway-project/ |publisher=Public Private Partnership Unit, Government of Sindh |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt; 22 مئي 2026ع تي قائدآباد کان ڪاٺوڙ تائين حصي جو افتتاح ڪيو ويو؛ ان موقعي تي سنڌ حڪومت موجب شاهراهه تي ڇهه انٽرچينج قائم ڪيا ويا ۽ ان کي ايم-9 سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bilawal inaugurates Shahrah-e-Bhutto in Karachi |url=https://www.radio.gov.pk/22-05-2026/bilawal-inaugurates-shahrah-e-bhutto-in-karachi |date=22 May 2026 |publisher=Radio Pakistan |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

'''[[محمد علي جناح روڊ]]''' ڪراچيءَ جي تاريخي مرڪز جي اهم شاهراهه آهي. ان جو پراڻو نالو ''بندر روڊ'' هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي رستو شهر کي [[ڪراچي بندرگاهه]] سان ڳنڍيندو هو. هي تقريباً 6.1 ڪلوميٽر ڊگهو رستو جناح پل جي ڀرسان بندرگاهي علائقي کان شروع ٿي [[گرومندر]] تائين وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ڪراچيءَ جي نوآبادياتي دور جي ڪيترن تاريخي ۽ واپاري علائقن مان گذري ٿو. هن شاهراهه جي ڀرسان [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[ڊينسو هال]] ۽ ٻين تاريخي عمارتن سميت ڪيترائي اهم شهري ادارا واقع آهن.

'''[[آءِ. آءِ. چندريگر روڊ]]''' ڪراچيءَ جي مرڪزي واپاري ضلعي جي مکيه شاهراهه آهي. ٽاور کان شاهين ڪمپليڪس تائين پکڙيل هن رستي تي پاڪستان جي ڪيترين وڏين بئنڪن، مالي ادارن ۽ ڪارپوريٽ آفيسن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري صفائي ۽ شهري خدمتن جي رڪارڊ ۾ هن روڊ جي ڊيگهه تقريباً 2.10 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Request for Proposal – Primary Main Roads Mechanical Sweeping |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/24925SSWMang120515BD.pdf |publisher=Sindh Solid Waste Management Board |access-date=23 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824052036/https://www.pprasindh.gov.pk/correction/24925SSWMang120515BD.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''[[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]''' اوڀر ڪراچيءَ جي اهم شاهراهن مان هڪ آهي ۽ [[گلشن اقبال]]، [[گلستان جوهر]] ۽ شهر جي مرڪزي حصن وچ ۾ اهم رابطو فراهم ڪري ٿو. هن رستي جي ڀرسان [[ڪراچي يونيورسٽي]]، اين اي ڊي يونيورسٽي، سفاري پارڪ ۽ ڪيترائي تعليمي، طبي ۽ واپاري ادارا واقع آهن. ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽي پڻ يونيورسٽي روڊ کي شهر جي مکيه تعمير ڪيل رستن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Visitor |url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=96 |publisher=Karachi Development Authority |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

'''رشيد منهاس روڊ''' اوڀر ۽ اتر اوڀر ڪراچيءَ لاءِ اهم رابطا ڏيندڙ شاهراهه آهي، جيڪو [[گلشن اقبال]] ۽ [[فيڊرل بي ايريا]] جي ڀرپاسي وارن علائقن کي نارٿ ڪراچي ۽ سرجاڻي طرف ويندڙ رستن سان ڳنڍي ٿو. ڪراچي ٽريفڪ پوليس هن شاهراهه لاءِ الڳ ٽريفڪ سيڪشن پڻ قائم ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rashid Minhas Road Traffic Section |url=https://karachipolice.gov.pk/traffic-section/rashid-minhas-road-traffic-section/ |publisher=Karachi Police |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

'''شاهراهه پاڪستان''' ڪراچيءَ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن وچ ۾ اهم شاهراهه آهي، جيڪو [[مزار قائد]] واري علائقي کان [[لياقت آباد]]، [[ناظم آباد]] ۽ [[فيڊرل بي ايريا]] طرف ويندڙ وڏي شهري آمدرفت سنڀالي ٿو. ان سان گڏ '''شير شاهه سوري روڊ''' ناظم آباد ۽ اتر ڪراچيءَ جي رهائشي ۽ واپاري علائقن لاءِ اهم اندروني رابطو فراهم ڪري ٿو.

'''شهيد ملت روڊ''' ڪراچيءَ جي مرڪزي اوڀر واري حصي جو هڪ اهم شهري رستو آهي، جيڪو پي اي سي ايڇ ايس ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ رهائشي علائقن کي شاهراهه فيصل ۽ ڪورنگي طرف ويندڙ رستن سان ڳنڍي ٿو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شهيد ملت روڊ تي مختلف سرڪاري ۽ مالي ادارن جون شاخون پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Contact |url=https://www.excise.gos.pk/Contact |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=23 August 2026 |archive-date=15 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915124235/https://www.excise.gos.pk/Contact |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[لياري ايڪسپريس وي]] [[لياري ندي]] جي ڪناري سان ٺهيل 16 ڪلوميٽر ڊگهو [[ڪنٽرولڊ ايڪسيس هاءِ وي|محدود رسائي وارو شاهراهه]] آهي. هي ٽول روڊ شهر جي مرڪزي حصن ۾ ٽريفڪ جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ ٺاهيو ويو. ڪراچيءَ جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڊگهو [[ڪراچي ناردرن باءِ پاس]] (ايم-10) شهر کي باءِ پاس ڪندي [[ايم-9 موٽروي]] کي [[اين-25 قومي شاهراهه]] سان ڳنڍي ٿو.

ڪراچي [[ايم-9 موٽروي (پاڪستان)|ايم-9 موٽروي]] جو ڏاکڻو آخري ڇيڙو آهي، جيڪا شهر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان ڳنڍي ٿي. حيدرآباد کان ملڪ جي موٽروي نيٽ ورڪ وسيلي [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]، [[لاهور]]، [[ملتان]] ۽ [[فيصل آباد]] سميت ڪيترن وڏن شهرن تائين تيز رفتار روڊ رابطو حاصل ٿئي ٿو.

ڪراچي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جو پڻ ڏاکڻو آخري ڇيڙو آهي. هي شاهراهه شهر کي [[ٺٽو|ٺٽي]] سميت سنڌ ۽ اتر پاڪستان جي مختلف علائقن سان ڳنڍي ٿو ۽ اڳتي [[طورخم سرحدي لنگهه|طورخم]] وٽ افغان سرحد تائين پهچي ٿو. [[اين-25 قومي شاهراهه]] ڪراچيءَ کي [[ڪوئيٽا]] سان، جڏهن ته [[اين-10 قومي شاهراهه]] ڪراچيءَ کي [[گوادر]] سان ڳنڍي ٿو.

=== ريلوي آمدرفت ===
{{Main|ڪراچي سرڪيولر ريلوي|پاڪستان جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست}}

[[File:Karachi cantt Train.jpg|thumb|[[ڪراچي ڇانوڻي ريلوي اسٽيشن]]]]
[[File:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن جو منظر]]

ڪراچي [[پاڪستان ريلويز]] ذريعي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي. [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[ڪراچي ڇانوڻي ريلوي اسٽيشن]] شهر جون ٻه اهم مسافر ريلوي اسٽيشنون آهن.&lt;ref name=&quot;Paracha-2014&quot; /&gt;{{Failed verification|date=November 2024}}

ريلوي نظام ڪراچي بندرگاهه ۽ صنعتي علائقن مان مال برداري پڻ ڪري ٿو ۽ شهر کي اتر پاڪستان سميت ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/national/31-Dec-2015/railways-to-upgrade-waiting-halls-at-16-major-stations |title=Railways to upgrade waiting halls at 16 major stations |website=Daily Times |access-date=25 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302181953/http://www.dailytimes.com.pk/national/31-Dec-2015/railways-to-upgrade-waiting-halls-at-16-major-stations |archive-date=2 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

ڪراچي [[ڪراچي–پشاور مکيه ريلوي لائين|مين لائين-1]] جو ڏاکڻو آخري ڇيڙو آهي، جيڪا شهر کي پشاور سان ڳنڍي ٿي. هن مکيه ريلوي لائين کي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] تحت جديد بڻائڻ جو منصوبو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن تحت ريل گاڏين جي رفتار ۽ ريلوي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi-Peshawar railway line being upgraded under CPEC |url=http://www.dailytimes.com.pk/national/22-Jan-2016/karachi-peshawar-railway-line-being-upgraded-under-cpec |access-date=10 February 2016 |work=Daily Times |date=22 January 2016 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810012047/http://www.dailytimes.com.pk/national/22-Jan-2016/karachi-peshawar-railway-line-being-upgraded-under-cpec |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ٿر ايڪسپريس]] ڪراچي ڇانوڻي اسٽيشن کي هندستان جي [[جوڌپور]] ۾ [[ڀڳت ڪي ڪوٺي ريلوي اسٽيشن|ڀڳت ڪي ڪوٺي اسٽيشن]] سان ڳنڍيندڙ بين الاقوامي ريل سروس رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geo.tv/12-4-2010/75294.htm |title=Thar Express escapes blast near Karachi |publisher=GEO.tv |date=4 December 2010 |access-date=21 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105192658/http://www.geo.tv/12-4-2010/75294.htm |archive-date=5 November 2013}}&lt;/ref&gt;

=== عوامي آمدرفت ===

==== ڪراچي ميٽرو بس ====
{{Main|ڪراچي ميٽرو بس}}

[[File:Greenline Station Karachi.jpg|thumb|[[گرين لائين – ڪراچي ميٽرو بس|گرين لائين]] جي هڪ اسٽيشن]]

[[ڪراچي ميٽرو بس]]، جنهن کي ''ڪراچي بريز'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، شهر لاءِ تجويز ڪيل ۽ جزوي طور فعال [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. منصوبي جي مجموعي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|150|km|mi|frac=4|abbr=off}} رٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Karachi Breeze – The Journey of Convenience Comfort and Reliability |url=https://breezekarachi.com/ |access-date=13 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172725/https://breezekarachi.com/ }}&lt;/ref&gt;

[[گرين لائين – ڪراچي ميٽرو بس|گرين لائين]] منصوبي جو بنياد ان وقت جي وزيراعظم [[نواز شريف]] 25 فيبروري 2016ع تي رکيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.dawn.com/news/1241849 |title=Karachi's Green Line bus will be more beautiful than Lahore metro: PM Nawaz |date=26 February 2016 |newspaper=Dawn |location=Pakistan |access-date=25 February 2017 |archive-date=26 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226050047/https://www.dawn.com/news/1241849 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گرين ۽ اورنج لائينون فعال ٿيون، جڏهن ته ٻين لائينن تي مختلف مرحلن ۾ ڪم يا رٿابندي جاري رهي.

==== پيپلز بس سروس ====

[[File:Peoples Bus Service (Red) Karachi.jpg|thumb|پيپلز بس سروس جي ڳاڙهي بس]]
[[File:Peoples Bus Service (Pink) Karachi.jpg|thumb|عورتن لاءِ گلابي بس]]

2022ع ۾ سنڌ حڪومت [[پيپلز بس سروس]] شروع ڪئي. سروس ۾ ايئرڪنڊيشنڊ بسون مختلف شهري رستن تي هلن ٿيون ۽ ڪيترين بسن ۾ [[وائي فائي]]، بزرگن ۽ معذور ماڻهن لاءِ مخصوص سيٽون ۽ ويل چيئر رسائي جون سهولتون موجود آهن.

ڳاڙهيون بسون عام مسافرن لاءِ آهن، جڏهن ته گلابي بسون خاص طور عورتن لاءِ مختص ڪيون ويون آهن. ان کان سواءِ شهر ۾ برقي بسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

==== ڪراچي سرڪيولر ريلوي ====
{{Main|ڪراچي سرڪيولر ريلوي}}

[[ڪراچي سرڪيولر ريلوي]] شهر جو علائقائي شهري ريل نظام آهي. اهو 1969ع کان 1999ع تائين وڏي پيماني تي فعال رهيو. 2001ع کان پوءِ ان جي بحاليءَ لاءِ مختلف ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nation.com.pk/10-Aug-2020/chairman-railways-visits-kcr-track |title=Chairman Railways visits KCR track |date=10 August 2020 |access-date=28 August 2021 |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150332/https://nation.com.pk/10-Aug-2020/chairman-railways-visits-kcr-track |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2260409/supreme-court-gives-four-more-months-to-overhaul-railways |title=Supreme Court gives four more months to overhaul railways |date=20 August 2020 |access-date=28 August 2021 |archive-date=20 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820124938/https://tribune.com.pk/story/2260409/supreme-court-gives-four-more-months-to-overhaul-railways |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نومبر 2020ع ۾ ڪي سي آر جون ڪجهه خدمتون جزوي طور بحال ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dawn.com/news/1591237/karachi-circular-railway-begins-partial-operations-today |title=Karachi Circular Railway begins partial operations |date=19 November 2020 |access-date=28 August 2021 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814091641/https://www.dawn.com/news/1591237/karachi-circular-railway-begins-partial-operations-today |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪي سي آر جي جديد بحاليءَ لاءِ 43 ڪلوميٽرن جي موجوده ٽريڪ ۽ اسٽيشنن کي ٻيهر تعمير ڪري برقي ۽ جديد شهري ريل نظام ۾ تبديل ڪرڻ جون مختلف تجويزون ڏنيون ويون آهن. [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] کي مرڪزي نقطي طور استعمال ڪندي هي نظام ڪراچيءَ جي مرڪزي علائقي کي ڪيترن صنعتي، واپاري ۽ رهائشي علائقن سان ڳنڍڻ لاءِ جوڙيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.railway-technology.com/projects/karachicircularrailw/ |title=Karachi Circular Railway Revival, Pakistan |publisher=railway-technology.com |access-date=4 October 2012 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007082233/http://www.railway-technology.com/projects/karachicircularrailw/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== ٽرام ====

ڪراچيءَ ۾ ٽرام هلائڻ جي تجويز 1881ع ۾ ڪراچي ميونسپلٽي جي انجنيئر [[جيمس اسٽريچن]] تيار ڪئي. 1883ع ۾ بمبئي حڪومت منصوبي جي منظوري ڏني ۽ ٽرام بابت قانوني ڪارروائي مڪمل ڪئي وئي. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو ڪمپنيءَ کي ٽرام نظام قائم ڪرڻ جو ٺيڪو ڏنو ويو.

20 اپريل 1885ع تي سنڌ جي ڪمشنر [[هينري ارسڪن]] ڪراچيءَ جي ٽرام سروس جو افتتاح ڪيو. شروعاتي طور ٽرام گاڏين کي ٻاڦ يا ڪوئلي سان هلندڙ انجڻين وسيلي ڇڪيو ويندو هو، پر شور ۽ ٻين مسئلن سبب پوءِ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ٽرامون استعمال ڪيون ويون. 1909ع کان گهوڙن جي جاءِ تي پيٽرول انجڻيون استعمال ٿيڻ لڳيون. ڪراچيءَ جي ٽرام سروس 30 اپريل 1975ع تي مستقل طور بند ڪئي وئي.&lt;ref&gt;عبدالرزاق سومرو، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 35.&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ جديد ٽرام سروس جي بحاليءَ جي تجويز سامهون آئي ۽ ترڪيءَ ان سلسلي ۾ فني سهڪار جي آڇ پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2264436/turkey-offers-help-in-bringing-iconic-tram-service-back-to-karachi?amp=1 |title=Turkey offers help in bringing iconic tram service back to Karachi |date=17 September 2020 |access-date=28 August 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828142222/https://tribune.com.pk/story/2264436/turkey-offers-help-in-bringing-iconic-tram-service-back-to-karachi?amp=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|جناح ٽرمينل]]]]

ڪراچيءَ جو [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جي اهم ۽ مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. موجوده جناح ٽرمينل 1992ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان ۾ ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ الڳ حصا موجود آهن.

هوائي اڏو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائينز]] لاءِ اهم مرڪز آهي ۽ ٻين پاڪستاني هوائي ڪمپنين جون پڻ ڪيتريون اڏامون هتان هلن ٿيون. ڪراچيءَ کان ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر، وچ ايشيا ۽ ٻين بين الاقوامي منزلن ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.piac.com.pk/schedule/display_abc.asp?date=3:16:07+AM |title=Pakistan International Airlines – Pakistan International Airlines – PIA |website=piac.com.pk}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.piac.com.pk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726225316/http://www.piac.com.pk/PIA_About/intnetwork.asp |title=Pakistan International Airlines – Pakistan International Airlines – PIA |archive-date=26 July 2014 |website=www.piac.com.pk}}&lt;/ref&gt;

=== سامونڊي آمدرفت ===

==== ڪراچي بندرگاهه ====
{{Main|ڪراچي بندرگاهه}}

[[File:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي عمارت]]
[[File:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|ڪراچي بندرگاهه تي مال بردار جهاز]]

[[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي سڀ کان پراڻين ۽ اهم سامونڊي بندرگاهن مان هڪ آهي ۽ ان جو انتظام [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي هٿ هيٺ آهي. بندرگاهه ڪراچيءَ جي تاريخي واپاري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.

[[منهوڙو]] ۾ ڪراچي پورٽ ٽرسٽ سان لاڳاپيل تربيت ۽ فني ادارا پڻ قائم رهيا آهن، جتي بندرگاهي ۽ سامونڊي فني شعبن سان لاڳاپيل عملي کي سکيا ڏني ويندي آهي.

==== بندرگاهه قاسم ====
{{Main|بندرگاهه قاسم}}

[[بندرگاهه قاسم]] ڪراچي بندرگاهه کان لڳ ڀڳ {{convert|35|km|abbr=off}} اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ويجهو واقع آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ بندرگاهه قاسم گڏجي پاڪستان جي پرڏيهي سامونڊي واپار جو وڏو حصو سنڀالين ٿا. ٻنهي بندرگاهن تي ڪنٽينر ٽرمينل، وڏي مقدار واري مال جي سنڀال ۽ تيل جا ٽرمينل موجود آهن.{{sfn|Robert Stimson|Kingsley E. Haynes|2012|p=43}}

اهي بندرگاهون جديد سامونڊي [[ريشم رستو|ريشم رستي]] جي علائقائي نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍيل سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The new Silk Road and the Sea |url=https://www.thenews.com.pk/print/107317-The-new-Silk-Road-and-the-Sea |access-date=3 October 2021 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2016 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027070721/https://www.thenews.com.pk/print/107317-The-new-Silk-Road-and-the-Sea |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{Main|ڪراچي ۾ تعليم}}

[[File:Bvs 608.jpg|thumb|[[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول|بائي ويربائيجي سوپاريوالا پارسي هاءِ اسڪول]] ڪراچيءَ جي تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.]]

ڪراچي پاڪستان ۽ [[سنڌ]] جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي، جتي سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، طبي ۽ انجنيئرنگ ادارن، ڪاروباري اسڪولن ۽ فني تربيتي ادارن جو وسيع نظام موجود آهي. شهر ۾ [[برطانوي راڄ]] واري دور ۾ قائم ٿيل تاريخي تعليمي ادارن کان وٺي جديد طبي، انجنيئرنگ، ڪاروباري، فنون ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي يونيورسٽين تائين ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا.

ڪراچيءَ جي تعليمي تاريخ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]]، [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ڪيترن پراڻن مشنري اسڪولن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]]، طبي يونيورسٽين ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن جي قيام سان شهر اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو وڏو مرڪز بڻيو.

=== خواندگي ===

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] 83.55 سيڪڙو خواندگيءَ سان ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي ضلعن ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکندڙ ضلعو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=27 December 2023
}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ڪراچي اوڀر، ڪورنگي ۽ ڪراچي ڏکڻ جا ضلعا هئا. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جا سمورا ست ضلعا سنڌ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح کان مٿي هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f86; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''ڪراچيءَ جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | 2023ع جي خواندگي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | 2017ع جي خواندگي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| '''1'''
| '''[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]'''
| style=&quot;background:#dff3df;&quot; | '''83.55٪'''
| 81.52٪
| style=&quot;background:#dff3df;&quot; | ↑
|-
| '''2'''
| '''[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]'''
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | '''80.07٪'''
| 75.96٪
| style=&quot;background:#dff3df;&quot; | ↑
|-
| '''3'''
| '''[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]'''
| 79.86٪
| 80.49٪
| style=&quot;background:#f8dddd;&quot; | ↓
|-
| '''4'''
| '''[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]'''
| 78.57٪
| 77.79٪
| style=&quot;background:#dff3df;&quot; | ↑
|-
| '''5'''
| '''[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]'''
| 67.43٪
| 65.61٪ &lt;small&gt;''(ان وقت [[ڪيماڙي ضلعو|ڪيماڙي]] سميت)''&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#dff3df;&quot; | ↑
|-
| '''6'''
| '''[[ملير ضلعو|ملير]]'''
| 63.14٪
| 63.69٪
| style=&quot;background:#f8dddd;&quot; | ↓
|-
| '''7'''
| '''[[ڪيماڙي ضلعو|ڪيماڙي]]'''
| 62.07٪
| —
| —
|-
|}

&lt;small&gt;'''نوٽ:''' ڪيماڙي 2020ع ۾ ڪراچي اولهه کان ڌار ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو، تنهنڪري 2017ع لاءِ ان جو الڳ تقابلي انگ موجود نه آهي.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

=== پرائمري ۽ ثانوي تعليم ===
{{See also|ڪراچي جي اسڪولن جي فهرست}}

ڪراچيءَ ۾ اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ خانگي ٻنهي شعبن وسيلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. عام تعليمي ڍانچي ۾ پرائمري سطح پهرين کان پنجين جماعت، مڊل سطح ڇهين کان اٺين جماعت، سيڪنڊري سطح نائين ۽ ڏهين جماعت ۽ هائير سيڪنڊري يا انٽرميڊيئيٽ سطح يارهين ۽ ٻارهين جماعت تي مشتمل آهي. ڏهين جماعت جي پڄاڻيءَ تي [[سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ]] ۽ ٻارهين جماعت کان پوءِ هائير سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ حاصل ڪيو وڃي ٿو.

شهر ۾ سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جا سرڪاري اسڪول ۽ ڪاليج وڏي تعداد ۾ ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته خانگي تعليمي شعبو پڻ وسيع آهي. ڪيترائي ادارا مقامي تعليمي بورڊن جي نصاب سان گڏ [[ڪيمبرج انٽرنيشنل ايجوڪيشن|ڪيمبرج]] جي او ليول ۽ اي ليول پروگرامن جي تعليم پڻ ڏين ٿا.

ڪراچيءَ جا ڪيترائي تاريخي اسڪول عيسائي مشنري ادارن قائم ڪيا هئا. انهن ۾ [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]]، [[سينٽ جوزف ڪانوينٽ اسڪول، ڪراچي|سينٽ جوزف ڪانوينٽ اسڪول]] ۽ [[سينٽ پالز انگلش هاءِ اسڪول]] شامل آهن. [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] پڻ شهر جي پراڻن ۽ تاريخي اسڪولن مان هڪ آهي.

=== اعليٰ تعليم ===
{{See also|ڪراچي جي ڪاليجن جي فهرست|ڪراچي جي يونيورسٽين جي فهرست|ڪراچي جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فهرست}}

[[File:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]، جيڪو 1887ع ۾ قائم ٿيو.]]

[[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ.]]

ڪراچيءَ ۾ سرڪاري ۽ خانگي شعبي جون ڪيتريون يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا قائم آهن. شهر جي اعليٰ تعليم جون پاڙون برطانوي دور تائين پهچن ٿيون. [[سنڌ مدرسته الاسلام]] 1885ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2012ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو حاصل ڪيائين. [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] 1887ع ۾ قائم ٿيو ۽ شهر جي قديم ترين اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي.

[[File:NED University Karachi.jpg|thumb|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو ڪيمپس.]]

[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جون پاڙون 1921ع ۾ قائم ڪيل انجنيئرنگ ڪاليج تائين پهچن ٿيون ۽ اها پاڪستان جي قديم ترين انجنيئرنگ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. يونيورسٽي انجنيئرنگ، فن تعمير، ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل فني شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق فراهم ڪري ٿي.

طبي تعليم جي شعبي ۾ ڪراچيءَ کي پاڪستان ۾ خاص اهميت حاصل آهي. [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل تاريخي [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] 1945ع ۾ قائم ٿيو. شهر ۾ [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، [[آغا خان يونيورسٽي]]، [[بقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]]، [[ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[يونائيٽيڊ ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]] سميت ٻيا طبي تعليمي ادارا پڻ قائم آهن.

==== ڪراچي يونيورسٽي ====

[[ڪراچي يونيورسٽي]] 1951ع ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي قانون تحت وفاقي يونيورسٽيءَ طور قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ ان جي حيثيت تبديل ڪري سنڌ جي صوبائي يونيورسٽي ڪئي وئي. يونيورسٽي 1959ع ۾ پنهنجي موجوده ڪيمپس ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو يونيورسٽي روڊ تي 1,200 ايڪڙن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.uok.edu.pk/our-history.php
 |title=Our History
 |publisher=University of Karachi
 |access-date=23 August 2026
 |archive-date=23 August 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823175545/https://www.uok.edu.pk/our-history.php
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ ڪراچي يونيورسٽي بنيادي طور الحاق ٿيل ڪاليجن لاءِ امتحاني يونيورسٽي هئي، پر 1953ع کان هن آرٽس ۽ سائنس جي فيڪلٽين سان تدريس ۽ تحقيق شروع ڪئي. وقت سان گڏ اها ڪيترين فيڪلٽين، درجنين شعبن ۽ تحقيقاتي ادارن تي مشتمل وڏي جامع يونيورسٽي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.uok.edu.pk/welcome-address.php
 |title=Who are we?
 |publisher=University of Karachi
 |access-date=23 August 2026
 |archive-date=23 August 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823235957/https://www.uok.edu.pk/welcome-address.php
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

==== انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي ====

ڪراچيءَ ۾ انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي تعليم لاءِ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] کان سواءِ [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]] جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا.

[[پاڪستان نيوي انجنيئرنگ ڪاليج]]، جيڪو [[پاڪستان نيوي]] هلائي ٿي، [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سان لاڳاپيل آهي ۽ انجنيئرنگ جي مختلف شعبن ۾ تعليم فراهم ڪري ٿو.

==== ڪاروباري ۽ انتظامي تعليم ====

[[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] 1955ع ۾ قائم ٿيو. اداري جي شروعاتي قيام ۽ تعليمي پروگرامن جي ترقيءَ ۾ آمريڪا جي [[وارٽن اسڪول]] فني سهڪار فراهم ڪيو ۽ بعد ۾ [[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]] پڻ ان جي ترقيءَ ۾ سهڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nthp.iba.edu.pk/about_iba.php
 |title=About IBA
 |publisher=Institute of Business Administration, Karachi
 |access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 1994ع تائين ان جي شاگردن کي ڪراچي يونيورسٽي ڊگريون جاري ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت اداري کي پنهنجون ڊگريون جاري ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nthp.iba.edu.pk/about_iba.php
 |title=About IBA
 |publisher=Institute of Business Administration, Karachi
 |access-date=23 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]]، [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن ۾ پڻ ڪاروباري انتظام، معاشيات، اڪائونٽنگ ۽ انتظامي سائنسن جي تعليم ڏني وڃي ٿي.

==== خانگي يونيورسٽيون ====

[[آغا خان يونيورسٽي]] 1983ع ۾ قائم ٿي ۽ طبي تعليم، نرسنگ، صحت جي تحقيق ۽ صحت جي خدمتن جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي. [[انڊس ويلي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] 1989ع ۾ قائم ٿيو ۽ فن، ڊزائن ۽ فن تعمير جي تعليم لاءِ مشهور آهي.

ڪراچيءَ جي ٻين وڏن خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[همدرد يونيورسٽي]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[حبيب يونيورسٽي]]، [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[بحريه يونيورسٽي]] جو ڪراچي ڪيمپس ۽ [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]] جو ڪراچي ڪيمپس شامل آهن.

=== اهم اعليٰ تعليمي ادارا ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b4b8a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''ڪراچيءَ جا چونڊ اهم اعليٰ تعليمي ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#e8e1f4;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#e8e1f4;&quot; | قيام
! style=&quot;background:#e8e1f4;&quot; | اهم شعبو
! style=&quot;background:#e8e1f4;&quot; | نوعيت
|-
| '''[[سنڌ مدرسته الاسلام يونيورسٽي]]'''
| 1885ع
| عام تعليم ۽ سماجي سائنسون
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 1887ع
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | سائنس
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| '''[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]'''
| 1921ع
| انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 1945ع &lt;small&gt;(ڊائو ميڊيڪل ڪاليج)&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | طب ۽ صحت سائنسون
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| '''[[ڪراچي يونيورسٽي]]'''
| 1951ع
| جامع اعليٰ تعليم ۽ تحقيق
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 1955ع
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | ڪاروبار، اقتصاديات ۽ ڪمپيوٽر سائنس
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| '''[[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]'''
| 1962ع
| انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي
| style=&quot;background:#e5f1fb;&quot; | سرڪاري
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[آغا خان يونيورسٽي]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 1983ع
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | طب، نرسنگ ۽ صحت جي تحقيق
| style=&quot;background:#fce8e6;&quot; | خانگي
|-
| '''[[انڊس ويلي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]]'''
| 1989ع
| فن، ڊزائن ۽ فن تعمير
| style=&quot;background:#fce8e6;&quot; | خانگي
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[همدرد يونيورسٽي]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 1991ع
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | طب، فارميسي، انجنيئرنگ ۽ قانون
| style=&quot;background:#fce8e6;&quot; | خانگي
|-
| '''[[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]'''
| 1995ع
| انتظام، ڪمپيوٽر سائنس ۽ سماجي سائنسون
| style=&quot;background:#fce8e6;&quot; | خانگي
|-
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | '''[[حبيب يونيورسٽي]]'''
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | 2014ع
| style=&quot;background:#faf8fd;&quot; | لبرل آرٽس، سائنس ۽ انجنيئرنگ
| style=&quot;background:#fce8e6;&quot; | خانگي
|}

=== فني، پيشورانه ۽ ثقافتي تعليم ===

روايتي يونيورسٽي تعليم کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ فني ۽ پيشورانه تربيت جا پڻ ڪيترائي ادارا موجود آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مينيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] اڪائونٽنگ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشورانه تعليم فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته شهر ۾ مختلف سرڪاري ۽ خانگي پولي ٽيڪنڪ ۽ ووڪيشنل ادارا فني تربيت مهيا ڪن ٿا.

فنون ۽ ثقافت جي شعبي ۾ [[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]] موسيقي، ٿيٽر ۽ پرفارمنگ آرٽس جي تعليم ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي، جڏهن ته [[انڊس ويلي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] فن، ڊزائن ۽ فن تعمير جي اعليٰ تعليم مهيا ڪري ٿو.

==صحت جون سهولتون==
{{Main |ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست|ڪراچي جو ماحول}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Aga Khan University .jpg|[[آغا خان يونيورسٽي اسپتال، ڪراچي|آغا خان يونيورسٽي اسپتال]]
File:Lady Dufferin Hospital- Virabijee Katrak Maternity Wing.jpg|[[ليڊي ڊفرن اسپتال]]
File:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر
&lt;/gallery&gt;

ڪراچي [[حياتياتي طب|حياتياتي طب]] ۽ طبي تحقيق جو هڪ اهم مرڪز آهي. شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 30 سرڪاري اسپتالون، 80 رجسٽرڊ خانگي اسپتالون ۽ 12 تسليم ٿيل ميڊيڪل ڪاليج موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Establishment of a Comprehensive Epilepsy Center in Pakistan: Initial Experiences, Results, and Reflections |first1=M. Zubair |last1=Tahir |first2=Zain A. |last2=Sobani |first3=S. A. |last3=Quadri |first4=S. Nizam |last4=Ahmed |first5=Mughis |last5=Sheerani |first6=Fowzia |last6=Siddiqui |first7=Warren W. |last7=Boling |first8=Syed Ather |last8=Enam |date=12 February 2012 |journal=Epilepsy Res Treat |volume=2012 |doi=10.1155/2012/547382 |pmid=22957232 |pmc=3420664 |article-number=547382 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; شهر جي اهم طبي ادارن ۾ [[انڊس اسپتال]]، [[ليڊي ڊفرن اسپتال]]، [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف هارٽ ڊيزيزز]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kihd.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506025000/http://www.kihd.org/ |archive-date=6 May 2011 |title=Karachi Institute of Heart Diseases (KIHD) |website=kihd.org |access-date=1 June 2016}}&lt;/ref&gt; [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊيزيزز]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nicvd.org/ |title=National Institute of Cardiovascular Diseases |website=nicvd.org |access-date=1 June 2016 |archive-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531031825/http://nicvd.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[سول اسپتال ڪراچي|سول اسپتال]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://chk.gov.pk/ |title=Civil Hospital Karachi |website=chk.gov.pk |access-date=1 June 2016 |archive-date=30 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430162451/http://chk.gov.pk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال]]،{{sfn|Issues in National, Regional, and Environmental Health and Medicine|2013}} [[پي اين ايس راحت]]،{{sfn|Endocrine System Diseases: New Insights for the Healthcare Professional|2013}} [[پي اين ايس شفا]]،{{sfn|Zohra Zaidi|S.W Lanigan|2010}} [[آغا خان يونيورسٽي اسپتال، ڪراچي|آغا خان يونيورسٽي اسپتال]]، [[لياقت نيشنل اسپتال]]، [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]،{{sfn|Mohammad Aslam Uqaili|Khanji Harijan|2011}} [[هولي فيملي اسپتال، ڪراچي|هولي فيملي اسپتال]]{{sfn|Helen Renaux|2011}} ۽ [[ضياءُ الدين اسپتال]] شامل آهن. 1995ع ۾ ضياءُ الدين اسپتال پاڪستان ۾ پهرين [[بون ميرو ٽرانسپلانٽيشن|بون ميرو ٽرانسپلانٽ]] جو هنڌ بڻي.{{sfn|Kenneth D. Miller|Miklos Simon|2015}}

ڪراچي ۾ سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش شعبا صحت جون ثانوي ۽ اعليٰ درجي جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. [[آغا خان يونيورسٽي اسپتال، ڪراچي|آغا خان يونيورسٽي اسپتال]] 1985ع ۾ قائم ٿي ۽ اها ڊاڪٽرن ۽ نرسن جي ڪلينڪل تربيت لاءِ آغا خان يونيورسٽي جي بنيادي تدريسي مرڪزن مان هڪ آهي. هي اسپتال اعليٰ درجي جي علاج جون خدمتون فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hospitals.aku.edu/pakistan/karachi/Pages/default.aspx |title=The Aga Khan University Hospital, Main Campus, Karachi |publisher=Aga Khan University Hospital |access-date=23 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911232532/https://hospitals.aku.edu/pakistan/karachi/Pages/default.aspx |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آغا خان يونيورسٽي جي اسٽيڊيم روڊ ڪيمپس ۾ ميڊيڪل ڪاليج، اسڪول آف نرسنگ اينڊ مڊوائفري، سينٽر فار انوويشن اِن ميڊيڪل ايجوڪيشن، ريجنريٽو ميڊيسن ۽ اسٽيم سيل ريسرچ جو مرڪز ۽ عورتن ۽ ٻارن جي صحت بابت سينٽر آف ايڪسيلينس پڻ قائم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aku.edu/Pages/campuses.aspx |title=Campuses and Sites |publisher=Aga Khan University |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[آغا خان يونيورسٽي اسپتال، ڪراچي|آغا خان يونيورسٽي اسپتال]] جو ڪراچي وارو مکيه اسپتال 720 بسترن تي ٻڌل اعليٰ درجي جي طبي سهولت آهي. اسپتال جو پاڪستان جي مختلف شهرن تائين پکڙيل طبي مرڪزن، دواسازين ۽ ليبارٽري ڪليڪشن پوائنٽن جو نيٽ ورڪ پڻ آهي. اسپتال موجب 2025ع دوران ان جي نظام وسيلي 1.57 ملين مستحق مريضن کي 8.68 ارب رپين جي مالي سهائتا، مريضن جي ڀلائي ۽ زڪوات جي صورت ۾ فراهم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hospitals.aku.edu/pakistan/AboutUs/Pages/default.aspx |title=About Us |publisher=Aga Khan University Hospital |access-date=23 August 2026 |archive-date=19 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419233140/http://hospitals.aku.edu/pakistan/AboutUs/Pages/default.aspx |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊيزيزز]] ڪراچي ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو اهم سرڪاري ادارو آهي. اهو 1963ع کان ڪم ڪري رهيو آهي ۽ دل جي ايمرجنسي، تشخيص، انٽروينشنل ۽ نان انٽروينشنل ڪارڊيولوجي، ٻارن جي ڪارڊيولوجي، دل جي سرجري، فزيوٿراپي ۽ ڪارڊيڪ ريهيبليٽيشن جون خدمتون فراهم ڪري ٿو. اداري موجب، ان جي سڄي نيٽ ورڪ ۾ هر سال 2.3 ملين کان وڌيڪ مريضن جو مفت علاج ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nicvd.org/ |title=National Institute of Cardiovascular Diseases (NICVD) |publisher=National Institute of Cardiovascular Diseases |access-date=23 August 2026 |archive-date=9 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009060125/https://nicvd.org/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اين آءِ سي وي ڊي دل جي هنگامي علاج کي شهر جي مختلف حصن تائين پهچائڻ لاءِ [[چيسٽ پين يونٽ]] پڻ قائم ڪيا آهن. انهن جو مقصد ڇاتيءَ ۾ سور يا دل جي دوري جي شڪ وارن مريضن کي ترت طبي جائزو ۽ ابتدائي هنگامي سنڀال فراهم ڪرڻ آهي. اداري جو لياري مرڪز 24 ڪلاڪ دل جي ايمرجنسي، پرائمري پي سي آءِ، بالغن ۽ ٻارن جي ڪارڊيولوجي، ايڪوڪارڊيوگرافي ۽ نازڪ حالت وارن مريضن جي سنڀال جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nicvd.org/national-institute-of-cardiovascular-diseases-lyari |title=National Institute of Cardiovascular Diseases, Lyari |publisher=National Institute of Cardiovascular Diseases |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''ڪراچي جا ڪجهه اهم طبي ادارا'''
|- style=&quot;background:#336699; color:white;&quot;
! طبي ادارو
! خاصيت / اهم خدمتون
! شعبو
|- style=&quot;background:#eef6ff;&quot;
| [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]
| اعليٰ درجي جي طبي سنڀال، تدريسي ۽ ڪلينڪل خدمتون
| سرڪاري
|- style=&quot;background:#f5fbf2;&quot;
| [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊيزيزز]]
| دل جون بيماريون، ڪارڊيڪ ايمرجنسي، انٽروينشنل ڪارڊيولوجي ۽ دل جي سرجري
| سرڪاري
|- style=&quot;background:#fff7e6;&quot;
| [[آغا خان يونيورسٽي اسپتال، ڪراچي|آغا خان يونيورسٽي اسپتال]]
| اعليٰ درجي جي علاج، تدريس، تحقيق ۽ تشخيص
| خانگي، غير منافع بخش
|- style=&quot;background:#f9f0ff;&quot;
| [[انڊس اسپتال]]
| گهڻ-شعبائي طبي ۽ جراحي خدمتون
| غير منافع بخش
|- style=&quot;background:#eef6ff;&quot;
| [[سول اسپتال ڪراچي|سول اسپتال]]
| هنگامي، طبي، جراحي ۽ تدريسي خدمتون
| سرڪاري
|- style=&quot;background:#f5fbf2;&quot;
| [[لياقت نيشنل اسپتال]]
| اعليٰ درجي جي طبي، جراحي ۽ تدريسي خدمتون
| خانگي، غير منافع بخش
|}

ڪراچي جي صحت جي نظام لاءِ [[گرمي جي لهر|گرميءَ جون لهرون]] پڻ هڪ اهم عوامي صحت جو مسئلو رهيون آهن. 2017ع ۾ ڪراچي جي ميونسپل اختيارين هڪ نئون اڳواٽ خبرداري وارو نظام شروع ڪيو، جنهن ذريعي شهرين کي امڪاني گرميءَ جي لهر بابت اڳواٽ خبردار ڪيو ويندو هو. ان کان اڳ شهر ۾ گرميءَ جون لهرون باقاعدگيءَ سان انساني جانيون وٺنديون رهيون هيون، جڏهن ته خبرداري واري نظام جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ ان عرصي دوران گرميءَ سان لاڳاپيل ڪنهن به فوتگي جي رپورٽ نه ٿيڻ جو ڪريڊٽ ان نظام کي ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;heatwave&quot;/&gt;

2020ع کان 2021ع تائين [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] دوران شهر جي وڏين اسپتالن ۾ [[ڪوويڊ-19 ويڪسين|ڪوويڊ-19 جون ويڪسينون]] دستياب هيون.{{citation needed|date=July 2025}}

{{Further|رچمنڊ ڪرافورڊ ويٽرنري اسپتال}}

==تفريح، سياحت ۽ ثقافت==

{{Main|ڪراچي جي ثقافت}}
{{See also|پاڪستان جي ثقافت|مهاجر ثقافت|سنڌي ثقافت}}

ڪراچي پاڪستان جي اهم ثقافتي، تفريحي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر جي ثقافتي منظرنامي ۾ [[سنڌي ثقافت]]، [[مهاجر ثقافت]] ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل آباديءَ جون روايتون شامل آهن. عجائب گهرن، آرٽ گيلرين، تاريخي عمارتن، سامونڊي ڪنارن، ٿيٽرن، سئنيما گهرن، موسيقيءَ جي پروگرامن، پارڪن، بازارن ۽ جديد شاپنگ مالن جي ڪري شهر ۾ تاريخي ۽ جديد شهري ثقافت جا ٻئي پهلو ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

===شاپنگ مال===
{{Main|ڪراچي ۾ سئنيما}}

[[File:Lucky One Mall.jpg|thumb|250px|[[لڪي ون مال]]، ڪراچي جو هڪ وڏو شاپنگ ۽ تفريحي مرڪز]]

[[File:Dolmen Mall Clifton.jpg|thumb|250px|[[ڊولمين مال]]، [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]]]]

[[File:Empress Market Saddar Karachi.jpg|thumb|250px|رات جي وقت [[ايمپريس مارڪيٽ]]، صدر]]

ڪراچي ۾ جديد شاپنگ مالن سان گڏ روايتي بازارن جو پڻ وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. [[ايمپريس مارڪيٽ]] شهر جي سڀ کان مشهور تاريخي بازارن مان هڪ آهي. ٻين مشهور واپاري علائقن ۾ صدر، طارق روڊ، زينب مارڪيٽ، بوهرِي بازار، جامع ڪلاٿ مارڪيٽ ۽ لائيٽ هائوس شامل آهن.

ڪراچي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي وڏا شاپنگ ۽ تفريحي مرڪز واقع آهن. [[لڪي ون مال]] شهر جي وڏن شاپنگ مالن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ ٻن سون کان وڌيڪ دڪان قائم آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/ |title=South Asia's largest mall, Lucky One selects LMKT to deploy GPON Solution – LMKT |date=18 January 2016 |work=LMKT |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808012831/https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/ |archive-date=8 August 2018 }}&lt;/ref&gt; [[ڊولمين مال|ڊولمين مال ڪلفٽن]]، [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ اهم شاپنگ مرڪز آهي، جنهن کي بين الاقوامي ميڊيا ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pak Property Mela |title=Dolmen Mall Karachi by CNN |date=16 December 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6MyQjqj--Xo |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/6MyQjqj--Xo |archive-date=11 December 2021 |url-status=live |access-date=15 November 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Attractions-g293959-Activities-c26-Pakistan.html |title=THE BEST Shopping in Pakistan – TripAdvisor |website=tripadvisor.com |access-date=15 November 2018 |archive-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085422/https://www.tripadvisor.com/Attractions-g293959-Activities-c26-Pakistan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[بحريا آئڪن ٽاور]] جي هيٺين حصي کي تجارتي ۽ تفريحي سرگرمين لاءِ تيار ڪيو ويو، جنهن کي ''مال آف ڪراچي'' جي نالي سان متعارف ڪرايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/10/16/62-storey-bahria-town-icon-reaches-structural-completion/ |title=62-storey Bahria Town Icon reaches structural completion |website=Pakistan Today |date=16 October 2017 |access-date=15 November 2018 |archive-date=29 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110035/https://www.pakistantoday.com.pk/2017/10/16/62-storey-bahria-town-icon-reaches-structural-completion/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bahriatown.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=405 |title=Bahria Town ICON – Bahria Town – Your Lifestyle Destination |last=toot |website=bahriatown.com |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116043315/http://www.bahriatown.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=405 |archive-date=16 November 2018 }}&lt;/ref&gt;

===عجائب گهر ۽ آرٽ گيلريون===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:PK Karachi asv2020-02 img32 National Museum.jpg|[[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]
File:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو مشهور ''[[پادري بادشاهه]]''، جنهن جو مجسمو پاڪستان جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل آهي&lt;/gallery&gt;

[[File:Pakistan Maritime Museum, Karachi, Pakistan 2.jpg|thumb|250px|[[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] جو منظر]]
[[File:Pakistan Maritime Museum, Karachi, Pakistan 1.jpg|thumb|250px|[[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل پاڪستان نيوي جو جهاز]]

[[File:Entrance to Pakistan Air Force PAF Museum Karachi.jpg|thumb|250px|[[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم، ڪراچي|پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] جو داخلي دروازو]]
[[File:PAF Museum Karachi, Pakistan 03.jpg|thumb|250px|[[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم، ڪراچي|پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل ميراج III جنگي جهاز]]

ڪراچي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم عجائب گهر ۽ آرٽ گيلريون موجود آهن. [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]] ۽ [[موهٽا محل]] تاريخ، آثار قديمه ۽ فن سان لاڳاپيل اهم مجموعا رکن ٿا، جڏهن ته شهر ۾ ڪيتريون خانگي آرٽ گيلريون پڻ قائم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theculturetrip.com/asia/pakistan/articles/10-stunning-contemporary-art-galleries-in-karachi-pakistan/ |title=10 Stunning Contemporary Art Galleries in Karachi, Pakistan |website=The Culture Trip |date=26 March 2014 |access-date=18 December 2015 |archive-date=21 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221031837/http://theculturetrip.com/asia/pakistan/articles/10-stunning-contemporary-art-galleries-in-karachi-pakistan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻين اهم عجائب گهرن ۾ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم، ڪراچي|پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ ملڪ جو پهريون انٽرايڪٽو سائنس سينٽر [[ميگني فائي سائنس سينٽر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Azam |first1=Oonib |title=A praiseworthy endeavour to foster children's interest in science |url=https://www.thenews.com.pk/print/900358-a-praiseworthy-endeavour-to-foster-children-s-interest-in-science |website=The News International |access-date=15 April 2022 |date=15 October 2021 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410123157/https://www.thenews.com.pk/print/900358-a-praiseworthy-endeavour-to-foster-children-s-interest-in-science |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]] 17 اپريل 1950ع تي [[فريئر هال]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ 1970ع ۾ برنس گارڊن واري موجوده عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو. عجائب گهر ۾ يارنهن گيلريون آهن، جن ۾ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، [[گنڌارا تهذيب]]، اسلامي فن، ننڍيون تصويرون، قديم سڪا، مخطوطا ۽ پاڪستان جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل نوادرات رکيل آهن. هتي [[موهن جو دڙو]] مان هٿ آيل مهرون ۽ مجسما، جن ۾ مشهور ''پادري بادشاهه'' پڻ شامل آهي، محفوظ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/792 |title=National Museum of Pakistan, Karachi |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

عجائب گهر ۾ قرآن مجيد جي نادر مخطوطن لاءِ هڪ الڳ گيلري پڻ آهي. ان کان سواءِ [[محمد علي جناح]]، [[علامه محمد اقبال]] ۽ [[لياقت علي خان]] سان لاڳاپيل ذاتي شيون پڻ ان جي مجموعي جو حصو آهن. آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب، عجائب گهر وٽ لڳ ڀڳ 58,000 پراڻن سڪن جو مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/792 |title=National Museum of Pakistan, Karachi |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[وزير مينشن]]، جتي پاڪستان جو باني [[محمد علي جناح]] ڄائو هو، محفوظ ڪري عجائب گهر طور عوام لاءِ کوليو ويو آهي. [[قائداعظم هائوس]]، جيڪو جناح جي رهائشگاهه رهيو، پڻ عجائب گهر آهي ۽ اتي سندس فرنيچر ۽ ٻيون ذاتي شيون محفوظ آهن. شهر جي ٻين عجائب گهرن ۽ ثقافتي مرڪزن ۾ [[ٽي ڊي ايف گهر]] ۽ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان ميوزيم اينڊ آرٽ گيلري]] شامل آهن.

===ٿيٽر ۽ سئنيما===

[[File:NAPA (National academy of performing arts ) formerly the Hindu Gymkhana.JPG|thumb|250px|[[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]]، تاريخي [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]] جي عمارت ۾ قائم آهي]]

ڪراچي پاڪستان جي ڪيترن اهم ثقافتي ادارن جو مرڪز آهي. [[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.napa.org.pk/ |title=Welcome to National Academy of Performing Arts |publisher=National Academy of Performing Arts |access-date=17 April 2006 |archive-date=11 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060411143725/http://napa.org.pk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تاريخي [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]] ۾ قائم آهي ۽ موسيقي، ٿيٽر ۽ ٻين پرفارمنگ آرٽس جي تعليم ۽ تربيت فراهم ڪري ٿي. اڪيڊمي 2004ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ پاڪستان ۾ پرفارمنگ آرٽس جي تعليم، تخليقي سرگرمين، ٿيٽر، موسيقي ۽ ثقافتي پروگرامن جو اهم ادارو بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.napa.org.pk/assets/Pdfs/Napa-Annual-Report-2023.pdf |title=NAPA Annual Report 2023 |publisher=National Academy of Performing Arts |year=2023 |access-date=23 August 2026 |archive-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820135747/https://napa.org.pk/assets/Pdfs/Napa-Annual-Report-2023.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اڪيڊمي پنهنجي ثقافتي سرگرمين ۾ ٿيٽر ۽ موسيقيءَ کان علاوه فلم فيسٽيول، فلم اسڪريننگ، فنڪارن کي ڀيٽا ڏيڻ وارا پروگرام، مذاڪرا ۽ ڪميونٽي پروگرام پڻ منعقد ڪندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.napa.org.pk/assets/Pdfs/Napa-Annual-Report-2023.pdf |title=NAPA Annual Report 2023 |publisher=National Academy of Performing Arts |year=2023 |access-date=23 August 2026 |archive-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820135747/https://napa.org.pk/assets/Pdfs/Napa-Annual-Report-2023.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي ۾ ''ٿيسپيئنز ٿيٽر'' جهڙا پرفارمنگ آرٽس گروپ پڻ سرگرم رهيا آهن، جيڪي ٿيٽر، پتلي تماشي ۽ ٻين فنون سان لاڳاپيل سرگرميون ڪندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pakistanbusinessjournal.com/b2b-directory/thespianz-theater_95750.html |title=Thespianz Theater |website=Pakistan Business Journal |access-date=18 December 2015 |archive-date=22 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222151516/http://www.pakistanbusinessjournal.com/b2b-directory/thespianz-theater_95750.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1134478 |title=Thespianz Theater brings string puppetry to PACC |department=Entertainment Desk |website=Dawn |date=26 September 2014 |access-date=18 December 2015 |archive-date=22 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133322/http://www.dawn.com/news/1134478 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[لاهور]] تاريخي طور پاڪستاني فلمي صنعت جو اهم مرڪز رهيو آهي، ڪراچي پڻ [[اردو سئنيما]]، ٽيليويزن ۽ جديد پاڪستاني ميڊيا جو اهم مرڪز آهي. [[ڪارا فلم فيسٽيول]] ۾ پاڪستاني ۽ بين الاقوامي آزاد فلمون ۽ دستاويزي فلمون پيش ڪيون وينديون رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/951275/karawood-film-festival-to-kick-start-september-7/ |title=Karawood film festival to kick start September 7 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |access-date=18 December 2015 |date=5 September 2015 |archive-date=22 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222114330/http://tribune.com.pk/story/951275/karawood-film-festival-to-kick-start-september-7/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪراچي جي مشهور سئنيما گهرن ۽ ملٽي پليڪسز ۾ بمبينو سئنيما، ڪيپري سئنيما، سيني پيڪس، سيني گولڊ پليڪس، ميگا ملٽي پليڪس، نيوپليڪس سئنيما ۽ ايٽريم سئنيما شامل آهن.

===موسيقي===

[[آل پاڪستان ميوزڪ ڪانفرنس]] جي ڪراچي شاخ 2004ع ۾ قائم ٿيڻ کان پوءِ موسيقيءَ جا پروگرام ۽ ساليانا فيسٽيول منعقد ڪندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://apmc.info/ |title=All Pakistan Music Conference &amp;#124; Established in 1959 |publisher=All Pakistan Music Conference |access-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040205022516/http://apmc.info/ |archive-date=5 February 2004 }}&lt;/ref&gt; شهر ۾ مشاعرا، غزل، قوالي، ڪلاسيڪي ۽ جديد موسيقيءَ جا پروگرام پڻ منعقد ٿيندا رهن ٿا.

===سياحت===


[[File:PK Karachi asv2020-02 img52 Mazar-e-Quaid.jpg|thumb|250px|[[مزار قائد]]، ڪراچي]]

[[File:Bahria Town Karachi Gate.jpg|thumb|250px|[[بحريا ٽائون ڪراچي]] جو مرڪزي دروازو]]

[[File:Buildings on Jinnah Avenue Bahria Town Karachi.jpg|thumb|250px|[[بحريا ٽائون ڪراچي]] جي جناح ايونيو تي عمارتون]]

[[File:BTK Eiffel Tower 1.jpg|thumb|250px|[[بحريا ٽائون ڪراچي]] ۾ [[ايفل ٽاور]] جي نقل]]

[[File:The Beauty of Bahria Town Karachi.jpg|thumb|250px|[[بحريا ٽائون ڪراچي]] جو شهري منظر]]

 [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]]

[[File:Karachi Zoo.JPG|thumb|250px|[[ڪراچي زو]]]]

[[File:Abdullah Shah Ghazi.jpg|thumb|250px|[[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]]]

[[File:Karachi Gymkhana Club in 1890.jpg|thumb|250px|[[ڪراچي جمخانا]] 1890ع ۾]]


ڪراچي جي سياحت ۾ تاريخي عمارتون، عجائب گهر، مذهبي ماڳ، جديد تفريحي مرڪز ۽ [[عربي سمنڊ]] جو ڊگهو ساحل شامل آهن. سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي هيريٽيج ڊيٽابيس ۾ ڪراچي جا هڪ سئو کان وڌيڪ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]، [[فريئر هال]]، [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]]، ڪلفٽن پل، گورنر هائوس ۽ ٻيون تاريخي عمارتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/karachi.php |title=Explore District Karachi Complete Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

شهر جو سڀ کان نمايان قومي يادگار [[مزار قائد]] آهي، جتي [[محمد علي جناح]] جي مزار واقع آهي. ٻئي طرف پراڻي ڪراچي ۽ صدر واري علائقي ۾ برطانوي دور جون ڪيتريون عمارتون شهر جي تاريخي شهري منظرنامي جو حصو آهن.

===مسجدون، مزارون ۽ يادگار===

ڪراچي جي ثقافتي ۽ تفريحي منظرنامي ۾ مذهبي ماڳن، صوفي درگاهن، قومي يادگارن، تاريخي عمارتن، جديد شاپنگ مالن، تفريحي پارڪن، سامونڊي ڪنارن ۽ شهري تفريح گاهن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. شهر جي مختلف علائقن ۾ [[مزار قائد]]، [[عبدالله شاهه غازي جي مزار]] ۽ [[منگهو پير]] جهڙن تاريخي ۽ مذهبي ماڳن سان گڏ [[بحريا ٽائون ڪراچي]] جون جديد اڏاوتون، [[لڪي ون مال]] ۽ [[ڊولمين مال]] جهڙا شاپنگ مرڪز، [[ڪراچي زو]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[زمزما پارڪ]] ۽ [[نثار شهيد پارڪ]] جهڙيون تفريح گاهون، توڙي [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] جهڙا سامونڊي ماڳ موجود آهن. اهي ماڳ ڪراچي جي تاريخي ورثي، مذهبي روايتن، جديد شهري ترقي، خريداري، تفريح ۽ سامونڊي سياحت جي مختلف پهلوئن جي نمائندگي ڪن ٿا.

[[File:Grand Jamia Mosque Drone View.jpg|thumb|250px|[[گرانڊ جامع مسجد، ڪراچي|گرانڊ جامع مسجد]]، بحريا ٽائون ڪراچي]]

 [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]]


[[File:Abdullah Shah Ghazi.jpg|thumb|250px|[[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]]]

[[File:Abdullah Shah Ghazi Shrine Clifton Karachi.jpg|thumb|250px|ڪلفٽن ۾ [[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]]]

[[File:Manghopir Mazar of Shaikh Sakhi Sultan Shah Baba - panoramio.jpg|thumb|250px|[[منگهو پير]] ۾ مزار]]

[[File:Karachi Gymkhana Club in 1890.jpg|thumb|250px|[[ڪراچي جمخانا]] 1890ع ۾]]

ڪراچي جي مذهبي ۽ يادگاري ماڳن ۾ [[مزار قائد]]، [[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]، [[طوبيٰ مسجد]]، [[ميمڻ مسجد]] ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ شامل آهن. ڪلفٽن ۾ واقع عبدالله شاهه غازي جي مزار شهر جي مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/karachi.php |title=Explore District Karachi Complete Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون===


[[File:Frere Hall, Fatima Jinnah Rd, Karachi.jpg|thumb|250px|[[فريئر هال]]، فاطمه جناح روڊ، ڪراچي]]
[[File:PK Karachi asv2020-02 img17 Mohatta Palace.jpg|thumb|250px|[[موهٽا محل]]]]
[[File:Chaukhandi Tomb-tomb.jpg|thumb|250px|[[چوڪنڊي قبرستان]] جي سينگاريل پٿريلي قبر]]

[[File:Chaukundi Tombs.JPG|thumb|250px|چوڪنڊي جون تاريخي قبرون]]

ڪراچي ۾ برطانوي راڄ، نوآبادياتي دور ۽ ويهين صديءَ جي شروعات سان لاڳاپيل عمارتن جو هڪ وڏو مجموعو موجود آهي. انهن ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[ميري ويدر ڪلاڪ ٽاور]]، [[ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن.

[[فريئر هال]] ڪراچي ۾ برطانوي نوآبادياتي دور جي سڀ کان نمايان بچيل عمارتن مان هڪ آهي. اها [[بارٽل فريئر]] جي ياد ۾ تعمير ڪئي وئي، جيڪو سنڌ ۾ برطانوي عملدار هو ۽ جنهن سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري انتظام ۾ استعمال ڪرڻ کي هٿي ڏني. عمارت هاڻي عوامي ثقافتي سرگرمين ۽ سياحت لاءِ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/611/karachi/frere-hall |title=Ferer Hall, Karachi |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[موهٽا محل]] پراڻي ڪلفٽن ۾ واقع هڪ تاريخي محل آهي، جيڪو هاڻي عجائب گهر ۽ نمائشگاهه طور استعمال ٿئي ٿو. عجائب گهر ۾ پاڪستان جي فن، تاريخ، دستڪاري ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل وڏيون نمائشون منعقد ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mohattapalacemuseum.com/Documents/Mag_A_Tile_Fantasy.pdf |title=A Tile Fantasy |publisher=Mohatta Palace Museum |date=October 2006 |access-date=23 August 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڪراچي جا چونڊ ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#355C7D; color:white;&quot;
! ماڳ
! قسم
! علائقو
! اهميت
|- style=&quot;background:#edf6ff;&quot;
| [[مزار قائد]]
| قومي يادگار
| جمشيد ڪوارٽرز
| [[محمد علي جناح]] جي مزار
|- style=&quot;background:#fff4e6;&quot;
| [[فريئر هال]]
| تاريخي ۽ ثقافتي عمارت
| سول لائينز
| نوآبادياتي دور جو فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرميون
|- style=&quot;background:#f2f8ed;&quot;
| [[موهٽا محل]]
| محل ۽ عجائب گهر
| ڪلفٽن
| فن ۽ ثقافتي نمائشون
|- style=&quot;background:#f8efff;&quot;
| [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]
| قومي عجائب گهر
| برنس گارڊن
| آثار قديمه، تاريخ، فن ۽ مخطوطا
|- style=&quot;background:#fff9df;&quot;
| [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]]
| تاريخي عمارت
| سول لائينز
| [[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]] جو مرڪز
|- style=&quot;background:#edf6ff;&quot;
| [[ايمپريس مارڪيٽ]]
| تاريخي بازار
| صدر
| نوآبادياتي دور جي بازار ۽ شهري ورثو
|}

===ساحل===

[[File:PK Karachi asv2020-02 img12 Clifton Beach.jpg|thumb|250px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، ڪراچي]]

[[File:HawksBay Beach.jpg|thumb|250px|[[هاڪس بي سمنڊ ڪنارو]]، ڪراچي]]

[[File:Sunehri Beach (Paradise Point).jpg|thumb|250px|[[پيراڊائز پوائنٽ]] وٽ سنهري سمنڊ ڪنارو]]
[[File:Sandspit beach karachi.jpg|thumb|250px|[[سينڊسپٽ سمنڊ ڪنارو]]، ڪراچي]]
[[File:A seaside view 1 - French Beach, Karachi.jpg|thumb|250px|[[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]]، ڪراچي]]

[[File:Karachi Turtle Beach.jpg|thumb|250px|[[ٽرٽل بيچ، ڪراچي|ٽرٽل بيچ]]، ڪراچي]]
[[File:Manora Beach.JPG|thumb|250px|[[منوڙو]] جو سامونڊي ڪنارو]]

[[عربي سمنڊ]] سان لڳندڙ ڪراچي جو سامونڊي ڪنارو شهر جي تفريحي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي. ڪلفٽن ۽ هاڪس بي جهڙا ساحل شهري تفريح لاءِ مشهور آهن، جڏهن ته شهر کان اولهه طرف واري سامونڊي پٽيءَ ۾ پيراڊائز پوائنٽ، فرينچ بيچ ۽ ڪيپ مونز جهڙا ماڳ واقع آهن.

* [[ڪيپ مونز]]
* [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]
* [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]]
* [[هاڪس بي سمنڊ ڪنارو]]
* [[پيراڊائز پوائنٽ]]
* [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]
* [[سينڊسپٽ سمنڊ ڪنارو]]

===پارڪ===

[[File:Hill Park 01, Karachi, Pakistan.jpg|thumb|250px|[[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]]]

[[File:Hill Park lake, Karachi, Pakistan.jpg|thumb|250px|[[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] جي ڍنڍ]]

[[File:Nisar Shaheed Park, Karachi, Pakistan.jpg|thumb|250px|[[نثار شهيد پارڪ]] جو منظر]]


ڪراچي ۾ شهري پارڪن، باغن ۽ تفريحي کليل جڳهن جو وڏو انگ موجود آهي. اهم پارڪن ۾ [[باغ ابن قاسم]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[عزيز ڀٽي پارڪ]]، [[جهانگير پارڪ]] ۽ [[ڪراچي زولاجيڪل گارڊنس]] شامل آهن. فريئر هال جي چوڌاري واقع باغ پڻ شهر جي تاريخي مرڪز ۾ هڪ اهم کليل تفريحي جڳهه آهي.

===ويجهي ڪشش===

ڪراچي کان ٻاهر ۽ شهر جي ڀرپاسي ۾ پڻ ڪيترائي قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. انهن ۾ [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[هڏيرو ڍنڍ]] ۽ [[حب ڊيم]] شامل آهن. اهي ماڳ ڪراچي کان ڏينهن جي مختصر سياحتي سفرن لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

===ٻيٽ===

[[File:Lighthouse, Manora, Karachi. 02.JPG|thumb|250px|[[منوڙو]] جو لائيٽ هائوس]]

ڪراچي جي سامونڊي حدن ۽ ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ پٿريلا سامونڊي ٽڪرا واقع آهن. [[منوڙو]] ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي ڀرسان واقع تاريخي سامونڊي علائقو آهي، جتي لائيٽ هائوس ۽ ٻين تاريخي اڏاوتن سان گڏ ساحلي تفريح پڻ موجود آهي.

* [[بابا ٻيٽ]]
* [[ڀٽ ٻيٽ]]
* [[بڊو ٻيٽ]]
* [[بنڊل ٻيٽ]]
* [[ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]
* [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]
* [[منوڙو]]
* [[شمس پير]]
* [[چرنا ٻيٽ]]

===هوٽلون===

[[File:Pc-hotel-karachi.jpg|thumb|250px|[[پرل ڪانٽينينٽل هوٽل ڪراچي|پرل ڪانٽينينٽل هوٽل]]، ڪراچي]]
[[File:Movenpick Karachi.jpg|thumb|250px|مووين پڪ هوٽل، ڪراچي]]

ڪراچي پاڪستان جو اهم ڪاروباري ۽ هوائي سفر جو مرڪز هئڻ سبب مختلف درجن جي رهائشي سهولتن جو وڏو مرڪز پڻ آهي. شهر ۾ [[پرل ڪانٽينينٽل هوٽل ڪراچي|پرل ڪانٽينينٽل هوٽل]]، ميريئٽ هوٽل، مووين پڪ هوٽل ۽ ٻيون ڪيتريون وڏيون ۽ ننڍيون هوٽلون موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڪراچي جي سياحتي ڪشش جا مکيه قسم'''
|- style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot;
! قسم
! نمايان ماڳ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تاريخي ورثو
| [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[ميري ويدر ڪلاڪ ٽاور]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| عجائب گهر
| [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]]، [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم، ڪراچي|پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| قومي ۽ مذهبي ماڳ
| [[مزار قائد]]، [[عبدالله شاهه غازي جي مزار]]، [[طوبيٰ مسجد]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سامونڊي سياحت
| [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[هاڪس بي سمنڊ ڪنارو]]، [[منوڙو]]، [[چرنا ٻيٽ]]
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| تفريح ۽ خريداري
| [[لڪي ون مال]]، [[ڊولمين مال]]، طارق روڊ، صدر
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پرفارمنگ آرٽس
| [[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]]، ٿيٽر، موسيقي ۽ مشاعرا
|}

==سماجي مسئلا==

===ڏوهن ۽ بدامني===

ڪراچي کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Khan |first1=Taimur |title=Cooking in Karachi |url=https://foreignpolicy.com/2013/09/03/cooking-in-karachi/ |access-date=6 December 2016 |date=9 September 2013 |archive-date=16 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216224650/http://foreignpolicy.com/2013/09/03/cooking-in-karachi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پر ڪراچي ۾ پرتشدد ڏوهن جو پيمانو ٻين ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ ايترو وڏو نه رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jaffrelot-2015&quot;&gt;{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://archive.org/details/pakistanparadoxi0000jaff |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061330-3 |page=672}}&lt;/ref&gt; 2014ع جي نمبيو ڪرائم انڊيڪس مطابق، ڪراچي دنيا جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر هو. ڏوهن خلاف ڪاررواين جي شروعات کان پوءِ 2016ع جي وچ تائين ڪراچي جي درجابندي بهتر ٿي 31هين نمبر تي پهتي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pakistan is winning its war on terror |url=http://www.spectator.co.uk/2016/12/pakistan-is-winning-its-war-on-terror/ |access-date=3 January 2017 |work=[[دي اسپيڪٽيٽر]] |date=31 December 2016 |quote=نمبيو جي بين الاقوامي ڏوهن واري اشاري موجب، صرف ٽي سال اڳ ڪراچي دنيا جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر هو. اڄ اهو 31هين نمبر تي آهي، ۽ ان جي درجابندي وڌيڪ بهتر ٿي رهي آهي.. |archive-date=2 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102063657/http://www.spectator.co.uk/2016/12/pakistan-is-winning-its-war-on-terror/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018ع تائين ڪراچي جي درجابندي وڌيڪ بهتر ٿي 50هين نمبر تي پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/karachi-improves-ranking-on-international-crime-and-safety-index-2018/ |title=Karachi, the 6th most dangerous city in the world previously, has jumped to 50th place |work=Daily Pakistan Global |access-date=13 February 2018 |archive-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213080630/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/karachi-improves-ranking-on-international-crime-and-safety-index-2018/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ ڪراچي جي درجابندي 115هين نمبر تي اچي وئي. 2022ع ۾ اها وڌيڪ هيٺ ٿي 128هين نمبر تي پهتي، جنهن موجب ڪراچي کي علائقي جي [[ڍاڪا]] (56هين)، دهلي (90هين) ۽ [[بئنگلور]] (122هين) جهڙن شهرن کان وڌيڪ محفوظ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |department=News Desk |date=27 April 2021 |title=Karachi ranks 115 in global crime ranking after improved security situation |url=https://pakobserver.net/karachi-ranks-115-in-global-crime-ranking-after-improved-security-situation/ |access-date=2 May 2021 |website=Pakistan Observer |archive-date=2 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502214935/https://pakobserver.net/karachi-ranks-115-in-global-crime-ranking-after-improved-security-situation/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

شهر جي تمام وڏي آبادي سبب قتلن جو مجموعي انگ وڏو رهيو آهي، جيتوڻيڪ قتل جي شرح وچولي سطح جي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Jaffrelot-2015&quot; /&gt; ڪراچي ۾ قتل جي شرح ڪيترن لاطيني آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Jaffrelot-2015&quot; /&gt; ۽ 2015ع ۾ اها في 100,000 آبادي تي 12.5 هئي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi world's 'most dangerous megacity': Report |url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Karachi-worlds-most-dangerous-megacity-Report/articleshow/22437484.cms |access-date=6 December 2016 |work=The Times of India |date=9 September 2013 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323121057/http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Karachi-worlds-most-dangerous-megacity-Report/articleshow/22437484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{snd}} جيڪا [[نيو اورلينز]] ۽ [[سينٽ لوئس]] جهڙن ڪيترن آمريڪي شهرن جي قتل جي شرح کان گهٽ هئي.&lt;ref name=&quot;businessinsider.com&quot;&gt;{{cite news |title=The 50 most violent cities in the world |url=http://www.businessinsider.com/most-violent-cities-in-the-world-2016-1/#10-cali-colombia-had-6427-homicides-per-100000-residents-41 |access-date=6 December 2016 |work=Business Insider |date=26 January 2016 |archive-date=2 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202212612/http://www.businessinsider.com/most-violent-cities-in-the-world-2016-1/#10-cali-colombia-had-6427-homicides-per-100000-residents-41 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪاراڪاس]]، [[وينزويلا]] ۽ ميڪسيڪو جي [[اڪاپولڪو]] جهڙن ڪجهه لاطيني آمريڪي شهرن ۾ قتل جي شرح في 100,000 آبادي تي 100 کان به وڌيڪ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;businessinsider.com&quot; /&gt; جيڪا ڪراچي جي قتل جي شرح کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ هئي. 2016ع ۾ ڪراچي ۾ قتلن جو انگ گهٽجي 471 ٿيو، جيڪو 2017ع ۾ وڌيڪ گهٽجي 381 تي پهتو.&lt;ref name=&quot;The Frontier Post-2018&quot;&gt;{{Cite news |url=https://thefrontierpost.com/karachi-killing-extortion-decreased-2017/ |title=Karachi: Killing, extortion decreased in 2017 – The Frontier Post |date=2 January 2018 |work=The Frontier Post |access-date=8 March 2018 |archive-date=8 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308103624/https://thefrontierpost.com/karachi-killing-extortion-decreased-2017/ }}&lt;/ref&gt;

1980ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچي سياسي تڪرارن سبب شديد متاثر ٿيو، جڏهن ته [[افغانستان ۾ جنگ (1978–هاڻوڪو)|افغانستان جي جنگ]] مان هٿيارن جي آمد سان ڏوهن جي شرح ۾ نمايان اضافو ٿيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي هڪ اهڙي دور دوران، جنهن کي ”مافيائن جي حڪمراني“ قرار ڏنو ويو آهي، ڪراچي جون ڪيتريون ڏوهاري مافيائون طاقتور بڻجي ويون.{{sfn|Marcello Balbo|2005|p=181}} شهر ۾ سرگرم وڏين مافيائن ۾ زمين مافيا، پاڻي ٽينڪر مافيا، ٽرانسپورٽ مافيا ۽ واريءَ ۽ بجري جي مافيا شامل هيون.{{sfn|Newsline|2006}}{{sfn|Marcello Balbo|2005|p=181}}{{sfn|Mohammad Shahid Alam|1996|p=49}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/1035362/fair-warning-kwsb-installations-at-risk-due-to-heavy-excavation-in-malir-river/ |title=Fair warning: KWSB installations at risk due to heavy excavation in Malir River |date=28 January 2016 |website=The Express Tribune |access-date=15 March 2016 |archive-date=16 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316092841/http://tribune.com.pk/story/1035362/fair-warning-kwsb-installations-at-risk-due-to-heavy-excavation-in-malir-river/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچي ۾ موتن جي سڀ کان وڌيڪ شرح 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري رڪارڊ ڪئي وئي. 1995ع ۾ 1,742 قتل رڪارڊ ٿيا، جڏهن ته هڪ ئي ڏينهن ۾ وڌ ۾ وڌ 15 قتل پڻ رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi target killings, highest in 15 years |url=http://tribune.com.pk/story/69491/karachi-target-killings-highest-in-15-years/ |access-date=6 December 2016 |agency=The Express Tirbune |date=29 October 2010 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084222/http://tribune.com.pk/story/69491/karachi-target-killings-highest-in-15-years/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See Demographics section above.&lt;/ref&gt;

====پاڪستان رينجرز جو ڪراچي آپريشن====

ڪراچي پرتشدد ڏوهن جي بلند شرح سبب وڏي پيماني تي مشهور ٿي چڪو هو، پر 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] پاران ڏوهارين، [[متحده قومي موومينٽ – پاڪستان|ايم ڪيو ايم]] ۽ اسلام پسند ويڙهاڪن خلاف شروع ڪيل تڪراري آپريشن کان پوءِ اهڙن ڏوهن جي شرح ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي آئي. 2015ع ۾ ڪراچي جا 1,040 رهواسي [[پاڪستان ۾ دهشتگردي|دهشتگردي]] يا ٻين ڏوهن جي واقعن ۾ مارجي ويا{{snd}} جيڪو 2014ع ۾ مارجي ويل 2,023 ماڻهن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ هو،&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 2015, Karachi the most violent region of Pakistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/85793-In-2015-Karachi-the-most-violent-region-of-Pakistan |access-date=6 December 2016 |work=The News (Pakistan) |date=2 January 2016 |quote=With 1,040 deaths{{snd}}down from 2,023 in 2014{{snd}}recorded in Karachi this past year, the metropolis saw{{nbsp}}... |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092923/https://www.thenews.com.pk/print/85793-In-2015-Karachi-the-most-violent-region-of-Pakistan |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ 2013ع ۾ رڪارڊ ڪيل 3,251 موتن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو گهٽ هو{{snd}} جيڪو ڪراچي جي تاريخ ۾ ان وقت تائين رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڏو انگ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Death toll rises: Over 3,200 killings in Karachi make 2013 deadliest year so far |url=http://tribune.com.pk/story/660098/death-toll-rises-over-3200-killings-in-karachi-make-2013-deadliest-year-so-far/ |access-date=6 December 2016 |work=The Tribune |date=18 January 2014 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084048/http://tribune.com.pk/story/660098/death-toll-rises-over-3200-killings-in-karachi-make-2013-deadliest-year-so-far/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2015ع کان پوءِ ٽارگيٽ ڪلنگ، ڀُنگ لاءِ اغوا، ڀتا خوري، ماڻهن کي ساڙڻ يا تشدد ڪري مارڻ ۽ منشيات توڙي هٿيارن جي اسمگلنگ جهڙن سنگين ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ان جي باوجود، روڪ رقم، موبائل فون، موٽر سائيڪلون ۽ گاڏيون هٿيارن جي زور تي ڦرڻ جهڙا گهٽيءَ جا ڏوهه وڏي سطح تي برقرار رهيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=52,552 Karachiites fell victim to street crime in 2016 |url=http://tribune.com.pk/story/1244433/frightening-situation-52552-karachiites-fell-victim-street-crime-2016/ |access-date=6 December 2016 |work=The Express Tribune |archive-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161129045026/http://tribune.com.pk/story/1244433/frightening-situation-52552-karachiites-fell-victim-street-crime-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ 650 [[قتل]] رڪارڊ ٿيڻ سان ڪراچي ۾ قتلن جو انگ 2013ع جي ڀيٽ ۾ 75 سيڪڙو گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU |title=Karachi property prices soar after Pakistan crime crackdown |date=29 February 2016 |access-date=22 October 2016 |work=Reuters |quote=سي پي ايل سي، جيڪو پوليس جي سرڪاري انگن اکرن کي گڏ ڪري ٿو، موجب ڪراچي ۾ گذريل سال رڪارڊ ٿيل قتلن جو انگ گهٽجي 650 ٿي ويو، جيڪو 2013ع جي ڀيٽ ۾ 75 سيڪڙو گهٽ هو؛ جڏهن ته رجسٽرڊ ڀتا خوري جي واقعن ۾ 80 سيڪڙو ۽ اغوا جي واقعن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽتائي آئي. |archive-date=22 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022215317/http://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ قتلن جو انگ وڌيڪ گهٽجي 381 ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;The Frontier Post-2018&quot;/&gt; 2013ع کان 2015ع جي وچ ۾ ڀتا خوري جي ڏوهن ۾ 80 سيڪڙو، جڏهن ته اغوا جي واقعن ۾ 90 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; 2016ع تائين شهر ۾ ڀُنگ لاءِ اغوا جا مجموعي طور 21 ڪيس رڪارڊ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi witnesses significant decrease in target killing, extortion cases in 2016 |url=http://dunyanews.tv/en/Crime/368050-Karachi-witnesses-significant-decrease-in-target-k |access-date=30 November 2017 |publisher=Dunya TV |date=31 December 2016 |archive-date=22 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063156/http://dunyanews.tv/en/Crime/368050-Karachi-witnesses-significant-decrease-in-target-k |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پاڪستان جي گهرو وزارت مطابق، 2012ع کان 2017ع جي وچ ۾ ڪراچي ۾ دهشتگرديءَ جي واقعن ۾ 98 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=98pc drop in terrorism in Karachi, NAP implementation report shows |url=https://www.dawn.com/news/135955398pc |access-date=1 December 2017 |work=Dawn |date=23 September 2017}}{{dead link|date=April 2026|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ڪراچي ۾ امن امان جي صورتحال بهتر ٿيڻ جي نتيجي ۾ 2015ع کان پوءِ شهر ۾ جائداد جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU |title=Karachi property prices soar after Pakistan crime crackdown |date=29 February 2016 |access-date=22 October 2016 |work=Reuters |quote=زمين ڊاٽ ڪام جي انگن اکرن موجب، ڪراچي ۾ جائداد جون قيمتون گذريل سال 23 سيڪڙو وڌي رڪارڊ بلند سطح تي پهتيون، جيڪا واڌ ملڪ جي ٻين وڏن شهرن کان وڌيڪ هئي ۽ 10 سيڪڙو جي قومي سراسري واڌ کان به گهڻي هئي.|archive-date=22 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022215317/http://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته مهانگن ريسٽورنٽن ۽ ڪيفين جي ڪاروبار ۾ پڻ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Despite rising economy, Pakistan still hampered by image problem leftright 4/4leftright |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-economy-idUSKCN0Z50XQ |access-date=5 December 2016 |work=Reuters |date=19 June 2016 |quote=پاڪستان جي مالي مرڪز ڪراچي، جنهن جي آبادي ٻه ڪروڙ آهي، ۾ ڏوهن خلاف ڪارروائين جائداد جي ڪاروبار ۾ تيز واڌ آڻڻ ۾ مدد ڪئي، جڏهن ته سامونڊي ڪناري تي قائم نوان، مهانگا ريسٽورنٽ ۽ ڪيفي گراهڪن سان ڀرجي ويا. |archive-date=26 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826024938/http://www.reuters.com/article/us-pakistan-economy-idUSKCN0Z50XQ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===نسلي ۽ لساني تڪرار===

آباديءَ جي تيز واڌ کي سمائڻ لاءِ مناسب ۽ سستي رهائشي بنيادي ڍانچي جي کوٽ سبب شهر جي مختلف مهاجر آبادين جو وڏو حصو نسلي طور نسبتاً هڪجهڙن پاڙن تائين محدود رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot;/&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي صنعتي علائقن ۾ [[1972ع جي ڪراچي مزدور بيچيني|مزدورن جون وڏيون جدوجهدون]] ٿيون. تشدد جي شروعات شهر جي يونيورسٽي ڪيمپسز مان ٿي ۽ پوءِ شهر جي ٻين حصن تائين پکڙجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gayer |first1=Laurent |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 |page=74&lt;!-- |pages=256--&gt;}}&lt;/ref&gt; تڪرار خاص طور [[متحده قومي موومينٽ – پاڪستان|ايم ڪيو ايم]] ۽ نسلي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابين]] جي وچ ۾ شديد رهيو. 1992ع ۾ امن بحال ڪرڻ جي ڪوشش طور شروع ڪيل تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] دوران پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز پارٽي ۽ ان جي وسيع حمايتي نيٽ ورڪ کي نشانو بڻايو؛ اها ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي. لساني گروهن وچ ۾ نسلي تڪرار 2010ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين جاري رهيا، پر هاڻي انهن جي شدت گهٽجي چڪي آهي.

===ناقص بنيادي ڍانچو===

شهري رٿابندي ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي ڪراچي جي آباديءَ جي واڌ سان هم قدم نه رهي آهي، جنهن سبب رهائش جي معيار بابت عالمي درجابندين ۾ شهر جي پوزيشن گهٽ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot;/&gt; شهر ۾ مربوط ٽرانسپورٽ پاليسي جي کوٽ ۽ ٽرانسپورٽ جون ناڪافي سهولتون مسئلو رهيون آهن، جڏهن ته شهر جي اڳ ئي ڀريل روڊن تي روزانو لڳ ڀڳ 1,000 نيون گاڏيون شامل ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Pakistan Development Update-2016&quot;/&gt; شهر جي ڪيترن هنڌن تي روڊ ۽ گهٽيون ٽٽل آهن ۽ انهن جي بروقت مرمت نه ٿيڻ پڻ بنيادي ڍانچي جو مسئلو آهي.

===آلودگي===

هڪ وڏي شهري علائقي جي حيثيت سان ڪراچي ۾ آلودگي جا ڪيترائي ذريعا آهن. هوا، پاڻي ۽ شور جي آلودگي سان گڏوگڏ [[فضلي جو انتظام]] پڻ هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته ٺوس ڪچري جو سمورو مقدار مخصوص ڊمپنگ ماڳن تي مناسب طريقي سان نيڪال نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Pakistan's Karachi is world's 3rd most polluted city. Officials' solution: Masks |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/pakistans-karachi-is-worlds-3rd-most-polluted-city-officials-solution-masks-101701187764172.html |access-date=28 November 2023 |website=Hindustan Times |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129071809/https://www.hindustantimes.com/world-news/pakistans-karachi-is-worlds-3rd-most-polluted-city-officials-solution-masks-101701187764172.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====فضائي آلودگي====
[[File:Karachi from above.jpg|thumb|مٿان کان ڪراچي جو منظر]]

ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جو ٻارهون نمبر وڏو شهر آهي، جيڪو فضائي آلودگي جي هڪ سنگين مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي.  ڪراچي جي هوا جو معيار گذريل سالن دوران خراب ٿيندو رهيو آهي ۽ آلودگي جي سطح اڪثر [[عالمي صحت تنظيم]] (ڊبليو ايڇ او) پاران مقرر ڪيل محفوظ حدن کان وڌي ويندي آهي.

2025ع ۾ [[ڪلائميٽ ٽريس]] پاران ڪيل هڪ تجزيي ۾، غيرصحتمند سطح جي فضائي آلودگيءَ کي منهن ڏيندڙ ماڻهن جي انگ جي لحاظ کان دنيا جي شهري علائقن مان ڪراچي کي سڀ کان وڏو قرار ڏنو ويو.

[[File:Karachi from above.jpg|thumb|مٿان کان ڪراچي جو منظر]]

====پاڻي جي آلودگي====

[[لياري ندي]] ۽ [[ملير ندي]] پاڻي جي آلودگيءَ جو شڪار آهن، ڇاڪاڻ ته گٽرن جو گندو پاڻي سڌو سنئون انهن ندين ۾ ڇوڙ ڪيو وڃي ٿو. اهي نديون وري بنا صفائيءَ جي [[عربي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. اهڙيءَ ريت سيوريج ۽ صنعتي گندو پاڻي بنا صفائيءَ جي سڌو سمنڊ ۾ خارج ڪيو وڃي ٿو. شهر ۾ گندي پاڻي جي صفائي جا ٽي پلانٽ موجود آهن، پر اهي سڀ غيرفعال رهيا آهن.

ڪراچي جو سيوريج نظام ضرورت کان وڌيڪ بار هيٺ ۽ زبون حالت ۾ آهي، جنهن سبب گندو پاڻي اڪثر شهر جي پاڻي فراهم ڪندڙ پائيپن ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. هر سال هزارين ماڻهن جي اسپتالن ۾ داخل ٿيڻ کي ڪراچي جي پيئڻ جي پاڻي ۾ سيوريج جي آلودگيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته شهر ۾ هر سال [[ڪالرا]] جون وبائون پڻ ٿينديون رهيون آهن. 2011ع تائين ڪراچي جي وچولي طبقي جي ٻارن مان اڌ ٻارن ۾ خراب پاڻيءَ جي معيار سان منسوب [[آنڊن جي پيراسائيٽ انفيڪشن|آنڊن جا پيراسائيٽ]] موجود هئا.

====پاڻي جي آلودگي====

[[لياري ندي]] ۽ [[ملير ندي]] ۾ پاڻيءَ جي آلودگي موجود آهي، ڇاڪاڻ ته گٽرن جو گندو پاڻي سڌو سنئون انهن ندين ۾ ڇوڙ ڪيو وڃي ٿو. اهي نديون وري بنا صفائيءَ جي سڌو [[عربي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. اهڙيءَ طرح سيوريج ۽ صنعتي گندو پاڻي بنا صفائيءَ جي سمنڊ ۾ اڇلايو وڃي ٿو. شهر ۾ گندي پاڻي جي صفائي جا ٽي پلانٽ موجود آهن، پر اهي سڀ غيرفعال رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 June 2021 |title=Govt to revive Karachi's three sewage treatment plants |url=https://tribune.com.pk/story/2304449/govt-to-revive-karachis-three-sewage-treatment-plants |access-date=28 November 2023 |website=The Express Tribune |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529151956/https://tribune.com.pk/story/2304449/govt-to-revive-karachis-three-sewage-treatment-plants |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪراچي جو سيوريج نظام ضرورت کان وڌيڪ بار هيٺ ۽ خراب حالت ۾ رهيو آهي، جنهن سبب گندو پاڻي اڪثر شهر جي پاڻي فراهم ڪندڙ پائيپن ۾ داخل ٿي وڃي ٿو.&lt;!-- Pappas 2011, p. 787 --&gt; هر سال هزارين ماڻهن جي اسپتالن ۾ داخل ٿيڻ کي ڪراچي جي پيئڻ جي پاڻي ۾ سيوريج جي آلودگي سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته شهر ۾ هر سال [[ڪالرا]] جون وبائون پڻ ٿينديون رهيون آهن.&lt;!-- Pappas 2011, p. 787 --&gt; 2011ع تائين ڪراچي جي وچولي طبقي جي ٻارن مان اڌ ٻارن ۾ خراب پاڻيءَ جي معيار سان منسوب [[آنڊن جي پيراسائيٽ انفيڪشن|آنڊن جا پيراسائيٽ]] موجود هئا.&lt;!-- Pappas 2011, p. 787 --&gt;&lt;ref name=&quot;Pappas 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pappas |first1=Gregory |title=Pakistan and Water: New Pressures on Global Security and Human Health |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2011-05_101_5/page/786 |journal=[[American Journal of Public Health]] |date=2011 |volume=101 |issue=5 |pages=786–8 |doi=10.2105/AJPH.2010.300009 |pmid=21421956 |pmc=3076420 }}&lt;/ref&gt;{{rp|787}}

===چوماسي جي موسم ۾ شهري ٻوڏ===

شهر جي نيڪال واري نظام ۽ برساتي پاڻي جي نالن، جن کي مقامي طور ''نالائون'' چيو وڃي ٿو، جي گنجائش مون سون جي شديد برساتن کي سنڀالڻ لاءِ ڪافي نه آهي. نيڪال جو نظام ۽ برساتي نالا ٺوس ڪچري سان پڻ ڀرجي وڃن ٿا. جڏهن پاڻيءَ کي نيڪال جو رستو نٿو ملي ته هر سال جولاءِ ۽ آگسٽ جي برساتن دوران اهو گهٽين، روڊن، انڊر پاسن ۽ گهرن ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. اورنگي نالو، گجر نالو ۽ محمود آباد نالو جهڙن وڏن نالن جي حڪومت پاران هر سال صفائي ڪئي وڃي ٿي، پر ماڻهن پاران ڪچرو اڇلائڻ سبب اهي ٻيهر آلودگيءَ جو شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ilyas |first=Faiza |date=8 July 2018 |title=Encroached drains, poor waste management put Karachi at risk of urban flooding |url=https://www.dawn.com/news/1418576 |access-date=28 November 2023 |website=DAWN.COM |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708062341/https://www.dawn.com/news/1418576 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

شهري ٻوڏ سبب شهر جي مختلف علائقن، خاص طور [[لانڍي]] ۽ [[ڪورنگي]]، وچ ۾ اچ وڃ متاثر ٿئي ٿي. ٻوڏن دوران ٻڏي وڃڻ ۽ بجليءَ جو ڪرنٽ لڳڻ سبب پڻ جاني نقصان ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 2023 |title=Karachi underwater |url=https://tribune.com.pk/story/2426524/karachi-underwater?amp=1 |access-date=28 November 2023 |website=The Express Tribune |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716153950/https://tribune.com.pk/story/2426524/karachi-underwater?amp=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==اڏاوتي فن==
{{See also|پاڪستاني اڏاوتي فن|ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}}

ڪراچي ۾ مختلف [[اڏاوتي طرز|اڏاوتي طرزن]] جون عمارتون ۽ اڏاوتون موجود آهن. شهر جي مرڪزي علائقن [[صدر، ڪراچي|صدر]] ۽ [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] ۾ ويهين صديءَ جي شروعاتي دور جو اڏاوتي ورثو ملي ٿو، جنهن ۾ [[نئين ڪلاسيڪي اڏاوتي فن|نئين ڪلاسيڪي]] طرز جي [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ|ڪي پي ٽي]] عمارت کان وٺي [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت تائين مختلف نمونا شامل آهن. ڪراچي ۾ پهريون ڀيرو نئين گوٿڪ يا انڊو-گوٿڪ طرز جون عمارتون تڏهن وجود ۾ آيون، جڏهن [[فريئر هال]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]] ۽ [[سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل]] مڪمل ٿيا. [[ماڪ ٽيوڊر اڏاوتي طرز|ماڪ ٽيوڊر]] اڏاوتي طرز [[ڪراچي جمخانا]] ۽ [[ڪراچي بوٽ ڪلب|بوٽ ڪلب]] ۾ متعارف ڪرايو ويو. [[نئين رينيسانس اڏاوتي فن|نئين رينيسانس اڏاوتي فن]] 19هين صديءَ ۾ مقبول هو ۽ سينٽ جوزف ڪانوينٽ (1870ع) ۽ [[سنڌ ڪلب]] (1883ع) پڻ انهيءَ اڏاوتي طرز جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm |title=Heritage Revisited |publisher=Historickarachi.com |access-date=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822124715/http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm |archive-date=22 August 2008}}&lt;/ref&gt; 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڪلاسيڪي طرز ٻيهر مقبول ٿيو، جنهن جا مثال [[ليڊي ڊفرن اسپتال]] (1898ع)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm |title=Public Arch 5 |publisher=Historickarachi.com |access-date=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024103906/http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm |archive-date=24 October 2007}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن|ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] آهن. جڏهن ته [[اطالوي طرز جو اڏاوتي فن|اطالوي طرز]] جون عمارتون مقبول رهيون، ڪجهه هنڌن تي مختلف طرزن جو هڪ گڏيل نمونو، جنهن کي [[انڊو-سراسيني اڏاوتي فن|انڊو-سراسيني]] يا اينگلو-مغل طرز سڏيو ويو، پڻ اڀرڻ لڳو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=34}}

مقامي واپاري برادري پڻ شاندار عمارتون ٺهرائڻ شروع ڪيون. [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري علائقي جي زيب النساءِ اسٽريٽ، جيڪا برطانوي دور ۾ ايلفنسٽن اسٽريٽ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ان جو هڪ مثال آهي، جتي واپاري گروهن مغربي ثقافت سان پنهنجي واقفيت ۽ پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ جي اظهار لاءِ [[اطالوي طرز جو اڏاوتي فن|اطالوي]] ۽ [[انڊو-سراسيني اڏاوتي فن|انڊو-سراسيني]] طرز اختيار ڪيا. [[هندو جمخانا، ڪراچي|هندو جمخانا]] (1925ع) ۽ [[موهٽا محل]] مغل اڏاوتي طرز جي نئين سر احيا وارين عمارتن جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm |title=Public Architecture |publisher=Historickarachi.com |access-date=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415174246/http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm |archive-date=15 April 2008}}&lt;/ref&gt; صدر ۾ واقع سنڌ وائلڊ لائيف ڪنزرويشن بلڊنگ، حڪومت جي تحويل ۾ اچڻ کان اڳ فري ميسنڪ لاج طور استعمال ٿيندي هئي. هن عمارت کي موجوده تحويل مان وٺي مرمت ۽ بحالي ڪرڻ ۽ لاج کي ان جي اصل ڪاٺ جي ڪم ۽ سينگاريل ڪاٺ جي ڏاڪڻ سميت محفوظ ڪرڻ بابت ڳالهيون ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\09\30\story_30-9-2008_pg12_9 |title=Culture department takes notice of Freemason Lodge Building |website=Daily Times |access-date=16 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805231747/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C09%5C30%5Cstory_30-9-2008_pg12_9 |archive-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;

[[انڊس ويلي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] اڏاوتي ورثي جي تحفظ ۽ بحاليءَ جو هڪ اهم مثال آهي، جتي ڪراچي جي [[کارادر]] واري علائقي مان سموري [[نصروانجي عمارت]] کي منتقل ڪري [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] آندو ويو ته جيئن ان کي آرٽ اسڪول ۾ نئين مقصد لاءِ ٻيهر استعمال ڪري سگهجي. ان عمل دوران ڪاٺ ۽ پٿر جي هر حصي کي انتهائي احتياط سان الڳ ڪيو ويو، عارضي طور ترتيب سان رکيو ويو، ٽرڪن تي چاڙهي ڪلفٽن واري هنڌ منتقل ڪيو ويو، اتي لاٿو ويو ۽ مقرر ڪيل خاڪي مطابق هر پٿر ۽ هر حصي کي ٻيهر پنهنجي جاءِ تي لڳايو ويو. سمورو ڪم ٽن مهينن اندر مڪمل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indusvalley.edu.pk/nusserwanjeehistory.html |title=Nusserwanjee Building (Relocation) Project |website=Daily Times |access-date=26 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126022502/http://www.indusvalley.edu.pk/nusserwanjeehistory.html |archive-date=26 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

ڪراچي جي مختلف حصن ۾ اڏاوتي لحاظ کان منفرد، ۽ ڪٿي ڪٿي غيرمعمولي، عمارتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. جديد اڏاوتي فن جي نمايان مثالن ۾ [[پاڪستان اسٽيٽ آئل]] جي هيڊڪوارٽر جي عمارت شامل آهي. شهر ۾ جديد [[اسلامي اڏاوتي فن]] جا پڻ ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي]] اسپتال، [[گرانڊ جامع مسجد، ڪراچي|گرانڊ جامع مسجد]]، [[طوبيٰ مسجد]]، فاران مسجد، [[بيت المڪرم مسجد، ڪراچي|بيت المڪرم مسجد]]، [[مزار قائد]] ۽ [[ٽيڪسٽائيل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] شامل آهن.

ڪراچي جي رهائشي اڏاوتي ثقافت جي منفرد خاصيتن مان هڪ اها آهي ته ٻن يا ٽن منزلن وارن [[ٽائون هائوس]] قسم جي ڪيترن گهرن جي اڳيان اڱڻ هوندو آهي، جنهن کي سرن جي اوچي ڀت سان محفوظ ڪيو ويندو آهي. [[آءِ آءِ چندريگر روڊ]] تي ڪيترين اوچين عمارتن جو سلسلو موجود آهي. انهن جي نمايان مثالن ۾ [[حبيب بئنڪ پلازا]]، يو بي ايل ٽاور، پي آر سي ٽاورز، پي اين ايس سي بلڊنگ ۽ [[ايم سي بي ٽاور]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp |title=MCB Tower, the tallest skyscraper of Karachi |publisher=Mcb.com.pk |access-date=6 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090504064133/http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp |archive-date=4 May 2009}}&lt;/ref&gt; [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] ۾ پڻ نيون فلڪ بوس عمارتون تعمير ٿي رهيون آهن. 2022ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ 150 ميٽر کان وڌيڪ اوچائي رکندڙ 50 عمارتون تعمير هيٺ هيون.

==رانديون==

{{Main |ڪراچي جي راندين جي ماڳن جي فهرست}}

[[File:Sindh Cricket team match with Australia in 1935.jpg|thumb|left|22 نومبر 1935ع تي ڪراچي ۾ [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ]] ۽ آسٽريليا وچ ۾ کيڏيل ميچ، جنهن بابت ''[[دي سڊني مارننگ هيرالڊ]]'' رپورٽ ڪيو]]
[[File:Inside the National Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ڪراچي جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]]]

===ڪرڪيٽ===

[[ڪرڪيٽ]] جي تاريخ پاڪستان جي 1947ع ۾ قيام کان به پراڻي آهي. ڪراچي ۾ پهرين بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچ 22 نومبر 1935ع تي [[سنڌ]] ۽ آسٽريليا جي ڪرڪيٽ ٽيمن وچ ۾ کيڏي وئي. اها ميچ 5,000 ڪراچي واسين ڏٺي.&lt;ref&gt;[https://www.smh.com.au/ &quot;Match against Sindh&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226143852/https://www.smh.com.au/ |date=26 December 2018 }}. ''The Sydney Morning Herald'', 23 November 1935&lt;/ref&gt; ڪراچي ئي اهو شهر پڻ آهي جتي [[ٽيپ بال]] ڪرڪيٽ کي رواج مليو، جيڪا ڪرڪيٽ کيڏڻ لاءِ نسبتاً محفوظ ۽ سستي متبادل صورت آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Guardian Sport |title=Have you heard of Tape Ball cricket? |date=19 July 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=sV4fmG9-hlo |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/sV4fmG9-hlo |archive-date=11 December 2021 |url-status=live |access-date=23 July 2017}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

نيشنل اسٽيڊيم ۾ پهرين فرسٽ ڪلاس ميچ 26 فيبروري 1955ع تي پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ کيڏي وئي. ان کان پوءِ پاڪستان جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم هتي کيڏيل 41 [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ|ٽيسٽ ميچن]] مان 20 ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_t.html |title=Test matches played on National Stadium, Karachi |publisher=Cricket Archive |access-date=26 August 2010 |archive-date=4 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804214224/http://www.cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_t.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; نيشنل اسٽيڊيم ۾ پهرين [[هڪ ڏينهن واري بين الاقوامي ڪرڪيٽ|هڪ ڏينهن واري بين الاقوامي ميچ]] 21 نومبر 1980ع تي ويسٽ انڊيز خلاف کيڏي وئي، جيڪا آخري بال تائين هلي.

محدود اوورن وارين ميچن ۾ قومي ٽيم کي هن ميدان تي نسبتاً گهٽ ڪاميابي ملي، جنهن ۾ 1996ع کان 2001ع تائين پنجن سالن جو اهڙو دور به شامل آهي، جڏهن ٽيم هتي ڪا به ميچ نه کٽي سگهي. ڪراچي ڪيترين گهريلو ڪرڪيٽ ٽيمن جو مرڪز رهيو آهي، جن ۾ ڪراچي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/846/First-Class_Matches.html |title=First-Class matches played by Karachi |publisher=Cricket Archive |access-date=26 August 2010 |archive-date=4 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804214105/http://www.cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_t.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچي بليوز،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/444/First-Class_Matches.html |title=First-Class matches played by Karachi Blues |publisher=Cricket Archive |access-date=26 August 2010 |archive-date=4 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804214006/http://www.cricketarchive.com/Archive/Teams/0/444/First-Class_Matches.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪراچي گرينز،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/446/First-Class_Matches.html |title=First-Class matches played by Karachi Greens |publisher=Cricket Archive |access-date=26 August 2010 |archive-date=4 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804214125/http://www.cricketarchive.com/Archive/Teams/0/446/First-Class_Matches.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪراچي وائٽس&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/445/First-Class_Matches.html |title=First-Class matches played by Karachi Whites |publisher=Cricket Archive |access-date=26 August 2010 |archive-date=4 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804213759/http://www.cricketarchive.com/Archive/Teams/0/445/First-Class_Matches.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; شامل آهن. [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] دوران نيشنل اسٽيڊيم ٻن گروپ ميچن—پاڪستان بمقابله ڏکڻ آفريڪا 29 فيبروري ۽ پاڪستان بمقابله انگلينڊ 3 مارچ—۽ هڪ ڪوارٽر فائنل، ڏکڻ آفريڪا بمقابله ويسٽ انڊيز 11 مارچ، جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cricinfo.com/ci/content/series/60981.html?template=fixtures |title=Fixtures |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 August 2010 |archive-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110408071144/http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/60981.html?template=fixtures |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[بحريا ٽائون ڪراچي]] ۾ تعمير هيٺ [[رافي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] کي 50,000 کان وڌيڪ تماشائين جي گنجائش سان پاڪستان جي سڀ کان وڏي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم طور تيار ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 April 2017 |title=Bahria Town starts building Pakistan's largest cricket stadium |url=https://www.thenews.com.pk/print/198744-Bahria-Town-starts-building-Pakistans-largest-cricket-stadium |access-date=13 March 2025 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

===فٽبال===

{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| align             = right
| image1            = CSKA Moscow and Pakistan national football team at the KMC Stadium, Karachi in 1969.jpg
| image2            = Pakistan national football team captain Murad Bakhsh presenting the team to chief guests, 1969.jpg
| image3            = Pakistan football team against CSKA Moscow from USSR at the KMC Stadium, 1969.png
| image4            = 
| footer            = 28 فيبروري 1969ع تي ڪي ايم سي اسٽيڊيم ۾ پاڪستان جي قومي فٽبال ٽيم ۽ سوويت يونين جي [[پي ايف سي سي ايس ڪي اي ماسڪو|سي ايس ڪي اي ماسڪو]] وچ ۾ دوستانه ميچ
}}

[[لياري]] ڪراچي جو اهو علائقو آهي، جنهن کي پاڪستان جي [[فٽبال]] جي منظرنامي ۾ راند سان پنهنجي تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپن سبب خاص اهميت حاصل آهي. ڪيترن ڏهاڪن کان لياري مسلسل فٽبال رانديگر پيدا ڪندو رهيو آهي ۽ قومي راندين جي ميدان ۾ نمايان حصو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hasan |first=Shazia |date=5 March 2023 |title=REVIVING FOOTBALL IN LYARI |url=https://www.dawn.com/news/1740465 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804201358/https://www.dawn.com/news/1740465 |archive-date=4 August 2023 |access-date=26 November 2023 |website=DAWN.COM |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=In Pictures: Lyari trades guns for football |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2014/7/10/in-pictures-lyari-trades-guns-for-football |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602090942/https://www.aljazeera.com/gallery/2014/7/10/in-pictures-lyari-trades-guns-for-football/ |archive-date=2 June 2024 |access-date=26 November 2023 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt; لياري سان لاڳاپيل نمايان لقبن مان هڪ ”ننڍو برازيل“ يا ”مِني برازيل“ آهي.&lt;ref name=&quot;arab.news&quot;&gt;{{Cite web |date=24 April 2022 |title=In Pakistan's 'Mini Brazil,' football fever runs late into the night during Ramadan |url=https://arab.news/23ya6 |access-date=26 November 2023 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite press release |date=16 October 2023 |title=Lyari kids impress at 'Inclusion in Football Tournament' |url=https://www.brecorder.com/news/40268242 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126081215/https://www.brecorder.com/news/40268242 |archive-date=26 November 2023 |access-date=26 November 2023 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ فٽبال جي شروعاتي دور ۾ راند خاص طور [[بلوچستان]] ۽ لياري ۾ مرڪوز هئي،&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |date=26 June 2024 |title=Rising Popularity of Football in Pakistan Reflects Growing Interest in the Sport |url=https://dailytimes.com.pk/1204028/rising-popularity-of-football-in-pakistan-reflects-growing-interest-in-the-sport/ |access-date=11 August 2024 |website=Daily Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پاڪستان جي قومي فٽبال ٽيم]] جا گهڻا رانديگر انهن ئي علائقن مان چونڊيا ويندا هئا. اهو دور پاڪستاني فٽبال جو شروعاتي [[سونهري دور]] پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:123&quot;&gt;{{Cite web |last=Ahsan |first=Ali |date=23 December 2010 |title=A history of football in Pakistan — Part I |url=https://www.dawn.com/news/593095/a-history-of-football-in-pakistan-part-i |access-date=30 August 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |last=Ahsan |first=Ali |date=23 December 2010 |title=A history of football in Pakistan — Part II |url=https://www.dawn.com/news/593096/a-history-of-football-in-pakistan-part-ii |access-date=30 August 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}&lt;/ref&gt; ان دور جي نمايان رانديگرن ۾ [[عبدالغفور (فٽبالر)|عبدالغفور]] شامل هو، جنهن کي ”پاڪستاني [[پيلي]]“ ۽ ”پاڪستان جو ڪارو موتي“ جا لقب ڏنا ويا،&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Raheel |first=Natasha |date=8 September 2012 |title=Pakistani Pele was a 'football encyclopaedia' |url=https://tribune.com.pk/story/433130/pakistani-pele-was-a-football-encyclopaedia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708022827/https://tribune.com.pk/story/433130/pakistani-pele-was-a-football-encyclopaedia/ |archive-date=8 July 2018 |access-date=7 July 2018 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[محمد عمر]]، [[موسيٰ غازي]]، [[عابد غازي]]، [[تراب علي]] ۽ [[علي نواز بلوچ]] پڻ نمايان رانديگرن مان هئا.&lt;ref name=&quot;:123&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

شهر ۾ ڪڪري گرائونڊ ۽ [[پيپلز فٽبال اسٽيڊيم]] واقع آهن، جن مان پيپلز فٽبال اسٽيڊيم ملڪ جي وڏن فٽبال اسٽيڊيمن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 September 2023 |title=Promoting or destroying football in Lyari? |url=https://www.dawn.com/news/1774966 |access-date=30 August 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}&lt;/ref&gt; 2005ع ۾ ڪراچي جي پيپلز فٽبال اسٽيڊيم [[2005 ساف چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي، جڏهن ته 2007ع ۾ هتي [[سپر فٽبال ليگ]] پڻ منعقد ٿي، جنهن دوران ميچن ۾ وڏي تعداد ۾ تماشائي شريڪ ٿيا.

===ٻيون رانديون===

ڪجهه ذريعن موجب 1877ع ۾ ڪراچي، جيڪو ان وقت برطانوي هندستان جو حصو هو، ۾ [[بيڊمنٽن]] لاءِ ضابطا ٺاهڻ جي پهرين ڪوشش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Better Badminton for All |url=https://archive.org/details/betterbadmintonf0000unse |url-access=registration |last=Downey |first=Jake |page=[https://archive.org/details/betterbadmintonf0000unse/page/13 13] |year=2003 |publisher=Pelham Books |isbn=978-0-7207-0228-6}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي پاڪستان جي [[پاڪستان نيشنل گيمز|نيشنل گيمز]] جي ست ايڊيشنن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن مان تازي ميزباني 2007ع ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Postal Code Karachi |url=https://hostrings.com/all-karachi-postal-code-zip-code-area-code/ |website=Karachi Postal Code List |date=8 December 2023 |publisher=[[Hostrings, Inc.]] (which owns &quot;Hostrings.com&quot;) |access-date=8 December 2023 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208194837/https://hostrings.com/all-karachi-postal-code-zip-code-area-code/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ گولف جي مقبوليت وڌي رهي آهي، ۽ ڪراچي ۾ ڊريم ورلڊ ريزورٽ، بحريا ٽائون گولف ڪلب، هوٽل اينڊ گولف ڪلب، عربيئن سي ڪنٽري ڪلب ۽ ڊي اي ڪنٽري اينڊ گولف ڪلب جهڙا گولف مرڪز موجود آهن. شهر ۾ [[فيلڊ هاڪي]] لاءِ [[هاڪي ڪلب آف پاڪستان]] ۽ يو بي ايل هاڪي گرائونڊ، [[باڪسنگ]] لاءِ ڪي پي ٽي اسپورٽس ڪامپليڪس، [[اسڪواش]] لاءِ [[جهانگير خان]] اسڪواش ڪامپليڪس، ۽ [[پولو]] جون سهولتون پڻ موجود آهن. ڪراچي ۾ مرينا ۽ بوٽنگ ڪلب پڻ آهن. [[نيشنل بئنڪ آف پاڪستان اسپورٽس ڪامپليڪس]] [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ]] جو ماڳ هجڻ سان گڏ هڪ گهڻ-مقصد راندين جي سهولت پڻ آهي.{{Fact|date=August 2026}}

;ڪراچي جون پيشاور ٽيمون
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;&quot; | ڪلب
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;&quot; | ليگ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;&quot; | راند
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#8064a2; color:#ffffff; padding:8px;&quot; | ميدان
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;&quot; | قيام
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#eaf2f8; padding:7px;&quot; | [[ڪراچي ڪنگز]]
| style=&quot;background:#f4f8fc;&quot; | [[پاڪستان سپر ليگ]]
| style=&quot;background:#eef5e9;&quot; | [[ڪرڪيٽ]]
| style=&quot;background:#f3eef7;&quot; | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]
| style=&quot;background:#fdf2e9;&quot; | 2015
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#d6eaf8; padding:7px;&quot; | [[ڪراچي بليوز]]
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | [[نيشنل ٽي20 ڪپ]]
| style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | [[ڪرڪيٽ]]
| style=&quot;background:#e9e1f2;&quot; | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]
| style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | 2023
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#eaf2f8; padding:7px;&quot; | [[ڪراچي وائٽس]]
| style=&quot;background:#f4f8fc;&quot; | [[نيشنل ٽي20 ڪپ]] / [[قائداعظم ٽرافي]]
| style=&quot;background:#eef5e9;&quot; | [[ڪرڪيٽ]]
| style=&quot;background:#f3eef7;&quot; | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]
| style=&quot;background:#fdf2e9;&quot; | 2023
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#d6eaf8; padding:7px;&quot; | [[ڪراچي زيبراز]]
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | [[نيشنل ٽي20 ليگ]] / [[نيشنل ون ڊي چيمپيئن شپ]]
| style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | [[ڪرڪيٽ]]
| style=&quot;background:#e9e1f2;&quot; | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]
| style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | 2004
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#eaf2f8; padding:7px;&quot; | [[ڪراچي يونائيٽيڊ]]
| style=&quot;background:#f4f8fc;&quot; | [[پاڪستان پريميئر ليگ]]
| style=&quot;background:#eef5e9;&quot; | [[فٽبال]]
| style=&quot;background:#f3eef7;&quot; | [[ڪراچي يونائيٽيڊ اسٽيڊيم]]
| style=&quot;background:#fdf2e9;&quot; | 1996
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;font-weight:normal; text-align:left; background:#d6eaf8; padding:7px;&quot; | [[ديا وومينز فٽبال ڪلب|ديا ڊبليو ايف سي]]
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | [[پاڪستان نيشنل وومينز فٽبال چيمپيئن شپ]]
| style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | [[فٽبال]]
| style=&quot;background:#e9e1f2;&quot; | لاڳو ناهي
| style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | 2002
|}

== جاڙا شهر  ==
{{Main |پاڪستان ۾ جاڙن شهرن جي فهرست}}

{{div col|colwidth=18em}}
* [[مشهد]]، ايران&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kamran |first1=Omair |title=Here are the TWIN Sisters of Karachi, Lahore, Islamabad, Multan, and other Pakistani cities, from across the globe |url=https://blog.siasat.pk/here-are-the-twin-sisters-of-karachi-lahore-islamabad-multan-and-other-pakistani-cities-from-across-the-globe/ |website=siasat.pk |publisher=Siasat Blogs |date=19 July 2021 |access-date=13 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024171728/https://blog.siasat.pk/here-are-the-twin-sisters-of-karachi-lahore-islamabad-multan-and-other-pakistani-cities-from-across-the-globe/ }}&lt;/ref&gt;
* [[قم]]، ايران&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qom |url=https://www.toiran.com/en/city-qom |website=toiran.com |access-date=13 October 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603235424/https://www.toiran.com/en/city-qom |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[تيانجن]]، چين&lt;ref&gt;{{cite web |title=China's Tianjin Municipality named sister-city to Karachi, Islamabad |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2021/09/21/chinas-tianjin-municipality-named-sister-city-to-karachi-islamabad/ |website=pakistantoday.com.pk |publisher=Pakistan Today |date=21 September 2021 |access-date=13 October 2021 |archive-date=22 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922021659/https://www.pakistantoday.com.pk/2021/09/21/chinas-tianjin-municipality-named-sister-city-to-karachi-islamabad/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[ارومچي]]، چين&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan |url=https://www.dawn.com/news/1472506 |website=dawn.com |publisher=Dawn |date=29 March 2019 |access-date=11 October 2021 |archive-date=29 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329053301/https://www.dawn.com/news/1472506 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--rest - not twinning--&gt;
{{div col end}}

==پڻ ڏسو== 
* [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]]
* [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]]
* [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]]
* [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]]
* [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]]
* [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]]
* [[ڪراچي ۾ ترقي]] 
* [[ڪراچي ۾ سئنيما]]
* [[ڪراچي جا کاڌا]]
* [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]]
* [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] 
* [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] 
* [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]]
* [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] 
* [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] 
* [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]]
* [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] 
* [[ڪراچي جا ڀائر شهر]]
* [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}}
* {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&amp;gl=US&amp;hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions.
* {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}}
* [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }}

{{Karachi}}
{{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list=
{{Karachi Towns}}
{{Neighbourhoods of Karachi}}
{{Districts of Sindh}}
{{Pakistan topics}}
{{Pakistani cities}}
{{World's most populous urban areas}}
{{Megacities}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
}}
{{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪراچي]]
[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:وڏا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شھر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]]
[[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]]
[[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]]
[[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]]
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>8d5uxmv0hqzugkjl1ijpypkcgr7arf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اروڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2598</id>
    <revision>
      <id>425107</id>
      <parentid>423856</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63655" sha1="9mlfp022li9660d80mvezkno024xt3f" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book
|last=MacLean
|first=Derryl N.
|title=Religion and Society in Arab Sind
|publisher=Brill
|year=1989
|isbn=9789004085510
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |url=https://archive.org/details/gendercasterelig0000malh |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ShidaiAror&quot;&gt;{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}&lt;/ref&gt;

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.&lt;ref name=&quot;SukkurGazetteer&quot;&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;SukkurGazetteer&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي زوال بابت هڪ ٻيو زماني جو اندازو پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ان موجب اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب شهر جي جاگرافيائي ۽ اقتصادي اهميت متاثر ٿيڻ شروع ٿي. ساڳئي تاريخي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ هڪدم مڪمل طور ويران نه ٿيو، پر ڪجهه صدين تائين آباديءَ جا نشان برقرار رهيا. انهيءَ ڪري شهر جي زوال کي هڪ ئي قدرتي آفت جو نتيجو سمجهڻ بدران ڊگهي عرصي واري درياهي، معاشي ۽ سياسي تبديليءَ جي عمل طور ڏسڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;SukkurGazetteer&quot;/&gt;

مولائي شيدائي پڻ اروڙ جي تاريخي زوال کي سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ علائقي جي بدلجندڙ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو آهي. سندس بحث مان اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سنڌ جي حڪومتي مرڪزن جي تبديليءَ بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;ShidaiAror&quot;/&gt;


==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي قديم آباديءَ سان لاڳاپيل سرن، سڪن، پراڻن اڏاوتي ڍانچن ۽ مذهبي عمارتن جي باقيات جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان منسوب هڪ مسجد ۽ مقامي بزرگن جي مزارن جو پڻ بيان موجود آهي. اهي تاريخي بيان شهر جي مختلف آبادياتي ۽ تعميراتي دورن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.&lt;ref name=&quot;SukkurGazetteer&quot;/&gt;

آثارِ قديمه جي محقق [[مستور فاطمه بخاري]] پنهنجي ڪتاب ''The Archaeological Site of Aror'' ۾ اروڙ جي تاريخ، قديم آثارن ۽ اڳوڻن محققن جي مطالعي جو جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق اروڙ جي تاريخي ماڳ کي آثارِ قديمه جي نقطه نظر کان سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;BukhariAror&quot;&gt;{{cite book |last=Bukhari |first=Mastoor Fatima |title=The Archaeological Site of Aror |year=1991 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Archaeological_Site_of_Aror-Mastoor_Fatima_Bukhari-1991-Complete.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206072949/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Archaeological_Site_of_Aror-Mastoor_Fatima_Bukhari-1991-Complete.pdf |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-10-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.


== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم ماڳ آهي. [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ]] گهراڻن جي راڄڌاني هجڻ، سنڌو درياهه جي قديم وهڪري سان لاڳاپي ۽ عربن جي فتح وقت سياسي مرڪز جي حيثيت سبب هي شهر سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. اروڙ جي تاريخي ماخذن ۽ آثارن جو مطالعو قديم سنڌ جي حڪومتي نظام، شهري آبادڪاري، درياهي جاگرافي، مذهبي روايتن ۽ سياسي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ShidaiAror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BukhariAror&quot;/&gt;

رحيمداد خان مولائي شيدائي جي ''تاريخ سکر''، سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۽ مستور فاطمه بخاري جي آثارِ قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ سان اروڙ جي تاريخ جا مختلف پهلو سامهون اچن ٿا. انهن ماخذن ۾ تاريخي روايتن، جاگرافيائي بيانن ۽ مادي آثارن جي شاهدين جي نوعيت الڳ الڳ آهي؛ تنهنڪري اروڙ جي قدامت ۽ زوال بابت تحقيق ۾ انهن جي تنقيدي ڀيٽ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiAror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SukkurGazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BukhariAror&quot;/&gt;

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |url=https://archive.org/details/dli.csl.7234 |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}


{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>9mlfp022li9660d80mvezkno024xt3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ يونيورسٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3189</id>
    <revision>
      <id>425193</id>
      <parentid>421763</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81227" sha1="h6ixl1u8wzid139udbeoy9g5a2mloyq" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ۾ واقع سرڪاري تحقيقي يونيورسٽي}}


{{Infobox university
| name = سنڌ يونيورسٽي
| native_name = سنڌ يونيورسٽي
| other_name = '''يونيورسٽي آف سنڌ'''
| image = University of Sindh Gate.jpg
| image_size = 180px
| caption = ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو مرڪزي دروازو.
| motto = ''Seek knowledge from 
cradle to grave''
| mottoeng = ''پينگهي کان قبر تائين علم حاصل ڪريو''
| established = {{Start date|1947|04}}
| type = [[سرڪاري يونيورسٽي]]، تحقيقي ادارو
| chancellor = [[سنڌ جو گورنر]]
| city = [[ڄامشورو]]
| province = [[سنڌ]]
| country = [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|25.4216|68.2633|region:PK-SD_type:edu|display=inline,title}}
| campus = [[علامه آءِ آءِ قاضي ڪئمپس]]، ڄامشورو؛ [[ايلسا قاضي ڪئمپس]]، حيدرآباد
| nickname = سنڌ ورسٽي
| affiliations = [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)]]
| website = {{URL|https://usindh.edu.pk/}}
}}

'''سنڌ يونيورسٽي''' ({{lang-en|University of Sindh}}؛ {{lang-ur|جامعہ سندھ}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[ڄامشورو|ڄامشوري]] ۾ واقع هڪ سرڪاري تحقيقي [[يونيورسٽي]] آهي. هيءَ سنڌ جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي، جيڪا اپريل 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ [[ڪراچي]] ۾ قائم ٿي. يونيورسٽيءَ جو بنياد سنڌ جي قانونساز اسيمبليءَ طرفان منظور ڪيل '''سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ نمبر XVII، 1947ع''' تحت پيو. شروعاتي چئن سالن دوران هي ادارو امتحان وٺڻ ۽ لاڳاپيل ڪاليجن جي تعليمي معاملن جي نگراني ڪرڻ تائين محدود رهيو، پر 1951ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ باقاعده تدريسي ۽ تحقيقي يونيورسٽيءَ جي حيثيت ۾ ترقي ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;&gt;{{cite web |title=About the University |url=https://usindh.edu.pk/page/59 |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[علامه آءِ آءِ قاضي]] جو ڪردار نمايان رهيو، جيڪو 1951ع ۾ وائيس چانسلر مقرر ٿيو. سندس دور ۾ تدريسي شعبن جي قيام، استادن جي مقرري، تحقيقي سرگرمين ۽ هڪ مستقل يونيورسٽي ٽائون قائم ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون. 1955ع ۾ حيدرآباد جي اتر-اولهه طرف، [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي واقع ڄامشوري جي ٽڪريالي علائقي کي مستقل ڪئمپس لاءِ چونڊيو ويو. اهو هنڌ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري آهي. بعد ۾ ڪئمپس جي تعمير ۽ تدريسي شعبن جي مرحليوار منتقليءَ سان ڄامشورو سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;&gt;{{cite web |title=Introduction to Jamshoro |url=https://usindh.edu.pk/page/18 |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;


سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، ٻولين، ادب، تعليم، فلسفي، تاريخ، تجارت، انتظامي علمن ۽ ٻين شعبن ۾ اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جون سهولتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي جو اهم مرڪز آهي. يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪئمپس [[علامه آءِ آءِ قاضي ڪئمپس]] ۽ حيدرآباد وارو تاريخي ڪئمپس [[ايلسا قاضي ڪئمپس]] جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو پسمنظر ===

[[برطانوي راڄ]] جي دور ۾ سنڌ جي اعليٰ تعليم جو انتظام گهڻي عرصي تائين [[بمبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل رهيو. سنڌ جي ڪيترن ئي ڪاليجن جا امتحان، نصاب ۽ ڊگريون بمبئي يونيورسٽيءَ جي تعليمي نظام تحت هلندا هئا. 1936ع ۾ سنڌ جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان انتظامي علحدگيءَ کان پوءِ هڪ الڳ صوبائي يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي ضرورت وڌيڪ اهميت اختيار ڪئي.

سنڌ جي تعليمي اڳواڻن، سرڪاري عملدارن ۽ قانونسازن جي نظر ۾ هڪ الڳ يونيورسٽي نه رڳو امتحاني نظام کي منظم ڪري سگهي پئي، پر صوبي جي تاريخي، لساني، سماجي ۽ معاشي ضرورتن مطابق اعليٰ تعليم ۽ تحقيق کي به ترقي ڏئي سگهي پئي.

=== سنڌ يونيورسٽي ڪميٽي، 1940ع ===

سنڌ ۾ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي تاريخي جدوجهد جو هڪ اهم دستاويزي مرحلو 24 جون 1940ع تي شروع ٿيو، جڏهن سنڌ حڪومت پنهنجي جنرل ڊپارٽمينٽ جي قرارداد نمبر '''607-B/40''' تحت ماهر تعليم تي مشتمل '''سنڌ يونيورسٽي ڪميٽي''' مقرر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindUniversityCommittee1942&quot;&gt;{{cite report |title=Report of the Sind University Committee |year=1942 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Report_of_The_Sindh_University_Committee-1942-cs.pdf |language=en |access-date=15 October 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

هن ڪميٽيءَ کي سنڌ لاءِ الڳ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي ضرورت، ان جي ممڪن تعليمي ڍانچي، قانوني حيثيت، انتظامي نظام ۽ نصابي رٿابنديءَ بابت سفارشون پيش ڪرڻ جون ذميواريون ڏنيون ويون.

ڪميٽيءَ جي ذميوارين ۾ تعليمي ادارن ۽ ماهرن کان راءِ وٺڻ، سنڌ ۾ اعليٰ تعليم بابت انگ اکر گڏ ڪرڻ، مختلف قسمن جي يونيورسٽين جو جائزو وٺڻ ۽ صوبي جي ضرورتن مطابق مناسب نظام تجويز ڪرڻ شامل هو.

1942ع ۾ شايع ٿيل ''Report of the Sind University Committee'' سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام بابت ابتدائي سرڪاري دستاويزن مان هڪ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو منصوبو 1947ع کان ڪيترائي سال اڳ سرڪاري سطح تي بحث هيٺ اچي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SindUniversityCommittee1942&quot;/&gt;

=== سنڌ يونيورسٽي بل ۽ قانونسازي، 1945ع–1947ع ===

سنڌ ۾ الڳ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي تجويز اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان بابت قانون سازيءَ جو مرحلو شروع ٿيو.

15 مارچ 1945ع تي سنڌ جي تعليم واري وزير [[پير الاهي بخش]] سنڌ جي قانونساز اسيمبليءَ ۾ سنڌ يونيورسٽي بل پيش ڪيو. 28 مارچ تي بل جي پهرين پڙهڻي مڪمل ٿي ۽ ان کي وڌيڪ غور ۽ مشوري لاءِ 17 ميمبرن واري چونڊ ڪميٽيءَ حوالي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSU&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ يونيورسٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%88%D8%B1%D8%B3%D9%BD%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1947ع تي بل ٻيهر سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيو ويو. 24 کان 26 فيبروريءَ تائين بل بابت بحث ۽ قانوني مرحلا جاري رهيا، جنهن کان پوءِ ان کي منظور ڪيو ويو.

28 مارچ 1947ع تي سنڌ جي گورنر [[فرانسس مودي]] بل کي منظوري ڏني. 3 اپريل 1947ع تي سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ نمبر XVII، 1947ع سرڪاري گزيٽ ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSU&quot;/&gt;

ان قانون سنڌ يونيورسٽيءَ کي باقاعده قانوني وجود فراهم ڪيو. اهڙيءَ ريت سنڌ يونيورسٽيءَ جو قيام پاڪستان جي آزاديءَ کان اڳ ئي عمل ۾ آيو.

=== ڪراچيءَ ۾ قيام، اپريل 1947ع ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي شروعات اپريل 1947ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ٿي. سنڌي تاريخي ماخذن موجب 13 اپريل 1947ع تي [[رنڇوڙ لائين]] واري علائقي ۾ پير الاهي بخش ٽيچرس ٽريننگ اسڪول جي جاءِ تي يونيورسٽي قائم ڪئي وئي ۽ 14 اپريل کان ان جو باقاعده انتظامي ڪم شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSU&quot;/&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي شروعاتي قيام واري هنڌ بابت ٻين يادگيرين ۾ [[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي الهندي حصي جو پڻ ذڪر ملي ٿو. عبدالرزاق سومري جي يادگيرين ۾ ان هنڌ جو حوالو ڏنل آهي. اهي بيان يونيورسٽيءَ جي شروعاتي آفيسن يا استعمال هيٺ آيل عمارتن بابت ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري انهن جي صحيح ترتيب لاءِ وڌيڪ دستاويزي ڀيٽ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SomroMemoirs&quot;&gt;{{cite book |last=سومرو |first=عبدالرزاق |editor-last=چانڊيو |editor-first=خالد |title=يادن جي ڳڙکيءَ مان |publisher=رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو |year=2011 |pages=64، 491–492 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي گورنر سر فرانسس مودي کي يونيورسٽيءَ جو پهريون چانسلر مقرر ڪيو ويو. [[سر غلام حسين هدايت الله]] پرو چانسلر، اي. بي. حليم پهريون وائيس چانسلر ۽ آغا تاج محمد پهريون رجسٽرار مقرر ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSU&quot;/&gt;

اي. بي. حليم 23 اپريل 1947ع تي وائيس چانسلر جي عهدي جون ذميواريون سنڀاليون.

=== شروعاتي انتظامي ڍانچو ===

سنڌ يونيورسٽي پنهنجي ابتدائي مرحلي ۾ بنيادي طور هڪ امتحاني ۽ لاڳاپيل ڪاليجن جي نگراني ڪندڙ اداري طور ڪم ڪندي رهي.

1947ع کان 1951ع تائين يونيورسٽيءَ ۾ باقاعده تدريسي شعبن جو وسيع نظام موجود نه هو. ان جو مکيه ڪم امتحانن جو انتظام، نتيجن جي تياري، ڊگرين جي منظوري ۽ لاڳاپيل تعليمي ادارن جي معاملن جي نگراني ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

هيءَ صورتحال ان دور جي ڪيترين ڏکڻ ايشيائي يونيورسٽين جي امتحاني ۽ الحاقي نظام سان مشابهت رکندي هئي.

=== پاڪستان جي قيام کان پوءِ صورتحال ===

14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪراچي نئين ملڪ جي وفاقي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.

سنڌ يونيورسٽيءَ جو قيام ان کان اڳ ٿي چڪو هو، پر ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل نين سياسي، انتظامي ۽ تعليمي حالتن ان جي مستقبل تي اثر وڌو.

سنڌ جي اعليٰ تعليم لاءِ هڪ مستقل تدريسي مرڪز قائم ڪرڻ جي ضرورت برقرار رهي، ڇاڪاڻ ته ڪراچيءَ ۾ وفاقي ادارن جي واڌ ۽ انتظامي تبديلين سبب يونيورسٽيءَ جي ڊگهي مدي واري ترقيءَ لاءِ وڌيڪ مناسب انتظام گهربل هو.

=== حيدرآباد ڏانهن منتقلي، 1951ع ===

1951ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ کي ڪراچيءَ مان حيدرآباد منتقل ڪيو ويو. هن منتقليءَ سان يونيورسٽيءَ جي تاريخ جو ٻيو اهم مرحلو شروع ٿيو.

[[علامه آءِ آءِ قاضي]] اپريل 1951ع ۾ وائيس چانسلر مقرر ٿيو. اڳوڻي رجسٽرار محمد حسين ترڪ جي احوال موجب هن 9 اپريل 1951ع تي عهدي جون ذميواريون سنڀاليون ۽ يونيورسٽيءَ جو عملو 4 مئي 1951ع تي حيدرآباد پهتو.&lt;ref name=&quot;TurkKazi&quot;&gt;{{cite web |last=Turk |first=Muhammad Husain |title=Allama I.I. Kazi as Vice Chancellor of Sindh University of Jamshoro |url=https://mhturk.blogspot.com/p/allama-i.html |website=Muhammad Hussain Turk |language=en}}&lt;/ref&gt;

حيدرآباد منتقل ٿيڻ کان پوءِ يونيورسٽيءَ ۾ باقاعده تدريس شروع ٿي. سڀ کان پهرين تعليم جو شعبو قائم ڪيو ويو، جيڪو اڳتي هلي تعليم جي فئڪلٽيءَ ۾ تبديل ٿيو. ان کان پوءِ قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، ٻولين ۽ انساني علمن جا ٻيا شعبا قائم ٿيڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

انهيءَ تبديليءَ سان سنڌ يونيورسٽي هڪ امتحاني اداري مان تدريسي ۽ تحقيقي يونيورسٽيءَ جي حيثيت ڏانهن وڌڻ شروع ڪيو.

[[فائل:Marvi Hostel. University of Sindh, Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|260px|ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ماروي هاسٽل، جيڪا ڪئمپس جي رهائشي سهولتن جو حصو آهي.]]

== سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام جا اهم تاريخي مرحلا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #8CAAC1;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;font-size:110%;&quot; | سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام ۽ ابتدائي ترقيءَ جي تاريخ
|-
! style=&quot;background:#DDEAF5;color:#173B5D;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#DDEAF5;color:#173B5D;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#DDEAF5;color:#173B5D;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1936ع
| سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ صوبو بڻيو
| سنڌ لاءِ الڳ اعليٰ تعليمي اداري جي ضرورت وڌيڪ نمايان ٿي
|-
| 24 جون 1940ع
| سنڌ يونيورسٽي ڪميٽيءَ بابت سرڪاري قرارداد نمبر 607-B/40
| يونيورسٽيءَ جي قيام لاءِ رسمي تحقيقي ۽ مشاورتي عمل شروع ٿيو
|-
| 1942ع
| سنڌ يونيورسٽي ڪميٽيءَ جي رپورٽ
| تجويز ڪيل يونيورسٽيءَ جي ڍانچي بابت سفارشون
|-
| 15 مارچ 1945ع
| سنڌ يونيورسٽي بل اسيمبليءَ ۾ پيش ٿيو
| قانونسازيءَ جو اهم مرحلو
|-
| 22 فيبروري 1947ع
| بل ٻيهر اسيمبليءَ ۾ پيش ٿيو
| قانوني منظوريءَ ڏانهن اڳڀرائي
|-
| 28 مارچ 1947ع
| گورنر سنڌ جي منظوري
| قانون کي گورنر جي توثيق حاصل ٿي
|-
| 3 اپريل 1947ع
| سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ سرڪاري گزيٽ ۾ شايع ٿيو
| يونيورسٽيءَ جي قانوني قيام جو بنياد
|-
| 13–14 اپريل 1947ع
| ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽيءَ جي شروعات
| اداري جو انتظامي آغاز
|-
| 23 اپريل 1947ع
| اي. بي. حليم وائيس چانسلر جون ذميواريون سنڀاليون
| ابتدائي انتظامي تنظيم
|-
| 1947ع–1951ع
| امتحاني ۽ الحاقي اداري طور ڪم
| تدريسي يونيورسٽيءَ کان اڳ وارو مرحلو
|-
| اپريل 1951ع
| علامه آءِ آءِ قاضي وائيس چانسلر ٿيو
| تدريسي توسيع ۽ ادارتي ترقيءَ جي نئين دور جي شروعات
|-
| مئي 1951ع
| ڪراچيءَ مان حيدرآباد ڏانهن منتقلي
| باقاعده تدريسي يونيورسٽيءَ جو مرحلو
|}


=== علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي وائيس چانسلري ۽ تعليمي سڌارا، 1951ع–1959ع ===

[[علامه آءِ آءِ قاضي]] جي وائيس چانسلريءَ وارو دور [[سنڌ يونيورسٽي]] جي تاريخ ۾ تدريسي، تحقيقي ۽ انتظامي توسيع جو اهم مرحلو هو. 1951ع ۾ [[ڪراچي]] مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ يونيورسٽيءَ کي هڪ مڪمل تدريسي اداري طور ترقي ڏيڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. ان کان اڳ، 1947ع کان 1951ع تائين، يونيورسٽي بنيادي طور امتحاني ۽ الحاقي اداري جي حيثيت سان ڪم ڪندي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

علامه قاضيءَ جي دور ۾ يونيورسٽيءَ جي تدريسي شعبن جي تنظيم، اعليٰ تعليم لاءِ استادن جي مقرري، تدريسي سهولتن جي واڌ ۽ مستقل ڪئمپس جي قيام تي خاص ڌيان ڏنو ويو. يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب تعليم جو شعبو پهريون باقاعده تدريسي شعبو هو، جنهن کي بعد ۾ تعليم جي فئڪلٽيءَ جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن ۽ انساني علمن جا شعبا قائم ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

علامه قاضيءَ جي علمي ۽ انتظامي خدمتن بابت يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تقريبن ۽ تاريخي احوالن ۾ سندس ڪردار کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SUKaziTribute&quot;&gt;{{cite web |title=Book on Allama I.I. Kazi launched at Sindh University |url=https://news.usindh.edu.pk/Web/news_detail?id=717 |website=University of Sindh News |publisher=University of Sindh |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-date=2025-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615202628/https://news.usindh.edu.pk/Web/news_detail?id=717 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== تعليم ۽ ٻين شعبن جي قيام ====

1951ع ۾ حيدرآباد ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ تعليم جي شعبي سان گڏ ٻين علمن جي تدريس لاءِ پڻ انتظام ڪيا ويا.

1953ع ۾ قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي قائم ٿي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري احوال موجب ان جي شروعات ڪيميا، رياضي ۽ طبعيات جي شعبن سان ٿي. 1954ع ۾ نباتيات، 1955ع ۾ حيوانيات ۽ جاگرافي، جڏهن ته 1956ع ۾ ارضيات جو شعبو شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SUNaturalSciences&quot;&gt;{{cite web |title=Faculty of Natural Sciences |url=https://usindh.edu.pk/faculty_about/fns |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن شعبن جي قيام سان سنڌ جي شاگردن لاءِ سائنس جي مختلف علمن ۾ مقامي سطح تي اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جا موقعا وڌيا.

==== تاريخ جي تدريس ۽ تحقيق ====

1952ع–1953ع دوران حيدرآباد جي پراڻي ڪئمپس ۾ مسلم تاريخ جو شعبو قائم ٿيو. يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب هي شعبو بعد ۾ تاريخ جي ٻين تدريسي شعبن سان گڏجي مختلف انتظامي تبديلين مان گذريو.&lt;ref name=&quot;SUMuslimHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Department of Muslim History |url=https://usindh.edu.pk/dept_about/mh |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخ جو شعبو شروعاتي دور ۾ اقتصاديات ۽ پوءِ سياسي سائنس جي شعبي سان لاڳاپيل رهيو. فيبروري 1959ع ۾ ان کي آزاد شعبي جي حيثيت ملي.&lt;ref name=&quot;SUHistoryDepartment&quot;&gt;{{cite web |title=Department of History |url=https://usindh.edu.pk/dept_about/gh |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تدريس ====

1952ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سنڌي شعبي جي قيام سان سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اعليٰ تعليم لاءِ هڪ اهم ادارتي بنياد فراهم ٿيو.

[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سنڌي ٻولي، ادب، لوڪ ادب ۽ تاريخي تحقيق سان لاڳاپيل نمايان عالمن مان هو، جنهن سنڌ يونيورسٽيءَ جي شروعاتي علمي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.

سنڌي شعبي جي قيام سان سنڌي ادب جي تاريخ، ٻوليءَ جي مطالعي، تنقيد ۽ تحقيقي ڪم کي يونيورسٽيءَ جي تدريسي نظام ۾ جاءِ ملي.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2025&quot;/&gt;

=== حيدرآباد ۾ مستقل جاءِ جي ضرورت ===

1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين يونيورسٽيءَ جي تدريسي شعبن، استادن ۽ شاگردن جي ضرورتن ۾ واڌ ٿي چڪي هئي. حيدرآباد ۾ موجود عمارتون ۽ زمين يونيورسٽيءَ جي مستقبل جي وسيع تعليمي منصوبن لاءِ ناڪافي سمجهيون ويون.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب انهيءَ ضرورت سبب هڪ اهڙي نئين ڪئمپس جو تصور سامهون آيو، جتي تدريسي عمارتن، تجربگاهن، ڪتابخانن، رهائشي سهولتن، راندين جي ميدانن ۽ انتظامي آفيسن لاءِ مناسب زمين موجود هجي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي نظر ۾ يونيورسٽيءَ جي ترقي رڳو نوان تدريسي شعبا قائم ڪرڻ تائين محدود نه هئي، پر هڪ مستقل علمي ماحول پيدا ڪرڻ پڻ ان منصوبي جو حصو هو.

=== مستقل ڪئمپس لاءِ زمين جي ڳولا، 1954ع–1955ع ===

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڄامشوري واري ڪئمپس جي قيام بابت هڪ تفصيلي تاريخي احوال موجود آهي. ڪتاب جي صفحن 184–195 ۾ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي سرڪاري عملدارن سان ملاقاتن، مالي امداد جي درخواستن، زمين حاصل ڪرڻ جي ڪوششن ۽ تعميراتي انتظام جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;&gt;{{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |chapter=سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام ۽ ڄامشوري ۾ تعمير جو احوال |pages=184–195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

==== سرڪاري مالي امداد جون ڪوششون ====

ڪتاب جي صفحن 184–185 موجب 1954ع ۽ 1955ع دوران يونيورسٽيءَ جي ترقيءَ لاءِ سرڪاري مالي مدد حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. انهن ۾ صوبائي حڪومت جي مالي کاتي، تعليم سان لاڳاپيل عملدارن ۽ ٻين ذميوار شخصيتن سان رابطا شامل هئا.

ان وقت يونيورسٽيءَ جي مالي ضرورتن ۾ تدريسي شعبن جي توسيع، تعميراتي ڪم، ضروري سامان، ڪتابخانا ۽ مستقل ڪئمپس لاءِ زمين حاصل ڪرڻ جا معاملا شامل هئا.

ڪتاب ۾ ان دور جي مالي سيڪريٽري رضا صاحب ۽ ٻين عملدارن سان رابطا ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. انهن ڪوششن جو مقصد يونيورسٽيءَ جي ترقيءَ لاءِ مناسب سرڪاري وسيلا حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== زرعي زمين حاصل ڪرڻ جون مشڪلاتون ====

ڪتاب جي صفحن 185–187 موجب شروعاتي مرحلي ۾ حيدرآباد جي ڀرپاسي موجود زرعي زمين تي پڻ غور ڪيو ويو.

زمين جي ملڪيت، قيمت، خريداريءَ جي شرطن ۽ سرڪاري منظوريءَ بابت مختلف مسئلا سامهون آيا. انهن سببن ڪري ڪجهه شروعاتي رٿائون عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيون.

ڪتاب ۾ ڄاڻايل انهن ڪوششن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مستقل ڪئمپس لاءِ مناسب زمين حاصل ڪرڻ هڪ ڊگهو انتظامي مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

=== ڄامشوري جي چونڊ، 1955ع ===

[[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|260px|ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو مرڪزي دروازو.]]

1955ع ۾ [[ڄامشورو|ڄامشوري]] جي ٽڪريالي علائقي کي سنڌ يونيورسٽيءَ جي مستقل ڪئمپس لاءِ چونڊيو ويو. هي علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي، حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري احوال موجب ڄامشوري جي چونڊ جو هڪ بنيادي سبب اهو هو ته حيدرآباد شهر ۾ يونيورسٽيءَ جي وڏي پيماني تي توسيع لاءِ مناسب زمين موجود نه هئي. ڄامشوري ۾ نسبتاً کليل ۽ ٽڪريالي زمين مستقل يونيورسٽي ٽائون جي قيام لاءِ وڌيڪ موزون سمجهي وئي.

ان وقت ڄامشوري جو اهو علائقو گهڻي ڀاڱي غير آباد هو. بعد ۾ تدريسي عمارتن، رهائشي ڪالونين، رستن، ڪتابخانن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير سان ان جي شهري ۽ تعليمي اهميت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

==== يونيورسٽي ٽائون جو تصور ====

ڄامشوري ۾ رٿيل نئين ڪئمپس جو مقصد هڪ اهڙو مستقل تعليمي مرڪز قائم ڪرڻ هو، جتي مختلف تدريسي ۽ تحقيقي سرگرميون هڪ ئي علائقي ۾ منظم ڪري سگهجن.

ان منصوبي ۾ تدريسي شعبن، تجربگاهن، انتظامي عمارتن، استادن ۽ شاگردن جي رهائش، ڪتابخانن، راندين جي ميدانن ۽ ٻين بنيادي سهولتن لاءِ جاءِ رکڻ جي ضرورت هئي.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ ڄامشوري جي ڪئمپس کي هڪ يونيورسٽي ٽائون جي صورت ۾ ترقي ڏيڻ واري تصور سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

=== ڄامشوري لاءِ سرڪاري منظوري ۽ رٿابندي، 1955ع–1956ع ===

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 187–190 ۾ ڄامشوري جي زمين، سرڪاري امداد ۽ ڪئمپس جي رٿابنديءَ بابت مختلف گڏجاڻين ۽ خط و ڪتابت جو احوال ڏنو ويو آهي.

ڪتاب موجب 1955ع ۾ يونيورسٽيءَ جي مستقل تعمير لاءِ زمين جي انتظام، مالي مدد ۽ حڪومتي منظوريءَ جا معاملا اهميت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== 1955ع جون گڏجاڻيون ====

ڪتاب جي صفحي 188 ۾ جون 1955ع دوران حيدرآباد ۾ سرڪاري عملدارن سان ٿيل رابطن ۽ گڏجاڻين جو ذڪر ملي ٿو.

انهن گڏجاڻين جو تعلق يونيورسٽيءَ جي مستقل ڪئمپس لاءِ زمين، تعميراتي انتظام ۽ مالي سهائتا سان هو.

ان مرحلي ۾ ڄامشوري جي رٿا کي عملي صورت ڏيڻ لاءِ مختلف سرڪاري ادارن جي تعاون جي ضرورت هئي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== 1956ع ۾ منصوبابنديءَ جي پيش رفت ====

1956ع دوران ڄامشوري جي مستقل ڪئمپس لاءِ عمارتن جي رٿابندي، تعميراتي انتظام ۽ مالي ضرورتن بابت ڪم جاري رهيو.

ڪتاب جي صفحن 189–191 ۾ ان سال سرڪاري عملدارن سان ملاقاتن، تعميراتي رٿائن ۽ منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل ماهرن جي خدمتن بابت احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== معمارن ۽ منصوبابنديءَ جي ماهرن جون خدمتون ====

ڄامشوري ۾ يونيورسٽي ٽائون جي تعمير لاءِ مناسب تعميراتي رٿا ۽ عمارتن جي ترتيب جي ضرورت هئي.

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 188–191 ۾ منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل هڪ ماهر، جنهن جو نالو سنڌي متن ۾ ڊاڪٽر ڊاڪر جي صورت ۾ پڙهجي ٿو، ۽ ٻين فني ماهرن سان رابطا ڪرڻ جو ذڪر آهي.

ڪتاب ۾ ڏنل نالي جي اصل انگريزي صورت جي وڌيڪ دستاويزي تصديق ضروري آهي؛ تنهنڪري هن مرحلي تي ان شخص کي ڪنهن مخصوص عالمي معمار سان قطعي طور منسوب ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== 8 اپريل 1956ع جو تاريخي مرحلو ====

ڪتاب جي صفحي 191 موجب 8 اپريل 1956ع تي ڄامشوري جي يونيورسٽي ٽائون جي رٿابنديءَ سان لاڳاپيل اهم ڪم ۽ گڏجاڻيون ٿيون.

ان دور جي منصوبابنديءَ ۾ تدريسي عمارتن، رهائشي سهولتن، رستن ۽ ٻين ضروري اڏاوتن جي ترتيب بابت غور ڪيو ويو.

اهي ڪوششون ڄامشوري ۾ مستقل ڪئمپس قائم ڪرڻ جي ڊگهي عمل جو حصو هيون.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

=== 1957ع–1958ع: بنيادي سهولتون ۽ تعميراتي انتظام ===

1957ع ۽ 1958ع دوران ڄامشوري جي ڪئمپس لاءِ بنيادي سهولتن جي انتظام ۽ تعميراتي ڪم جي رٿابندي جاري رهي.

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 191–193 ۾ پاڻيءَ جي فراهمي، زميني ٽانڪين، پمپ هائوس، رستن ۽ تعميراتي انتظام سان لاڳاپيل معاملن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

==== پاڻيءَ جي فراهمي ====

ڄامشوري جي ٽڪريالي علائقي ۾ مستقل تعليمي ڪئمپس قائم ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي هڪ اهم ضرورت هئي.

تعميراتي رٿائن ۾ پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ ٽانڪين، پمپ هائوس ۽ پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام بابت غور ڪيو ويو.

اهي سهولتون تدريسي عمارتن سان گڏ مستقبل جي رهائشي آبادين لاءِ پڻ ضروري هيون.

==== رستن ۽ عمارتن جي رٿابندي ====

ٽڪريالي زمين تي مختلف تدريسي ۽ رهائشي عمارتن کي ڳنڍڻ لاءِ رستن ۽ آمدرفت جي نظام جي ضرورت هئي.

ڪتاب موجب 1957ع ۽ 1958ع دوران تعميراتي انتظام، عمارتن جي رٿابندي ۽ انهن جي نگرانيءَ بابت ڪيترائي معاملا سرڪاري سطح تي بحث هيٺ رهيا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

=== 1958ع جو مارشل لا ۽ يونيورسٽيءَ جي انتظاميه ===

7 آڪٽوبر 1958ع تي پاڪستان ۾ پهريون ملڪ گير [[مارشل لا]] لاڳو ٿيو. ان کان پوءِ ملڪ جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 192–194 ۾ مارشل لا کان پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ جي تعميراتي معاملن ۽ انتظامي نگرانيءَ بابت اختلافن جو احوال ڏنو ويو آهي.

ڪتاب موجب علامه آءِ آءِ قاضيءَ کي يونيورسٽيءَ جي تعميراتي ڪمن جي معيار، فني نگراني ۽ انتظامي فيصلن بابت ڳڻتي هئي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

=== علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي استعيفيٰ، 1959ع ===

1959ع ۾ علامه آءِ آءِ قاضي سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلريءَ تان استعيفيٰ ڏني.

25 مئي 1959ع جي تاريخ سندس استعيفيٰ سان منسوب ڪئي وئي آهي. علامه قاضيءَ جي حياتيءَ بابت شايع ٿيل هڪ احوال موجب 1958ع جي مارشل لا کان پوءِ يونيورسٽيءَ جي انتظامي معاملن ۾ ٻاهرين مداخلت بابت پيدا ٿيل اختلاف سندس استعيفيٰ جو سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;KaziLife&quot;&gt;{{cite web |title=Allama I.I. Kazi – A Few Glimpses from His Life |url=https://pakistaniat.com/2007/07/23/allama-iikazi-a-few-glimpses-from-his-life/comment-page-11/ |website=All Things Pakistan |date=23 July 2007 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 194–195 ۾ پڻ تعميراتي انتظام، سرڪاري عملدارن جي مداخلت ۽ يونيورسٽيءَ جي انتظامي معاملن بابت اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhSU&quot;/&gt;

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ اخباري رپورٽ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ علمي تقريب دوران علامه قاضيءَ جي استعيفيٰ جي تاريخ 25 مئي 1959ع ڄاڻائي وئي ۽ ان کي مارشل لا کان پوءِ پيدا ٿيل حالتن سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;KaziResignationBR&quot;&gt;{{cite news |title=Services of Allama Kazi eulogized |url=https://www.brecorder.com/news/3624555 |work=Business Recorder |language=en}}&lt;/ref&gt;

علامه قاضيءَ جي استعيفيٰ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ابتدائي تاريخ ۾ هڪ اهم انتظامي تبديلي هئي. ان وقت تائين يونيورسٽيءَ ۾ ڪيترائي تدريسي شعبا قائم ٿي چڪا هئا ۽ ڄامشوري جي مستقل ڪئمپس جي قيام لاءِ زمين جي چونڊ ۽ تعميراتي رٿابنديءَ جا اهم مرحلا مڪمل ٿي چڪا هئا.

=== 1959ع کان ڄامشوري جي ترقياتي منصوبن جو نئون مرحلو ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب ڄامشوري جي ڪئمپس جي ترقياتي منصوبن جي شروعات 1959ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

ان کان اڳ 1955ع کان 1958ع تائين زمين جي چونڊ، سرڪاري منظوري، تعميراتي رٿابندي ۽ بنيادي سهولتن جي انتظام بابت ڪوششون جاري رهيون هيون.

1959ع کان پوءِ ڪئمپس جي تعميراتي ترقي مرحليوار اڳتي وڌي. 1961ع ۾ سائنس فئڪلٽيءَ جا گهڻا تدريسي شعبا ڄامشوري منتقل ٿيا، جڏهن ته آرٽس ۽ هيومينٽيز جي شعبن جي منتقلي 1970ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

=== علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي دور جي تاريخي اهميت ===

1951ع کان 1959ع تائين علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي وائيس چانسلريءَ واري دور ۾ سنڌ يونيورسٽي هڪ امتحاني اداري مان تدريسي ۽ تحقيقي يونيورسٽيءَ ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل مان گذري.

ان دور ۾ تعليم، قدرتي سائنسن، تاريخ ۽ ٻين علمن جا تدريسي شعبا قائم ٿيا؛ حيدرآباد ۾ يونيورسٽيءَ جي تدريسي سرگرمين کي منظم ڪيو ويو؛ ۽ ڄامشوري ۾ مستقل ڪئمپس لاءِ زمين جي چونڊ، تعميراتي رٿابندي ۽ مالي امداد حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري احوال ۾ علامه آءِ آءِ قاضيءَ کي ڄامشوري واري ڪئمپس جي تصور سان خاص طور لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي. سندس علمي ۽ انتظامي خدمتن جي اعتراف طور ڄامشوري جي مرڪزي ڪئمپس کي '''علامه آءِ آءِ قاضي ڪئمپس''' جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

== 1951ع کان 1959ع تائين اهم تاريخي واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #8BA9C4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ يونيورسٽيءَ جي تدريسي ترقي ۽ ڄامشوري ڪئمپس جي رٿابندي
|-
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | سال يا تاريخ
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1951ع
| علامه آءِ آءِ قاضي وائيس چانسلر ٿيو
| تدريسي ۽ انتظامي توسيع جي نئين دور جي شروعات
|-
| مئي 1951ع
| يونيورسٽي ڪراچيءَ مان حيدرآباد منتقل ٿي
| باقاعده تدريسي اداري طور ترقي
|-
| 1952ع
| سنڌي شعبي جو قيام
| سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اعليٰ تعليم جي ترقي
|-
| 1952ع–1953ع
| مسلم تاريخ جي شعبي جو قيام
| تاريخ جي اعليٰ تدريس ۾ واڌ
|-
| 1953ع
| قدرتي سائنسن جي فئڪلٽي قائم ٿي
| ڪيميا، رياضي ۽ طبعيات جي تدريس
|-
| 1954ع
| نباتيات جو شعبو قائم ٿيو
| حياتياتي علمن ۾ توسيع
|-
| 1955ع
| حيوانيات ۽ جاگرافي جا شعبا شامل ٿيا
| سائنس جي تدريسي دائري ۾ واڌ
|-
| 1955ع
| ڄامشوري کي مستقل ڪئمپس لاءِ چونڊيو ويو
| يونيورسٽي ٽائون جي قيام جو بنياد
|-
| 1956ع
| ارضيات جو شعبو قائم ٿيو
| قدرتي سائنسن ۾ وڌيڪ توسيع
|-
| 1955ع–1956ع
| ڄامشوري جي زمين ۽ تعميراتي رٿابنديءَ بابت سرڪاري ڪوششون
| مستقل ڪئمپس لاءِ انتظامي تياري
|-
| 1957ع–1958ع
| پاڻي، رستن ۽ تعميراتي انتظام بابت رٿابندي
| بنيادي سهولتن جي تياري
|-
| 7 آڪٽوبر 1958ع
| پاڪستان ۾ مارشل لا لاڳو ٿيو
| سياسي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ تبديلي
|-
| فيبروري 1959ع
| تاريخ جي شعبي کي آزاد حيثيت ملي
| تاريخ جي تدريس لاءِ الڳ ادارتي تنظيم
|-
| 25 مئي 1959ع
| علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي استعيفيٰ
| ابتدائي وائيس چانسلريءَ واري دور جو خاتمو
|-
| 1959ع
| ڄامشوري جي ترقياتي منصوبن جي شروعات
| مستقل ڪئمپس جي تعمير ڏانهن اڳڀرائي
|}


== ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ترقي، 1959ع کان پوءِ ==

[[فائل:University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|thumb|260px|ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي مرڪزي ڪئمپس جو دروازو.]]

1959ع کان پوءِ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي ترقيءَ جو اهم مرحلو [[ڄامشورو|ڄامشوري]] ۾ مستقل ڪئمپس جي تعمير ۽ تدريسي شعبن جي مرحليوار منتقليءَ سان شروع ٿيو. يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب نئين ڪئمپس جي ترقيءَ جو ڪم 1950ع واري ڏهاڪي جي آخري سالن ۾ شروع ٿيو. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر پري، [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي واقع هي ڪئمپس بعد ۾ [[علامه آءِ آءِ قاضي]] جي نالي سان منسوب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

ڄامشوري جي ڪئمپس جي تعمير هڪ مرحليوار عمل هو. تدريسي شعبن جي منتقليءَ سان گڏ انتظامي آفيسن، تجربگاهن، ڪتابخانن، شاگردن جي رهائش، استادن جي گهرن، رستن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي ترقي پڻ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;SUJamshoro&quot;/&gt;

=== تدريسي شعبن جي مرحليوار منتقلي ===

==== سائنس جي شعبن جي منتقلي، 1961ع ====

1961ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سائنس فئڪلٽيءَ جا گهڻا تدريسي شعبا حيدرآباد مان ڄامشوري جي نئين ڪئمپس ڏانهن منتقل ٿيا. ان منتقليءَ سان ڄامشوري ۾ باقاعده تدريسي ۽ تحقيقي سرگرمين کي وڌيڪ منظم انداز ۾ جاري رکڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

قدرتي سائنسن جي فئڪلٽيءَ جا شروعاتي شعبا ڪيميا، طبعيات، رياضي، نباتيات، حيوانيات، جاگرافي ۽ ارضيات هئا. انهن شعبن جو قيام 1953ع کان 1956ع تائين مختلف مرحلن ۾ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;SUNaturalSciences&quot;/&gt;

ڄامشوري ۾ وڌيڪ جاءِ جي دستيابيءَ سان سائنسي تدريس ۽ تحقيق لاءِ تجربگاهن، تدريسي عمارتن ۽ ٻين سهولتن جي ترقيءَ جا موقعا پيدا ٿيا.

==== آرٽس ۽ هيومينٽيز جي شعبن جي منتقلي، 1970ع ====

1970ع ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز جي شعبن جي ڄامشوري ڏانهن منتقلي ٿي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ ۾ 1961ع ۾ سائنس جي شعبن ۽ 1970ع ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز جي شعبن جي منتقليءَ کي نئين ڪئمپس جي ترقيءَ جا ٻه اهم مرحلا قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

انهن منتقليءَ کان پوءِ يونيورسٽيءَ جي تدريسي سرگرمين جو وڏو حصو ڄامشوري ۾ مرڪوز ٿيڻ لڳو، جڏهن ته حيدرآباد جو پراڻو ڪئمپس پڻ يونيورسٽيءَ جي تاريخي ۽ تعليمي ڍانچي جو حصو رهيو.

=== ڄامشوري جي ڪئمپس جون عمارتون ۽ بنيادي سهولتون ===

[[فائل:University of Sindh, Jamshoro (Raod to Indus Highway) - panoramio.jpg|thumb|260px|سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڄامشوري واري ڪئمپس کي ڳنڍيندڙ رستو.]]

ڄامشوري جي مستقل ڪئمپس جي تعمير سان تدريسي ۽ انتظامي عمارتن، شاگردن جي رهائش، راندين جي ميدانن ۽ ٻين سهولتن جي ترقيءَ جو سلسلو شروع ٿيو.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب ڪئمپس ۾ مختلف تدريسي شعبن، ادارن ۽ مرڪزن لاءِ عمارتون قائم ڪيون ويون. شاگردن لاءِ رهائشي هاسٽلون، راندين جون سهولتون ۽ استادن توڙي عملي لاءِ رهائشي انتظام پڻ ڪئمپس جي ترقيءَ جو حصو بڻيا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

وقت گذرڻ سان ڄامشوري جو علائقو سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. سنڌ يونيورسٽيءَ کان سواءِ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] جهڙن ادارن جي موجودگيءَ سان ڄامشوري جي تعليمي اهميت وڌيڪ وڌي.

=== شاگردن جي رهائش ۽ راندين جون سهولتون ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڄامشوري واري ڪئمپس ۾ شاگردن جي رهائش لاءِ هاسٽلن جو انتظام تدريسي سهولتن سان گڏ ترقي ڪندو رهيو.

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ ۾ شاگردن جي رهائشي هالن سان گڏ راندين جي سهولتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ حيدر بخش جتوئي پويلين، راندين جا ميدان ۽ عورتن لاءِ فاطمه جناح جمنازيم شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

اهي سهولتون يونيورسٽيءَ جي تعليمي سرگرمين سان گڏ شاگردن جي جسماني تربيت ۽ غير نصابي سرگرمين لاءِ پڻ اهم رهيون آهن.

== انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي تاريخ ==

[[فائل:Department of Sindhology, University of Sindh, Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|280px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جي عمارت، ڄامشورو. تصوير 2009ع ۾ ورتل آهي.]]

[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ يونيورسٽيءَ جو هڪ تحقيقي ۽ ثقافتي ادارو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، ثقافت، تهذيب، فنون ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل مواد گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ ۽ ان تي تحقيق کي هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;/&gt;

=== سنڌي اڪيڊمي جو قيام، 1962ع ===

1962ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ '''سنڌي اڪيڊمي''' جي نالي سان هڪ ادارو قائم ڪيو. ان وقت يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر ڊاڪٽر [[رضي الدين صديقي]] هو.

اڪيڊميءَ جي شروعاتي مقصدن ۾ سنڌ بابت مختلف ٻولين ۾ لکيل ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌي، ٻين پاڪستاني ٻولين، انگريزي، فارسي ۽ عربيءَ ۾ تحقيقي مواد شايع ڪرڻ شامل هو.

اڪيڊميءَ جي شروعاتي انتظام ۽ علمي سرگرمين ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]]، محمد حنيف صديقي، [[پير حسام الدين راشدي]] ۽ غلام علي الانا جهڙن عالمن حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Institute of Sindhology |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري احوال موجب سنڌي اڪيڊميءَ جي شروعات حيدرآباد جي پراڻي ڪئمپس ۾ هڪ ننڍڙي ڪمري مان ٿي هئي.

=== انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جو نالو، 1964ع ===

1964ع ۾ سنڌي اڪيڊميءَ جي مشاورتي بورڊ اداري جو نالو ۽ حيثيت تبديل ڪري '''انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي''' رکڻ جو فيصلو ڪيو.

ان تبديليءَ سان اداري جي تحقيقي دائري کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. سنڌالاجيءَ جي تصور هيٺ سنڌ جي تاريخ، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي کي مختلف علمي شعبن جي مدد سان مطالعي هيٺ آڻڻ جو مقصد اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;/&gt;

=== مستقل عمارت جو بنياد، 1972ع ===

10 ڊسمبر 1972ع تي ڄامشوري ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي مستقل عمارت جو بنياد رکيو ويو.

عمارت جي تعمير ۾ سنڌ جي روايتي اڏاوتي ۽ آرائشي نمونن کي اهميت ڏني وئي. اداري جي سرڪاري بيان موجب عمارت جي اڏاوت ۾ اسلامي ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل تعميراتي طرز جا اثر ڏسي سگهجن ٿا، جڏهن ته [[هالا]] جي ڪاشيءَ جو ڪم پڻ ان جي آرائش جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;/&gt;

=== نئين عمارت ۾ منتقلي، 1978ع ===

1978ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي پنهنجي مستقل عمارت ۾ منتقل ٿيو.

نئين عمارت ۾ تحقيقي لائبريري، انتظامي شعبا، عجائب گهر، آرٽ گيلري، تصويري ۽ فلمي مواد سان لاڳاپيل حصا ۽ ٻيون ثقافتي سهولتون قائم ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;/&gt;

=== تحقيقي ۽ اشاعتي سرگرميون ===

انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي تحقيقي سرگرمين ۾ سنڌي ليکڪن بابت معلومات گڏ ڪرڻ، ڪتابن جون ببليوگرافيون مرتب ڪرڻ، قلمي نسخن جي فهرست سازي ۽ تحقيقي مواد جي اشاعت شامل آهي.

اداري جي سرڪاري تحقيقي رڪارڊ موجب 1974ع ۾ ''سنڌي ليکڪن جي ڊائريڪٽري''، 1976ع ۾ 1947ع کان 1973ع تائين شايع ٿيل سنڌي ڪتابن جي ببليوگرافي ۽ 1980ع ۾ قلمي نسخن جو تشريحي ڪيٽلاگ شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhologyResearch&quot;&gt;{{cite web |title=Research Cell |url=https://usindh.edu.pk/page/269 |website=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن اشاعتن سنڌي ٻولي، ادب ۽ تاريخ تي تحقيق ڪندڙ عالمن لاءِ بنيادي حوالاجاتي مواد مهيا ڪيو.

== علامه آءِ آءِ قاضي مرڪزي لائبريري ==

[[فائل:C L University Of Sindh.jpg|thumb|280px|سنڌ يونيورسٽيءَ جي علامه آءِ آءِ قاضي مرڪزي لائبريري.]]

[[علامه آءِ آءِ قاضي مرڪزي لائبريري]] سنڌ يونيورسٽيءَ جي اهم تعليمي ۽ تحقيقي سهولتن مان هڪ آهي.

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري احوال موجب مرڪزي لائبريريءَ جي موجوده عمارت 1975ع ۾ فعال ٿي. هيءَ عمارت ڄامشوري جي ڪئمپس ۾ هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع آهي، جتان سنڌو درياهه جي پاسي وارو علائقو نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SULibrary&quot;&gt;{{cite web |title=Allama I.I. Kazi Central Library |url=https://developer.usindh.edu.pk/usindh/page/20 |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتابن ۽ قلمي نسخن جو ذخيرو ===

مرڪزي لائبريريءَ ۾ مختلف علمن سان لاڳاپيل ڪتابن کان سواءِ مشرقي ٻولين جو مواد، ناياب ڪتاب ۽ قلمي نسخا پڻ محفوظ آهن.

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري لائبريري صفحي تي ڏنل انگن موجب مرڪزي لائبريري، سيمينار لائبريرين ۽ لاڳاپيل ڪئمپس جي گڏيل ذخيري ۾ لکين ڪتاب شامل آهن. ساڳئي صفحي تي لڳ ڀڳ 711 قلمي نسخن ۽ 25 هزار ناياب ڪتابن جو پڻ ذڪر ٿيل آهي؛ اهي انگ انهيءَ صفحي تي ڄاڻايل ذخيري جا آهن، نه ڪي لازمي طور موجوده سال جي تصديق ٿيل ڳڻپ.&lt;ref name=&quot;SULibrary&quot;/&gt;

لائبريريءَ جون سهولتون شاگردن، استادن ۽ محققن لاءِ علمي مواد تائين رسائيءَ جو اهم ذريعو آهن.

=== لائبريري سائنس جي تدريس ===

سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جي تدريس جو ادارتي آغاز 1965ع ۾ ٿيو. شروعات ۾ سرٽيفڪيٽ ۽ ڊپلوما سطح جا پروگرام شروع ڪيا ويا.

1970ع–1971ع ۾ لائبريري سائنس جو پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما شروع ٿيو. بعد ۾ ماسٽرز ۽ ٻين تعليمي پروگرامن جي اضافي سان هي شعبو لائبريري، انفارميشن سائنس ۽ آرڪائيوز جي مطالعي جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SULibraryScience&quot;&gt;{{cite web |title=Department of Library Information Science &amp; Archive Studies |url=https://usindh.edu.pk/dept_about/ls |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

== يونيورسٽيءَ جي قانوني ۽ انتظامي ترقي ==

=== 1947ع جو بنيادي قانون ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جو قيام 1947ع ۾ منظور ٿيل سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ تحت ٿيو.

ان قانون يونيورسٽيءَ جي اداري، انتظام، تعليمي اختيارن ۽ امتحاني ذميوارين لاءِ بنيادي قانوني ڍانچو مهيا ڪيو.

=== 1972ع جون قانوني تبديليون ===

1972ع ۾ سنڌ جي اعليٰ تعليمي ادارن جي قانوني ۽ انتظامي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون.

سنڌ حڪومت جي سرڪاري قانوني رڪارڊ موجب 30 سيپٽمبر 1972ع تي '''University of Sind Ordinance, 1972'''، آرڊيننس نمبر XVI، جاري ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindOrdinance1972&quot;&gt;{{cite web |title=Sindh Ordinances, 1972 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ORDINANCE&amp;Year=1972 |website=Sindh Code |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ '''University of Sindh Act, 1972''' يونيورسٽيءَ جي بنيادي قانونن مان هڪ بڻيو. سنڌ حڪومت جي يونيورسٽين ۽ بورڊن واري کاتي جي قانون سازيءَ جي فهرست ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ لاءِ 1972ع جو ايڪٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhUniversitiesLegislation&quot;&gt;{{cite web |title=Acts, Rules, Policies &amp; Amendments |url=https://universitiesboards.sindh.gov.pk/legislations |website=Universities and Boards Department |publisher=Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن قانوني انتظامن جو تعلق يونيورسٽيءَ جي اختيارن، انتظامي ادارن، تعليمي معاملن ۽ قانوني حيثيت سان هو.

=== بعد وارا قانوني سڌارا ===

وقت گذرڻ سان سنڌ يونيورسٽيءَ جي قانون ۾ مختلف ترميمون ڪيون ويون.

2015ع ۾ شايع ٿيل '''Sindh Universities and Institutes Laws (Amendment) Act, 2014'''، سنڌ ايڪٽ نمبر V، 2015ع، ۾ پڻ سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ 1972ع جي ڪجهه شقن ۾ ترميمون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhUniversitiesAmendment2015&quot;&gt;{{cite web |title=The Sindh Universities and Institutes Laws (Amendment) Act, 2014, Sindh Act No. V of 2015 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/acts/Sindh%20Act%20No.V%20of%202015.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=6 January 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري يونيورسٽيءَ جي موجوده قانوني ۽ انتظامي حيثيت بيان ڪرڻ وقت صرف 1947ع يا 1972ع جي قانون جو حوالو ڪافي نه آهي، پر بعد ۾ نافذ ٿيل لاڳاپيل ترميمن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== تعليمي ۽ تحقيقي سرگرمين جي توسيع ==

=== فئڪلٽين ۽ تدريسي شعبن جي ترقي ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تدريسي نظام ۾ وقت سان گڏ قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، آرٽس، تعليم، اسلامي اڀياس، ڪامرس ۽ بزنس ايڊمنسٽريشن جهڙن علمن جون فئڪلٽيون ۽ تدريسي شعبا شامل ٿيا.

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب مختلف فئڪلٽين تحت تدريسي شعبن، ادارن ۽ تحقيقي مرڪزن جو قيام يونيورسٽيءَ جي مسلسل ترقيءَ جو حصو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

=== اعليٰ تحقيقي ڊگريون ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تدريسي ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جي تعليم سان گڏ ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي سطح جي تحقيق پڻ شامل آهي.

تحقيقي پروگرامن ذريعي مختلف علمن ۾ اعليٰ درجي جي تحقيق ۽ ماهر افرادي قوت جي تياريءَ جا موقعا مهيا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

=== الحاقي ڪاليجن سان تعليمي لاڳاپا ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي شروعاتي ذميوارين ۾ ڪاليجن جو الحاق، امتحانن جو انتظام ۽ تعليمي معيار جي نگراني شامل هئي.

تدريسي يونيورسٽيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ کان پوءِ پڻ الحاقي ڪاليجن سان ان جو تعليمي ۽ امتحاني تعلق برقرار رهيو.

يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخي صفحي تي چار قانوني ڪاليجن ۽ 74 ڊگري ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪاليجن جي الحاق جو ذڪر ملي ٿو. اهي انگ ان سرڪاري صفحي تي ڄاڻايل صورتحال سان لاڳاپيل آهن؛ موجوده تعداد لاءِ جديد الحاقي فهرست ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

== سنڌ يونيورسٽيءَ جي ترقيءَ جي تاريخي اهميت ==

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تاريخ ۾ 1959ع کان پوءِ وارو دور مستقل ڪئمپس جي تعمير، تدريسي شعبن جي ڄامشوري ڏانهن منتقلي ۽ تحقيقي ادارن جي قيام جي لحاظ کان اهم آهي.

1961ع ۾ سائنس جي شعبن ۽ 1970ع ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز جي شعبن جي منتقليءَ سان ڄامشوري جي ڪئمپس کي سنڌ يونيورسٽيءَ جي مکيه تدريسي مرڪز جي حيثيت حاصل ٿي.

1962ع ۾ سنڌي اڪيڊميءَ جو قيام، 1964ع ۾ ان جو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ۾ تبديل ٿيڻ، 1975ع ۾ مرڪزي لائبريريءَ جي موجوده عمارت جو فعال ٿيڻ ۽ 1978ع ۾ سنڌالاجيءَ جي مستقل عمارت ڏانهن منتقلي يونيورسٽيءَ جي علمي ۽ ثقافتي ترقيءَ جا نمايان مرحلا هئا.

انهن ادارن سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي مطالعي لاءِ تحقيقي سهولتون پيدا ڪيون ۽ يونيورسٽيءَ جي تعليمي دائري کي تدريسي شعبن کان اڳتي وڌائي ثقافتي ورثي جي دستاويز سازيءَ تائين پهچايو.

== 1959ع کان 1978ع تائين اهم تاريخي واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #9BAEC2;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ يونيورسٽيءَ جي تعليمي، تحقيقي ۽ ادارتي ترقي
|-
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | اهميت
|-
| 1959ع
| ڄامشوري جي ڪئمپس جي ترقياتي منصوبن جي شروعات
| مستقل تعليمي مرڪز جي تعمير
|-
| 1961ع
| سائنس جا گهڻا شعبا ڄامشوري منتقل ٿيا
| نئين ڪئمپس ۾ تدريسي سرگرمين جي توسيع
|-
| 1962ع
| سنڌي اڪيڊمي قائم ٿي
| سنڌ بابت تحقيق ۽ اشاعت جو ادارتي بنياد
|-
| 1964ع
| سنڌي اڪيڊميءَ جو نالو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي رکيو ويو
| سنڌ جي تهذيب، تاريخ ۽ ثقافت تي وسيع تحقيق
|-
| 1965ع
| لائبريري سائنس جي تدريس شروع ٿي
| لائبريري ۽ معلوماتي علم جي تعليم
|-
| 1970ع
| آرٽس ۽ هيومينٽيز جا شعبا ڄامشوري منتقل ٿيا
| مکيه تدريسي سرگرمين جي ڄامشوري ۾ مرڪزيت
|-
| 1970ع–1971ع
| لائبريري سائنس جو پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما شروع ٿيو
| پيشوراڻي تعليم جي توسيع
|-
| 30 سيپٽمبر 1972ع
| يونيورسٽي آف سنڌ آرڊيننس نمبر XVI جاري ٿيو
| قانوني ۽ انتظامي ڍانچي ۾ تبديلي
|-
| 10 ڊسمبر 1972ع
| انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي مستقل عمارت جو بنياد
| تحقيقي ۽ ثقافتي سهولتن لاءِ مستقل عمارت
|-
| 1974ع
| سنڌي ليکڪن جي ڊائريڪٽري شايع ٿي
| سنڌي ادب جي دستاويز سازي
|-
| 1975ع
| علامه آءِ آءِ قاضي مرڪزي لائبريريءَ جي موجوده عمارت فعال ٿي
| علمي ۽ تحقيقي وسيلن جي مرڪزيت
|-
| 1976ع
| سنڌي ڪتابن جي ببليوگرافي شايع ٿي
| سنڌي ڪتابن جي حوالاجاتي فهرست سازي
|-
| 1978ع
| انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي نئين عمارت ۾ منتقل ٿيو
| عجائب گهر، لائبريري ۽ تحقيقي شعبن جي توسيع
|}


== سنڌ يونيورسٽيءَ جي جديد تاريخ ۽ تعليمي توسيع ==

[[سنڌ يونيورسٽي]] جي تاريخ ۾ 1980ع کان پوءِ وارو دور تدريسي ۽ تحقيقي سرگرمين جي توسيع، سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ ڪئمپس جي قيام، اعليٰ تعليمي ادارن سان ادارتي لاڳاپن ۽ تعليمي انتظام ۾ تبديلين سان لاڳاپيل آهي.
يونيورسٽيءَ جي بنيادي حيثيت هڪ سرڪاري تدريسي ۽ تحقيقي اداري جي رهي آهي، جنهن سان مختلف دورن ۾ سنڌ جا ڪيترائي ڪاليج ۽ تعليمي ادارا لاڳاپيل رهيا آهن. انهن مان ڪجهه ادارا بعد ۾ الڳ يونيورسٽين جي صورت ۾ قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;&gt;{{cite report |title=Prospectus 2021 |url=https://admission.usindh.edu.pk/eportal_resource/files/Prospectus_2021.pdf |publisher=University of Sindh |year=2021 |language=en |chapter=About the University}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ ٻين يونيورسٽين جي قيام سان تاريخي لاڳاپا ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري پروسپيڪٽس موجب [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا اڳوڻا ادارتي ڍانچا مختلف دورن ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ماتحت يا ان جي شاخن سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
انهن ادارن جي الڳ يونيورسٽين طور ترقيءَ سان سنڌ ۾ انجنيئرنگ، زراعت ۽ عام اعليٰ تعليم لاءِ جدا انتظامي ۽ تعليمي مرڪز قائم ٿيا.

==== مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي ====

[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي]] ڄامشوري ۾ واقع هڪ سرڪاري انجنيئرنگ يونيورسٽي آهي.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخي پروسپيڪٽس ۾ مهراڻ يونيورسٽيءَ کي انهن ادارن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي ماضيءَ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي شاخن سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
انجنيئرنگ جي اعليٰ تعليم لاءِ الڳ اداري جي ترقيءَ سان ڄامشوري ۾ فني ۽ سائنسي تعليم جي ادارتي دائري ۾ واڌ ٿي.

==== سنڌ زرعي يونيورسٽي ====

[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]]، سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو هڪ سرڪاري ادارو آهي.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري پروسپيڪٽس ۾ سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ کي پڻ اڳوڻن لاڳاپيل ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
زرعي تعليم لاءِ جدا يونيورسٽيءَ جي قيام سان سنڌ ۾ زراعت، زرعي سائنسن ۽ لاڳاپيل علمن جي تدريس ۽ تحقيق لاءِ مخصوص ادارتي ڍانچو قائم ٿيو.

==== شاهه عبداللطيف يونيورسٽي ====

[[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[خيرپور]]، سنڌ جي اهم سرڪاري يونيورسٽين مان هڪ آهي.

خيرپور ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي شاخ جي ترقيءَ کان پوءِ ان کي الڳ يونيورسٽيءَ جي صورت ڏني وئي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري پروسپيڪٽس ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ کي اڳوڻين شاخن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
1986ع ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ جي قيام سان خيرپور ۽ ڀرپاسي جي ضلعن ۾ اعليٰ تعليم لاءِ هڪ الڳ سرڪاري يونيورسٽي موجود ٿي.

=== ميڊيڪل ڪاليجن سان اڳوڻا الحاقي لاڳاپا ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي امتحاني ۽ الحاقي ڪردار جو هڪ اهم پاسو سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن سان ان جو تاريخي تعلق هو.
يونيورسٽيءَ جي 2021ع واري پروسپيڪٽس موجب هي ادارا مختلف دورن ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ سان الحاق ۾ رهيا:

* [[لياقت ميڊيڪل ڪاليج]]، ڄامشورو؛
* [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، لاڙڪاڻو؛
* [[پيپلز ميڊيڪل ڪاليج]]، نوابشاهه.

سنڌ يونيورسٽي انهن ادارن لاءِ امتحاني ذميواريون پڻ ادا ڪندي رهي. بعد ۾ انهن ميڊيڪل ادارن جي اعليٰ تعليمي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون ۽ لاڳاپيل ميڊيڪل يونيورسٽيون قائم ٿيون.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
اهو الحاقي تعلق انهن ادارن جي سڌيءَ طرح سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڪئمپس هجڻ جي برابر نه هو؛ تنهنڪري انهن جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت الحاق ۽ ماتحت ڪئمپس جي قانوني حيثيت ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌ يونيورسٽيءَ جي علائقائي ڪئمپس جي ترقي ==

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تدريسي سرگرمين کي ڄامشوري ۽ حيدرآباد کان ٻاهر وڌائڻ لاءِ سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ ڪئمپس قائم ڪيا ويا.
انهن ڪئمپس جو مقصد ڀرپاسي جي ضلعن جي شاگردن، خاص ڪري انهن شاگردن کي، اعليٰ تعليم جا موقعا مهيا ڪرڻ هو، جن لاءِ ڄامشوري جي مرڪزي ڪئمپس ۾ پڙهڻ نسبتاً ڏکيو هو.

=== لاڙ ڪئمپس، بدين ===

[[بدين]] ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو '''لاڙ ڪئمپس''' قائم ڪيو ويو، جنهن ذريعي سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ اعليٰ تعليم جا موقعا فراهم ڪيا ويا.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي 2026ع جي داخلا بابت سرڪاري اشتهار موجب لاڙ ڪئمپس ۾ بزنس ايڊمنسٽريشن، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي ٻولي ۽ ادب سميت مختلف تدريسي پروگرام پيش ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SUAdmissions2026&quot;&gt;{{cite report |title=Advertisement for Admissions 2026 |url=https://admission.usindh.edu.pk/admission/assets/advertisement_2026.pdf |publisher=University of Sindh |year=2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪئمپس، دادو ===

[[دادو]] ۾ '''محترمه بينظير ڀٽو شهيد سنڌ يونيورسٽي ڪئمپس''' قائم ڪيو ويو.
2026ع جي سرڪاري داخلا اشتهار موجب هن ڪئمپس ۾ بزنس ايڊمنسٽريشن، انگريزي ٻولي ۽ ادب ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جا تدريسي پروگرام شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SUAdmissions2026&quot;/&gt;

=== ٺٽو ڪئمپس ===

[[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڪئمپس جو قيام ضلعي ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي شاگردن لاءِ اعليٰ تعليم جي سهولتن ۾ واڌ جو حصو هو.
2026ع جي سرڪاري داخلا اشتهار موجب ٺٽي ڪئمپس ۾ بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪمپيوٽر سائنس ۽ انگريزي ٻولي ۽ ادب جا پروگرام پيش ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SUAdmissions2026&quot;/&gt;

=== خان بهادر سيد الله آندو شاهه ڪئمپس، نوشهرو فيروز ===

[[نوشهرو فيروز]] ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو '''خان بهادر سيد الله آندو شاهه ڪئمپس''' قائم ڪيو ويو.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تعارفي صفحي موجب هي ڪئمپس نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي شاگردن کي مقامي سطح تي اعليٰ تعليم مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪيو ويو. ان جي قيام لاءِ سيد ظفر علي شاهه طرفان زمين مهيا ڪرڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SUNaushehroCampus&quot;&gt;{{cite web |title=Khan Bahadur Syed Allahndo Shah Sindh University Campus Naushehro Feroze |url=https://usindh.edu.pk/page/50 |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;
2026ع جي سرڪاري داخلا اشتهار ۾ هن ڪئمپس لاءِ بزنس ايڊمنسٽريشن، انگريزي ٻولي ۽ ادب ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جا پروگرام درج هئا.&lt;ref name=&quot;SUAdmissions2026&quot;/&gt;

== لاڙڪاڻي ڪئمپس مان يونيورسٽي آف لاڙڪاڻو جو قيام ==

[[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو ڪئمپس پڻ قائم رهيو، جنهن بعد ۾ علائقي ۾ هڪ آزاد سرڪاري يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي رٿا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
2023ع ۾ سنڌ حڪومت '''يونيورسٽي آف لاڙڪاڻو ايڪٽ، 2023ع''' منظور ڪيو، جنهن کي سنڌ ايڪٽ نمبر XXXIV، 2023ع طور شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;LarkanaAct2023&quot;&gt;{{cite act |title=The University of Larkano Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000011.pdf |date=2023 |jurisdiction=Sindh, Pakistan |publisher=Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن قانون ۾ لاڙڪاڻي جي مختلف سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن کي گڏ ڪري هڪ جامع يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو.
انهن ادارن ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو لاڙڪاڻي ڪئمپس، قائد عوام يونيورسٽيءَ جو لاڙڪاڻي وارو ڪئمپس، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج ڏوڪري ۽ شهيد بينظير ڀٽو لا ڪاليج لاڙڪاڻو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;LarkanaAct2023&quot;/&gt;
ايڪٽ جي دفعه 60 موجب انهن ادارن جي اڳوڻي قانوني حيثيت بابت لاڳاپيل نوٽيفڪيشن ۽ قانوني انتظام نئين ايڪٽ جي نفاذ سان ختم ٿيڻا هئا.
انهيءَ ڪري لاڙڪاڻي جي اڳوڻي سنڌ يونيورسٽي ڪئمپس کي سنڌ يونيورسٽيءَ جي موجوده فعال ڪئمپس جي فهرست ۾ شامل ڪرڻ وقت ان جي نئين قانوني حيثيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== ميرپورخاص ۾ آزاد يونيورسٽيءَ جي قيام ==

[[ميرپورخاص]] ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڪئمپس پڻ قائم رهي آهي.
2023ع ۾ سنڌ حڪومت '''يونيورسٽي آف ميرپورخاص ايڪٽ''' منظور ڪيو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري گزيٽ ۾ هي قانون سنڌ ايڪٽ نمبر XXXVI، 2023ع طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;MirpurkhasAct2023&quot;&gt;{{cite web |title=Sindh Acts, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&amp;Year=2023 |website=Sindh Code |publisher=Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;
ميرپورخاص ۾ الڳ يونيورسٽيءَ جي قانوني قيام سان علائقي جي اعليٰ تعليم جي انتظام لاءِ نئون ادارتي بنياد فراهم ٿيو.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي ميرپورخاص ڪئمپس ۽ نئين يونيورسٽيءَ جي قانوني ۽ انتظامي منتقليءَ جي تفصيل لاءِ لاڳاپيل ايڪٽ، سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ يونيورسٽين جي موجوده رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهڻ گهرجي.

== موجوده تعليمي ڍانچو ==

سنڌ يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪئمپس ڄامشوري ۾ واقع آهي. ان کان سواءِ حيدرآباد جو تاريخي پراڻو ڪئمپس ۽ مختلف علائقائي ڪئمپس پڻ يونيورسٽيءَ جي تدريسي تاريخ جو حصو رهيا آهن.
يونيورسٽيءَ جي 2026ع واري سرڪاري ويب سائيٽ تي آرٽس، قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، تعليم، اسلامي اڀياس، فارميسي، ڪامرس ۽ بزنس ايڊمنسٽريشن، انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل فئڪلٽين ۽ انتظامي عهديدارن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SUOfficial2026&quot;&gt;{{cite web |title=University of Sindh |url=https://usindh.edu.pk/ |website=University of Sindh |publisher=University of Sindh |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;
يونيورسٽيءَ جي تعليمي پروگرام، الحاقي ڪاليجن ۽ ڪئمپس جو تعداد وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿو. تنهنڪري موجوده انگ اکر يونيورسٽيءَ جي جديد سالياني رپورٽ، پروسپيڪٽس يا سرڪاري داخلا دستاويزن مطابق بيان ڪرڻ گهرجن.

=== تحقيق ۽ اشاعت ===

سنڌ يونيورسٽيءَ جي تدريسي سرگرمين سان گڏ تحقيق ۽ علمي اشاعت جو نظام پڻ ترقي ڪندو رهيو آهي.
يونيورسٽيءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تي '''Office of Research, Innovation and Commercialization'''، '''Quality Enhancement Cell''' ۽ '''Sindh University Research Journal''' جهڙن ادارن ۽ وسيلن جا ڳنڍڻا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SUOfficial2026&quot;/&gt;
اهي ادارا ۽ وسيلا يونيورسٽيءَ جي تحقيق، علمي اشاعت ۽ تدريسي معيار سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو آهن.

== سنڌ جي اعليٰ تعليم ۾ تاريخي ڪردار ==

سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام سان سنڌ ۾ هڪ الڳ صوبائي يونيورسٽيءَ جو بنياد پيو، جيڪا شروعات ۾ امتحاني ۽ الحاقي اداري طور ڪم ڪندي هئي.
1951ع ۾ حيدرآباد ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ يونيورسٽيءَ تدريسي ۽ تحقيقي اداري جي حيثيت اختيار ڪئي. ڄامشوري ۾ مستقل ڪئمپس جي قيام سان مختلف تدريسي شعبن، تجربگاهن، ڪتابخانن ۽ تحقيقي مرڪزن کي هڪ وسيع تعليمي ماحول ۾ ترقي ڪرڻ جا موقعا مليا.
سنڌ يونيورسٽيءَ جو تاريخي ڪردار رڳو پنهنجي تدريسي شعبن تائين محدود نه رهيو. مهراڻ يونيورسٽي، سنڌ زرعي يونيورسٽي ۽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ سان اڳوڻن ادارتي لاڳاپن، ميڊيڪل ڪاليجن جي الحاق ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ ڪئمپس جي قيام وسيلي يونيورسٽيءَ سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جي ادارتي واڌ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SUProspectus2021&quot;/&gt;
سنڌالاجي، سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تدريس، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابخانن جي ترقيءَ ذريعي يونيورسٽيءَ سنڌ جي علمي ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ پڻ اهم وسيلا مهيا ڪيا.

== 1980ع کان پوءِ اهم تاريخي واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #91A8BF;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ يونيورسٽيءَ جي جديد ادارتي ارتقا
|-
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#DCEAF5;color:#173B5D;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1986ع
| خيرپور ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ جو قيام
| اڳوڻي لاڳاپيل شاخ مان الڳ يونيورسٽيءَ جي ترقي
|-
| 2000ع کان پوءِ
| سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ علائقائي ڪئمپس جي توسيع
| اعليٰ تعليم جي مقامي سهولتن ۾ واڌ
|-
| 2023ع
| يونيورسٽي آف لاڙڪاڻو ايڪٽ منظور ٿيو
| سنڌ يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي لاڙڪاڻي ڪئمپس سميت مختلف ادارن جي نئين يونيورسٽيءَ ۾ شموليت
|-
| 2023ع
| يونيورسٽي آف ميرپورخاص جو قانون منظور ٿيو
| ميرپورخاص ۾ الڳ سرڪاري يونيورسٽيءَ جو قانوني بنياد
|-
| 2026ع
| بدين، دادو، ٺٽي ۽ نوشهري فيروز جي ڪئمپس لاءِ سرڪاري داخلا پروگرام جاري ٿيا
| مختلف ضلعن ۾ تدريسي سرگرمين جو تسلسل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[علامه آءِ آءِ قاضي]]
* [[سنڌ يونيورسٽي اولڊ ڪئمپس، حيدرآباد]]
* [[ڄامشورو]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي]]
* [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]
* [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]
* [[يونيورسٽي آف لاڙڪاڻو]]
* [[يونيورسٽي آف ميرپورخاص]]
* [[سنڌ ۾ تعليم]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |chapter=سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام ۽ ڄامشوري ۾ تعمير جو احوال |pages=184–195 |language=sd}}
* {{cite book |last=سومرو |first=عبدالرزاق |editor-last=چانڊيو |editor-first=خالد |title=يادن جي ڳڙکيءَ مان |publisher=رائيٽرس ڪلب، لاڙڪاڻو |year=2011 |pages=64، 491–492 |language=sd}}
* {{cite report |title=Prospectus 2021 |url=https://admission.usindh.edu.pk/eportal_resource/files/Prospectus_2021.pdf |publisher=University of Sindh |year=2021 |language=en}}
* {{cite report |title=Undergraduate Prospectus 2025 |url=https://admission.usindh.edu.pk/admission/assets/Prospectus_2025.pdf |publisher=University of Sindh |year=2025 |language=en}}
* {{cite web |title=سنڌ يونيورسٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ%20يونيورسٽي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://usindh.edu.pk/ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://usindh.edu.pk/page/59 سنڌ يونيورسٽيءَ جي تاريخ]
* [https://usindh.edu.pk/page/101 انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]
* [https://admission.usindh.edu.pk/ سنڌ يونيورسٽيءَ جو داخلا پورٽل]
* [https://www.sindhlaws.gov.pk/ سنڌ حڪومت جو قانوني رڪارڊ]

[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تعليم]]
[[زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اعليٰ تعليم]]</text>
      <sha1>h6ixl1u8wzid139udbeoy9g5a2mloyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلشن ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4727</id>
    <revision>
      <id>425007</id>
      <parentid>387173</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35380" sha1="g6fq93azgjonv9lm5mqxrc7l01z89mj" xml:space="preserve">{{Short description|District of Karachi}}
{{Infobox settlement
| name = گلشن ضلعو
| native_name = ضلع گلشن
| settlement_type = [[ضلعو]]
| image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg
| image_alt = 
| image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون
| image_flag = 
| flag_alt = 
| image_seal = 
| seal_alt = 
| image_shield = 
| shield_alt = 
| nickname = 
| motto = 
| image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg
| map_alt = 
| map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو
| pushpin_map = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| pushpin_label_position = 
| coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| coor_pinpoint = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{flag|Sindh}}
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]]
| subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]]
| parts_type = ٽائون
| parts_style = coll
| parts = 4&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023|archive-date=7 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260907005609/https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]]
| p2 = [[گلشن ٽائون]]
| p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]]
| p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]]
| subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ
| subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]&lt;br&gt;[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]&lt;br&gt;[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]&lt;br&gt;[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]]
| established_title = قائم ٿيو
| established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور)
| established_title2 = بحال ڪيو ويو
| established_date2 = 11 جولائي، 2011ع
| founder = 
| seat_type = هيڊ ڪوارٽر&lt;ref&gt;
{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}&lt;/ref&gt;
| seat = ڊي سي ايسٽ آفيس
| government_footnotes = 
| government_type = ضلعي انتظاميه
| governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت
| leader_party = 
| leader_title = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name = الطاف شيخ&lt;ref&gt;
{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| unit_pref = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 139
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2023table1&quot;/&gt;
| population_as_of = 2023ع
| population_total = 3,913,656
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| demographics_type1 = تعليمي شرح 
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = تعليمي شرح 
| population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]]
| timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]]
| utc_offset1 = +05:00
| timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل  ۾ ناھي''
| utc_offset1_DST = 
| postal_code_type = زپ ڪوڊ 
| postal_code = 75300
| area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) 
| area_code = [[پاڪستان  ۾ ٽيليفون نمبر|021]]
| iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]]
| website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}}
| footnotes = 
| demographics1_info1 = {{
bulleted list|
'''ڪل:'''&lt;br /&gt;80.07% |
'''مرد:'''&lt;br /&gt;81.31% |
'''عورتون:'''&lt;br /&gt;78.65%
}}
| established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع
| established_title1 = ختم ڪيو ويو
| official_name = ڪراچي اوڀر 
| blank2_info = 42201-XXXXXXX-X
| blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ 
}}
'''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل [[ڪراچي ڊويزن]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]]
سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.&lt;ref&gt;[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012&lt;/ref&gt; نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
[[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]]
سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو.

سال 2000ع ۾ وفاقي حڪومت [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ضلعي نظام ختم ڪيو ويو. ان موقعي تي [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] کي چئن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي هيٺيان هئا:

* [[گلشن ٽائون]]
* [[جمشيد ٽائون]]
* [[ڪورنگي ٽائون]]
* [[شاهه فيصل ٽائون]]

11 جولاءِ 2011ع تي سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.&lt;ref&gt;[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012&lt;/ref&gt;

نومبر 2013ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جا ٽي اوڀر وارا ٽائون الڳ ڪري نئون [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] ضلعو قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] جو [[جمشيد ٽائون]] هن ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪراچي اوڀر ضلعو ٻن ٽائونن، جمشيد ۽ گلشن، تي مشتمل رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;District&quot;&gt;{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ ضلعي کي پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي [[سهراب ڳوٺ ٽائون]]، [[صفورا ڳوٺ|صفورا ٽائون]]، [[گلشن ٽائون]]، جناح ٽائون ۽ [[چنيسر ٽائون]] آهن. ضلعي ۾ مجموعي طور 43 يونين ڪائونسلون ۽ 172 وارڊ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾
67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي&lt;ref&gt; https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html &lt;/ref&gt;.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو&lt;ref name=&quot;برٽنيڪا &quot;&gt; https://www.britannica.com/place/Karachi- &lt;/ref&gt;. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي.

==آباديات==
ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt;، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. &lt;ref name=&quot; سٽي&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - &lt;/ref&gt;
{{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:&lt;ref&gt;{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;2023table20&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt; ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2023table12&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt; 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.&lt;ref name=&quot;2023table5&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;/&gt;

{{bar box
|title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;/&gt;
|titlebar=#FCD116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}}
{{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}}
{{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}}
{{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}}
}}

اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
|caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;2023table11&quot;/&gt;
|label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green
|label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold
|label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue
|label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown
|label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod
|label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat
|label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue
|label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey
|thumb=left
}}

2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;2023table11&quot;&gt;{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}&lt;/ref&gt;

==سياسي ۽ انتظامي ورھاست==
ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر
يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن.
===ٽائون===
نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي&lt;ref name=&quot; ڊان&quot;&gt; https://www.dawn.com/news/1055943- &lt;/ref&gt; ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.&lt;ref name=&quot;پوليٽڪ &quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.&lt;ref name=&quot;سما ٽي وي &quot;&gt; https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- &lt;/ref&gt;. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.&lt;ref name=&quot; ڪي ايم سي&quot;&gt;http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون&lt;ref name=&quot;پوليٽڪ&quot;/&gt;'''
|-
!#
! يونين ڪاميٽي
! تعلقو
! آبادي
|-
| 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 
||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 3 ||يو سي [[اعظم بستي]]  3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
|  5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5  ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]]  6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20  ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  || 
|-
| 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25
 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] ||
|-
| 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] ||
|-
| 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] ||
|-
| 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]]  ||
|-
| 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]]  ||
|-
| 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] 
|}ضلعي جي انتظامي ٽائونن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي.&lt;ref name=Dawn&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+جناح ٽائون
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''يونين ڪائونسل'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 1 [[پاڪستان ڪوارٽرز]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 2 [[سولجر بازار]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 3 [[پٽيل پاڙو]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 4 [[جمشيد ڪوارٽرز]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 5 مارٽن ڪوارٽرز
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 7 [[بهادرآباد]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 8 [[دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي|دهلي مرڪنٽائل]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 9 تونسيا لائين
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 10 [[جيڪب لائينز]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 11 جيڪب لائينز پٺيان
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+چنيسر ٽائون
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''يونين ڪائونسل'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 1 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس]] {{nobr|(''پاڪستان ايمپلائيز ڪوآپريٽو هائوسنگ سوسائٽي'') }}
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 2 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس-2]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 3 [[محمودآباد (ڪراچي)|محمودآباد]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 4 [[منظور ڪالوني]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 5 [[منظور ڪالوني]]-2
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 7 [[اختر ڪالوني]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 8 [[چنيسر ڳوٺ]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+سهراب ڳوٺ ٽائون
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''يونين ڪائونسل'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 1 الاصف اسڪوائر
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 2 نيو ڪوئيٽا ٽائون
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 3 سکيا ڳوٺ
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 4 ايوب ڳوٺ
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 5 خادم حسين ڳوٺ
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 6 [[احسن آباد]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 7 يوسف شاهه ڳوٺ
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 8 [[سبزي منڊي (ڪراچي)|سبزي منڊي]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+صفورا ٽائون
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''يونين ڪائونسل'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 1 [[عباس ٽائون]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 2 [[گلزارِ هجري]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 3 [[سچل ڳوٺ]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 4 الازهر گارڊن
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 5 جوهر ڪمپليڪس
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 6 [[پهلوان ڳوٺ]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 7 [[گلستانِ جوهر]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 8 [[ڪراچي سفاري پارڪ|سفاري پارڪ]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+گلشن اقبال ٽائون
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''يونين ڪائونسل'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 1 [[عيسيٰ نڳري]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 2 حسن اسڪوائر
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 3 [[جمالي ڪالوني]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 4 ضياءُ الحق ڪالوني
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 5 نيو ڌوراجي
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 6 [[ميٽروول ڪالوني|ميٽروول-3]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 7 [[شانتي نگر]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|يُو.سي. 8 [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]
|-
|}
{{Clear}}

===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون===
{{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}}
===ٿاڻا===
گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
===ديهن جي فهرست===


هيٺ ڪراچي اوڀر ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:&lt;ref name=&quot;Sindh Zameen&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ڪراچي اوڀر ضلعي جون ديهون
! تعلقو
! ديهن جو تعداد
! ديهون
|-
| '''گلشن اقبال تعلقو'''
| 5
| دوزان (حصو)، گجرو (حصو)، اوڪيواڙي، صفوران (حصو)، سونگل (حصو)
|-
| '''گلزار هجري تعلقو'''
| 5
| بٽي آمري، دوزان (حصو)، گجرو-1، [[سونگل]]، ٿومنگ
|}

==عدالتي نظام==
ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن&lt;ref name=&quot;سنڌ ھاء ڪورٽ&quot;/&gt;. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.&lt;ref name=&quot; سنڌ ھاء ڪورٽ&quot;&gt;http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -&lt;/ref&gt;.

==اسپتال ۽ تعليمي ادارا==
===اسپتال===
گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ [[آغا خان يونيورسٽي اسپتال]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305165754/http://agakhanhospitals.org/AKUH|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[لياقت نيشنل اسپتال]] موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}&lt;/ref&gt;

===تعليمي ادارا===
گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering &amp; Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}&lt;/ref&gt; [[ڪراچي يونيورسٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}&lt;/ref&gt; [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن.

==گيلري==
[[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]]
[[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
{{-}}

&lt;gallery&gt;
عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جا شهر]]
* [[ڪراچي جا ٽائون]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گلشن ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]]
[[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]]</text>
      <sha1>g6fq93azgjonv9lm5mqxrc7l01z89mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسماء الحسنیٰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6199</id>
    <revision>
      <id>425108</id>
      <parentid>422086</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93933" sha1="3tu1rpllmicwwf3qkmjxbkzovfyxk9j" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلام ۾ الله تعالیٰ جا سهڻا نالا ۽ صفتون}}

{{Redirect|البديع|مراڪش جي محل لاءِ|البديع محل}}
[[فائل:Allah names 1.svg|thumb|upright=2|عربي خطاطيءَ ۾ الله تعالیٰ جا نالا.]]


'''الله جا سھڻا نالا''' ({{langx|ar|أَسْمَاءُ ٱللَّٰهِ ٱلْحُسْنَىٰ|translit=ʾasmāʾu l-Lāhi l-ḥusnā|lit=الله جا سهڻا نالا}})، جن کي '''اسماءِ حسنيٰ''' پڻ چيو ويندو آهي، اهي نالا آهن، جن مان هر هڪ [[اسلام ۾ الله جون صفتون|الله تعالیٰ جي ڪنهن صفت]] کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Muhammad al-Sharif attributes of God&quot;&gt;{{cite book |author1=Mohammad Mahdi Al-Sharif |title=ALLAH'S MOST BEAUTIFUL NAMES: اسماء الله الحسنى [انكليزي] |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah |year=2014 |isbn=978-2745154811 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=gi5uDwAAQBAJ |access-date=20 August 2024 |language=en |quote=...Name &quot;Rahman&quot; and the characteristic it carries.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Mark W. Muesse |author1-link=Mark W. Muesse |title=Four Wise Men |publisher=BoD – Books on Demand |year=2018 |isbn=9780718895228 |page=240 |url=https://books.google.com/books?id=i8hxEAAAQBAJ |access-date=20 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;names and attributes difference; Risala&quot;&gt;{{cite web |author1=M. Saifudin Hakim |title=Sifat Allah: Apakah Hanya Tujuh atau Dua Puluh? (Bag. 3) |trans-title=الله جون صفتون: ڇا اهي رڳو ست آهن يا ويهه؟ (حصو ٽيون) |url=https://muslim.or.id/38229-sifat-allah-apakah-hanya-tujuh-atau-dua-puluh-03-2.html |website=muslim.or.id |date=9 April 2018 |publisher=Yayasan Pendidikan Islam Al-Atsari |access-date=19 August 2024 |language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;names and attributes difference; al-Hanan&quot;&gt;{{cite web |author1=Muhammad Al-Munajjid |author1-link=Muhammad Al-Munajjid |year=2019 |title=هل (الحنان) من صفات الله ؟ |trans-title=ڇا الحنان الله جي صفتن مان هڪ آهي؟ |url=https://islamqa.info/ar/answers/307585/هل-الحنان-من-صفات-الله |access-date=19 August 2024 |website=Islamqa.info |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Onomastics between Sacred and Profane&quot;&gt;{{cite book |author1=Oliviu Felecan |title=Onomastics between Sacred and Profane |date=2019 |publisher=Vernon Press |isbn=978-1622734016 |page=6 |access-date=20 August 2024 |url=https://books.google.com/books?id=uDpvDwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Al-Uthaymin |author1-link=Al-Uthaymin |url=https://books.google.com/books?id=_OS3DwAAQBAJ |editor1-last=bin Nashir bin Ibrahim As-Sulaiman |translator=Munirul Abidin |editor1-first=Fahd |title=Tuntunan Tanya-Jawab Akidah, Shalat, Zakat, Puasa, dan Haji |year=2019 |publisher=Darul Falah |isbn=978-979-3036-66-3 |page=72 |access-date=20 August 2024 |language=id}}&lt;/ref&gt; انهن نالن ۾ سمايل معنائون الله تعالیٰ جي لاڳاپيل صفتن ۽ خصوصيتن ڏانهن اشارو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=M. Ghulam Hussain Daleel |title=Kayinath: For Literature and Philanthropy |year=2023 |publisher=Notion Press |isbn=9798888839706 |url=https://books.google.com/books?id=lxCqEAAAQBAJ |access-date=20 August 2024}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪجهه نالا رڳو [[قرآن]] يا [[حديث]] مان معلوم ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا ٻنهي ماخذن ۾ ملن ٿا. بهرحال، انهن مان گهڻا نالا قرآن مجيد ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;morg10&quot; /&gt;

'''الله''' عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو [[ابراهيمي مذهبن]] ۾ خدا جي ذات لاءِ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |title=God |work=Islam: Empire of Faith |publisher=PBS |access-date=18 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327034958/http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |archive-date=27 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Encyclopedia of Christianity'' (2001)، «Islam and Christianity»: عربي ڳالهائيندڙ عيسائي ۽ يهودي پڻ خدا لاءِ لفظ «الله» استعمال ڪندا آهن.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gardet-allah&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047 |title=Allah |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online |first=L. |last=Gardet |access-date=2 May 2007 |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |publisher=Brill Online}}&lt;/ref&gt;
هڪ لساني تشريح موجب لفظ «الله»، عربيءَ جي حرفِ تعريف «ال» ۽ لفظ «إله» جي ميلاپ مان ٺهيو آهي، جنهن جي معنيٰ «اهو معبود» آهي.
&lt;ref name=&quot;EncyclopediaofIslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last1=Bearman
 |editor-first1=P. J.
 |editor-last2=Bianquis
 |editor-first2=Th.
 |editor-last3=Bosworth
 |editor-first3=C. E.
 |editor-last4=van Donzel
 |editor-first4=E.
 |editor-last5=Heinrichs
 |editor-first5=W. P.
 |title=The Encyclopaedia of Islam
 |edition=2nd
 |publisher=E. J. Brill
 |location=Leiden, Netherlands
 |year=1960–2005
 |language=en
 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eieo
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;
اهو تصور [[توحيد]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب الله ئي واحد معبود آهي. لفظ «الله» جو لساني تعلق عبرانيءَ جي «ايل» (El) ۽ آرامي ٻوليءَ جي «ايلاه» (Elah) جهڙن لفظن سان پڻ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&amp;q=ilah |author=Zeki Saritoprak |title=Allah |editor=Oliver Leaman |encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |page=34 |isbn=9780415326391 |access-date=11 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |author=Vincent J. Cornell |title=God: God in Islam |editor=Lindsay Jones |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |edition=2nd |publisher=MacMillan Reference USA |volume=5 |year=2005 |page=724}}&lt;/ref&gt;
لفظ «الله» کي خدا جو ذاتي نالو سمجهڻ يا نه سمجهڻ بابت جديد علمي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;Andreas Görke and Johanna Pink, ''Tafsir and Islamic Intellectual History: Exploring the Boundaries of a Genre'', Oxford University Press, ISBN 978-0-19-870206-1، ص 478.&lt;/ref&gt;

اسلامي اصطلاح ۾ «الله» کي خدا جو خاص ذاتي نالو سمجهيو ويندو آهي ۽ ان کي '''لفظِ جلاله''' پڻ چيو ويندو آهي. جيڪي عالم «الله» کي ذاتي نالو قرار ڏين ٿا، تن مان ڪي ان کي ڪنهن ٻئي لفظ مان نڪتل نٿا سمجهن. ٻين عالمن موجب، جيڪڏهن ان جي ڪا لغوي معنيٰ به هجي، تڏهن به خدا جي خاص نالي طور استعمال ٿيڻ کان پوءِ اها عام لغوي معنيٰ ثانوي حيثيت اختيار ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Allah |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/allah |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}&lt;/ref&gt;
مسلمان الله تعالیٰ لاءِ «رب»، «الرحمٰن» ۽ ٻين نالن کي پڻ استعمال ڪندا آهن. انگريزيءَ ۾ خدا لاءِ لفظ ''God'' پڻ استعمال ٿيندو آهي.
قرآن مجيد الله تعالیٰ جي نالن کي «اسماءِ حسنيٰ» يعني سڀ کان سهڻا نالا قرار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite Quran|7|180|style=ns}}، {{Cite Quran|17|110|style=ns}}، {{Cite Quran|20|8|style=ns}}، {{Cite Quran|59|24|style=ns}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1708 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813080535/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1708 |url-status=dead |archive-date=13 August 2018 |title=Names of God |website=Oxford Islamic Studies Online |language=en |access-date=13 August 2018}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|روايتي طور الله تعالیٰ جي نالن جو تعداد 99 ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته انهن سان گڏ «اسمِ اعظم» يعني الله جو سڀ کان وڏو نالو پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. قرآني تفسير جي ادب ۾ انهن نالن جي ذڪر لاءِ اهم آيتن مان سورت الاسراءَ جي آيت 110 آهي، جنهن ۾ فرمايو ويو آهي ته الله کي سڏيو يا رحمٰن کي سڏيو، جنهن به نالي سان سڏيو، سڀ سهڻا نالا انهيءَ جا آهن. اهڙيءَ طرح سورت الحشر جي آيتن 22 کان 24 ۾ الله تعالیٰ جون ڪيتريون ئي صفتون ۽ نالا بيان ٿيل آهن.|[[گيرهارڊ بوئرنگ]]|''God and God's Attributes''، ''Encyclopaedia of the Qurʾān''&lt;ref name=&quot;EoQ&quot;&gt;Böwering, Gerhard. «God and God's Attributes». ''Encyclopaedia of the Qurʾān''.&lt;/ref&gt;}}

اسلامي عقيدي موجب اهي نالا الله تعالیٰ جي ساراهه، حمد، ثنا، عظمت، ڪمال، جلال، رحمت، حڪمت، عدل، احسان ۽ ٻين مڪمل صفتن کي ظاهر ڪن ٿا.
مسلمان انهن نالن کي [[نماز]]، [[دعا]] ۽ [[ذڪر]] دوران استعمال ڪندا آهن. اسلامي روحانيت ۽ عقيدي ۾ انهن نالن کي وڏي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي بندو الله تعالیٰ جي صفتن کي سمجهڻ ۽ ساڻس روحاني تعلق مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.
عربيءَ کان سواءِ ٻين ٻولين سان تعلق رکندڙ مسلمان پڻ خدا لاءِ پنهنجي ٻولين جا لفظ استعمال ڪندا آهن. مثال طور [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ [[اردو ٻولي|اردو]] ۾ «خدا» جو لفظ عام آهي. [[عثماني ترڪي ٻولي]] ۾ «تنگري» (''Tengri'') پڻ الله جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Turks |volume=27 |page=472 |first=Charles Norton Edgcumbe |last=Eliot}}&lt;/ref&gt;

[[تصوف]] ۾، جنهن کي اڪثر اسلام جي باطني ۽ روحاني پهلوءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، الله تعالیٰ لاءِ «هُو» يا «هُوَ»، جنهن جي معنيٰ «اهو» آهي، ۽ فارسيءَ ۾ «پروردگار» جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا.
لفظ «هُو» عربي ضمير مان ورتل آهي، جيڪو قرآن مجيد جي ڪيترين آيتن ۾ الله تعالیٰ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. مثال طور سورت آل عمران جي آيت 18 ۾ «لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» جا لفظ آيل آهن.
[[وحدت الوجود]] جي هڪ صوفيانه تشريح موجب ڪائنات کي الله تعالیٰ جي نالن ۽ صفتن جي تجلي سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته مخلوقات جي وجود کي مطلق وجود جي مقابلي ۾ غير مستقل يا اعتباري حيثيت ڏني ويندي آهي.
[[حيدر آملي]] هن موضوع تي بحث ڪندي خير ۽ شر جي مظهرن جي وچ ۾ پڻ وجودي تعلق جي تشريح ڪئي ۽ [[شيطان]] جهڙن وجودن کي به خدائي جلالي صفتن جي ظهور جي تناظر ۾ بيان ڪيو.&lt;ref&gt;Ayman Shihadeh, ''Sufism and Theology'', Edinburgh University Press, 21 November 2007, ISBN 978-0-7486-3134-6، ص 54–56.&lt;/ref&gt;

== نالن جي معنيٰ، ترجمو ۽ مذهبي تشريح ==

[[فائل:Kuwait City Grand Mosque Interior Dome 3.jpg|thumb|left|[[ڪويت جي وڏي مسجد]] جي گنبذ جي اندرئين حصي ۾ الله تعالیٰ جا نالا.]]

اسلامي روايت ۾ الله تعالیٰ سان منسوب ڪجهه نالن جو ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ وقت معنوي ۽ عقيدتي مسئلا پيدا ٿين ٿا. اهي مسئلا خاص طور تڏهن سامهون اچن ٿا، جڏهن خدا جي شخصي تصور ۽ سندس ڪائناتي ۽ ماورائي حيثيت جي وچ ۾ فرق کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;W. Wesley Williams، خدا جي انساني صورت سان تشبيهه ۽ مذهبي تصور بابت تحقيق.&lt;/ref&gt;
مثال طور '''الْعَظِيمُ''' (العظيم) عربي مادّي «عظم» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ عظمت يا وڏائيءَ سان لاڳاپيل آهي. لغوي طور هي مادو جسماني وڏي هجڻ جي مفهوم سان پڻ تعلق رکي ٿو، پر الله تعالیٰ جي نالي طور ان کي عظمت ۽ شان جي معنيٰ ۾ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://quranx.com/Dictionaries/%D8%B9%D8%B8%D9%85 |title=English-Arabic Dictionaries |website=Quranx.com |access-date=8 July 2026}}&lt;/ref&gt;

الله تعالیٰ جي ماورائي حيثيت کي واضح ڪرڻ لاءِ ٿيندڙ ترجمن ۾ پڻ اهڙا معنوي اختلاف نظر اچن ٿا. مثال طور:

* '''المتكبر''' — پنهنجي عظمت ۽ برتريءَ وارو؛
* '''الجليل''' — جلال ۽ عظمت وارو؛
* '''المنتقم''' — بدلو وٺندڙ؛
* '''التواب''' — توبه قبول ڪندڙ.

انهن نالن جي لغوي معنائن ۽ اسلامي عقيدي ۾ انهن جي اصطلاحي مفهوم جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=He magnified himself; behaved proudly, haughtily, or insolently |url=https://quranx.com/Dictionaries/%D9%83%D8%A8%D8%B1 |website=Quranx.com}}&lt;/ref&gt;

[[علم الڪلام]] ۾ الله تعالیٰ جي صفتن جي اهڙي تشريح رد ڪئي ويندي آهي، جيڪا کيس مخلوقات سان مشابهت ڏئي. اسلامي عقيدي موجب الله تعالیٰ پنهنجي ذات ۽ صفتن ۾ مخلوق کان بي مثال آهي.
انهيءَ اصول کي '''تنزيه''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته الله تعالیٰ کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ واري تصور کي '''تشبيه''' چيو ويندو آهي.
ان هوندي به ڪيترن نالن جو ترجمو «سڀ کان وڌيڪ» يا «سڀ کان وڏو» جهڙن لفظن سان ڪيو ويندو آهي. مثال طور «اللّٰهُ أَكْبَرُ» جي معنيٰ «الله سڀ کان وڏو آهي» ڪئي ويندي آهي.

اسلامي عقيدي ۾ [[شرڪ]] مان مراد الله تعالیٰ جي ذات، عبادت، ارادي يا اختيار ۾ ڪنهن کي شريڪ قرار ڏيڻ آهي. انهيءَ تصور ۾ اهڙيون تشريحون پڻ بحث هيٺ اچن ٿيون، جيڪي الله تعالیٰ جي صفتن کي مخلوق جي محدود صفتن جهڙو سمجهن ٿيون.
قرآن مجيد ۾ بيان ٿيل ملائڪن، جهڙوڪ [[جبرائيل]] ۽ [[ميڪائيل]]، جي نالن جو لساني تعلق ٻين ابراهيمي مذهبي روايتن ۾ استعمال ٿيندڙ «ايل» (El) يا «اِل» سان جوڙيو ويندو آهي.
اسلامي دعائن جي شروعات ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ '''اللّٰهُمَّ''' بابت ڪجهه لساني ۽ مذهبي مطالعي ۾ عبراني لفظ «اِلوهيم» (''Elohim'') سان ممڪن تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;James Hastings (ed.), ''Encyclopaedia of Religion and Ethics'', جلد 6، T. &amp; T. Clark، 1913ع، ص 248.&lt;/ref&gt;
«اِلوهيم» عبراني ٻوليءَ جو جمع جي صورت وارو لفظ آهي، جيڪو خدا جي عظمت ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
جيتوڻيڪ قرآن مجيد ۾ خدا جي ذات ۽ سندس نبين جو ذڪر ابراهيمي مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي، پر عبراني نالو '''يهويٰ''' (''Yahweh'') يا '''جِهووا''' (''Jehovah'') اسلامي مذهبي اصطلاحن ۾ عام طور استعمال نٿو ٿئي.
قرآن مجيد ۾ الله تعالیٰ لاءِ '''رب''' جو لفظ گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي معنيٰ پالڻهار، مالڪ ۽ پرورش ڪندڙ آهي.
يهودي مذهبي روايت ۾ «يهويٰ» جي نالي جي تلفظ کان پاسو ڪرڻ جي رسم کي هزارين سالن کان هلندڙ مذهبي احترام ۽ پابنديءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.
هن رسم جو تعلق [[ڏهه حڪم|ڏهن حڪمن]] مان انهيءَ حڪم سان پڻ بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خدا جي نالي کي بي مقصد يا بي ادبيءَ سان استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/153869 |title=Bir Sessizliğin ya da Yhvh’nin Tarihi (YHVH’nin Telaffuz Edilmeme Olgusu Üzerine Bir Araştırma) |website=Dergipark.org |access-date=8 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== الله تعالیٰ جي نالن جي فهرست ==

[[فائل:99 names Tarshprint T-S NS 306.27.png|thumb|وچئين دور جي ڇاپي واري تختي تي الله تعالیٰ جي نالن جي 80 خانن تي مشتمل ترتيب.]]

مختلف اسلامي ماخذن ۾ الله تعالیٰ جي 99 نالن جون مختلف فهرستون ملن ٿيون.
سڀ کان وڌيڪ مشهور فهرست اها آهي، جيڪا نائين صدي عيسويءَ جي حديثن جي مجموعي '''[[جامع ترمذي]]''' ۾ موجود آهي ۽ جنهن جي روايت [[الوليد بن مسلم]] سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=al-Jawziyya |first=Ibn Qayyim |url=https://books.google.com/books?id=1XvnDwAAQBAJ&amp;dq=al-Tirmidh%C4%AB+4330&amp;pg=PA893 |title=Ranks of the Divine Seekers: A Parallel English-Arabic Text. Volume 1 |date=6 May 2020 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41341-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، [[امام ترمذي]] هن روايت بابت وضاحت ڪئي آهي ته اها حديث '''غريب''' آهي. سندس بيان موجب، [[ابو هريره]] کان اها حديث مختلف سندن سان روايت ڪئي وئي آهي، پر گهڻين روايتن ۾ الله تعالیٰ جي نالن جي مڪمل فهرست شامل نه آهي.
[[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابن ماجه]] ۽ ٻين حديثي ماخذن ۾ پڻ الله تعالیٰ جي نالن بابت روايتون ملن ٿيون، جڏهن ته انهن سان لاڳاپيل فهرستن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.
اهڙيءَ طرح [[حڪيم ترمذي]]، [[ابن عساڪر]] ۽ ٻين عالمن جي روايتن ۾ پڻ نالن جون مختلف ترتيبون ملن ٿيون.
اوائلي مسلمان مفسرن ۽ عالمن، جن ۾ [[جعفر صادق]]، [[سفيان بن عيينه]]، [[ابن حزم]]، [[قرطبي]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] شامل آهن، الله تعالیٰ جي 99 نالن جون پنهنجون مرتب ڪيل فهرستون پيش ڪيون آهن.


=== امام ترمذيءَ جي روايت موجب اسماءِ حسنيٰ جي فهرست ===

هيٺ الله تعالیٰ جي 99 نالن جي اها مشهور فهرست ڏنل آهي، جيڪا [[جامع ترمذي]] جي روايت سان منسوب آهي. نالن جون سنڌي معنائون انهن جي عام اسلامي ۽ لغوي مفهومن موجب ڏنل آهن. مختلف عالمن وٽ انهن نالن جي ترتيب، سند ۽ ڪن نالن جي ثبوت بابت اختلاف موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8BDD0; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; font-size:95%; line-height:1.65;&quot;
|+ style=&quot;background:#185C65; color:#FFFFFF; padding:12px; font-size:125%; font-weight:bold; border-bottom:4px solid #D9AE55;&quot; | اسماءِ حسنيٰ — الله تعالیٰ جا 99 سهڻا نالا
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; width:5%; text-align:center;&quot; | نمبر
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; width:13%; text-align:center;&quot; | تلفظ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; width:23%; text-align:center;&quot; | عربي نالو
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; width:35%;&quot; | سنڌي معنيٰ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; width:24%;&quot; | قرآني حوالا
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''1'''
| {{Audio|01-ar-rahman.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّحْمَٰنُ'''}}
| '''الرحمٰن''' — نهايت مهربان، بي انتها رحمت وارو، سڀني تي ٻاجهه ڪندڙ.&lt;ref name=&quot;Rahman Rahim difference&quot;&gt;{{cite book |author1=Muhammad Saed Abdul-Rahman |title=Tafsir Ibn Kathir Juz' 1 (Part 1): Al-Fatihah 1 to Al-Baqarah 141 2nd Edition |year=2013 |publisher=MSA Publication Limited |isbn=978-1861798268 |page=XXIV |url=https://books.google.com/books?id=mcxQCwAAQBAJ |access-date=15 August 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| [[سورت الفاتحه|1:1]]؛ [[سورت الرحمٰن|55:1]]؛ [[سورت طٰهٰ|20:5]]
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''2'''
| {{Audio|02-ar-rahim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّحِيمُ'''}}
| '''الرحيم''' — سدائين رحم ڪندڙ، ٻاجهارو، خاص رحمت فرمائيندڙ.&lt;ref name=&quot;Rahman Rahim difference&quot;/&gt;
| [[سورت الفاتحه|1:1]]؛ [[سورت البقره|2:37]]؛ [[سورت الاحزاب|33:43]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''3'''
| {{Audio|03-al-malik.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمَلِكُ'''}}
| '''الملڪ''' — بادشاهه، حقيقي حاڪم، سموري ڪائنات جو مالڪ.
| {{Cite Quran|59|23}}؛ {{Cite Quran|20|114}}؛ {{Cite Quran|23|116}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''4'''
| {{Audio|04-al-quddus.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقُدُّوسُ'''}}
| '''القدوس''' — نهايت پاڪ، هر عيب ۽ نقص کان پاڪ.
| {{Cite Quran|62|1}}؛ {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''5'''
| {{Audio|05-as-salam.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''السَّلَامُ'''}}
| '''السلام''' — سلامتيءَ وارو، امن ۽ سلامتي عطا ڪندڙ، هر نقص کان محفوظ.
| {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''6'''
| {{Audio|06-al-mumin.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُؤْمِنُ'''}}
| '''المؤمن''' — امن عطا ڪندڙ، امان ڏيندڙ، ڀروسو ۽ اطمينان بخشيندڙ.
| {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''7'''
| {{Audio|07-al-muhaymin.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُهَيْمِنُ'''}}
| '''المهيمن''' — نگهبان، سنڀاليندڙ، هر شيءِ تي مڪمل نگراني رکندڙ.
| {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''8'''
| {{Audio|08-al-aziz.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَزِيزُ'''}}
| '''العزيز''' — غالب، زبردست، بي انتها عزت ۽ طاقت وارو.
| {{Cite Quran|4|158}}؛ {{Cite Quran|9|40}}؛ {{Cite Quran|48|7}}؛ {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''9'''
| {{Audio|09-al-jabbar.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْجَبَّارُ'''}}
| '''الجبار''' — وڏي اقتدار وارو، پنهنجي حڪم کي نافذ ڪندڙ، ٽٽل حالتن کي سنواريندڙ.
| {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''10'''
| {{Audio|10-al-mutakabbir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُتَكَبِّرُ'''}}
| '''المتڪبر''' — نهايت عظمت وارو، وڏائي ۽ برتريءَ جو حقيقي مالڪ.
| {{Cite Quran|59|23}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''11'''
| {{Audio|11-al-khaliq.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْخَالِقُ'''}}
| '''الخالق''' — پيدا ڪندڙ، سموري ڪائنات جو خالق.
| {{Cite Quran|6|102}}؛ {{Cite Quran|13|16}}؛ {{Cite Quran|59|24}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''12'''
| {{Audio|12-al-bari.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَارِئُ'''}}
| '''البارئ''' — وجود ۾ آڻيندڙ، مخلوقات کي پيدا ڪندڙ.
| {{Cite Quran|59|24}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''13'''
| {{Audio|13-al-musawwir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُصَوِّرُ'''}}
| '''المصور''' — صورتون ٺاهيندڙ، هر مخلوق کي شڪل عطا ڪندڙ.
| {{Cite Quran|59|24}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''14'''
| {{Audio|14-al-ghaffar.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْغَفَّارُ'''}}
| '''الغفار''' — بار بار بخشيندڙ، گهڻو معاف ڪندڙ.
| {{Cite Quran|38|66}}؛ {{Cite Quran|39|5}}؛ {{Cite Quran|71|10}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''15'''
| {{Audio|15-al-qahhar.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقَهَّارُ'''}}
| '''القهار''' — سڀني تي غالب، هر شيءِ کي پنهنجي اختيار ۾ رکندڙ.
| {{Cite Quran|12|39}}؛ {{Cite Quran|13|16}}؛ {{Cite Quran|39|4}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''16'''
| {{Audio|16-al-wahhab.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَهَّابُ'''}}
| '''الوهاب''' — بي حساب عطا ڪندڙ، وڏو بخشيندڙ.
| {{Cite Quran|38|9}}؛ {{Cite Quran|38|35}}؛ {{Cite Quran|3|8}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''17'''
| {{Audio|17-ar-razzaq.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّزَّاقُ'''}}
| '''الرزاق''' — روزي ڏيندڙ، سڀني کي رزق پهچائيندڙ.
| {{Cite Quran|51|58}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''18'''
| {{Audio|18-al-fattah.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْفَتَّاحُ'''}}
| '''الفتاح''' — فيصلا ڪندڙ، ڪاميابيءَ جا در کوليندڙ، مشڪلاتون دور ڪندڙ.
| {{Cite Quran|34|26}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''19'''
| {{Audio|19-al-alim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَلِيمُ'''}}
| '''العليم''' — سڀ ڪجهه ڄاڻندڙ، مڪمل علم وارو.
| {{Cite Quran|2|158}}؛ {{Cite Quran|3|92}}؛ {{Cite Quran|33|40}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''20'''
| {{Audio|20-al-qabid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقَابِضُ'''}}
| '''القابض''' — تنگي آڻيندڙ، پنهنجي حڪمت موجب روڪيندڙ.
| {{Cite Quran|2|245}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''21'''
| {{Audio|21-al-basit.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَاسِطُ'''}}
| '''الباسط''' — ڪشادگي عطا ڪندڙ، رزق ۽ رحمت وڌائيندڙ.
| {{Cite Quran|2|245}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''22'''
| {{Audio|22-al-khafid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْخَافِضُ'''}}
| '''الخافض''' — مرتبا گهٽائيندڙ، پنهنجي حڪمت موجب هيٺ آڻيندڙ.
| {{Cite Quran|56|3}} (لاڳاپيل لفظ؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''23'''
| {{Audio|23-ar-rafi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّافِعُ'''}}
| '''الرافع''' — مرتبا بلند ڪندڙ، عزت ۽ درجو وڌائيندڙ.
| {{Cite Quran|58|11}}؛ {{Cite Quran|6|83}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''24'''
| {{Audio|24-al-muizz.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُعِزُّ'''}}
| '''المعز''' — عزت عطا ڪندڙ، سربلندي بخشيندڙ.
| {{Cite Quran|3|26}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''25'''
| {{Audio|25-al-mudhill.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُذِلُّ'''}}
| '''المذل''' — ذلت ڏيندڙ، پنهنجي عدل موجب خوار ڪندڙ.
| {{Cite Quran|3|26}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''26'''
| {{Audio|26-as-sami.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''السَّمِيعُ'''}}
| '''السميع''' — سڀ ڪجهه ٻڌندڙ، هر آواز ۽ دعا ٻڌندڙ.
| {{Cite Quran|2|127}}؛ {{Cite Quran|8|17}}؛ {{Cite Quran|49|1}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''27'''
| {{Audio|27-al-basir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَصِيرُ'''}}
| '''البصير''' — سڀ ڪجهه ڏسندڙ، هر ظاهر ۽ لڪل شيءِ ڏسندڙ.
| {{Cite Quran|4|58}}؛ {{Cite Quran|17|1}}؛ {{Cite Quran|42|11}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''28'''
| {{Audio|28-al-hakam.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَكَمُ'''}}
| '''الحڪم''' — فيصلو ڪندڙ، حقيقي منصف ۽ حاڪم.
| {{Cite Quran|22|69}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''29'''
| {{Audio|29-al-adl.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَدْلُ'''}}
| '''العدل''' — مڪمل انصاف ڪندڙ، سراپا عدل.
| {{Cite Quran|6|115}} (عدل جو مفهوم؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''30'''
| {{Audio|30-al-latif.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''اللَّطِيفُ'''}}
| '''اللطيف''' — نهايت مهربان، باريڪ بين، نرميءَ سان نوازيندڙ.
| {{Cite Quran|22|63}}؛ {{Cite Quran|31|16}}؛ {{Cite Quran|33|34}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''31'''
| {{Audio|31-al-khabir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْخَبِيرُ'''}}
| '''الخبير''' — هر شيءِ جي مڪمل خبر رکندڙ، باخبر.
| {{Cite Quran|6|18}}؛ {{Cite Quran|17|30}}؛ {{Cite Quran|49|13}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''32'''
| {{Audio|32-al-halim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَلِيمُ'''}}
| '''الحليم''' — بردبار، تحمل وارو، سزا ڏيڻ ۾ جلدي نه ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|235}}؛ {{Cite Quran|17|44}}؛ {{Cite Quran|22|59}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''33'''
| {{Audio|33-al-azim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَظِيمُ'''}}
| '''العظيم''' — نهايت عظمت وارو، تمام وڏي شان وارو.
| {{Cite Quran|2|255}}؛ {{Cite Quran|42|4}}؛ {{Cite Quran|56|96}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''34'''
| {{Audio|34-al-ghafur.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْغَفُورُ'''}}
| '''الغفور''' — تمام گهڻو بخشيندڙ، گناهن کي معاف ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|173}}؛ {{Cite Quran|8|69}}؛ {{Cite Quran|16|110}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''35'''
| {{Audio|35-ash-shakur.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الشَّكُورُ'''}}
| '''الشڪور''' — نيڪ عملن جو قدر ڪندڙ، ٿوري نيڪيءَ جو گهڻو اجر ڏيندڙ.
| {{Cite Quran|35|30}}؛ {{Cite Quran|42|23}}؛ {{Cite Quran|64|17}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''36'''
| {{Audio|36-al-ali.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَلِيُّ'''}}
| '''العلي''' — سڀ کان بلند، نهايت مٿانهون.
| {{Cite Quran|4|34}}؛ {{Cite Quran|31|30}}؛ {{Cite Quran|42|4}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''37'''
| {{Audio|37_al-kabir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْكَبِيرُ'''}}
| '''الڪبير''' — تمام وڏو، بي انتها عظمت وارو.
| {{Cite Quran|13|9}}؛ {{Cite Quran|22|62}}؛ {{Cite Quran|34|23}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''38'''
| {{Audio|38-al-hafiz.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَفِيظُ'''}}
| '''الحفيظ''' — حفاظت ڪندڙ، سڀني جي نگهباني ڪندڙ.
| {{Cite Quran|11|57}}؛ {{Cite Quran|34|21}}؛ {{Cite Quran|42|6}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''39'''
| {{Audio|39-al-muqit.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُقِيتُ'''}}
| '''المقيت''' — روزي ۽ قوت پهچائيندڙ، هر شيءِ تي قدرت رکندڙ.
| {{Cite Quran|4|85}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''40'''
| {{Audio|40-al-hasib.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَسِيبُ'''}}
| '''الحسيب''' — حساب وٺندڙ، حساب لاءِ ڪافي، هر عمل جو حساب ڄاڻندڙ.
| {{Cite Quran|4|6}}؛ {{Cite Quran|4|86}}؛ {{Cite Quran|33|39}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''41'''
| {{Audio|41-al-jalil.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْجَلِيلُ'''}}
| '''الجليل''' — جلال ۽ عظمت وارو، وڏي شان وارو.
| {{Cite Quran|55|27}} (ذُو الْجَلَالِ جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''42'''
| {{Audio|42 al-karim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْكَرِيمُ'''}}
| '''الڪريم''' — سخي، عزت وارو، بي حساب نوازيندڙ.
| {{Cite Quran|27|40}}؛ {{Cite Quran|82|6}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''43'''
| {{Audio|43-ar-raqib.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّقِيبُ'''}}
| '''الرقيب''' — هر وقت نگراني ڪندڙ، هر شيءِ تي نظر رکندڙ.
| {{Cite Quran|4|1}}؛ {{Cite Quran|5|117}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''44'''
| {{Audio|44-al-mujib.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُجِيبُ'''}}
| '''المجيب''' — دعائون قبول ڪندڙ، سڏ جو جواب ڏيندڙ.
| {{Cite Quran|11|61}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''45'''
| {{Audio|45-al-wasi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَاسِعُ'''}}
| '''الواسع''' — وڏي وسعت وارو، جنهن جي رحمت ۽ علم جي ڪا حد نه آهي.
| {{Cite Quran|2|268}}؛ {{Cite Quran|3|73}}؛ {{Cite Quran|5|54}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''46'''
| {{Audio|46-al-hakim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَكِيمُ'''}}
| '''الحڪيم''' — وڏي حڪمت وارو، هر ڪم حڪمت سان ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|129}}؛ {{Cite Quran|3|6}}؛ {{Cite Quran|5|118}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''47'''
| {{Audio|47-al-wadud.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَدُودُ'''}}
| '''الودود''' — محبت ڪندڙ، پنهنجي ٻانهن سان پيار ڪندڙ.
| {{Cite Quran|11|90}}؛ {{Cite Quran|85|14}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''48'''
| {{Audio|48-al-majid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمَجِيدُ'''}}
| '''المجيد''' — وڏي شان ۽ بزرگيءَ وارو، عزت ۽ عظمت وارو.
| {{Cite Quran|11|73}}؛ {{Cite Quran|85|15}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''49'''
| {{Audio|49 al-baith.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَاعِثُ'''}}
| '''الباعث''' — ٻيهر جيئرو اٿاريندڙ، قيامت تي اٿاريندڙ.
| {{Cite Quran|22|7}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''50'''
| {{Audio|50-ash-shahid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الشَّهِيدُ'''}}
| '''الشهيد''' — هر شيءِ جو شاهد، هر عمل تي حاضر ۽ ناظر.
| {{Cite Quran|4|166}}؛ {{Cite Quran|22|17}}؛ {{Cite Quran|41|53}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''51'''
| {{Audio|51-al-haqq.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَقُّ'''}}
| '''الحق''' — سچو، برحق، حقيقي وجود وارو.
| {{Cite Quran|6|62}}؛ {{Cite Quran|22|6}}؛ {{Cite Quran|23|116}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''52'''
| {{Audio|52-al-wakil.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَكِيلُ'''}}
| '''الوڪيل''' — ڪارساز، ڀروسي جوڳو، معاملن جي سنڀال ڪندڙ.
| {{Cite Quran|3|173}}؛ {{Cite Quran|4|171}}؛ {{Cite Quran|73|9}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''53'''
| {{Audio|53-al-qawi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقَوِيُّ'''}}
| '''القوي''' — نهايت طاقتور، بي انتها قوت وارو.
| {{Cite Quran|22|40}}؛ {{Cite Quran|22|74}}؛ {{Cite Quran|57|25}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''54'''
| {{Audio|54-al-matin.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمَتِينُ'''}}
| '''المتين''' — نهايت مضبوط، اٽل قوت وارو.
| {{Cite Quran|51|58}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''55'''
| {{Audio|55-al-wali.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَلِيُّ'''}}
| '''الولي''' — مددگار، دوست، سرپرست ۽ محافظ.
| {{Cite Quran|4|45}}؛ {{Cite Quran|7|196}}؛ {{Cite Quran|42|28}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''56'''
| {{Audio|56-al-hamid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَمِيدُ'''}}
| '''الحميد''' — هر ساراهه جو لائق، حمد ۽ ثنا جو حقدار.
| {{Cite Quran|14|8}}؛ {{Cite Quran|31|12}}؛ {{Cite Quran|41|42}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''57'''
| {{Audio|57-al-muhsi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُحْصِي'''}}
| '''المحصي''' — هر شيءِ کي ڳڻيندڙ، سڀني جو مڪمل حساب رکندڙ.
| {{Cite Quran|72|28}}؛ {{Cite Quran|78|29}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''58'''
| {{Audio|58-al-mubdi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُبْدِئُ'''}}
| '''المبدئ''' — پهريون ڀيرو پيدا ڪندڙ، تخليق جي شروعات ڪندڙ.
| {{Cite Quran|10|34}}؛ {{Cite Quran|27|64}}؛ {{Cite Quran|85|13}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''59'''
| {{Audio|59-al-muid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُعِيدُ'''}}
| '''المعيد''' — ٻيهر پيدا ڪندڙ، موٽائي آڻيندڙ.
| {{Cite Quran|10|34}}؛ {{Cite Quran|27|64}}؛ {{Cite Quran|85|13}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''60'''
| {{Audio|60-al-muhyi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُحْيِي'''}}
| '''المحيي''' — زندگي عطا ڪندڙ، جيئرو ڪندڙ.
| {{Cite Quran|7|158}}؛ {{Cite Quran|15|23}}؛ {{Cite Quran|57|2}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''61'''
| {{Audio|61-al-mumit.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُمِيتُ'''}}
| '''المميت''' — موت ڏيندڙ، زندگيءَ جو خاتمو آڻيندڙ.
| {{Cite Quran|3|156}}؛ {{Cite Quran|7|158}}؛ {{Cite Quran|57|2}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''62'''
| {{Audio|62-al-hayy.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْحَيُّ'''}}
| '''الحي''' — هميشه جيئرو، جنهن کي ڪڏهن موت نه ايندو.
| {{Cite Quran|2|255}}؛ {{Cite Quran|3|2}}؛ {{Cite Quran|20|111}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''63'''
| {{Audio|63-al-qayyum.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقَيُّومُ'''}}
| '''القيوم''' — پاڻ قائم رهندڙ، سموري ڪائنات کي قائم رکندڙ.
| {{Cite Quran|2|255}}؛ {{Cite Quran|3|2}}؛ {{Cite Quran|20|111}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''64'''
| {{Audio|64-al-wajid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَاجِدُ'''}}
| '''الواجد''' — هر شيءِ حاصل رکندڙ، ڪنهن شيءِ جو محتاج نه ٿيندڙ.
| {{Cite Quran|38|44}} (لاڳاپيل لفظ؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''65'''
| {{Audio|65-al-majid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمَاجِدُ'''}}
| '''الماجد''' — وڏي شان وارو، عزت ۽ بزرگيءَ جو مالڪ.
| {{Cite Quran|85|15}} (المجيد جي صورت ۾؛ صريح الماجد نه)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''66'''
| {{Audio|66-al-wahid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَاحِدُ'''}}
| '''الواحد''' — اڪيلو، يڪتا، جنهن جو ڪو شريڪ نه آهي.
| {{Cite Quran|13|16}}؛ {{Cite Quran|14|48}}؛ {{Cite Quran|39|4}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''67'''
| {{Audio|67-al-ahad.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْأَحَدُ'''}}
| '''الاحد''' — هڪ، بي مثال، پنهنجي ذات ۾ يڪتا.
| {{Cite Quran|112|1}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''68'''
| {{Audio|68-as-samad.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الصَّمَدُ'''}}
| '''الصمد''' — بي نياز، سڀني جي ضرورتن جو مرڪز، ڪنهن جو محتاج نه.
| {{Cite Quran|112|2}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''69'''
| {{Audio|69-al-qadir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْقَادِرُ'''}}
| '''القادر''' — هر شيءِ تي قدرت رکندڙ، سڀ ڪجهه ڪري سگهندڙ.
| {{Cite Quran|6|65}}؛ {{Cite Quran|46|33}}؛ {{Cite Quran|75|40}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''70'''
| {{Audio|70-al-muqtadir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُقْتَدِرُ'''}}
| '''المقتدر''' — مڪمل قدرت ۽ اختيار وارو، هر شيءِ تي غالب.
| {{Cite Quran|18|45}}؛ {{Cite Quran|54|42}}؛ {{Cite Quran|54|55}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''71'''
| {{Audio|71-al-muqaddim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُقَدِّمُ'''}}
| '''المقدم''' — اڳتي آڻيندڙ، مرتبي ۾ اڳڀرو ڪندڙ.
| {{Cite Quran|16|61}} (مفهومي حوالو؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''72'''
| {{Audio|72-al-muakhkhir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُؤَخِّرُ'''}}
| '''المؤخر''' — پوئتي ڪندڙ، پنهنجي حڪمت موجب دير ڪندڙ.
| {{Cite Quran|71|4}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''73'''
| {{Audio|73-al-awwal.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْأَوَّلُ'''}}
| '''الاول''' — سڀ کان پهريون، جنهن جي ڪا ابتدا نه آهي.
| {{Cite Quran|57|3}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''74'''
| {{Audio|74-al-akhir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْآخِرُ'''}}
| '''الآخر''' — سڀ کان پويون، جنهن جي ڪا انتها نه آهي.
| {{Cite Quran|57|3}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''75'''
| {{Audio|75-az-zahir.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الظَّاهِرُ'''}}
| '''الظاهر''' — ظاهر، پنهنجي نشانين ۽ قدرت سان پڌرو.
| {{Cite Quran|57|3}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''76'''
| {{Audio|76-al-batin.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَاطِنُ'''}}
| '''الباطن''' — پوشيده، جنهن جي ذات جي حقيقت مخلوق جي ادراڪ کان مٿانهين آهي.
| {{Cite Quran|57|3}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''77'''
| {{Audio|77-al-wali.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَالِي'''}}
| '''الوالي''' — انتظام هلائيندڙ، سمورن معاملن جو حاڪم.
| {{Cite Quran|13|11}} (لاڳاپيل مفهوم؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''78'''
| {{Audio|78-al-mutaali.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُتَعَالِي'''}}
| '''المتعالي''' — تمام بلند، هر نقص کان مٿانهون.
| {{Cite Quran|13|9}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''79'''
| {{Audio|79-al-barr.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَرُّ'''}}
| '''البر''' — تمام نيڪي ڪندڙ، احسان ڪندڙ، مهربان.
| {{Cite Quran|52|28}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''80'''
| {{Audio|80-at-tawwab.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''التَّوَّابُ'''}}
| '''التواب''' — بار بار توبه قبول ڪندڙ، ٻانهن ڏانهن رحمت سان رجوع ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|128}}؛ {{Cite Quran|4|64}}؛ {{Cite Quran|110|3}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''81'''
| {{Audio|81-al-muntaqim.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُنْتَقِمُ'''}}
| '''المنتقم''' — بدلو وٺندڙ، ظالمن کي سندن عملن جي سزا ڏيندڙ.
| {{Cite Quran|32|22}}؛ {{Cite Quran|43|41}} (جمع يا فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''82'''
| {{Audio|82-al-afuw.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْعَفُوُّ'''}}
| '''العفو''' — معاف ڪندڙ، گناهن کي مٽائيندڙ.
| {{Cite Quran|4|43}}؛ {{Cite Quran|4|99}}؛ {{Cite Quran|4|149}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''83'''
| {{Audio|83-ar-rauf.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّؤُوفُ'''}}
| '''الرؤوف''' — تمام شفقت ڪندڙ، نهايت ٻاجهارو.
| {{Cite Quran|9|117}}؛ {{Cite Quran|57|9}}؛ {{Cite Quran|59|10}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''84'''
| {{Audio|84-malik-ul-mulk.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''مَالِكُ الْمُلْكِ'''}}
| '''مالڪ الملڪ''' — سموري بادشاهيءَ جو مالڪ، اقتدار جو حقيقي مالڪ.
| {{Cite Quran|3|26}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''85'''
| {{Audio|85-dhul-jalaal-wal-ikraam.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ'''}}
| '''ذوالجلال والاڪرام''' — عظمت، جلال، عزت ۽ ڪرم جو مالڪ.
| {{Cite Quran|55|27}}؛ {{Cite Quran|55|78}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''86'''
| {{Audio|86-al-muqsit.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُقْسِطُ'''}}
| '''المقسط''' — انصاف ڪندڙ، سڀني سان عدل ڪندڙ.
| {{Cite Quran|3|18}}؛ {{Cite Quran|5|42}} (عدل جو مفهوم؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''87'''
| {{Audio|87-al-jame.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْجَامِعُ'''}}
| '''الجامع''' — گڏ ڪندڙ، قيامت جي ڏينهن سڀني کي گڏ ڪندڙ.
| {{Cite Quran|3|9}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''88'''
| {{Audio|88-al-ghani.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْغَنِيُّ'''}}
| '''الغني''' — بي نياز، ڪنهن جو محتاج نه، سڀني کان مستغني.
| {{Cite Quran|39|7}}؛ {{Cite Quran|47|38}}؛ {{Cite Quran|57|24}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''89'''
| {{Audio|89-al-mughni.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمُغْنِي'''}}
| '''المغني''' — بي نياز ڪندڙ، مالداري ۽ ڪشادگي عطا ڪندڙ.
| {{Cite Quran|9|28}} (فعل جي صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''90'''
| {{Audio|90-al-mani.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْمَانِعُ'''}}
| '''المانع''' — روڪيندڙ، پنهنجي حڪمت موجب ڪنهن شيءِ کي منع ڪندڙ.
| مشهور فهرست ۾ شامل؛ صريح قرآني اسم جي تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''91'''
| {{Audio|91-ad-darr.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الضَّارُّ'''}}
| '''الضار''' — پنهنجي حڪمت موجب تڪليف يا نقصان پهچڻ جو اختيار رکندڙ.
| {{Cite Quran|6|17}}؛ {{Cite Quran|58|10}} (لاڳاپيل مفهوم؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''92'''
| {{Audio|92-an-nafi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''النَّافِعُ'''}}
| '''النافع''' — نفعو ۽ ڀلائي عطا ڪندڙ.
| {{Cite Quran|30|37}} (مفهومي حوالو؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''93'''
| {{Audio|93-an-nur.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''النُّورُ'''}}
| '''النور''' — نور، آسمانن ۽ زمين جي روشنيءَ جو سرچشمو.
| {{Cite Quran|24|35}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''94'''
| {{Audio|94-al-hadi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْهَادِي'''}}
| '''الهادي''' — هدايت ڏيندڙ، سڌي واٽ ڏيکاريندڙ.
| {{Cite Quran|22|54}}
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''95'''
| {{Audio|95-al-badi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَدِيعُ'''}}
| '''البديع''' — بي مثال پيدا ڪندڙ، ڪنهن اڳئين نموني کان سواءِ تخليق ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|117}}؛ {{Cite Quran|6|101}}
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''96'''
| {{Audio|96-al-baqi.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْبَاقِي'''}}
| '''الباقي''' — هميشه باقي رهندڙ، فنا کان پاڪ.
| {{Cite Quran|55|27}} (فعل جي صورت ۾؛ صريح اسم نه)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''97'''
| {{Audio|97-al-warith.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الْوَارِثُ'''}}
| '''الوارث''' — سڀني کان پوءِ باقي رهندڙ، سموري ملڪيت جو حقيقي وارث.
| {{Cite Quran|15|23}}؛ {{Cite Quran|57|10}} (جمع يا لاڳاپيل صورت ۾)
|-
| style=&quot;background:#F2F6FB; text-align:center;&quot; | '''98'''
| {{Audio|98-ar-rashid.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#F0F8F3; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الرَّشِيدُ'''}}
| '''الرشيد''' — سڌي راهه ڏيکاريندڙ، درست رهنمائي ڪندڙ.
| {{Cite Quran|11|87}} (الله جي نالي طور استعمال نه ٿيو آهي)
|-
| style=&quot;background:#EAF4FB; text-align:center;&quot; | '''99'''
| {{Audio|99-as-sabur.ogg|ٻڌو|help=no}}
| style=&quot;background:#E8F6EE; text-align:center;&quot; | {{huge|'''الصَّبُورُ'''}}
| '''الصبور''' — نهايت صبر ڪندڙ، سزا ڏيڻ ۾ جلدي نه ڪندڙ.
| {{Cite Quran|2|153}}؛ {{Cite Quran|3|200}} (صبر جو ذڪر؛ صريح اسم نه)
|}

==== نالن جي ثبوت بابت عالمن جا اختلاف ====

مٿي ڏنل مشهور فهرست ۾ شامل ڪن نالن جي الله تعالیٰ جي مستقل اسم طور ثبوت بابت حديث ۽ عقيدي جي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[عبدالمحسن العباد]]، [[محمد بن صالح العثيمين|شيخ ابن عثيمين]] ۽ ٻين عالمن جي تحقيق موجب، هيٺيان نالا قرآن مجيد ۽ صحيح حديثن مان مستقل اسماءِ حسنيٰ جي حيثيت ۾ صراحت سان ثابت نه آهن:

{{Quote|text={{big|الخافضُ، المعزُّ، المذِلُّ، العَدْلُ، الجَلِيلُ، البَاعِثُ، المُحْصِي، المُبْدِئُ، المُعِيدُ، المُمِيتُ، الوَاجِدُ، المَاجِدُ، الوَالِي، المُقْسِطُ، المُغْنِي، المَانِعُ، الضَّارُّ، النَّافِعُ، البَاقِي، الرَّشِيدُ، الصَّبُورُ.}}}}

اهو اختلاف خاص طور ان ڳالهه بابت آهي ته ڪنهن لفظ جو قرآن مجيد ۾ فعل، صفت يا عام مفهوم جي صورت ۾ اچڻ، ان کي الله تعالیٰ جو مستقل نالو قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي آهي يا نه. انهيءَ ڪري مٿي ڏنل قرآني حوالن ۾ جتي ضروري هو، اتي واضح ڪيو ويو آهي ته لاڳاپيل لفظ صريح نالي بدران فعل يا مفهوم جي صورت ۾ آيو آهي.


=== مختلف فهرستن جو تقابلي جائزو ===

[[فائل:Pancar Merah .jpg|thumb|ٽامي جو ٺهيل پنچار ميره تعويذ، جنهن تي الله تعاليٰ جا نالا اُڪريل آهن. هي تعويذ 1920ع کان 1940ع جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿو ۽ [[مارتاپورا]]، ڏکڻ ڪاليمانتان، [[انڊونيشيا]] مان آهي.]]

اسلامي حديثي روايتن ۽ عالمن جي تصنيفن ۾ [[اسماءُ الحسنى|الله تعاليٰ جي سهڻن نالن]] جون مختلف فهرستون ملن ٿيون. انهن فهرستن ۾ نالن جي چونڊ ۽ ترتيب بابت اختلاف موجود آهن. هيٺ ڏنل جدول ۾ مختلف راوين ۽ عالمن جي فهرستن جو تقابلي جائزو پيش ڪيو ويو آهي. هر خاني ۾ ڏنل انگ انهيءَ عالم يا روايت جي فهرست ۾ نالي جي ترتيب ڏيکاري ٿو، جڏهن ته «—» مان مراد آهي ته اهو نالو لاڳاپيل فهرست ۾ شامل ناهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #557DA5; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;background:#173B65; color:white; padding:12px; font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الله تعاليٰ جي 99 نالن جو تقابلي جائزو
|- style=&quot;background:#245487; color:white;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#245487; color:white;&quot; | نمبر
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#245487; color:white;&quot; | عربي نالو
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#245487; color:white;&quot; | قرآني يا حديثي حوالو
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#245487; color:white;&quot; | سنڌي معنيٰ
! colspan=&quot;15&quot; style=&quot;background:#476DA2; color:white;&quot; | مختلف راوين ۽ عالمن جي فهرستن ۾ ترتيب
|- style=&quot;background:#DCEAF8; color:#183B61;&quot;
! {{Abbr|WM|وليد بن مسلم؛ جامع ترمذي}}
! {{Abbr|AS|عبدالملڪ صنعاني؛ سنن ابن ماجه}}
! {{Abbr|AH|عبدالعزيز بن الحسين؛ حاڪم نيشاپوري}}
! {{Abbr|MD|ابن منده؛ ڪتاب التوحيد}}
! {{Abbr|HZ|ابن حزم؛ المحلى}}
! {{Abbr|AB|ابوبڪر ابن العربي؛ احڪام القرآن}}
! {{Abbr|IW|محمد بن الوزير؛ إيثار الحق على الخلق}}
! {{Abbr|IH|ابن حجر عسقلاني؛ فتح الباري}}
! {{Abbr|BH|امام بيهقي؛ الأسماء والصفات}}
! {{Abbr|IU|ابن عثيمين؛ القواعد المثلى}}
! {{Abbr|AR|محمود عبدالرازق رضواني؛ أسماء الله الحسنى الثابتة}}
! {{Abbr|AG|عبدالله بن صالح الغصن؛ أسماء الله الحسنى}}
! {{Abbr|IN|عبدالعزيز بن ناصر الجليل؛ ولله الأسماء الحسنى}}
! {{Abbr|SW|سعيد بن علي القحطاني؛ شرح أسماء الله الحسنى}}
! {{Abbr|AM|عبدالمحسن العباد؛ قطف الجنى الداني}}
|- style=&quot;background:#F0F7FF;&quot;
| 1
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الله
| [https://quran.com/1/1 1:1]
| الله، واحد معبود
| {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}} || {{yes|1}}
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
| 2
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الرَّحْمَٰنُ
| [https://quran.com/1/1 1:1]
| نهايت مهربان، بيحد رحمت وارو
| {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}} || {{yes|2}}
|- style=&quot;background:#F0F7FF;&quot;
| 3
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الرَّحِيمُ
| [https://quran.com/1/1 1:1]
| سدائين رحم ڪندڙ
| {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}} || {{yes|3}}
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
| 4
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْمَلِكُ
| [https://quran.com/23/116 23:116]
| حقيقي بادشاهه، سموري بادشاهيءَ جو مالڪ
| {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}} || {{yes|4}}
|- style=&quot;background:#F0F7FF;&quot;
| 5
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْقُدُّوسُ
| [https://quran.com/59/23 59:23]
| نهايت پاڪ، هر عيب کان پاڪ
| {{yes|5}} || {{no|—}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}} || {{yes|5}}
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
| 6
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | السَّلَامُ
| [https://quran.com/59/23 59:23]
| سلامتيءَ جو سرچشمو، هر نقص کان سالم
| {{yes|6}} || {{yes|5}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}} || {{yes|6}}
|- style=&quot;background:#F0F7FF;&quot;
| 7
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْمُؤْمِنُ
| [https://quran.com/59/23 59:23]
| امن ۽ امان عطا ڪندڙ
| {{yes|7}} || {{yes|6}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}} || {{yes|7}}
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
| 8
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْمُهَيْمِنُ
| [https://quran.com/59/23 59:23]
| نگهبان، سڀني جي حفاظت ۽ نگراني ڪندڙ
| {{yes|8}} || {{yes|7}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}} || {{yes|8}}
|- style=&quot;background:#F0F7FF;&quot;
| 9
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْعَزِيزُ
| [https://quran.com/2/129 2:129]
| غالب، زبردست قدرت وارو
| {{yes|9}} || {{yes|8}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}} || {{yes|9}}
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
| 10
| style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | الْجَبَّارُ
| [https://quran.com/59/23 59:23]
| وڏي اقتدار وارو، پنهنجي حڪم کي نافذ ڪندڙ
| {{yes|10}} || {{yes|9}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}} || {{yes|10}}
|}


== ڳجها نالا ==

[[فائل:Khalili Collection Islamic Art cal 0133.2.jpg|thumb|left|upright=1.3|اوڻيهين صديءَ جو خطاطيءَ جو هڪ نمونو، جنهن ۾ الله تعاليٰ جا نالا پيچيده ترتيب سان لکيل آهن. هڪجهڙين اکرن وارن نالن کي هڪٻئي جي سامهون ۽ عڪسي انداز ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي.]]

[[اسلامي تفسير|قرآن جي تفسير]] جي عالمن ۾ الله تعاليٰ جي نالن جي مجموعي تعداد بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي. [[ابن حزم]] انهن عالمن مان هو، جن الله تعاليٰ جي نالن کي 99 تائين محدود سمجهيو. ان جي ابتڙ، [[خطابي]]، [[قرطبي]]، ابو بڪر بن طيب، [[ابوبڪر ابن العربي]] (جيڪو [[ابن عربي]] کان مختلف شخصيت آهي)،{{efn|ابوبڪر ابن العربي جو پورو نالو محمد بن عبدالله الاندلسي الاشبيلي المالڪي هو. هو [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهه]] جو عالم هو، جنهن جي وفات 543هه/1148ع ۾ ٿي. ٻئي طرف [[ابن عربي]] جو پورو نالو محمد بن علي الحاتمي الطائي الاندلسي هو، جيڪو صوفي مفڪر ۽ فلسفي هو ۽ 638هه/1240ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ja’far Assagaf |title=Reduksi Sufi antara Penyebutan Ibnu al-'Arabiy/إبن العربي (w. 543 H) dengan Ibnu 'Arabiy/إبن عربي (w. 638 H) ? |year=2019 |url=https://www.alkhairaat-ternate.or.id/2019/07/03/reduksi-sufi-antara-penyebutan-ibnu-al-arabiy-%D8%A5%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-w-543-h-dengan-ibnu-arabiy-%D8%A5%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-w-6/ |website=Alkhairaat Media |access-date=2024-08-15 |language=id |archive-date=2024-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815055251/https://www.alkhairaat-ternate.or.id/2019/07/03/reduksi-sufi-antara-penyebutan-ibnu-al-arabiy-%D8%A5%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-w-543-h-dengan-ibnu-arabiy-%D8%A5%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-w-6/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}} ابو عبدالله الرازي، [[ابن تيميه]]، [[امام نووي]]، [[ابن حجر عسقلاني]]،&lt;ref name=&quot;Ahmad Hadith Asma infinite&quot; /&gt; [[ابن قيم الجوزيه]]&lt;ref name=&quot;Hadith of secret names of Allah&quot; /&gt; ۽ [[ابن رجب]]&lt;ref name=&quot;Hakim Hibban Hadith Asma infinite&quot; /&gt; جهڙن عالمن جي راءِ موجب الله تعاليٰ جا نالا صرف 99 تائين محدود ناهن.

انهن عالمن جي تشريح موجب، الله تعاليٰ جا ڪجهه نالا ۽ انهن جون صفتون [[قرآن مجيد]] ۽ [[حديث]] ۾ ظاهر ڪيون ويون آهن، جڏهن ته ٻيا نالا اهڙا به آهن، جن جو علم رڳو الله تعاليٰ کي آهي.&lt;ref name=&quot;Dar Ifta Asma infinite&quot;&gt;{{cite web |author=Abdulaziz Al Sheikh |title=Fatwa no. 39788 |publisher=Permanent Committee for Scholarly Research and Ifta |url=https://al-fatawa.com/fatwa/39788 |access-date=2024-08-14 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Muhammad Al-Munajjid |title=أسماء الله تعالى غير محصورة في تسعة وتسعين اسماً |trans-title=الله تعاليٰ جا نالا صرف 99 تائين محدود ناهن |year=2003 |url=https://islamqa.info/ar/answers/41003/ |website=IslamQA.info |access-date=2024-08-14 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

هن راءِ جي بنيادن مان هڪ اها حديث آهي، جنهن ۾ هيءَ دعا بيان ٿيل آهي:

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #4F80AD; background:#F2F7FC; padding:12px 16px; margin:1em 0;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:125%; line-height:2.2;&quot;&gt;
أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اسْمٍ هُوَ لَكَ سَمَّيْتَ بِهِ نَفْسَكَ أَوْ أَنْزَلْتَهُ فِي كِتَابِكَ أَوْ عَلَّمْتَهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ أَوْ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ
&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' «مان توکان تنهنجي هر ان نالي جي وسيلي سوال ڪريان ٿو، جيڪو تو پنهنجي لاءِ اختيار ڪيو آهي، يا پنهنجي ڪتاب ۾ نازل ڪيو آهي، يا پنهنجي مخلوق مان ڪنهن کي سيکاريو آهي، يا جنهن کي تو پنهنجي غيب جي علم ۾ پاڻ وٽ مخصوص رکيو آهي.»

&lt;div style=&quot;font-size:90%; margin-top:8px;&quot;&gt;'''ماخذ:''' [[مسند احمد بن حنبل]]، [[صحيح ابن حبان]] ۽ [[المستدرڪ علي الصحيحين]].&lt;/div&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هيءَ دعا [[احمد بن حنبل]]،&lt;ref name=&quot;Ahmad Hadith Asma infinite&quot;&gt;{{cite web |author=Adika Mianoki |title=Berapakah Jumlah Asmaul Husna? |year=2022 |url=https://muslim.or.id/56184-berapakah-jumlah-asmaaul-husna.html |website=Muslim.or.id |publisher=Yayasan Pendidikan Islam Atsari |access-date=2024-08-14 |language=id}}&lt;/ref&gt; [[ابن حبان]] ۽ [[حاڪم نيشاپوري]] جي حديثي مجموعن ۾ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Hakim Hibban Hadith Asma infinite&quot;&gt;{{cite web |author=Islamweb Research Team |title=هل أسماء الله غير متناهية العدد؟ |year=2022 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/459133/ |website=Islamweb |access-date=2024-08-14 |language=ar}}&lt;/ref&gt; حديث جي محقق [[شعيب ارناؤوط]] ان جي سند کي صحيح قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Hadith of secret names of Allah&quot;&gt;{{cite web |author=Ammi Nur Baits |title=Hafal Asmaul Husna, Masuk Surga? |year=2011 |url=https://konsultasisyariah.com/8686-99-nama-asmaul-husna.html |website=KonsultasiSyariah.com |publisher=Yufid Institution Network |access-date=2024-08-15 |language=id}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي حديث ۾، جيڪا مختلف سندن سان روايت ٿيل آهي، هيءَ دعا بيان ٿيل آهي:

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #4F80AD; background:#F2F7FC; padding:12px 16px; margin:1em 0;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:125%; line-height:2.2;&quot;&gt;
اَللَّهُمَّ إِنِّيْ أَعُوْذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ، وَبِمُعَافَاتِكَ مِنْ عُقُوْبَتِكَ، وَأَعُوْذُ بِكَ مِنْكَ، لاَ أُحْصِيْ ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ
&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' «اي الله! مان تنهنجي ناراضگيءَ کان تنهنجي رضا جي پناهه گهران ٿو، تنهنجي سزا کان تنهنجي معافيءَ جي پناهه گهران ٿو ۽ توکان تنهنجي ئي پناهه گهران ٿو. مان تنهنجي ساراهه جو پورو حق ادا نٿو ڪري سگهان؛ تون اهڙو ئي آهين، جهڙي تو پاڻ پنهنجي ساراهه ڪئي آهي.»

&lt;div style=&quot;font-size:90%; margin-top:8px;&quot;&gt;'''ماخذ:''' [[صحيح مسلم]] ۽ [[سنن ابن ماجه]].&lt;/div&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هيءَ دعا [[امام مسلم]] ۽ [[ابن ماجه]] جي حديثي مجموعن ۾ روايت ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sunan Ibnu Majah 3831 |url=https://hadits.in/ibnumajah/3830 |access-date=2024-08-19 |language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Infinite names Allah Judgment days&quot;&gt;{{cite web |author=Muhammad Al-Munajjid |title=Arti dari Sabda Nabi –shallallahu 'alaihi wa sallam–: Dan aku berlindung kepada-Mu dari-Mu |year=2021 |url=https://islamqa.info/id/answers/174908/arti-dari-sabda-nabi-shallallahu-alaihi-wa-sallam--dan-aku-berlindung-kepada-mu-dari-mu |website=IslamQA.info |access-date=2024-08-19 |language=id}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي جي هڪ مشهور تشريح موجب، مسلمانن کي انهن نالن تي پڻ ايمان رکڻ گهرجي، جن جو علم الله تعاليٰ پاڻ وٽ مخصوص رکيو آهي. تنهن هوندي به، قرآن مجيد يا صحيح حديث جي واضح دليل کان سواءِ ڪنهن لفظ کي الله تعاليٰ جو مقرر ڪيل نالو قرار ڏيڻ جائز نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Ahmad Hadith Asma infinite&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hakim Hibban Hadith Asma infinite&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dar Ifta Asma infinite&quot; /&gt;

[[اسلامي آخرتيات]] بابت ڪن عالمن جي تشريح موجب، الله تعاليٰ جا ڪي اهڙا نالا به آهن، جيڪي دنيا ۾ ڪنهن کي معلوم ناهن، ۽ قيامت جي ڏينهن الله تعاليٰ پنهنجي نبي [[محمد ﷺ]] کي اهڙي حمد ۽ ثنا سيکاريندو، جيڪا اڳ ۾ ظاهر نه ڪئي وئي هوندي.&lt;ref name=&quot;Hadith of secret names of Allah&quot; /&gt;

== ديني ماخذن ۾ ذڪر ==

[[فائل:Jami Masjid mihrab (6133551655).jpg|thumb|[[جامع مسجد، سرينگر]] جي محراب تي لکيل الله تعاليٰ جا نالا.]]

اسلامي عالمن جي هڪ مشهور اصول موجب، الله تعاليٰ جا نالا [[قرآن مجيد]] ۽ صحيح حديثن جي دليلن جي بنياد تي ثابت ٿيڻ گهرجن. هن اصول کي '''توقيفي''' چيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته الله تعاليٰ لاءِ نالا مقرر ڪرڻ ۾ وحيءَ جي رهنمائيءَ جي پابندي ڪئي وڃي.

انهيءَ اصول موجب، ڪنهن به نالي کي الله تعاليٰ جو خاص نالو قرار ڏيڻ لاءِ قرآن يا معتبر حديث مان دليل ضروري آهي.

=== قرآن مجيد ===

[[قرآن مجيد]] جي ڪيترين ئي سورتن ۾ الله تعاليٰ جي سهڻن نالن، يعني '''اسماءُ الحسنىٰ'''، جو ذڪر ملي ٿو. اسلامي مطالعي جي محقق [[گرهارڊ بوئرنگ]] سورة الاسراءَ جي آيت 110 کي انهن اهم قرآني آيتن مان شمار ڪيو آهي، جن سان تفسير جي روايت ۾ الله تعاليٰ جي 99 نالن جون فهرستون لاڳاپيل رهيون آهن.

==== سورة الاسراءَ، آيت 110 ====

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #5488B8; background:#F1F7FD; padding:12px 16px;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:125%; line-height:2.2;&quot;&gt;
قُلِ ٱدْعُوا۟ ٱللَّهَ أَوِ ٱدْعُوا۟ ٱلرَّحْمَـٰنَ ۖ أَيًّۭا مَّا تَدْعُوا۟ فَلَهُ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ ۚ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَٱبْتَغِ بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًۭا
&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' «چئو ته الله کي سڏيو يا رحمان کي سڏيو؛ جنهن به نالي سان سڏيندؤ، سڀ سهڻا نالا انهيءَ جا ئي آهن. ۽ پنهنجي نماز ۾ نه تمام وڏي آواز سان پڙهه ۽ نه بلڪل آهستي، پر انهن ٻنهي جي وچ وارو رستو اختيار ڪر.»

'''حوالو:''' [[سورة الاسراءَ]]، آيت [https://quran.com/17/110 17:110].
&lt;/blockquote&gt;

==== سورة الاعراف، آيت 180 ====

هڪ ٻي آيت ۾ الله تعاليٰ جي سهڻن نالن سان دعا گهرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي:

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #5488B8; background:#F1F7FD; padding:12px 16px;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:125%; line-height:2.2;&quot;&gt;
وَلِلَّهِ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ فَٱدْعُوهُ بِهَا ۖ وَذَرُوا۟ ٱلَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِىٓ أَسْمَـٰٓئِهِۦ ۚ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ
&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' «۽ الله جا سڀ سهڻا نالا آهن، تنهنڪري انهن نالن سان کيس سڏيو، ۽ انهن ماڻهن کي ڇڏي ڏيو، جيڪي سندس نالن جي باري ۾ حق کان انحراف ڪن ٿا. کين جلد سندن عملن جو بدلو ڏنو ويندو.»

'''حوالو:''' [[سورة الاعراف]]، آيت [https://quran.com/7/180 7:180].
&lt;/blockquote&gt;

==== سورة الحشر، آيتون 22 کان 24 ====

[[سورة الحشر]] جي آخري ٽن آيتن ۾ الله تعاليٰ جي ڪيترن ئي نالن ۽ صفتن جو هڪ ئي هنڌ ذڪر ملي ٿو.

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #5488B8; background:#F1F7FD; padding:12px 16px;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:125%; line-height:2.2;&quot;&gt;
هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَـٰلِمُ ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَـٰدَةِ ۖ هُوَ ٱلرَّحْمَـٰنُ ٱلرَّحِيمُ ۝٢٢

هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْمَلِكُ ٱلْقُدُّوسُ ٱلسَّلَـٰمُ ٱلْمُؤْمِنُ ٱلْمُهَيْمِنُ ٱلْعَزِيزُ ٱلْجَبَّارُ ٱلْمُتَكَبِّرُ ۚ سُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ۝٢٣

هُوَ ٱللَّهُ ٱلْخَـٰلِقُ ٱلْبَارِئُ ٱلْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ ۚ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ ۝٢٤
&lt;/div&gt;

'''سنڌي ترجمو:'''

'''آيت 22:''' «اهو ئي الله آهي، جنهن کان سواءِ ڪو به عبادت جي لائق ناهي. هو ڳجهه ۽ ظاهر جو ڄاڻندڙ آهي. اهو ئي نهايت مهربان ۽ ٻاجهارو آهي.»

'''آيت 23:''' «اهو ئي الله آهي، جنهن کان سواءِ ڪو به عبادت جي لائق ناهي. هو بادشاهه، نهايت پاڪ، سلامتيءَ جو سرچشمو، امن ڏيندڙ، نگهبان، غالب، وڏي اقتدار وارو ۽ عظمت وارو آهي. الله انهن سڀني شين کان پاڪ آهي، جن کي ماڻهو سندس شريڪ بڻائين ٿا.»

'''آيت 24:''' «اهو ئي الله آهي، پيدا ڪندڙ، وجود ۾ آڻيندڙ ۽ صورتون ٺاهيندڙ. سڀ سهڻا نالا انهيءَ جا آهن. آسمانن ۽ زمين ۾ جيڪي ڪجهه آهي، سو سندس پاڪائي بيان ڪري ٿو، ۽ هو غالب، حڪمت وارو آهي.»

'''حوالو:''' [[سورة الحشر]]، آيتون [https://quran.com/59/22-24 59:22–24].
&lt;/blockquote&gt;

=== حديث ===

[[فائل:Zarih of Al-Askari Shrine - May 2017 02.jpg|thumb|left|[[مسجد عسڪري]] ۾ الله تعاليٰ جا نالا.]]

[[صحيح بخاري]] ۾ روايت ٿيل هڪ حديث موجب، الله تعاليٰ جا 99 نالا آهن.

{{اقتباس|[[ابو هريره]] کان روايت آهي ته الله تعاليٰ جا نوانوي نالا آهن، يعني هڪ سئو کان هڪ گهٽ. جيڪو انهن نالن جو احصاءُ ڪندو، اهو جنت ۾ داخل ٿيندو. الله طاق آهي ۽ طاق کي پسند ڪري ٿو.|ذريعو=صحيح بخاري، جلد 8، ڪتاب 75، حديث 419}}

هڪ ٻي روايت ۾ پڻ اهو مضمون بيان ٿيل آهي:

{{اقتباس|رسول الله ﷺ فرمايو ته الله تعاليٰ جا نوانوي نالا آهن، هڪ سئو کان هڪ گهٽ؛ جيڪو انهن کي ياد ڪندو ۽ انهن جو احصاءُ ڪندو، اهو جنت ۾ داخل ٿيندو.|ذريعو=صحيح بخاري، جلد 9، ڪتاب 93، حديث 489}}

حديث جي عالمن «احصاءُ» جي مفهوم بابت مختلف تشريحون بيان ڪيون آهن، جن ۾ نالن کي ياد ڪرڻ، انهن جي معنائن کي سمجهڻ ۽ انهن جي تقاضائن موجب عمل ڪرڻ شامل آهن.

== تصوف ۾ روحاني تشريح ==

{{Multiple image
| align = right
| total_width = 307
| image1 = The Possessor of Majesty and Honor.jpg
| caption1 = '''ذوالجلال والاڪرام'''، عظمت ۽ عزت جو مالڪ
| image2 = Allah name 62 al hayy.svg
| caption2 = '''الحي'''، سدائين زندهه رهندڙ
| image3 = As-Samad.jpg
| caption3 = '''الصمد'''، بي نياز ۽ سڀني جو آسرو
}}

[[تصوف]] جي روايت ۾ پڻ الله تعاليٰ جي 99 نالن کي خاص روحاني اهميت حاصل آهي. ڪيترن ئي صوفي عالمن انهن نالن کي '''اسم اعظم''' ({{lang|ar|الاسْمُ ٱلْأَعْظَم}})، يعني الله تعاليٰ جي سڀ کان وڏي نالي، جي تصور سان لاڳاپيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |author-link=Annemarie Schimmel |year=1993 |title=The Mystery of Numbers |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0-19-508919-7 |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=lBIZ9PRZvPIC&amp;pg=PA271}}&lt;/ref&gt;

اسلامي روايتن ۾ اسم اعظم بابت بيان ڪيو ويو آهي ته اهو اهڙو نالو آهي، جنهن جي وسيلي الله تعاليٰ کان دعا گهري وڃي ته دعا قبول ٿيڻ جي اميد رکجي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Momen |first=Moojan |title=Islam and the Bahá'í Faith |year=2000 |publisher=George Ronald |isbn=978-0-85398-446-7 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gMAQAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;

[[دعاءِ جوشن ڪبير]] ({{lang|ar|جَوْشَنُ ٱلْكَبِير}}) ۾ الله تعاليٰ جي نالن ۽ صفتن جا ڪيترائي مجموعا بيان ٿيل آهن. هن دعا جو نالو لفظ «جوشن» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ زرھ يا بچاءَ وارو لباس آهي.{{حوالو گهربل|تاريخ=آڪٽوبر 2026}}

مشهور صوفي مفڪر [[ابن عربي]] الله تعاليٰ جي نالن کي ڪائنات جي باطني حقيقتن سان لاڳاپيل سمجهندو هو. سندس فڪر موجب، اهي نالا ڪائنات ۾ موجود روحاني ۽ وجودي حقيقتن جي سمجهاڻيءَ لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;morg10&quot;&gt;{{cite book |last=Morgan |first=Diane |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |year=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-36025-1 |page=10 |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg}}&lt;/ref&gt;

[[ابن عربي]] (26 جولاءِ 1165ع – 16 نومبر 1240ع) الله تعاليٰ جي نالن کي رڳو تعريفي لقب نه سمجهندو هو، پر انهن کي اهڙين حقيقي الاهي صفتن سان لاڳاپيندو هو، جن جا اثر مخلوق ۽ ممڪن وجودن ۾ ظاهر ٿين ٿا.

سندس فڪر موجب، انسان پنهنجي اندر موجود روحاني صلاحيتن جي ترقيءَ وسيلي انهن صفتن جي محدود عڪاسي ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به، مخلوق ۾ ظاهر ٿيندڙ صفتون الله تعاليٰ جي ذات ۽ سندس ڪامل صفتن جي برابر نٿيون ٿي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lawrence |first=Bruce |title=The Qur'an: A Biography |publisher=Atlantic Books |year=2014 |isbn=9781782392187 |chapter=8}}&lt;/ref&gt;

ابن عربيءَ جي مابعدالطبيعاتي تعليمات کان متاثر ٿي، [[حيدر آملي]] [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪن]] کي الله تعاليٰ جي مختلف نالن سان لاڳاپيو. سندس تشريح موجب، نيڪ ملائڪ الله تعاليٰ جي جمال واري صفتن جي ظهور سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته شيطاني قوتن کي جلال واري صفتن جي تصور سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Shihadeh |first=Ayman |title=Sufism and Theology |publisher=Edinburgh University Press |year=2007 |isbn=9780748631346 |pages=54–56}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Agate Amulet MET DP366347.jpg|thumb|عقيق جو ٺهيل تعويذ، جنهن تي الله تعاليٰ جا 99 نالا اُڪريل آهن. هي ارڙهين صديءَ جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿو.]]

== الله تعاليٰ جي نالن مان ٺهندڙ شخصي نالا ==

{{پڻ ڏسو |عربي ٻوليءَ جا ديني نالا}}

الله تعاليٰ جي عربي نالن مان ڪيترائي شخصي نالا ٺهيا آهن، جيڪي دنيا جي مختلف مسلمان معاشرن، خاص طور تي عربي ڳالهائيندڙ علائقن ۾، عام استعمال ٿين ٿا.

اسلامي نالن جي روايت ۾ الله تعاليٰ جي مخصوص نالن جي احترام کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ڪري ڪيترن نالن جي اڳيان عربي لفظ '''عبد''' (عَبْدُ)، يعني «ٻانهو» يا «خادم»، لڳايو ويندو آهي.

اهڙيءَ طرح '''عبدالرحمان''' جي معنيٰ «رحمان جو ٻانهو»، '''عبدالعزيز''' جي معنيٰ «غالب ۽ عزت واري ذات جو ٻانهو» ۽ '''عبدالله''' جي معنيٰ «الله جو ٻانهو» آهي.

ٻئي طرف، اهڙا نالا جيڪي عام انساني صفتن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، تن جي استعمال بابت اسلامي عالمن جون جدا جدا فقهي تشريحون موجود آهن. مثال طور، «ڪريم»، «حڪيم» ۽ «رؤوف» جهڙا لفظ انسانن لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، پر انهن صفتن جو ڪامل ۽ مطلق مفهوم الله تعاليٰ لاءِ مخصوص سمجهيو ويندو آهي.

هن فرق جو بنياد ان عقيدي تي آهي ته محبت، مهرباني، رحم، انصاف، قدرت ۽ ٻين ڪامل صفتن جو مڪمل ۽ غيرمحدود درجو الله تعاليٰ سان مخصوص آهي، جڏهن ته انسانن ۾ اهڙيون صفتون محدود ۽ نسبي انداز ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون.

قرآن مجيد جي سورة آل عمران جي آيت 26 ۾ الله تعاليٰ کي سموري بادشاهيءَ جو مالڪ قرار ڏنو ويو آهي:

&lt;blockquote style=&quot;border-right:4px solid #5488B8; background:#F1F7FD; padding:12px 16px;&quot;&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' «چئو ته اي الله! بادشاهيءَ جا مالڪ! تون جنهن کي گهرين بادشاهي ڏين ۽ جنهن کان گهرين بادشاهي کسي وٺين. تون جنهن کي گهرين عزت ڏين ۽ جنهن کي گهرين ذلت ڏين. سموري ڀلائي تنهنجي هٿ ۾ آهي. بيشڪ تون هر شيءِ تي قدرت رکندڙ آهين.»

'''حوالو:''' [[سورة آل عمران]]، آيت [https://quran.com/3/26 3:26].
&lt;/blockquote&gt;

'''عبد''' سان ٺهندڙ نالا عربيءَ ۾ ٻن جدا لفظن جي صورت ۾ يا ٻين ٻولين ۾ گڏيل صورت ۾ لکيا ويندا آهن. مثال طور، '''عبدالرحمان'''، '''عبدالعزيز'''، '''عبدالجبار''' ۽ '''عبدالله'''.

عربي ٻوليءَ جي اعرابي نظام ۾ «عبدُ» جي آخري پيش جو تعلق نحوي حالت سان هوندو آهي. جڏهن اهڙا نالا رومن اکرن ۾ لکيا وڃن ٿا ته انهن جون صورتون ''Abd al-Rahman''، ''Abdur-Rahman'' ۽ ''Abdul Rahman'' جهڙيون ٿي سگهن ٿيون.

=== شخصي نالن جا مثال ===

* '''عبدالرحمان:''' [[عبدالرحمان السديس]] (عَبْدُ الرَّحْمَانِ السُّدَيْس)، [[مڪي جي وڏي مسجد]] جو امام.
* '''سلام:''' [[سلام فياض]] (سَلَام فَيَّاض)، فلسطيني سياستدان.
* '''عبدالجبار:''' [[ڪريم عبدالجبار]] (كَرِيم عَبْدُ الْجَبَّار)، آمريڪي باسڪيٽ بال رانديگر.
* '''عبدالحڪيم:''' [[شرمن جيڪسن]]، جنهن جو اسلامي نالو عبدالـحڪيم پڻ آهي؛ آمريڪي اسلامي مطالعي جو عالم.
* '''رؤوف:''' [[رؤوف مسعد]]، مصري-سوڊاني ناول نگار.
* '''عبدالمقتدر:''' [[محمد عبدالمقتدر خان]]، هندستاني نسل جو آمريڪي تعليمي ماهر.

[[فائل:Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Talismanic shirt.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جي ترڪيءَ جو تعويذي قميص، جنهن تي الله تعاليٰ جا 99 نالا، قرآني آيتون ۽ دعائون لکيل آهن. هي قميص [[خليلي مجموعو|خليلي جي حج ۽ زيارت جي فنون واري مجموعي]] ۾ محفوظ آهي.]]

== بهائي مذهب جي ماخذن ۾ استعمال ==

[[بهائي مذهب]] جي ماخذن موجب، الله تعاليٰ جي نالن جي روحاني تشريح ۾ '''بهاء''' ({{lang|ar|بهاء}})، جنهن جي معنيٰ «شان»، «جلال» يا «روشني» آهي، کي خاص اهميت حاصل آهي.

بهائي عقيدي موجب، «بهاء» کي الله تعاليٰ جو سڀ کان وڏو نالو سمجهيو ويندو آهي. اهو لفظ [[بهاءُ الله]] ۽ «بهائي» جهڙن نالن ۾ پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;lambden&quot;&gt;{{cite journal |last=Lambden |first=Stephen |title=The Word Baháʼ: Quintessence of the Greatest Name |journal=Baháʼí Studies Review |volume=3 |issue=1 |year=1993 |url=https://bahai-library.com/lambden_quintessence_greatest_name}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Smith |first=Peter |title=Greatest Name |encyclopedia=A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith |year=2000 |publisher=Oneworld Publications |location=Oxford |isbn=1-85168-184-1 |pages=167–168 |url=https://books.google.com/books?id=pYfrAQAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;

[[باب (بهائي مذهب)|باب]] پنج ڪنڊن واري هڪ مشهور لوح لکي، جنهن ۾ لفظ «بهاء» مان نڪتل 360 صرفي صورتون استعمال ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;lambden&quot; /&gt;

بهائي محقق [[عبدالحميد اشراق خاوري]] جي بيان موجب، [[بهاءُ الدين عاملي]] فارسي شاعريءَ ۾ «بهاء» جو تخلص اختيار ڪيو. هن راءِ موجب، ان تخلص جو تعلق پنجين شيعه امام [[محمد باقر]] ۽ ڇهين امام [[جعفر صادق]] سان منسوب روايتن سان هو، جن ۾ اسم اعظم جو تعلق [[دعاءِ بهاء]] يا رمضان جي ٻين مخصوص دعائن سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;lambden&quot; /&gt;

[[دعاءِ بهاء]] جي شروعاتي عبارت ۾ لفظ «بهاء» چار ڀيرا اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Khadem |first=Dhikru'llah |title=Bahá'u'lláh and His Most Holy Shrine |journal=Baháʼí News |date=March 1976 |issue=540 |pages=4–5 |url=http://www.teachingandprojects.com/meansandmaterials.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620121705/http://www.teachingandprojects.com/meansandmaterials.htm |archive-date=2017-06-20}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

{{Portal|Islam}}

* [[اسماءُ الحسنى]]
* [[اسم اعظم]]
* [[بسم الله]]
* [[عربي ٻوليءَ جا ديني نالا]]
* [[خدا جا نالا]]
* [[زرتشتي مذهب ۾ خدا جا نالا]]
* [[عيسائيت ۾ خدا جا نالا]]
* [[يهوديت ۾ خدا جا نالا]]
* [[سک مذهب ۾ خدا جا نالا]]
* [[سهاسرنام]] — هندو مذهب ۾ ديوتا جي هڪ هزار نالن جون فهرستون
* [[دي نائن بلين نيمز آف گاڊ]] — [[آرٿر سي ڪلارڪ]] جي هڪ مختصر ڪهاڻي
* [[دي 99]] — الله تعاليٰ جي 99 نالن کان متاثر هڪ مزاحيه تصويري ڪهاڻين جو سلسلو

== ضميمو ==

=== وضاحتي حاشيا ===
{{Notelist}}

=== حوالا ===
{{حوالا}}

=== ڪتابيات ===

* ابراهيم بن علي ڪفعمي (1436ع–1500ع). ''[https://books.rafed.net/view.php?type=c_fbook&amp;b_id=25 المقام الأسنى في تفسير الأسماء الحسنى]''. بيروت: دار الهادي، 1992ع. [https://www.worldcat.org/title/1123660484 ورلڊ ڪيٽ تي ڪتاب جو رڪارڊ].

* {{cite thesis |last=Nahouza |first=Namira |title=Contemporary Wahhabism Rebranded as Salafism: The Issue of Interpreting the Qur'anic Verses and Hadith on the Attributes of God and its Significance |year=2009 |publisher=University of Exeter |url=https://www.proquest.com/openview/927f40cb5e4fd3f64a25b64e8da59cf9/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=2026366&amp;diss=y |access-date=2024-08-20 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Names of God in Islam}}

* {{cite book |author=Al-Bayhaqi |translator=Gibril Fouad Haddad |title=Allah's Names and Attributes |year=1999 |publisher=ISCA |isbn=1930409036 |url=https://books.google.com/books?id=PM7wz92Tq6oC |access-date=2024-08-16 |language=en}}

{{Characters and names in the Quran}}
{{Names of God}}
{{Theology}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Names Of God In Islam}}
[[زمرو:اسلام ۾ خدا جا نالا]]
[[زمرو:اسلامي فهرستون]]
[[زمرو:ٻولي ۽ تصوف]]
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>3tu1rpllmicwwf3qkmjxbkzovfyxk9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آپريشن ضرب عضب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6223</id>
    <revision>
      <id>425105</id>
      <parentid>423209</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194677" sha1="fo83coyce27k5wblcodi29qg7b0m4sz" xml:space="preserve">
{{short description|پاڪستان جي هٿياربند فوجن جو شدت پسند هٿياربند تنظيمن خلاف گڏيل فوجي آپريشن}}


{{Infobox military conflict
| conflict = آپريشن ضربِ عضب
| part_of = [[خيبر پختونخوا ۾ بغاوت]] ۽ [[دهشتگردي خلاف جنگ|دهشتگرديءَ خلاف عالمي جنگ]]
| image = War in North-West Pakistan.svg
| caption = آپريشن ضربِ عضب شروع ٿيڻ کان اڳ، جون 2014ع ۾ پاڪستان جي فوجي صورتحال
{{legend|#ebc0b3|پاڪستاني حڪومت ۽ ان جي اتحادين جي قبضي هيٺ علائقا}}
{{legend|#b3b2ae|[[تحريڪ طالبان پاڪستان]]، [[القاعده]] ۽ سندن اتحادين جي اثر هيٺ علائقا}}
| date = 15 جون 2014ع – 22 فيبروري 2017ع
| location = [[پاڪستان]]
| combatant1 =
'''{{PAK}}'''
* [[پاڪستان جون هٿياربند فوجون]]
** [[پاڪستان فوج]]
** [[پاڪستان هوائي فوج]]&lt;ref name=&quot;The News International, editorial&quot;&gt;{{cite news
 |last=Saleem
 |first=Farukh
 |title=India disappointed by Zarb-e-Azb's success
 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-278257-India-disappointed-by-Zarb-e-Azb%E2%80%99s-success
 |work=The News International
 |date=14 October 2014
 |access-date=17 December 2014
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224193038/https://www.thenews.com.pk/
 |archive-date=24 December 2018
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
* [[پاڪستان جون سول هٿياربند فوجون]]
** [[فرنٽيئر ڪور]]
** [[فرنٽيئر ڪانسٽيبلري]]
* [[پاڪستان پوليس]]
* '''خصوصي فوجي دستا'''
** [[اسپيشل سروسز گروپ]] (SSG)
** [[اسپيشل سروس ونگ]] (SSW)
** [[ڪوورٽ ايڪشن ڊويزن]] (CAD)
** لائيٽ ڪمانڊو بٽالينون (LCBs)
** ايليٽ پوليس فورس
** اسپيشل ڪمبيٽ يونٽ

| combatant2 =
'''هٿياربند شدت پسند تنظيمون'''
* [[تحريڪ طالبان پاڪستان]]&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Tahir
 |title=Anti-terrorism cooperation: Islamabad asks Kabul to extradite Fazlullah
 |url=http://tribune.com.pk/story/724442/anti-terrorism-cooperation-islamabad-asks-kabul-to-extradite-fazlullah/
 |work=The Express Tribune
 |access-date=20 June 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Securing the Durand Line
 |url=http://tacstrat.com/content/index.php/2014/06/13/securing-the-durand-line/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Sherazi
 |first=Zahir Shah
 |title=Cross-border militant attacks kill four soldiers in Bajaur
 |url=https://www.dawn.com/news/1110515
 |work=Dawn
 |date=4 June 2014
}}&lt;/ref&gt;
* [[لشڪر جهنگوي]]
* [[اوڀر ترڪستان اسلامي تحريڪ]]
* [[القاعده]]
* [[حقاني نيٽ ورڪ]]&lt;ref name=&quot;Haqqani&quot;&gt;{{cite news
 |title=US commander commends Zarb-e-Azb for disrupting Haqqani network's ability to target Afghanistan
 |url=http://tribune.com.pk/story/786641/us-commander-commends-zarb-e-azb-for-disrupting-haqqani-networks-ability-to-target-afghanistan/
 |work=The Express Tribune
 |date=6 November 2014
 |access-date=6 November 2014
}}&lt;/ref&gt;
* سرحد پار کان حملا ڪندڙ شدت پسند&lt;ref name=&quot;Afghan1&quot;&gt;{{cite news
 |title=Cross-border attack: 7 militants killed as Pak army check post targeted in Lower Dir
 |url=http://tribune.com.pk/story/742517/cross-border-attack-6-militants-killed-as-pak-army-check-post-targeted-in-lower-dir/
 |work=The Express Tribune
 |date=30 July 2014
 |access-date=14 August 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghan2&quot;&gt;{{cite news
 |title=Volatile frontiers: Attack on border post repulsed
 |url=http://tribune.com.pk/story/763317/volatile-frontiers-attack-on-border-post-repulsed/
 |work=The Express Tribune
 |date=17 September 2014
 |access-date=2 November 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Militants attack Pakistani post near Afghan border
 |url=https://apnews.com/ec8236165db34346bed1ec753c381b01
 |work=Associated Press
 |date=16 September 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=3 FC personnel, 11 militants killed in North Waziristan cross-border attack
 |url=http://tribune.com.pk/story/762991/3-fc-personnel-11-militants-killed-in-north-waziristan-cross-border-attack/
 |work=The Express Tribune
 |date=16 September 2014
}}&lt;/ref&gt;

'''اڳ ۾ الڳ سرگرم تنظيمون:'''
* [[لشڪر اسلام]] — 12 مارچ 2015ع تي ٻيهر تحريڪ طالبان پاڪستان ۾ شامل ٿي.&lt;ref name=&quot;reuters12March&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pakistani splinter group rejoins Taliban amid fears of isolation
 |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-militants-alliance-idUSKBN0M81WF20150312
 |work=Reuters
 |date=12 March 2015
 |access-date=13 March 2015
}}&lt;/ref&gt;
* [[جماعت الاحرار]] — 12 مارچ 2015ع تي ٻيهر تحريڪ طالبان پاڪستان ۾ شامل ٿي.&lt;ref name=&quot;reuters12March&quot;/&gt;
* [[اسلامي تحريڪ ازبڪستان]] — 2015ع جي وچ تائين.&lt;ref name=&quot;IMU joins ISIL&quot;/&gt;

'''[[دولت اسلاميه عراق ۽ شام]] (داعش)'''&lt;ref name=&quot;ISIL gains supporters&quot;&gt;{{cite web
 |title=ISIS Now Has Military Allies in 11 Countries
 |url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/11/isis-now-has-military-allies-in-11-countries.html
 |work=New York Magazine
 |date=23 November 2014
 |access-date=25 November 2014
}}&lt;/ref&gt;
* [[دولت اسلاميه – خراسان صوبو]] (2015ع کان)
** [[جندالله (پاڪستان)|جندالله]]&lt;ref name=&quot;Pakistani Taliban pledges allegiance to ISIL&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pakistan Taliban splinter group vows allegiance to Islamic State
 |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-militants-is-idUSKCN0J20YQ20141118
 |work=Reuters
 |date=18 November 2014
 |access-date=19 November 2014
}}&lt;/ref&gt;
** تحريڪ خلافت
** [[اسلامي تحريڪ ازبڪستان]]&lt;ref name=&quot;IMU joins ISIL&quot;&gt;{{cite news
 |title=IMU Declares It Is Now Part Of The Islamic State
 |url=https://www.rferl.org/a/imu-islamic-state/27174567.html
 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty
 |date=6 August 2015
 |access-date=6 August 2015
}}&lt;/ref&gt;

| commander1 =
'''پاڪستان'''
* [[نواز شريف]] — [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]]
* [[زبير محمود حيات]] — [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]]
* [[راحيل شريف]] — [[پاڪستان فوج جو سربراهه|چيف آف آرمي اسٽاف]]

'''آپريشن ضربِ عضب جا فوجي ڪمانڊر'''
* ليفٽيننٽ جنرل هدايت الرحمان&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=COAS orders to launch final phase of operation Zarb-e-Azb to clear 'remnants of terrorists'
 |url=http://www.dunyanews.tv/en/Pakistan/324515-COAS-orders-to-launch-final-phase-of-operation-Zar
 |work=Dunya News
 |date=2 December 2016
}}&lt;/ref&gt;
* ميجر جنرل ظفر خان&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=90% NWA areas cleared of terrorists: Maj Gen Zafar
 |url=http://www.samaa.tv/pakistan/15-Nov-2014/90-of-north-wazirastan-cleared-of-terrorists-maj-gen-zafar
 |work=Samaa TV
 |date=15 November 2014
}}&lt;/ref&gt;

| commander2 =
'''شدت پسند تنظيمن جا اڳواڻ'''
* [[ملا فضل الله]] (مارجي ويو)
* شيخ خالد حقاني
* شهريار محسود
* [[عدنان رشيد]]
* [[عثمان غازي]] (مارجي ويو)&lt;ref name=&quot;IMU joins ISIL&quot;/&gt;
* [[عدنان گلشير الشڪري جمعه]] (مارجي ويو)

'''داعش جا اڳواڻ'''
* [[ابوبڪر البغدادي]] (مارجي ويو) — داعش جو سربراهه
* [[ابو علاء العفري]] (مارجي ويو) — داعش جو نائب سربراهه&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Report: A former physics teacher is now leading ISIS
 |url=http://www.businessinsider.com/report-a-former-physics-teacher-is-now-leading-isis-2015-4
 |work=Business Insider
 |date=23 April 2015
}}&lt;/ref&gt;
* [[حافظ سعيد خان]] (مارجي ويو) — افغانستان ۽ پاڪستان ۾ داعش جو امير&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Where Islamic State stumbles in its war with al-Qaida
 |url=https://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-declassified-411c3f46-da33-11e5-8210-f0bd8de915f6-20160223-story.html
 |work=Chicago Tribune
 |access-date=16 April 2020
}}&lt;/ref&gt;
* [[عبدالرحيم مسلم دوست]] — 2014ع کان 2015ع تائين&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Local support for dreaded Islamic State growing in Pakistan: Report
 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Local-support-for-dreaded-Islamic-State-growing-in-Pakistan-Report/articleshow/45149421.cms
 |work=The Times of India
 |date=14 November 2014
}}&lt;/ref&gt;
* [[عثمان غازي]] (مارجي ويو)&lt;ref name=&quot;IMU joins ISIL&quot;/&gt;

| strength1 =
'''پاڪستان'''
* 20,000 کان 30,000 فوجي اهلڪار&lt;ref name=&quot;NYT16JUNE&quot;&gt;{{cite news
 |last=Walsh
 |first=Declan
 |title=In Drive Against Militants, Pakistani Airstrikes Hit Strongholds
 |url=https://www.nytimes.com/2014/06/17/world/asia/pakistan-hits-taliban-strongholds-with-airstrikes.html
 |work=The New York Times
 |date=16 June 2014
 |access-date=17 June 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{cite news
 |last=Shah
 |first=Saeed
 |title=Pakistan Operation Targets Waziristan Militants
 |url=https://online.wsj.com/articles/pakistan-operation-targets-waziristan-militants-1402844572
 |work=The Wall Street Journal
 |date=15 June 2014
 |access-date=16 June 2014
}}&lt;/ref&gt;

| strength2 =
'''شدت پسند تنظيمون'''
* ڪيترائي هزار هٿياربند ويڙهاڪ

'''داعش'''
* 500 کان 1,000 ويڙهاڪ

| casualties1 =
'''پاڪستان'''
* 490 فوجي اهلڪار مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;Et_TTPkilled&quot;&gt;{{cite news
 |title=490 Pakistan soldiers, 3,500 militants killed in Operation Zarb-e-Azb
 |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/490-pakistan-soldiers-3500-militants-killed-in-operation-zarb-e-azb/articleshow/52766005.cms
 |work=The Economic Times
 |date=15 June 2016
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ht_TTPkilled&quot;&gt;{{cite news
 |title=490 Pakistani soldiers, 3,500 militants killed in two-year operation
 |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/490-pakistani-soldiers-3-500-militants-killed-in-two-year-operation/story-FloxbR67fEFSqeGWJAVyeP.html
 |work=Hindustan Times
 |date=15 June 2016
}}&lt;/ref&gt;
* 1,914 فوجي اهلڪار زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Et_injured&quot;&gt;{{cite news
 |title=3,400 militants killed in Operation Zarb-e-Azb: ISPR
 |url=https://tribune.com.pk/story/1008791/3400-militants-killed-in-operation-zarb-e-azb-ispr
 |work=The Express Tribune
 |date=12 December 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dn_injured&quot;&gt;{{cite news
 |title=Zarb-i-Azb: Phenomenal success achieved, says ISPR
 |url=https://www.dawn.com/news/1225922
 |work=Dawn
 |date=12 December 2015
}}&lt;/ref&gt;

| casualties2 =
'''شدت پسند تنظيمون'''
* 3,500 ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;Et_TTPkilled&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ht_TTPkilled&quot;/&gt;

'''داعش'''
* گهٽ ۾ گهٽ 46 ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;ISIL Wilayat Khorasan leader killed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Militant commander Hafiz Saeed killed in Khyber blast
 |url=http://arynews.tv/en/extremist-commander-hafiz-saeed-killed-khyber-agency-blast/
 |work=ARY News
 |date=17 April 2015
}}&lt;/ref&gt;

| notes =
* 14 جولاءِ 2014ع تائين اتر وزيرستان مان '''929,859 ماڻهو اندروني طور بي گهر''' ٿيا.&lt;ref name=&quot;13July&quot;&gt;{{cite news
 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts
 |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/
 |work=The Express Tribune
 |date=14 July 2014
}}&lt;/ref&gt;
* 2 شهري مارجي ويا ۽ هڪ زخمي ٿيو، جيئن ابتدائي فوجي رپورٽن ۾ ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;ISPR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Operation Zarb-e-Azb updates archive
 |url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-zarb-e-azb-archive
 |publisher=Inter-Services Public Relations
 |access-date=30 June 2014
 |archive-date=24 December 2018
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224193011/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-zarb-e-azb-archive
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Gul
 |first=Pazir
 |title=Seven killed in clash between militant groups
 |url=https://www.dawn.com/news/1112948
 |work=Dawn
 |date=16 June 2014
}}&lt;/ref&gt;
* [[2014ع جو پشاور آرمي پبلڪ اسڪول حملو|پشاور جي آرمي پبلڪ اسڪول تي حملي]] ۾ لڳ ڀڳ 140 شهري، جن ۾ گهڻائي ٻارن جي هئي، مارجي ويا. ان حملي کي تحريڪ طالبان پاڪستان آپريشن جي جواب ۾ ڪيل ڪارروائي قرار ڏنو.

| result =
'''پاڪستان جي وڏي فوجي ڪاميابي'''&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Javaid
 |first1=U.
 |last2=Javaid
 |first2=R.
 |title=Zarb-e-Azb: A Successful Initiative to Curtail Terrorism
 |journal=South Asian Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2016
 |pages=281–296
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Khan
 |first1=S. R.
 |last2=Khan
 |first2=A.
 |title=From War to Peace: The Challenges and Opportunities in Pakistan's Counter-Terrorism Environment Post Operation Zarb-e-Azb
 |journal=Journal of Policing, Intelligence and Counter Terrorism
 |volume=15
 |issue=2
 |year=2020
 |pages=121–139
}}&lt;/ref&gt;
* [[آپريشن ردالفساد]] جي صورت ۾ دهشتگرديءَ خلاف ڪارروايون جاري رهيون.
* اڪثر متاثر علائقا پاڪستاني فوج جي قبضي ۾ اچي ويا.
* اتر وزيرستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين علائقن ۾ شدت پسندن جي مزاحمت جا ڪجهه مرڪز باقي رهيا.
* تحريڪ طالبان پاڪستان جي مکيه ويڙهاڪ قوتن جو هڪ حصو افغانستان منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Weinbaum
 |first=Marvin G.
 |title=Insurgency and Violent Extremism in Pakistan
 |journal=Small Wars &amp; Insurgencies
 |volume=28
 |issue=1
 |year=2017
 |page=45
 |doi=10.1080/09592318.2016.1266130
 |s2cid=151596312
}}&lt;/ref&gt;

| campaignbox = {{Campaignbox Waziristan}}
}}


'''آپريشن ضربِ عضب''' ([[پشتو]]؛ {{langx|ur|{{nq|آپریشن ضربِ عضب}}}}؛ &lt;small&gt;[[ALA-LC]] موجب رومن صورت:&lt;/small&gt; {{transliteration|ur|ALA-LC|''Āpres̱ẖan Ẓarb-i ʿAẓb''}}؛ لفظي معنيٰ: ''هڪ ئي وار'') پاڪستان جي هٿياربند فوجن پاران مختلف هٿياربند ويڙهاڪ تنظيمن خلاف شروع ڪيل هڪ گڏيل [[فوجي آپريشن]] هو. انهن تنظيمن ۾ [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] (ٽي ٽي پي)، [[اسلامڪ موومينٽ آف ازبڪستان]]، [[اوڀر ترڪستان اسلامي تحريڪ]] ۽ [[لشڪر اسلام]] شامل هيون. هي آپريشن 15 جون 2014ع تي [[اتر وزيرستان]] ۾ [[ڊيورنڊ لائين|پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد]] ڀرسان شروع ڪيو ويو. ان جو بنيادي مقصد علائقي ۾ هٿياربند ويڙهاڪ تنظيمن جي سرگرمين کي ختم ڪرڻ ۽ دهشتگرديءَ خلاف ڪاررواين کي تيز ڪرڻ هو. آپريشن شروع ڪرڻ جو فوري پسمنظر 8 جون 2014ع تي ڪراچيءَ جي [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|جناح بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي ٿيل حملو هو، جنهن جي ذميواري تحريڪ طالبان پاڪستان ۽ اسلامڪ موومينٽ آف ازبڪستان قبول ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;News International, 2014 editorial&quot;&gt;{{cite news|last1=Khan|first1=Wajahat S|title=Zarb-e-Azb: Gear up for the 'forever war'|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-33451-Zarb-e-Azb-Gear-up-for-the-forever-war|access-date=10 January 2015|work=A series of special reports on Operation Zarb-e-Azb by the newspaper's National Security Editor.|agency=News International|publisher=News International, 2014 editorial|date=14 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108163423/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-33451-Zarb-e-Azb-Gear-up-for-the-forever-war|archive-date=8 January 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1112909/zarb-e-azb-operation-120-suspected-militants-killed-in-n-waziristan|title=Zarb-e-Azb operation: 120 suspected militants killed in N Waziristan|newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=15 June 2014|access-date=16 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713175045/http://www.dawn.com/news/1112909/zarb-e-azb-operation-120-suspected-militants-killed-in-n-waziristan|url-status=live|archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

[[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ]] جي حصي طور شروع ڪيل آپريشن ضربِ عضب ۾ لڳ ڀڳ 30,000 پاڪستاني فوجي اهلڪار شامل هئا. ان کي هڪ جامع فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ويو، جنهن جو مقصد اتر وزيرستان ۾ لڪل مقامي ۽ پرڏيهي ويڙهاڪ گروهن کي علائقي مان ڪڍڻ ۽ سندن ٺڪاڻن کي ختم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;huffingtonpost&quot;&gt;{{cite news|agency=Associated Press|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/06/15/pakistan-army-says-launch_n_5496487.html|title=Pakistan Launches Offensive Against Militants Near Afghan Border|work=[[Huffington Post]]|access-date=23 June 2014|date=15 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619093052/http://www.huffingtonpost.com/2014/06/15/pakistan-army-says-launch_n_5496487.html|archive-date=19 June 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آپريشن کي پاڪستان جي سياسي، دفاعي ۽ شهري حلقن جي وڏي حصي جي حمايت حاصل ٿي. ان کان پوءِ ملڪ جي مجموعي سلامتيءَ واري صورتحال ۾ بهتري اچڻ جون رپورٽون سامهون آيون ۽ 2015ع ۾ پاڪستان اندر ويڙهاڪ حملن جو انگ 2008ع کان پوءِ ڇهن سالن جي گهٽ ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Militant attacks declined after Zarb-e-Azb operation: report|url=http://nation.com.pk/national/17-Jun-2015/militant-attacks-declined-after-zarb-e-azb-operation-report|date=17 June 2015|work=The Nation|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618151841/http://nation.com.pk/national/17-Jun-2015/militant-attacks-declined-after-zarb-e-azb-operation-report|url-status=dead|archive-date=18 June 2015}}&lt;/ref&gt;

== ضرب عضب جي نالي ڏيڻ جو سبب ==
عضب جو مطلب آھي '''ڪٽڻ'''، تلوار سان ڪٽڻ، عضب محمد صلي الله عليه آلهٖ وسلم جي تلوار جو نالو بہ ھيو۔ ضربِ عضب ڪٽي ڇڏيندڙ ضرب۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; ھي تلوار محمد صلي الله عليه وآلهٖ وسلم [[غزوه بدر]] ۽ [[غزوه احد]] ۾ استعمال ڪئي۔&lt;ref&gt; &quot;Negotiations end, Pak Army formally launches operation Zarb-e-Azb against terrorists | Dunya News&quot;. Dunyanews.tv. Retrieved 15 June 2014.&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==

=== جون 2014ع ڪراچي ھوائي اڏي تي حملو ===
* [[2014ع جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ حملو]]

8 جون [[2014ع]] تي ڪراچي، پاڪستان جي [[جناح انٽرنيشنل]] تي 10 دھشت گردن حملو ڪيو۔ ڪل 31 افراد بشمول 10 دھشت گرد ماريا ويا۔ [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] حملي جي ذميداري قبول ڪئي ۽ انکي پنھنجي اڳوڻي سربراھ [[حڪيم الله محسود]] جي قتل جو بدلو قرار ڏنو جيڪو ھڪ ڊرون حملي ۾ نومبر [[2013ع]] ۾ اتر وزيرستان ۾ ماريو ويو ھو۔ تحريڪ طالبان جي طرفان وڌيڪ حملن جي ڌمڪي بہ ڏني وئي۔ تحريڪ طالبان پاڪستان جي ترجمان [[شاھد الله شاھد]] جي مطابق ھوائي اڏي تي حملي جي وجھہ اھا ھئي تہ ھتي گھٽ شھري ۽ وڌيڪ سرڪاري فرد ھوندا آھن۔ ان کان علاوه تحريڪ طالبان پاڪستان 10 جون کان پوري پيماني تي پاڪستاني رياست جي خلاف حملن جي ڌمڪي ڏني۔

=== امن ڳالھين ۾ ناڪاميابي ===

پاڪستاني رياست ڪيترائي ڀيرا دھشت گردن جي ننڍن ننڍن گروھن سان محدود علائقن جي لاءِ امن معاھدا ڪندي رھي، پر پھريون ڀيرو وفاقي حڪومت سڌوسنئون تحريڪ طالبان پاڪستان سان ڳالھين جي پاليسي اپنائي۔ ان حوالي سان ڪيتريون ئي ڪُل جماعتي ڪانفرنسون بہ منعقد ٿيون جن ۾ آخري نو سيپٽمبر [[2013ع]] تي ٿي۔ انھن ڪانفرنسن ۾ سياسي جماعتن جي طرفان حڪومت کي ھي اختيار ڏنو ويو تہ ھو ملڪ ۾ امن جي قيام جي لاءِ شدت پسند تنظيمن سان ڳالھيون ڪري.

ايندڙ ڪيترن ئي مھينن تائين ڳالھيون ٿينديون رھيون۔ ڪميٽيون ٺھيون، ڪميٽين تي سوال اٿيا، خفيہ ماڳن تي ڪميٽيون ھيليڪاپٽرن جي مدد سان ملڻ ويون۔ ايتري تائين جو پاڪستان تحريڪ انصاف جي سربراھ [[عمران خان]] تہ طالبان جو دفتر کولڻ تائين جي تجويز پيش ڪري ڇڏي۔ آمريڪا بہ ڊرون حملا روڪڻ جي حامي ڀري ورتي۔ پر  طالبان قيادت ڪنھن فيصلي تي پنھنجي گروھن کي متفق نہ ڪري سگھي۔ آخرڪار ڳالھيون ناڪام ٿي ويون۔ جنھن کان بعد 2014ع جو پھريون ڊرون حملو ٿيو ۽ طالبانن جي طرفان بہ ڪراچي ھوائي اڏي تي حملو ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140615_north_waziristan_operation_launched_rh.shtml اتر وزيرستان ۾ آپريشن]&lt;/ref&gt;


== تياريون ==

[[پاڪستان جون هٿياربند فوجون|پاڪستاني فوج]] هن فوجي آپريشن لاءِ گهڻو اڳ کان تياريون ڪري رهي هئي، جڏهن ته حڪومت ٽن محاذن تي تياريون ڪيون هيون:&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite news
|author=آصف فاروقی بی بی سی اردو ڈاٹ کام، اسلام آباد
|url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140615_preperation_waziristan_operation_tim.shtml
|title=پاکستان – BBC Urdu – 'حکومت نے آپریشن کے لیے 3 محاذوں پر تیاری کی'
|publisher=BBC
|date=1 January 1970
|access-date=16 June 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140617190616/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140615_preperation_waziristan_operation_tim.shtml
|url-status=live
|archive-date=17 June 2014
}}&lt;/ref&gt; پهريون، نشانو بڻايل هٿياربند ويڙهاڪ گروهن کي ٻين گروهن کان الڳ ٿلڳ ڪرڻ؛ ٻيو، سياسي جماعتن جي حمايت حاصل ڪرڻ؛ ۽ ٽيون، فوجي آپريشن جي امڪاني ردعمل کان عام شهرين کي محفوظ رکڻ.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

[[پاڪستان جو وزير دفاع|بچاءَ واري وفاقي وزير]] [[خواجه محمد آصف|خواجه آصف]] چيو ته سڄي قوم پنهنجي فوج سان گڏ بيٺل آهي. هن چيو: ”اهو فيصلو ڳالهين واري حڪمت عملي جي ناڪاميءَ کان پوءِ ڪيو ويو آهي. فوجي آپريشن پنهنجي منطقي انجام تائين جاري رهندو. هر اهو گروهه، جيڪو پاڪستان جي آئين کي چئلينج ڪري ٿو، عام شهرين، فوجين ۽ سرڪاري عمارتن يا تنصيبات تي حملا ڪري ٿو يا پاڪستان جي سرزمين کي دهشتگرد حملن جي رٿابنديءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، ان کي نشانو بڻايو ويندو.“

خواجه آصف وڌيڪ چيو ته [[اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو|اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن]] جي مدد وفاقي حڪومت ۽ [[خيبر پختونخوا]] جي صوبائي حڪومت گڏجي ڪنديون. سندس چوڻ هو: ”اسان ڪوشش ڪنداسين ته بي گهر ٿيل ماڻهن کي گهڻي عرصي تائين پنهنجن گهرن کان پري نه رهڻو پوي.“&lt;ref name=&quot;dawn1&quot;&gt;{{cite news
|url=https://www.dawn.com/news/1112910/supporters-and-critics-weigh-in-on-operation
|title=Supporters and critics weigh in on operation – Pakistan
|work=Dawn
|location=Pakistan
|access-date=15 June 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714182723/http://www.dawn.com/news/1112910/supporters-and-critics-weigh-in-on-operation
|url-status=live
|archive-date=14 July 2014
}}&lt;/ref&gt;

فوجي دستن [[ميرعلي]] ۽ [[ميرانشاهه]] جي شهرن ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن کي گهيري ۾ آڻي ڇڏيو. پاڪستاني عملدارن موجب، افغانستان جي [[افغان قومي سلامتي فورسز|قومي سلامتي فورسز]] (ANSF) کي درخواست ڪئي وئي هئي ته اهي پنهنجي پاسي کان سرحد بند ڪن، جيئن ويڙهاڪ افغانستان ڏانهن فرار نه ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;bbc3&quot;&gt;{{cite news
|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27858234
|title=Pakistan army launches 'major offensive' in North Waziristan
|publisher=BBC
|date=15 June 2014
|access-date=16 June 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714115419/http://www.bbc.com/news/world-asia-27858234
|url-status=live
|archive-date=14 July 2014
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي آپريشن ۾ [[پاڪستان هوائي فوج|پاڪستان جي هوائي فوج]]، [[پاڪستان بحري فوج|بحري فوج]]، [[توپخانو]]، [[ٽينڪ|ٽينڪون]] ۽ [[پيادل فوج]] جا زميني دستا شامل هئا. فوج جي جاري ڪيل بيان موجب: ”حڪومت جي هدايتن تي پاڪستان جي هٿياربند فوجن اتر وزيرستان جي محفوظ ٺڪاڻن ۾ لڪل پرڏيهي ۽ مقامي دهشتگردن خلاف هڪ جامع فوجي آپريشن شروع ڪيو آهي.“&lt;ref name=&quot;bbc3&quot;/&gt;

فوج جي هڪ عملدار موجب، آپريشن شروع ٿيڻ کان اڳ عام طور تي [[اتر وزيرستان]] ۾ 14,000 کان 20,000 فوجي مقرر هوندا هئا. هن اميد ظاهر ڪئي ته هن فوجي ڪارروائيءَ لاءِ مجموعي طور تي 30,000 کان وڌيڪ فوجين جي ضرورت نه پوندي.&lt;ref name=&quot;wsj&quot;/&gt;


== واقعن جو تاريخوار تفصيل ==

=== 2014ع ===
[[File:Pakistan Army clearance operations in Mirali, North Waziristan.jpg|thumb|اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي ميرعلي علائقي ۾ پاڪستاني فوج جي تلاشي ۽ علائقي کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ واري ڪارروائي]]

==== جون ====

{{term|15 جون 2014ع}}
{{defn|
آپريشن جي پهرين مرحلي جي شروعات [[اتر وزيرستان]] ۾ هوائي بمباريءَ ۾ واڌ سان ٿي، جنهن دوران هٿياربند ويڙهاڪن جي تربيتي مرڪزن، لڪڻ جي ٺڪاڻن ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي نشانو بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;ground&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/26/national/operation-zarb-e-azb-ground-offensive-initiates/ |title=Operation Zarb-e-Azb: Ground offensive initiates |work=Pakistan Today |date=26 June 2014 |access-date=27 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701060051/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/26/national/operation-zarb-e-azb-ground-offensive-initiates/ |url-status=live |archive-date=1 July 2014}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني فوج موجب، گذريل رات ڪيل هوائي حملن ۾ ويڙهاڪن جا اٺ ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا. [[ديگان]]، [[بويا]] ۽ [[دته خيل]] ۾ موجود ٺڪاڻن کي جنگي جهازن وسيلي نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي [[ڪراچي هوائي اڏي تي حملو (2014ع)|ڪراچي هوائي اڏي تي حملي]] سان لاڳاپيل پرڏيهي ۽ مقامي ويڙهاڪن جي موجودگيءَ جي تصديق ٿيڻ جي دعويٰ ڪئي وئي هئي. انهن حملن ۾ هٿيارن ۽ گولا بارود جو هڪ ذخيرو پڻ تباهه ڪيو ويو.

رپورٽن موجب، هوائي حملن ۾ لڳ ڀڳ 140 ويڙهاڪ مارجي ويا، جن مان گهڻا ازبڪ هئا. مارجي ويلن ۾ هڪ ڪمانڊر ۽ ڪراچي هوائي اڏي تي حملي جي مبينا رٿابندي ڪندڙ ابو عبدالرحمان الماني پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Almani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15June&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/15|title=Press Releases of 15 June|date=15 June 2014|access-date=20 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708162456/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16June&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/16|title=Press Releases of 16 June|date=16 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|access-date=20 June 2014|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708152354/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/16}}&lt;/ref&gt;

ويڙهاڪن جي چرپر روڪڻ لاءِ اتر وزيرستان جون پاڙيسري [[وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا|قبائلي ايجنسين]] ۽ ٻين قبائلي علائقن سان ملندڙ سرحدون فوجي دستن بند ڪري ڇڏيون. اتر وزيرستان ۾ فوج ميرعلي ۽ ميرانشاهه سميت مختلف شهرن ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن کي گهيري ۾ آڻي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:15June&quot;/&gt;

بي گهر ٿيندڙ ماڻهن لاءِ قدرتي آفتن جي انتظام واري اداري پاران انتظامي ۽ رسد جون تياريون ڪيون ويون، جن ۾ رجسٽريشن مرڪزن ۽ عارضي رهائشي ڪئمپن جو قيام شامل هو.&lt;ref name=&quot;:15June&quot;/&gt;

هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي خواهش رکندڙ ويڙهاڪن لاءِ پڻ مخصوص مرڪز قائم ڪيا ويا. علائقي جي فضائي نگراني شروع ڪئي وئي. افغان سيڪيورٽي فورسز کي درخواست ڪئي وئي ته اهي پنهنجي پاسي کان سرحد بند ڪن، جيئن ويڙهاڪ افغانستان ڏانهن فرار نه ٿي سگهن. ان کان علاوه افغانستان جي ڪنڙ، نورستان ۽ ٻين علائقن ۾ [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] جي ويڙهاڪن ۽ سندن ٺڪاڻن خلاف فوري قدم کڻڻ جي درخواست پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:15June&quot;/&gt;
}}

{{term|16 جون 2014ع}}
{{defn|
رات جي وقت ميرعلي جي ڀرپاسي مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪندڙ ست ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ٽي فوجي زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;16June&quot;/&gt;

هڪ ٻئي واقعي ۾ گهيري هيٺ آيل علائقي مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪندڙ وڌيڪ ست ويڙهاڪ مارجي ويا. فائرنگ جي ڏي وٺ دوران ٻن پاڪستاني فوجين جي مارجي وڃڻ جا اطلاع پڻ مليا.&lt;ref name=&quot;16June&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn2&quot;/&gt;

اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ صبح سوير ٻن جنگي جهازن جي هوائي حملن ۾ ويڙهاڪن جا ڇهه ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا ۽ 27 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي. فوجي ذريعن موجب، حملي واري هنڌ تي عام شهري موجود نه هئا.&lt;ref name=&quot;16June&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1113108|title=NWA operation: Seven more militants killed; toll rises to 187 – Pakistan|work=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140616174451/http://www.dawn.com/news/1113108|url-status=live|archive-date=16 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/225598-North-Waziristan-12-militants-killed-in-air-strik|title=North Waziristan: 12 militants killed in air strikes|publisher=Dunyanews.tv|access-date=16 June 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستاني فوج جو شعبو تعلقات عامه|انٽر سروسز پبلڪ رليشنز]] (آءِ ايس پي آر) موجب، اتر وزيرستان ۾ افغان سرحد ۽ غلام خان تعلقي جي وچ واري علائقي ۾ هڪ [[عارضي ڌماڪيدار اوزار]] (IED) ڦاٽڻ سبب ڇهه فوجي مارجي ويا ۽ ٽي زخمي ٿيا.

آءِ ايس پي آر موجب، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي واقع [[غلام خان]] ۾ بني در روڊ تي سيڪيورٽي فورسز جي قافلي کي نشانو بڻايو ويو. واقعي کان پوءِ فورسز علائقي کي گهيري ۾ آڻي تلاشي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;16June&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn2&quot;/&gt;

ميرانشاهه جي ويجهو بارودي اوزار نصب ڪرڻ دوران [[اسپيشل سروسز گروپ]] جي نشاني بازن جي فائرنگ ۾ ٽي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;16June&quot;/&gt;
}}

{{term|17 جون 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ هوائي حملن دوران ويڙهاڪن جا ڇهه ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا، جڏهن ته 25 پرڏيهي ۽ مقامي ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا. [[ميرعلي]] جي حسوخيل علائقي ۾ پڻ هوائي حملا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;17June&quot;&gt;{{citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/17|title=Press Release No PR131/2014-ISPR|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|date=17 June 2014|access-date=17 June 2014|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708173424/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/17}}&lt;/ref&gt;

ميرانشاهه ۾ گهيري هيٺ آيل علائقي مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪندڙ گهٽ ۾ گهٽ ٽي شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ هڪ فوجي زخمي ٿيو.&lt;ref name=&quot;17June&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;218killed&quot;&gt;{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/723501/fresh-blitz-kills-28-more-militants/|title=Fresh blitz kills 28 more militants|work=The Express Tribune|date=18 June 2014|access-date=18 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140621044046/http://tribune.com.pk/story/723501/fresh-blitz-kills-28-more-militants/|url-status=live|archive-date=21 June 2014}}&lt;/ref&gt;

فوجي ذريعن موجب، آبادي وارن علائقن ۾ اڃا زميني ڪارروائي شروع نه ڪئي وئي هئي، جيئن گهيري مان ڪنهن ويڙهاڪ کي فرار ٿيڻ جو موقعو نه ملي ۽ عام شهرين جي محفوظ نيڪالي مڪمل ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;17June&quot;/&gt;

آپريشن جي پهرين ٽن ڏينهن دوران اتر وزيرستان جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقي کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.express.pk/story/263750/|title=دہشت گردوں سے شمالی وزیرستان کے40 فیصد سے زائد علاقے کو خالی کرالیا گیا|work=Amir Khan|date=18 June 2014|agency=Express News|access-date=18 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724141325/http://www.express.pk/story/263750/|url-status=dead|archive-date=24 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|19 جون 2014ع}}
{{defn|
رپورٽن موجب، رات جي وقت ميرانشاهه جي اوڀر ۾ واقع زرتتنگي جي بلندين تي فوج جي [[بيل اي ايڇ-1 ڪوبرا|ڪوبرا جنگي هيليڪاپٽرن]] جي حملن ۾ 15 ويڙهاڪ مارجي ويا. اهو علائقو ويڙهاڪن جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;19June&quot;&gt;{{citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/19|title=Press Release No PR135/2014-ISPR|date=19 June 2014|access-date=19 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|url-status=dead|archive-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116111717/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/19}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻئي واقعي ۾ ميرانشاهه ۽ ميرعلي کي ملائيندڙ روڊ تي بارودي اوزار نصب ڪرڻ دوران اٺ ازبڪ ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;19June&quot;/&gt;

ميرانشاهه ۽ غلام خان مان عام شهرين جي نيڪالي شروع ڪئي وئي. مختلف هنڌن تي چيڪ پوسٽون قائم ڪيون ويون، جتي بي گهر ٿيندڙ ماڻهن کي سيڪيورٽي فورسز پاران خوراڪ ۽ دوائون فراهم ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;19June&quot;/&gt;

لڳ ڀڳ 400 افغان خاندان غلام خان رستي اتر وزيرستان مان افغانستان ڏانهن روانا ٿيا.&lt;ref name=&quot;20June&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/20|title=Press Releases of 20 June|date=20 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|access-date=20 June 2014|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708160902/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/20}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|20 جون 2014ع}}
{{defn|
صبح سوير ميرانشاهه جي ڀرپاسي قطب خيل علائقي ۾ فوج جي ڪوبرا جنگي هيليڪاپٽرن، توپخاني ۽ نشاني بازن جي مدد سان ويڙهاڪن جا ٽي ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا.

انهن حملن ۾ ڪجهه پرڏيهين سميت 12 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ ۽ هٿيارن توڙي گولا بارود جو وڏو ذخيرو تباهه ٿيڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;20June&quot;/&gt;

گهيري هيٺ آيل علائقن مان ويڙهاڪن فرار ٿيڻ جون ڪوششون ڪيون. رات دوران اهڙيون ڇهه ڪوششون ناڪام بڻايون ويون، جڏهن ته سڃاڻپ جا دستاويز نه رکندڙ ٽن مقامي ماڻهن کي گهيري مان نڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;20June&quot;/&gt;

ميرعلي ۽ ميرانشاهه جي سيڪيورٽي چيڪ پوسٽن تان بي گهر ماڻهن جي ويس ۾ نڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ وڌيڪ 24 شڪي ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;20June&quot;/&gt;

اتر وزيرستان مان [[بنون]] ڏانهن عام شهرين جي نيڪالي جاري رهي. ان وقت تائين لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو بي گهر ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;20June&quot;/&gt;
}}

{{term|21 جون 2014ع}}
{{defn|
خيبر ۽ اتر وزيرستان ايجنسين جي غيرآباد علائقن ۾ صبح سوير ڪيل هوائي حملن ۾ مجموعي طور 30 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

[[خيبر ايجنسي]] ۾ پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد ڀرسان جنگي جهازن ٻن ٺڪاڻن کي تباهه ڪيو، جن ۾ 10 ويڙهاڪ مارجي ويا.

فوجي ذريعن موجب، اهي چونڊيل هدفن تي حملا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ ويڙهاڪن خلاف سيڪيورٽي فورسز جي مجموعي حڪمت عمليءَ جو حصو هئا.&lt;ref name=&quot;21June&quot;&gt;{{citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/21|title=Press Releases of 21 June|date=21 June 2014|access-date=21 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708162918/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/22-Jun-2014/30-more-terrorists-killed-in-nwa-khyber-agency-strikes|title=30 more terrorists killed in NWA, Khyber Agency strikes|work=Daily Times|date=22 June 2014|access-date=24 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725125333/http://www.dailytimes.com.pk/national/22-Jun-2014/30-more-terrorists-killed-in-nwa-khyber-agency-strikes|url-status=dead|archive-date=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;

اتر وزيرستان جي حسوخيل علائقي ۾ ٽي ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا ۽ 20 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;21June&quot;/&gt;
}}

{{term|23 جون 2014ع}}
{{defn|
صبح سوير ميرعلي جي ويجهو جنگي جهازن جي حملن ۾ ويڙهاڪن جا اٺ ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا ۽ 15 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا. نشانو بڻايل علائقن ۾ زيرزمين سرنگهون پڻ ڏٺيون ويون.&lt;ref name=&quot;23June&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/23|title=Press Releases of 23 June|date=23 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|access-date=23 June 2014|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708174438/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/23}}&lt;/ref&gt;

اسپين وام ۽ ميرعلي ۾ گهيري هيٺ آيل ٺڪاڻن مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪندڙ 10 ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ٻن پاڪستاني فوجين جي مارجي وڃڻ جا اطلاع پڻ مليا.&lt;ref name=&quot;23June&quot;/&gt;

باقي رهيل عام شهرين جي نيڪالي لاءِ ٻن ڪلاڪن تائين ڪرفيو ۾ نرمي ڪئي وئي. ان وقت تائين سيدگئي سيڪيورٽي چيڪ پوسٽ تي 414,429 بي گهر ماڻهن جي رجسٽريشن ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;23June&quot;/&gt;

بي گهر ماڻهن جي طبي امداد لاءِ فوج جي ميڊيڪل ڪور پاران بنون ۾ هڪ عارضي ميداني اسپتال قائم ڪرڻ جون تياريون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;23June&quot;/&gt;

عام شهرين جي نيڪالي لڳ ڀڳ مڪمل ٿي چڪي هئي. اٽڪل 450,000 بي گهر ماڻهو بنون پهچي چڪا هئا، جن جي سيدگئي چيڪ پوسٽ تي رجسٽريشن ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Xinhua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;affairs&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.affairs.com.pk/News_Operation-Zarb-e-Azb-updates-Evacuation-of-IDPs-from-N-Waziristan-comes-to-an-end_47461|title=Operation Zarb-e-Azb updates: Evacuation of IDPs from N Waziristan comes to an end|work=affairs.com.pk|date=24 June 2014|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625092505/http://affairs.com.pk/News_Operation-Zarb-e-Azb-updates-Evacuation-of-IDPs-from-N-Waziristan-comes-to-an-end_47461|url-status=dead|archive-date=25 June 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|24 جون 2014ع}}
{{defn|
خيبر ايجنسي ۾ صبح سوير ڪيل هوائي حملن دوران 20 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ 12 ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;24June&quot;/&gt;

منجهند کان پوءِ ميرعلي ۽ ان جي ڀرپاسي جنگي جهازن جي حملن ۾ 27 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ، 11 ٺڪاڻا ۽ هٿيارن جو هڪ وڏو ذخيرو تباهه ٿيڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;24June&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/24|title=Press Releases of 24 June|date=24 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|access-date=24 June 2014|url-status=dead|archive-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708163209/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/24}}&lt;/ref&gt;

منجهند جو اتر وزيرستان جي اسپين وام علائقي ۾ بارود سان ڀريل گاڏي وسيلي خودڪش حملي جي ڪوشش ناڪام بڻائي وئي.

جڏهن ڌماڪيدار مواد سان ڀريل گاڏي هڪ شهري اسپتال جي ٻاهران قائم چيڪ پوسٽ ڏانهن وڌي ته فوجين ان تي فائرنگ ڪئي. گاڏي چيڪ پوسٽ کان لڳ ڀڳ 100 ميٽر پري ڌماڪي سان تباهه ٿي وئي.

ڌماڪي جي نتيجي ۾ ڀرسان موجود عمارت جي ڇت ڪري پئي، جنهن سبب ٻن فوجين ۽ هڪ عام شهري جي مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;24June&quot;/&gt;
}}

{{term|25 جون 2014ع}}
{{defn|
[[پاڪستان هوائي فوج]] جي جنگي جهازن ميرعلي ۾ ويڙهاڪن جا پنج ٺڪاڻا تباهه ڪيا، جن ۾ 13 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;25June&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/25|title=Press Releases of 25 June|date=25 June 2014|publisher=[[Inter-Services Public Relations|ISPR]]|access-date=25 June 2014|url-status=dead|archive-date=12 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712025933/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/25}}&lt;/ref&gt;

ٻارهن ويڙهاڪن پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا.&lt;ref name=&quot;25June&quot;/&gt;
}}

{{term|26 جون 2014ع}}
{{defn|
لڳ ڀڳ 450,000 عام شهرين جي نيڪالي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ آپريشن جو ٻيو مرحلو شروع ٿيو، جنهن ۾ پاڪستاني فوج زميني ڪارروائيءَ جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;ground&quot;/&gt;

اتر وزيرستان ۾ قائم هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مرڪز تي وڌيڪ ست ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا، جنهن کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪندڙن جو مجموعي انگ 19 ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;28June&quot;&gt;{{cite web|title=ISPR Press Releases of 28 June|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/28|date=28 June 2014|work=ISPR|access-date=28 June 2014|url-status=dead|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714130645/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ary&quot;&gt;{{cite news|url=http://arynews.tv/en/zarb-e-azb-327-militants-killed-so-far-tells-dg-ispr/|title=Zarb-e-Azb: 327 militants killed so far, tells DG ISPR|work=ARY News|date=26 June 2014|access-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628184636/http://arynews.tv/en/zarb-e-azb-327-militants-killed-so-far-tells-dg-ispr/|url-status=live|archive-date=28 June 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|27 جون 2014ع}}
{{defn|
شام جو پاڪستان هوائي فوج جي جهازن ميرعلي جي ڀرپاسي ڇهن تصديق ٿيل ٺڪاڻن کي تباهه ڪيو، جن ۾ 11 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;28June&quot;/&gt;

ساڳئي رات تحريڪ طالبان پاڪستان جو ميرانشاهه وارو ڪمانڊر عمر شهر جي ڀرپاسي سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;28June&quot;/&gt;
}}

{{term|28 جون 2014ع}}
{{defn|
صبح سوير ميرانشاهه جي ٻاهرين علائقن ۾ پاڪستاني فوج جي توپخاني، ٽينڪن ۽ ڳرن هٿيارن جي گڏيل فائرنگ ۾ ست ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;28June&quot;/&gt;

القاعده جي هڪ ڪمانڊر کي گهيري هيٺ آيل ٺڪاڻي مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. شروعاتي پڇاڳاڇا موجب، گرفتار ڪمانڊر ڌماڪيدار مواد، عارضي بارودي اوزارن ۽ خودڪش ڌماڪيدار پٽن جي تياريءَ جو ماهر هو.&lt;ref name=&quot;28June&quot;/&gt;

[[ميانوالي]] جي ويجهو [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ ٽن ويڙهاڪن کي سيڪيورٽي فورسز گرفتار ڪيو.

فرار ٿيڻ جا رستا بند ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ وارن سمورن لنگهن تي سيڪيورٽي انتظام سخت ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;28June&quot;/&gt;
}}

{{term|29 جون 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان هوائي فوج جي جنگي جهازن اتر وزيرستان جي ميرعلي علائقي ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي حملا ڪيا، جن ۾ 16 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;tribune2&quot;&gt;{{cite news|title=Jets strafe militant hideouts; 16 killed|url=http://tribune.com.pk/story/728978/jets-strafe-militant-hideouts-16-killed/|date=30 June 2014|access-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630191759/http://tribune.com.pk/story/728978/jets-strafe-militant-hideouts-16-killed/|url-status=live|archive-date=30 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thenews&quot;&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: 16 more terrorists eliminated, 7 hideouts smashed|url=http://www.thenews.com.pk/article-152325-Zarb-e-Azb:-16-more-terrorists-eliminated,-7-hideouts-smashed|date=30 June 2014|access-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630115045/http://www.thenews.com.pk/article-152325-Zarb-e-Azb:-16-more-terrorists-eliminated,-7-hideouts-smashed|url-status=live|archive-date=30 June 2014}}&lt;/ref&gt;

فوجي ذريعن موجب، هوائي حملن ۾ ويڙهاڪن جا ست ٺڪاڻا ۽ ڌماڪيدار مواد توڙي گولا بارود جا ذخيرا پڻ تباهه ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;tribune2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thenews&quot;/&gt;
}}

{{term|30 جون 2014ع}}
{{defn|
صبح سوير ميرانشاهه ۽ ان جي ڀرپاسي زميني فوجي ڪارروايون شروع ڪيون ويون.

[[پيادل فوج]] ۽ [[اسپيشل سروسز گروپ]] جي اهلڪارن تلاشي ڪارروايون ڪيون، جن دوران 15 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.

فوجي دستن خالي ڪرايل علائقن مان زيرزمين سرنگهون ۽ عارضي ڌماڪيدار اوزار تيار ڪرڻ جا ڪارخانا هٿ ڪيا. فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ٽن فوجين جي زخمي ٿيڻ جا اطلاع پڻ مليا. ان کان اڳ عام شهرين جي نيڪالي مڪمل ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;30June&quot;&gt;{{cite web|title=ISPR Press releases of 30 June|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/30|publisher=ISPR|access-date=30 June 2014|url-status=dead|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714145436/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/30}}&lt;/ref&gt;

فوجي انگن اکرن موجب، آپريشن جي شروعات کان وٺي 376 ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا، 19 هٿيار ڦٽا ڪري چڪا هئا ۽ پهرين مرحلي ۾ 61 ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا هئا.

ساڳئي عرصي دوران 17 فوجين جي مارجي وڃڻ جا اطلاع پڻ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;30June&quot;/&gt;
}}


==== جولاءِ ====

{{term|1 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
[[پاڪستاني فوج جو شعبو تعلقات عامه|آءِ ايس پي آر]] موجب، [[ميرانشاهه]] ۾ زميني فوجي ڪاررواين دوران بارودي سرنگهون ٺاهڻ جو هڪ ڪارخانو هٿ آيو، جتان 225 سلينڊر، ڌماڪيدار مواد سان ڀريل 700 پائپ ۽ 150 اڻمڪمل [[بارودي سرنگ]]ون هٿ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Haqqani fighters won't be spared either|url=http://tribune.com.pk/story/729926/haqqani-fighters-wont-be-spared-either/|date=2 July 2014|work=Express Tribune|access-date=2 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705072929/http://tribune.com.pk/story/729926/haqqani-fighters-wont-be-spared-either/|url-status=live|archive-date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;

[[اتر وزيرستان]] جي [[ميرعلي]] علائقي ۾ هٿياربند ويڙهاڪن جي فوجي گاڏيءَ تي گهات لڳائي حملي دوران ٻه پاڪستاني فوجي مارجي ويا، جڏهن ته هڪ ٻيو فوجي زخمي ٿيو.&lt;ref name=&quot;1July&quot;&gt;{{cite web|title=Pakistan reiterates NWA offensive will hit Haqqani network|url=https://www.dawn.com/news/1116308/militant-ambush-in-nwa-kills-two-security-personnel|publisher=DAWN|access-date=2 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703065834/http://www.dawn.com/news/1116099/zarb-i-azb-15-suspected-militants-killed-in-ground-offensive|archive-date=3 July 2014|url-status=live|date=July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Militant ambush in NWA kills two security personnel|url=http://thefrontierpost.com/article/181419/Militant-ambush-in-NWA-kills-two-security-personnel/|date=1 July 2014|access-date=2 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714162807/http://thefrontierpost.com/article/181419/Militant-ambush-in-NWA-kills-two-security-personnel/|url-status=dead|archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Two soldiers killed in NWA ambush|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-31324-Two-soldiers-killed-in-NWA-ambush|date=2 July 2014|work=The News|access-date=2 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702215658/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-31324-Two-soldiers-killed-in-NWA-ambush|url-status=live|archive-date=2 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|2 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني فوج جي هيليڪاپٽرن ميرانشاهه کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع خار ورساڪ علائقي ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي گولاباري ڪئي، جنهن دوران 10 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ٽي ٺڪاڻا تباهه ٿيا.&lt;ref name=&quot;2July&quot;&gt;{{cite news|title=Helicopters destroy 3 militant hideouts near Miramshah, kill 10 terrorists|url=http://tribune.com.pk/story/730036/helicopters-destroy-3-militant-hideouts-near-miramshah-kill-10-terrorists/|date=2 July 2014|access-date=2 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705072912/http://tribune.com.pk/story/730036/helicopters-destroy-3-militant-hideouts-near-miramshah-kill-10-terrorists/|url-status=live|archive-date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|3 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرعلي جي درپاخيل علائقي مان ست شڪي ويڙهاڪن جا لاش هٿ ڪيا ويا. هڪ سيڪيورٽي عملدار موجب، اهي لاش انهن شڪي ويڙهاڪن جا هئا، جيڪي ايجنسيءَ جي ميرعلي تعلقي ۾ سيڪيورٽي فورسز جي فائرنگ ۾ مارجي ويا هئا.

عملدار وڌيڪ ٻڌايو ته ميرعلي ۾ ٽن ٺڪاڻن کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ فوجي دستا ميرعلي ۽ ميرانشاهه بازار کان اڳتي وڌي ايجنسيءَ جي ٻاهرين علائقن ڏانهن پهچي ويا هئا. تباهه ڪيل ٺڪاڻن مان هڪ ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bodies of seven suspected militants recovered in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/730731/bodies-of-seven-suspected-militants-receovered-in-north-waziristan/|date=3 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=5 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705064832/http://tribune.com.pk/story/730731/bodies-of-seven-suspected-militants-receovered-in-north-waziristan/|url-status=live|archive-date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|4 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ گهر گهر تلاشيءَ واري ڪارروائي دوران هڪ [[عارضي ڌماڪيدار اوزار]] (IED) ڦاٽڻ سبب پاڪستاني فوج جو نائڪ فياض محمد مارجي ويو. سندس جنازي نماز [[بنون]] ۾ ادا ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ سندس مڙهه اباڻي شهر [[مانسهره]] منتقل ڪيو ويو.

آءِ ايس پي آر جي [[ڊائريڪٽر جنرل]] ميجر جنرل عاصم سليم باجوه چيو: ”اسان شهيد نائڪ فياض جي همت ۽ بهادريءَ کي سلام پيش ڪريون ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=NWA blast leaves soldier dead|url=http://www.nation.com.pk/national/05-Jul-2014/nwa-blast-leaves-soldier-dead|date=5 July 2014|work=The Nation|access-date=5 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705092549/http://www.nation.com.pk/national/05-Jul-2014/nwa-blast-leaves-soldier-dead|url-status=dead|archive-date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;

اتر وزيرستان جي جورد علائقي ۾ [[آزاد ڪشمير]] سان تعلق رکندڙ هڪ ٻيو پاڪستاني فوجي پڻ مارجي ويو. فوجي سڌير اسماعيل، جيڪو مالسي ڳڙهي دوپٽه جو رهواسي هو، پنهنجي خانداني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

[[پاڪستاني فوج]] جي اهلڪارن سندس جنازي ۾ شرڪت ڪئي، جڏهن ته سندس دوستن سندس عزم ۽ ثابت قدميءَ جي ساراهه ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=In the line of duty: AJK soldier laid to rest|url=http://tribune.com.pk/story/731792/in-the-line-of-duty-ajk-soldier-laid-to-rest/|date=7 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713100327/http://tribune.com.pk/story/731792/in-the-line-of-duty-ajk-soldier-laid-to-rest/|url-status=live|archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|5 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرانشاهه ۽ بويا ڳوٺ ۾ ڪيل هوائي حملن دوران ويڙهاڪن جا پنج ٺڪاڻا، غارون ۽ گولا بارود جو هڪ ذخيرو تباهه ڪيو ويو. صبح سوير ڪيل انهن حملن ۾ 20 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن مان گهڻا مبينا طور ازبڪ هئا.&lt;ref name=&quot;5July&quot;&gt;{{cite web|title=ISPR Press releases of 5 July|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/5|publisher=ISPR|access-date=6 July 2014|url-status=dead|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714142223/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/5}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي صبح زميني فوجي ڪارروائي دوران هڪ عارضي ڌماڪيدار اوزار ڦاٽڻ سبب پاڪستاني فوج جو هڪ اهلڪار مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;5July&quot;/&gt;
}}

{{term|6 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
رپورٽن موجب، سوين طالبان ويڙهاڪن فوجي آپريشن کان بچڻ ۽ علائقي مان فرار ٿيڻ لاءِ پنهنجا وار ۽ ڏاڙهيون ڪٽائي ڇڏيون.

[[اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو|بي گهر ٿيل ماڻهن]] موجب، طالبان ويڙهاڪن پاڪستاني فوج جي آپريشن کان اڳ وارن هفتن ۾ پنهنجو حليو تبديل ڪري ڇڏيو هو.

جيتوڻيڪ اهي ويڙهاڪ پاڪستان ۾ ''[[شريعت]]'' جي نفاذ جا حامي هئا ۽ مغربي ثقافت کي ناپسند ڪندا هئا، پر پناهگيرن موجب، اتر وزيرستان ۾ انهن مان ڪيترائي درآمد ٿيل شين جو استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Taliban-Beards&quot;&gt;{{cite news|title=Taliban cut hair and beards to flee army assault|url=https://www.dawn.com/news/1117448/taliban-cut-hair-and-beards-to-flee-army-assault|access-date=6 July 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|agency=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=6 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714155849/http://www.dawn.com/news/1117448/taliban-cut-hair-and-beards-to-flee-army-assault|url-status=live|archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban cut hair and beards to flee Pakistan Army assault|url=http://zeenews.india.com/news/south-asia/taliban-cut-hair-and-beards-to-flee-pakistan-army-assault_945421.html|date=6 July 2014|work=Zee News|access-date=6 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213502/http://zeenews.india.com/news/south-asia/taliban-cut-hair-and-beards-to-flee-pakistan-army-assault_945421.html|url-status=live|archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|7 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان جي ان وقت جي [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]] جنرل [[راحيل شريف]] اتر وزيرستان جو دورو ڪيو.

پشاور ڪور جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل خالد رباني سندس آجيان ڪئي، جڏهن ته آپريشن جي [[جنرل آفيسر ڪمانڊنگ]] کيس فوجي ڪارروائيءَ جي اڳڀرائي بابت بريفنگ ڏني.

جنرل راحيل شريف فوجي دستن جي عزم، وابستگي ۽ ثابت قدميءَ جي ساراهه ڪئي ۽ آپريشن جي شروعات کان حاصل ڪيل اڳڀرائيءَ کي ساراهيو.&lt;ref name=&quot;7July&quot;&gt;{{cite web|title=ISPR Press Releases of 7 July|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/7|date=7 July 2014|work=ISPR|access-date=7 July 2014|url-status=dead|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714151654/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/7}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|8 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان جي بچاءَ واري وزير [[خواجه محمد آصف|خواجه آصف]] [[ريڊيو پاڪستان]] کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ چيو ته آپريشن دوران ان وقت تائين 400 ويڙهاڪ ۽ 20 پاڪستاني فوجي مارجي چڪا هئا.

هن آپريشن جي پڄاڻيءَ لاءِ ڪا مقرر تاريخ ٻڌائڻ کان انڪار ڪيو، پر ان کي جلد کان جلد مڪمل ڪرڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.&lt;ref name=&quot;400killed&quot;&gt;{{cite news|title=Operation Zarb-e-Azb: 400 militants killed so far, says Khawaja Asif|url=http://tribune.com.pk/story/732742/operation-zarb-e-azb-400-militants-killed-so-far-says-khawaja-asif/|date=8 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228115652/https://tribune.com.pk/story/732742/operation-zarb-e-azb-400-militants-killed-so-far-says-khawaja-asif|url-status=live|archive-date=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;

آءِ ايس پي آر جي پڌرائي موجب، [[پاڪستان هوائي فوج]] جي حملن ۾ اتر وزيرستان جي ديگان علائقي ۾ پرڏيهي ويڙهاڪن سميت 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ ست ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=13 more terrorists killed in Operation Zarb-e-Azb|url=http://www.thenews.com.pk/article-153148-13-more-terrorists-killed-in-Operation-Zarb-e-Azb-|date=8 July 2014|work=The News|access-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709041601/http://www.thenews.com.pk/article-153148-13-more-terrorists-killed-in-Operation-Zarb-e-Azb-|url-status=live|archive-date=9 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Another 13 Militants Killed In North Waziristan, Says ISPR|url=http://newsweekpakistan.com/another-13-militants-killed-in-north-waziristan-says-ispr/|date=8 July 2014|work=Newsweek Pakistan|access-date=8 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710125356/http://newsweekpakistan.com/another-13-militants-killed-in-north-waziristan-says-ispr/|url-status=live|archive-date=10 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|9 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني جنگي جهازن شوال علائقي ۾ ويڙهاڪن جي ٽن ٺڪاڻن کي نشانو بڻايو، جن ۾ 11 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;9July&quot;&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: 80 percent of Miranshah cleared; 11 more killed in jet bombing|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/10-Jul-2014/zarb-e-azb-80-percent-of-miranshah-cleared-11-more-killed-in-jet-bombing|date=10 July 2014|work=Daily Times|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713004341/http://www.dailytimes.com.pk/national/10-Jul-2014/zarb-e-azb-80-percent-of-miranshah-cleared-11-more-killed-in-jet-bombing|url-status=dead|archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

ميرانشاهه ۾ زميني فوجي ڪارروايون جاري رهيون. فوجي ذريعن موجب، شهر جو 80 سيڪڙو حصو ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;9July&quot;/&gt;
}}

{{term|10 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني فوج مقامي ۽ عالمي ميڊيا جي نمائندن کي ميرانشاهه جو دورو ڪرايو، ته جيئن اهي ويڙهاڪن پاران استعمال ڪيل سهولتون ۽ ٺڪاڻا ڏسي سگهن.

ميڊيا جي نمائندن کي جهنڊا، هٿيار ۽ ڌماڪيدار مواد ڏيکاريو ويو.

آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه ۽ آپريشن جي ڪمانڊر ميجر جنرل ظفر خان ميڊيا کي فوجي ڪارروائيءَ جي اڳڀرائي بابت بريفنگ ڏني.

سندن موجب، ان وقت تائين لڳ ڀڳ 400 ويڙهاڪ مارجي ويا هئا ۽ وڌيڪ 130 زخمي ٿيا هئا. يارهن عارضي ڌماڪيدار اوزار ٺاهڻ جا ڪارخانا هٿ ڪيا ويا هئا، جڏهن ته 2,000 کان وڌيڪ بارودي اوزار ضبط ڪيا ويا هئا.

ميجر جنرل باجوه موجب، ويڙهاڪن پاران تعمير ڪيل زيرزمين سرنگهون پڻ هٿ آيون، جن مان هڪ سرنگهه لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڊگهي هئي.

هن چيو: ”ميرانشاهه انهن جي اهم مرڪزن مان هڪ هو. اسان کين هتان ڪڍي ڇڏيو آهي ۽ هاڻي اهي فرار ٿي رهيا آهن. اسان سندن ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول مرڪز پڻ ڳولي لڌو آهي، جنهن سان يقيناً سندن صلاحيتون متاثر ٿينديون.“&lt;ref name=&quot;10July&quot;&gt;{{cite news|title=Operation Zarb-e-Azb: Terrorists are on the run, says Bajwa|url=http://tribune.com.pk/story/733537/operation-zarb-e-azb-terrorists-are-on-the-run-says-bajwa/|date=10 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711094815/http://tribune.com.pk/story/733537/operation-zarb-e-azb-terrorists-are-on-the-run-says-bajwa/|url-status=live|archive-date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|11 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
زخمي طالبان ڪمانڊر [[عدنان رشيد]]، القاعده جي ڪمانڊر مفتي زبير مروت ۽ مروت جي ٻن محافظن کي [[ڏکڻ وزيرستان]] جي شڪئي واديءَ مان پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز گرفتار ڪيو.

رپورٽن موجب، اهي اتر وزيرستان جي گهيري هيٺ آيل علائقن مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. گرفتار ٿيل ماڻهن کي فوجي هيليڪاپٽر وسيلي اڻڄاتل هنڌ منتقل ڪيو ويو.

مفتي زبير مروت بابت ٻڌايو ويو ته هو افغانستان ۽ پاڪستان لاءِ القاعده جي ترجمان مفتي سجاد مروت جو ڀاءُ هو. عدنان رشيد مبينا طور افغانستان ڏانهن فرار ٿيڻ جي رٿابندي ڪري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Key TTP commander Adnan Rashid arrested in S Waziristan: sources|url=https://www.dawn.com/news/1119405/key-ttp-commander-adnan-rashid-arrested-in-s-waziristan-sources|date=16 July 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717043207/http://www.dawn.com/news/1119405/key-ttp-commander-adnan-rashid-arrested-in-s-waziristan-sources|url-status=live|archive-date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;

[[تحريڪ طالبان پاڪستان]] پاران پڻ گرفتاريءَ جي تصديق ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=TTP confirm arrest of key commander Adnan Rashid|url=http://www.nation.com.pk/national/16-Jul-2014/ttp-confirm-arrest-of-key-commander-adnan-rashid|date=16 July 2014|work=The Nation|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716123920/http://www.nation.com.pk/national/16-Jul-2014/ttp-confirm-arrest-of-key-commander-adnan-rashid|url-status=dead|archive-date=16 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|12 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرعلي ۾ هڪ سيڪيورٽي چيڪ پوسٽ تي راڪيٽ فائر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان هوائي فوج صبح سوير هوائي حملو ڪيو.

رپورٽن موجب، حملي ۾ 13 ويڙهاڪ مارجي ويا، جن مان گهڻا پرڏيهي هئا. ست ٺڪاڻا ۽ گولا بارود جو هڪ ذخيرو پڻ تباهه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;12July&quot;&gt;{{Cite web|title=ISPR Press Release of 12 June|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/12|date=12 July 2014|work=ISPR|access-date=13 July 2014|url-status=dead|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714200033/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=13 militants killed in fresh air strikes in Mirali|url=http://tribune.com.pk/story/734739/13-militants-killed-in-fresh-air-strikes-in-mirali/|date=12 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=13 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164409/http://tribune.com.pk/story/734739/13-militants-killed-in-fresh-air-strikes-in-mirali/|url-status=live|archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

ميرانشاهه ۾ خالي ڪرايل علائقن ۽ ميرانشاهه–دته خيل روڊ کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ جو ڪم جاري رهيو.

خار ورساڪ ۽ زرتنگي ۾ سيڪيورٽي فورسز گذريل 24 ڪلاڪن دوران موٽر سائيڪلن ۾ نصب ڇهه بارودي اوزار، گاڏين ۾ نصب ٻه بارودي اوزار، 12.7 ملي ميٽر جون ٻه بندوقون، 14.5 ملي ميٽر جي هڪ بندوق، ٽي گاڏيون ۽ 11 [[خودڪش ڌماڪيدار پٽو|ڌماڪيدار پٽا]] هٿ ڪيا.

ديگان ۾ هوائي حملن دوران ڌماڪيدار مواد سان ڀريل ٻه گاڏيون پڻ تباهه ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;12July&quot;/&gt;

بويا ۾ ٽن ويڙهاڪن کي گرفتار ڪيو ويو، جن مان هڪ ازبڪ هو. ٻن خودڪش بمبارن جي سڃاڻپ ڪري سندن پيڇو ڪيو ويو، پر شهر جي ويجهو سيڪيورٽي فورسز پاران گهيري ۾ اچڻ کان پوءِ انهن پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;12July&quot;/&gt;

ميرانشاهه کان لڳ ڀڳ 25 ڪلوميٽر اوڀر ۾ موسڪي علائقي ۾ پاڪستان هوائي فوج جي حملن ۽ ميرانشاهه کان 30 ڪلوميٽر اولهه ۾ خارڪمر علائقي ۾ توپخاني جي گولاباريءَ دوران مجموعي طور 18 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

هڪ سيڪيورٽي عملدار موجب، ڇنڇر جي صبح هوائي حملن ۾ ڇهه ٺڪاڻا ۽ گولا بارود جو وڏو ذخيرو تباهه ٿيو، جڏهن ته گهٽ ۾ گهٽ 13 ويڙهاڪ، جن مان گهڻا ازبڪ هئا، مارجي ويا.

ساڳئي عملدار موجب، ڇنڇر جي رات خارڪمر ۾ توپخاني جي گولاباريءَ دوران وڌيڪ پنج ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ٻه ٺڪاڻا تباهه ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jets, artillery kill 18 in anti-militant offensive|url=http://tribune.com.pk/story/735133/jets-artillery-kill-18-in-anti-militant-offensive/|date=13 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719150227/http://tribune.com.pk/story/735133/jets-artillery-kill-18-in-anti-militant-offensive/|url-status=live|archive-date=19 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|13 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر موجب، پاڪستاني فوج ميرعلي ۾ ويڙهاڪن جي پنجن ٺڪاڻن کي نشانو بڻايو، جن دوران ڪيترائي ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;13July&quot;/&gt;
}}

{{term|14 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرانشاهه تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ کان پوءِ پاڪستاني فوج اتر وزيرستان جي ٻئي وڏي شهر ميرعلي ۽ ان جي ڀرپاسي بويا علائقي ۾ زميني فوجي ڪارروائي شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;14July&quot;&gt;{{cite news|title=Troops gain control of Miramshah, enter Mirali|url=https://www.dawn.com/news/1119444/troops-gain-control-of-miramshah-enter-mirali|date=16 July 2014|work=Dawn|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717043332/http://www.dawn.com/news/1119444/troops-gain-control-of-miramshah-enter-mirali|url-status=live|archive-date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني فوجي دستن طالبان ڪمانڊر مطيع الله سميت ڇهه ويڙهاڪ مارڻ جي دعويٰ ڪئي، جن مان ٻه خودڪش بمبار هئا.&lt;ref name=&quot;14July&quot;/&gt;
}}

{{term|15 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميڊيا بريفنگ دوران آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه ٻڌايو ته آپريشن ۾ ان وقت تائين 451 ويڙهاڪ مارجي ويا هئا ۽ 88 ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Five soldiers killed as forces move into Mirali|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/07/15/national/five-soldiers-killed-as-forces-move-into-mirali/|date=16 July 2014|publisher=Pakistan Today|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725080928/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/07/15/national/five-soldiers-killed-as-forces-move-into-mirali/|url-status=live|archive-date=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;

باجوه موجب، ان وقت تائين آپريشن ۾ 26 فوجي مارجي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;14July&quot;/&gt;

آءِ ايس پي آر موجب، ميرعلي ۽ ان جي ڀرپاسي فائرنگ جي ڏي وٺ دوران هڪ آفيسر، ڪئپٽن آڪاش رباني، سميت پنج پاڪستاني فوجي مارجي ويا.

ٻه فوجي زخمي ٿيا، جڏهن ته 11 ويڙهاڪ پڻ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Press Releases of 15 July|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/15|date=15 July 2014|publisher=ISPR|access-date=16 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728134011/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/15|archive-date=28 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|16 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
[[شوال وادي]] ۾ هوائي حملن دوران 35 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.

آءِ ايس پي آر جي پڌرائي موجب: ”اڄ صبح سوير شوال واديءَ ۾ هوائي حملن دوران فرار ٿيندڙ گهٽ ۾ گهٽ 35 دهشتگرد مارجي ويا.“&lt;ref name=&quot;16July&quot;&gt;{{cite news|title=Nawaz, army chief discuss progress of N Waziristan operation|url=https://www.dawn.com/news/1119587/fresh-north-waziristan-jet-strikes-kill-35-suspected-militants|date=16 July 2014|work=Dawn (newspaper)|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717043753/http://www.dawn.com/news/1119587/fresh-north-waziristan-jet-strikes-kill-35-suspected-militants|url-status=live|archive-date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Press Releases of 16 July|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/16|date=16 July 2014|publisher=ISPR|access-date=17 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728120745/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/16|archive-date=28 July 2014}}&lt;/ref&gt;

ميرانشاهه کي خالي ڪرائڻ کان پوءِ ميرعلي ۾ شروع ڪيل زميني فوجي ڪارروائي جاري رهي، جڏهن ته وڌيڪ هوائي حملن جي توقع پڻ ظاهر ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;16July&quot;/&gt;
}}

{{term|18 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرعلي جي مختلف علائقن ۾ گهر گهر تلاشيءَ جون ڪارروايون ڪيون ويون.

فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ چار ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته 12 عارضي ڌماڪيدار اوزار، بارودي اوزار ٺاهڻ جو هڪ ڪارخانو ۽ گولا بارود توڙي پرڏيهي ڪرنسيءَ جا ذخيرا هٿ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;19July&quot;/&gt;
}}

{{term|19 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان جي بچاءَ واري وزير خواجه آصف چيو: ”اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جو ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول وارو نظام تباهه ڪيو ويو آهي. هڪ جمهوري ملڪ ۾ دهشتگرديءَ لاءِ ڪا جاءِ ناهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Command and control system of terrorists destroyed in NW: Khawaja Asif|url=http://tribune.com.pk/story/737895/command-and-control-system-of-terrorists-destroyed-in-nw-khawaja-asif/|date=19 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=20 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719121640/http://tribune.com.pk/story/737895/command-and-control-system-of-terrorists-destroyed-in-nw-khawaja-asif/|url-status=live|archive-date=19 July 2014}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني فوج بويا ۽ ديگان جي ڳوٺن کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ جي دعويٰ ڪئي، جڏهن ته ميرعلي جي مختلف علائقن ۾ زميني ڪارروائي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;19July&quot;/&gt;

ڪور ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل خالد رباني ميرعلي، بويا ۽ ديگان جو دورو ڪيو، جتي هن فوجي دستن سان ملاقاتون ڪيون. ان دوران بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ امدادي سرگرميون پڻ جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;19July&quot;/&gt;
}}

{{term|20 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ ڇهن ٺڪاڻن کي نشانو بڻائيندڙ هوائي حملن دوران 28 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: 28 terrorists killed in Shawal air strikes|url=http://www.thenews.com.pk/article-154446-Zarb-e-Azb:-28-terrorists-killed-in-Shawal-air-strikes|date=20 July 2014|work=The News|access-date=20 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720221531/http://www.thenews.com.pk/article-154446-Zarb-e-Azb:-28-terrorists-killed-in-Shawal-air-strikes|url-status=live|archive-date=20 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|23 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي شوال [[تعلقو|تعلقي]] ۾ پاڪستاني هوائي حملن دوران پرڏيهي ويڙهاڪن سميت 20 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ ۽ چار ٺڪاڻا تباهه ٿيڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;23July&quot;&gt;{{cite news|title=Twenty terrorists killed in air strikes|url=http://radio.gov.pk/newsdetail/69511/1|date=23 July 2014|work=Radio Pakistan|access-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728121338/http://radio.gov.pk/newsdetail/69511/1|url-status=dead|archive-date=28 July 2014}}&lt;/ref&gt;

ميرعلي ۾ زميني فوجي ڪارروائي جاري رهي، جنهن دوران ميرعلي بازار مان گولا بارود ٺاهڻ جو هڪ ڪارخانو ۽ پرڏيهي ڪرنسي هٿ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;23July&quot;/&gt;

آءِ ايس پي آر موجب، ميرانشاهه ۾ بارودي سرنگن ۽ ڌماڪيدار مواد کي ناڪاره بڻائڻ جي ڪارروائي جاري هئي. ان وقت تائين فوجي انجنيئرن عارضي ڌماڪيدار اوزار ٺاهڻ جا ڇهه ڪارخانا صاف ڪري ڇڏيا هئا.&lt;ref name=&quot;23July&quot;/&gt;
}}

{{term|24 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد ڀرسان واقع غلام خان جي ويجهو شام جي وقت هڪ عارضي ڌماڪيدار اوزار ڦاٽڻ سبب ٻه پاڪستاني فوجي مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;24July&quot;&gt;{{cite news|title=Two soldiers killed in IED blast on Pakistan-Afghanistan border|url=http://tribune.com.pk/story/740545/two-soldiers-killed-in-ied-blast-on-pakistan-afghanistan-border/|date=24 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=24 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725223407/http://tribune.com.pk/story/740545/two-soldiers-killed-in-ied-blast-on-pakistan-afghanistan-border/|url-status=live|archive-date=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|26 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
ميرعلي ۾ زميني فوجي ڪارروائي دوران اٺ ويڙهاڪ مارجي وڃڻ ۽ پنج ٺڪاڻا تباهه ٿيڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref name=&quot;26July&quot;&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: Eight militants killed and five hideouts destroyed|url=http://www.nation.com.pk/national/26-Jul-2014/zarb-e-azb-eight-militants-killed-and-five-hideouts-destroyed|date=26 July 2014|work=The Nation|access-date=26 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726213346/http://www.nation.com.pk/national/26-Jul-2014/zarb-e-azb-eight-militants-killed-and-five-hideouts-destroyed|url-status=dead|archive-date=26 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|27 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز موجب، ميرعلي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو 70 سيڪڙو حصو ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;27July&quot;&gt;{{cite news|title=Zarb-i-Azb: Army claims 70pc area of Mirali cleared in NWA|url=https://www.dawn.com/news/1121964/zarb-i-azb-army-claims-70pc-area-of-mirali-cleared-in-nwa|date=27 July 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=27 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727203850/http://www.dawn.com/news/1121964/zarb-i-azb-army-claims-70pc-area-of-mirali-cleared-in-nwa|url-status=live|archive-date=27 July 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|29 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان جي چيف آف آرمي اسٽاف جنرل [[راحيل شريف]] بڪا خيل ۽ بنون ۾ فوجي اهلڪارن ۽ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن سان گڏ [[عيدالفطر]] ملهائي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Army chief celebrates Eid with troops, IDPs|url=https://www.dawn.com/news/1122544|date=1 August 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=14 August 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|30 جولاءِ 2014ع}}
{{defn|
سرڪاري ذريعن موجب، افغانستان مان آيل هٿياربند ويڙهاڪن [[لوئر دير]] ۾ پاڪستاني فوج جي هڪ چيڪ پوسٽ تي حملو ڪيو.

سرحد پار کان ڪيل هن حملي ۾ لڳ ڀڳ 70 کان 80 ويڙهاڪ شامل هئا. پاڪستاني فورسز جي جوابي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ست ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ وڌيڪ نو زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Afghan1&quot;/&gt;
}}


==== آگسٽ ====

{{term|2 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
ميرعلي ۾ زميني فوجي ڪارروائي دوران فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ٽي هٿياربند ويڙهاڪ مارجي ويا. ڪارروائيءَ دوران هٿيارن ۽ گولا بارود جو هڪ ذخيرو پڻ هٿ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Three terrorists killed in operation in Mir Ali|url=http://www.radio.gov.pk/newsdetail/69719/1|date=2 August 2014|work=Radio Pakistan|access-date=14 August 2014|archive-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814194340/http://www.radio.gov.pk/newsdetail/69719/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|4 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
دته خيل علائقي ۾ زميني فوجي ڪارروائي دوران فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ست ازبڪ ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته پاڪستاني فوج جا ٻه اهلڪار، صوبيدار مشڪور ۽ لانس نائڪ ظهير، پڻ مارجي ويا.

فوجي ذريعن موجب، دته خيل کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو، جڏهن ته ميرعلي ۽ ٻين علائقن ۾ زميني فوجي ڪارروايون جاري رهيون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Operation Zarb-e-Azb continues, 2 soldiers and 7 Uzbek militants killed in clash|url=http://theasiantime.com/story/990|date=4 August 2014|work=The Asian Time|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814200151/http://theasiantime.com/story/990|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Seven Uzbek militants and two soldiers killed in FATA|url=http://www.satp.org/satporgtp/detailed_news.asp?date1=8/5/2014&amp;id=1|work=South Asia Terrorism Portal|access-date=14 August 2014|archive-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814234110/http://www.satp.org/satporgtp/detailed_news.asp?date1=8/5/2014&amp;id=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|5 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني فوج ويڙهاڪن جي ڇهن ٺڪاڻن تي هوائي حملا ڪيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 30 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

[[پاڪستاني فوج جو شعبو تعلقات عامه|آءِ ايس پي آر]] موجب، اهي حملا دته خيل، مرشي خيل ۽ ڪمشم جي علائقن ۾ ڪيا ويا.

فوجي ذريعن موجب، ميرعلي کي پڻ ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو ۽ اتي زميني فوجي ڪارروائي مڪمل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jets flatten six hideouts, killing 30 terrorists|url=http://tribune.com.pk/story/744912/jets-flatten-six-hideouts-killing-30-terrorists/|date=6 August 2014|work=The Express Tribune|access-date=14 August 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|9 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
پاڪستان جي ان وقت جي [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] [[نواز شريف]] اسلام آباد ۾ قومي سلامتي ڪانفرنس کي خطاب ڪندي چيو:

”اسان دهشتگرديءَ خلاف جنگ ۾ پنهنجي هٿياربند فوجن جي قربانين کي خراج تحسين پيش ڪريون ٿا ۽ سندن خاندانن سان يڪجهتيءَ جو اظهار ڪريون ٿا.“

نواز شريف وڌيڪ چيو ته فوجي آپريشن جي ردعمل جي شدت گهٽ رهڻ جي اميد آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nawaz expresses confidence over PTI dialogue during National Security Conference|url=http://tribune.com.pk/story/746381/intensity-of-operation-zarb-e-azb-blowback-will-be-low-says-pm-nawaz/|date=9 August 2014|work=The Express Tribune|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811045917/http://tribune.com.pk/story/746381/intensity-of-operation-zarb-e-azb-blowback-will-be-low-says-pm-nawaz/|archive-date=11 August 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|14 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
ميرانشاهه ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز جي هڪ ڪئمپ تي اڻڄاتل هٿياربند ويڙهاڪن راڪيٽن سان حملو ڪيو. حملي ۾ ڪنهن به جاني نقصان جو اطلاع نه مليو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rockets fired into security forces camp in Miramshah|url=http://tribune.com.pk/story/748589/rockets-fired-into-security-forces-camp-in-miramshah/|date=14 August 2014|work=The Express Tribune|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814145338/http://tribune.com.pk/story/748589/rockets-fired-into-security-forces-camp-in-miramshah/|archive-date=14 August 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|19 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
[[اتر وزيرستان]] ۽ [[خيبر ايجنسي]] ۾ پاڪستاني فوج جي هوائي حملن ۽ جنگي هيليڪاپٽرن جي گولاباريءَ دوران 48 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

انهن ڪاررواين ۾ ويڙهاڪن جا ست ٺڪاڻا ۽ ڪيتريون ئي گاڏيون پڻ تباهه ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1126325/48-suspected-militants-killed-in-fresh-nwa-khyber-airstrikes|title=48 suspected militants killed in fresh NWA, Khyber airstrikes|work=Zahir Shah Sherazi|date=19 August 2014|agency=Dawn|access-date=19 August 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|30 آگسٽ 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي ڏورانهن علائقن ۾ پاڪستاني فوج جي جنگي هيليڪاپٽرن جي حملن دوران 32 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ ۽ ٽي ٺڪاڻا تباهه ٿيڻ جا اطلاع مليا.

آءِ ايس پي آر موجب، انهن حملن ۾ ڌماڪيدار مواد سان ڀريل 23 گاڏيون ۽ گولا بارود جا چار ذخيرا پڻ تباهه ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=32 killed as army target militants in North Waziristan|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/30-Aug-2014/32-killed-as-army-target-militants-in-north-waziristan|date=30 August 2014|work=Daily Times|access-date=20 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020192450/http://www.dailytimes.com.pk/national/30-Aug-2014/32-killed-as-army-target-militants-in-north-waziristan|url-status=dead|archive-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

==== سيپٽمبر ====

{{term|3 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر موجب، آپريشن جي شروعات کان وٺي ان وقت تائين 910 ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا.

اداري جي پڌرائيءَ موجب، ساڳئي عرصي دوران 82 فوجي اهلڪار پڻ مارجي ويا هئا، جن مان 42 اتر وزيرستان ايجنسيءَ ۾ مارجي ويا، جڏهن ته وڌيڪ 269 فوجي زخمي ٿيا هئا.

پاڪستان جي هٿياربند فوجن اتر وزيرستان جي ميرانشاهه، ميرعلي، دته خيل، ديگان ۽ بويا علائقن کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ جي دعويٰ ڪئي. انهن علائقن کي هٿياربند ويڙهاڪن جا اهم مضبوط ڳڙهه سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=910 militants killed since start of Operation Zarb-e-Azb: ISPR|url=http://tribune.com.pk/story/757315/910-militants-killed-to-date-since-start-of-operation-zarb-e-azb-ispr/|date=3 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|8 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر موجب، پاڪستاني فوج جي جنگي هيليڪاپٽرن بويا–ديگان علائقي ۾ ڪارروائي ڪندي 10 ويڙهاڪ ماريا ۽ پنج گاڏيون تباهه ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Airstrikes in North Waziristan kill 10 suspected militants|url=http://www.thefrontierpost.com/airstrikes-in-north-waziristan-kill-10-suspected-militants/|date=8 September 2014|work=The Frontier Post|access-date=20 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020192343/http://www.thefrontierpost.com/airstrikes-in-north-waziristan-kill-10-suspected-militants/|url-status=dead|archive-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|9 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
دته خيل جي ويجهو علائقي کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ واري ڪارروائي دوران جوابي حملي ۾ هڪ پاڪستاني فوجي ۽ ڇهه ويڙهاڪ مارجي ويا.

پاڪستاني فوجي دستن کي رسد فراهم ڪرڻ دوران هڪ شهري رسد واري عملي جو اهلڪار پڻ مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Six militants, soldier killed in Pak clashes|url=http://indianexpress.com/article/world/neighbours/six-militants-soldier-killed-in-pak-clashes/|date=9 September 2014|work=Indian Express|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|10 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني فوج دته خيل ۾ ويڙهاڪن جي ٽن ٺڪاڻن تي بمباري ڪئي، جنهن دوران 35 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

هڪ ٻي ڪارروائيءَ ۾ پاڪستاني جنگي جهازن شوال علائقي ۾ ويڙهاڪن جي ٻن ٺڪاڻن تي بمباري ڪئي، جنهن دوران وڌيڪ 30 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=At Least 65 Militants Killed in Airstrikes, Pakistan Says|url=https://www.nytimes.com/2014/09/11/world/asia/at-least-65-militants-killed-in-airstrikes-pakistan-says.html|date=10 September 2014|work=The New York Times|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|12 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه چيو ته جيڪڏهن ضرورت پئي ته پاڪستاني فوج ويڙهاڪن خلاف ڪارروائي ڪرڻ لاءِ ڏورانهن علائقن ۾ پڻ داخل ٿيڻ لاءِ تيار آهي.

هن وڌيڪ ٻڌايو ته 12 آڪٽوبر 2012ع تي [[ملالا يوسفزئي]] تي ٿيل حملي ۾ ملوث 10 ويڙهاڪن کي گرفتار ڪيو ويو هو. سندس موجب، [[زيارت ريزيڊنسي]] تي حملي ۾ ملوث ماڻهن کي پڻ گرفتار ڪيو ويو هو.

ميجر جنرل باجوه موجب، اتر وزيرستان ۾ ان وقت تائين 1,000 کان وڌيڪ ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا، جن ۾ 45 انتهائي خطرناڪ ويڙهاڪ شامل هئا، جڏهن ته اهڙن وڌيڪ 134 خطرناڪ ويڙهاڪن کي گرفتار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Malala Yousafzai's attackers arrested: DG ISPR|url=http://tribune.com.pk/story/761376/malala-yousafzais-attackers-arrested-dg-ispr/|date=12 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|14 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ افغان سرحد جي ويجهو اسپين وام علائقي جي هڪ جبل تي واقع فوجي قلعي تي هٿياربند ويڙهاڪن جي هڪ گروهه راڪيٽن سان حملو ڪيو.

حملي ۾ [[فرنٽيئر ڪور]] جا ٽي اهلڪار مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Militant attack on army fort kills three FC men in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/762137/militant-attack-on-army-fort-kills-three-fc-men-in-north-waziristan/|date=14 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|15 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ تازن هوائي حملن دوران 15 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

آءِ ايس پي آر جي بيان موجب: ”اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي تبئي علائقي ۾ فوج جي جنگي هيليڪاپٽرن چونڊيل هدفن تي حملا ڪري ڌماڪيدار مواد سان ڀريل 10 گاڏيون ۽ دهشتگردن جا پنج ٺڪاڻا تباهه ڪيا، جڏهن ته 15 دهشتگرد مارجي ويا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pak army kills 15 militants; 3 die in attacks targeting police|url=http://indianexpress.com/article/world/neighbours/pak-army-kills-15-militants-3-die-in-attacks-targeting-police/|date=15 September 2014|work=The Indian Express|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|16 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
خيبر ايجنسيءَ جي تور دره علائقي ۾ پاڪستاني هوائي حملن دوران 20 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا. انهن حملن ۾ ويڙهاڪن جي ٽن ٺڪاڻن کي نشانو بڻايو ويو ۽ گولا بارود جا ٻه ذخيرا تباهه ڪيا ويا.

هڪ ٻئي واقعي ۾ افغانستان جي پاسي کان اتر وزيرستان جي اسپين وام علائقي ۾ واقع ڊنڊي ڪچ جي مقام تي پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز تي حملو ڪيو ويو.

جوابي ڪارروائيءَ دوران 11 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جڏهن ته پاڪستاني فوج هڪ شڪي ويڙهاڪ کي گرفتار ڪيو.

فائرنگ جي ڏي وٺ دوران پاڪستان جي نيم فوجي فورسز جا ٽي اهلڪار پڻ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=11 terrorists, 3 FC soldiers killed as cross border attack thwarted in NWA|url=https://www.dawn.com/news/1132307|date=16 September 2014|work=Dawn|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|17 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
رپورٽن موجب، افغانستان مان آيل هٿياربند ويڙهاڪن اتر وزيرستان ايجنسيءَ ۾ پاڪستاني سرحدي چوڪيءَ تي حملو ڪيو، جنهن دوران گهٽ ۾ گهٽ 11 ويڙهاڪ ۽ ٽي فوجي مارجي ويا. اصل رپورٽ موجب، اهو حملو اڱاري ڏينهن ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Afghan2&quot;/&gt;

اتر وزيرستان ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران وڌيڪ 40 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

آءِ ايس پي آر موجب: ”دته خيل جي اتر ۾ واقع نوي ڪلي ۽ زرم اثر ڳوٺن ۾ چونڊيل هدفن تي هوائي حملن دوران دهشتگردن جا پنج ٺڪاڻا ۽ گولا بارود جا ذخيرا تباهه ڪيا ويا.“

اداري وڌيڪ ٻڌايو ته هوائي حملن ۾ مارجي ويلن ۾ ڪيترائي پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jets strafe hideouts of militants; 40 killed|url=http://tribune.com.pk/story/763846/jets-strafe-hideouts-of-militants-40-killed/|date=18 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021094515/http://tribune.com.pk/story/763846/jets-strafe-hideouts-of-militants-40-killed/|archive-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|18 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران 23 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

آءِ ايس پي آر موجب: ”اڄ اتر وزيرستان جي زيروم، اسماعيل خيل ۽ دته خيل علائقن ۾ دهشتگردن جي ٺڪاڻن تي ڪيل چونڊيل هوائي حملن دوران 23 دهشتگرد مارجي ويا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=23 militants killed in fresh airstrikes|url=http://tribune.com.pk/story/764338/23-militants-killed-in-fresh-airstrikes/|date=19 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923063556/http://tribune.com.pk/story/764338/23-militants-killed-in-fresh-airstrikes/|archive-date=23 September 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|20 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
[[تحريڪ طالبان پاڪستان]] جي ترجمان شاهد الله شاهد تصديق ڪئي ته تنظيم جو سينيئر ڪمانڊر گل حسن افغاني ٻه ڏينهن اڳ اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي بويا علائقي ۾ پاڪستاني فوج سان جهڙپن دوران مارجي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Clashes with security forces: TTP commander killed in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/764825/clashes-with-security-forces-ttp-commander-killed-in-north-waziristan/|date=20 September 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924215330/http://tribune.com.pk/story/764825/clashes-with-security-forces-ttp-commander-killed-in-north-waziristan/|archive-date=24 September 2014}}&lt;/ref&gt;

آءِ ايس پي آر موجب، اتر وزيرستان جي بويا علائقي ۾ سيڪيورٽي فورسز سان فائرنگ جي ڏي وٺ دوران گهٽ ۾ گهٽ ٽي ويڙهاڪ مارجي ويا.

ساڳئي جهڙپ دوران پاڪستاني فوج جو نائب صوبيدار مزمل پڻ مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Clashes with security forces: TTP commander killed in North Waziristan|url=http://www.dnd.com.pk/three-militants-killed-exchange-fire-security-forces-ispr/|date=20 September 2014|work=Dispatch News Desk|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102122914/http://www.dnd.com.pk/three-militants-killed-exchange-fire-security-forces-ispr/|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|23 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
[[پشاور ڇانوڻي]] ۾ فرنٽيئر ڪور جي ڊپٽي انسپيڪٽر جنرل جي قافلي کي هڪ خودڪش حملي ۾ نشانو بڻايو ويو.

حملي ۾ هڪ فوجي اهلڪار سميت گهٽ ۾ گهٽ پنج ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته 18 ڄڻا زخمي ٿيا.

مارجي ويلن ۾ فرنٽيئر ڪور جو اهلڪار نائڪ زرين آفريدي پڻ شامل هو.

پابندي مڙهيل تحريڪ طالبان پاڪستان حملي جي ذميواري قبول ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|work=Dawn News|url=https://www.dawn.com/news/1133944/five-killed-in-peshawar-suicide-attack-on-fc-convoy|title=Five killed in Peshawar suicide attack on FC convoy|date=23 September 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{defn|
آءِ ايس پي آر جي پڌرائي موجب، اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي غلام خان ڀرسان بنگيدار علائقي ۾ هوائي حملن دوران 23 ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=23 killed in air attacks on militant hideouts|url=https://www.dawn.com/news/1133679|date=23 September 2014|work=Dawn|access-date=2 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923031242/http://www.dawn.com/news/1133679|archive-date=23 September 2014}}&lt;/ref&gt;

آءِ ايس پي آر جي رپورٽن موجب، اتر وزيرستان ۾ غلام خان ڀرسان ڊنڊي ڪچڪول، گرباز ۽ پشت زيارت ڀرسان منا جي علائقن ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران 19 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Air strikes kill 19 suspected terrorists in North Waziristan|url=https://www.dawn.com/news/1133838|date=23 September 2014|work=Dawn|access-date=2 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930081014/http://www.dawn.com/news/1133838|archive-date=30 September 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|28 سيپٽمبر 2014ع}}
{{defn|
[[پاڪستان هوائي فوج]] جي جنگي جهازن اتر وزيرستان ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي حملا ڪيا، جن دوران گهٽ ۾ گهٽ 15 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

مارجي ويلن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا، جڏهن ته ويڙهاڪن جا پنج ٺڪاڻا پڻ تباهه ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=15 militants killed in North Waziristan air strikes|url=http://newsite.geo.tv/2014/09/28/15-militants-killed-in-north-waziristan-air-strikes/|date=28 September 2014|work=Geo News|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102124343/http://newsite.geo.tv/2014/09/28/15-militants-killed-in-north-waziristan-air-strikes/|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


==== آڪٽوبر ====

{{term|3 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر هڪ پريس پڌرائيءَ ۾ ٻڌايو ته خيبر ايجنسيءَ جي جمرود ۽ باڙا علائقن ۾ هوائي حملن دوران 15 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ سندن ٽي ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا. اداري موجب، آپريشن جي شروعات کان وٺي ان وقت تائين 1,200 کان وڌيڪ ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: 15 militants killed in Khyber Agency airstrike|url=http://www.rtilive.pk/detail/17526/Zarb-e-Azb:_15_militants_killed_in_Khyber_Agency_airstrike|date=3 October 2014|work=RTi Live|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102125201/http://www.rtilive.pk/detail/17526/Zarb-e-Azb:_15_militants_killed_in_Khyber_Agency_airstrike|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|5 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
سياري جي موسم ويجهو اچڻ باوجود پاڪستاني فوج آپريشن جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان فيصلي سان انهن خدشن کي رد ڪيو ويو ته سخت موسمي حالتون فوجي اختيارين کي جون 2014ع جي وچ ڌاري شروع ڪيل آپريشن ضربِ عضب روڪڻ تي مجبور ڪري سگهن ٿيون.

هڪ فوجي عملدار ميڊيا کي ٻڌايو ته ”سياري ۾ فوجي ڪارروائي ڪرڻ يقيناً سيڪيورٽي فورسز لاءِ هڪ چئلينج آهي، پر اها صورتحال ويڙهاڪن لاءِ پڻ چئلينج آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Offensive will continue in winter: official|url=http://tribune.com.pk/story/771925/offensive-will-continue-in-winter-official/|date=5 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029024048/http://tribune.com.pk/story/771925/offensive-will-continue-in-winter-official/|archive-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|12 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ ويڙهاڪن جي ٻن ٺڪاڻن کي نشانو بڻائيندڙ فوجي هوائي حملن دوران گهٽ ۾ گهٽ 11 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

هڪ ٻي ڪارروائيءَ ۾ خيبر ايجنسيءَ جي ڪوڪي خيل علائقي ۾ هوائي حملن دوران گهٽ ۾ گهٽ 10 ويڙهاڪ مارجي ويا.

آءِ ايس پي آر جي بيان موجب، انهن حملن ۾ ويڙهاڪن جا ٽي ٺڪاڻا پڻ تباهه ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=21 killed in NWA, Khyber Agency airstrikes|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/10/12/national/21-killed-in-nwa-khyber-agency-airstrikes/|date=12 October 2014|work=Pakistan Today|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102131137/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/10/12/national/21-killed-in-nwa-khyber-agency-airstrikes/|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|15 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
[[وادي تيراهه]] جي پير ميلا علائقي ۾ هڪ امن ڪاميٽيءَ جي ميمبرن کي نشانو بڻائيندڙ خودڪش حملي ۾ پنج ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته ست ڄڻا زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Khyber Agency violence: Suicide bombing kills five in Tirah Valley|url=http://tribune.com.pk/story/776268/khyber-agency-violence-suicide-bombing-kills-five-in-tirah-valley-front-page/|date=16 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028225842/http://tribune.com.pk/story/776268/khyber-agency-violence-suicide-bombing-kills-five-in-tirah-valley-front-page/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|16 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني فوج موجب، خيبر ايجنسيءَ جي وادي تيراهه ۾ هوائي حملن دوران 21 شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا. انهن حملن کي گذريل ڏينهن ٿيل خودڪش بم ڌماڪي جي امڪاني جوابي ڪارروائي قرار ڏنو ويو.

فوج موجب، هوائي حملن ۾ ويڙهاڪن جا پنج ٺڪاڻا پڻ تباهه ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=21 'militants' killed in Tirah Valley air blitz|url=http://tribune.com.pk/story/776885/21-militants-killed-in-tirah-valley-air-blitz/|date=17 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028110931/http://tribune.com.pk/story/776885/21-militants-killed-in-tirah-valley-air-blitz/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|17 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
خيبر ايجنسيءَ جي [[اڪا خيل]] علائقي ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز سان جهڙپن دوران اٺ ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

انهن جهڙپن دوران ويڙهاڪن جو هڪ ٺڪاڻو پڻ تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=8 militants killed in Khyber Agency clashes|url=http://tribune.com.pk/story/776950/8-militants-killed-in-khyber-agency-clashes/|date=17 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028225829/http://tribune.com.pk/story/776950/8-militants-killed-in-khyber-agency-clashes/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|21 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي دته خيل علائقي ۾ پاڪستاني هوائي حملن دوران 28 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Aerial strikes kill 28 terrorists|url=http://tribune.com.pk/story/779159/aerial-strikes-kill-28-terrorists/|date=22 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028095207/http://tribune.com.pk/story/779159/aerial-strikes-kill-28-terrorists/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|22 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
بنون ۾ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن ۽ پاڪستاني فوج جي وچ ۾ هڪ دوستاڻي ڪرڪيٽ ميچ منعقد ٿي، جنهن ۾ مشهور ڪرڪيٽر [[شاهد آفريدي]] پڻ شرڪت ڪئي.

ميچ کان پوءِ ميڊيا سان ڳالهائيندي آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه چيو ته آپريشن ضربِ عضب اطمينان بخش نموني اڳتي وڌي رهيو آهي ۽ ان وقت تائين 1,100 ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا.

هن آپريشن جي مڪمل ٿيڻ لاءِ ڪا مقرر تاريخ ٻڌائڻ کان انڪار ڪيو ۽ چيو ته فوج بي گهر ٿيل ماڻهن جي بحاليءَ لاءِ هڪ جامع منصوبو تيار ڪرڻ تي ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Match&quot;&gt;{{cite news|title=With Shahid Afridi on their side, Bannu IDPs defeat army in cricket match|url=http://tribune.com.pk/story/779250/with-shahid-afridi-on-their-side-bannu-idps-defeat-army-in-cricket-match/|date=22 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028225740/http://tribune.com.pk/story/779250/with-shahid-afridi-on-their-side-bannu-idps-defeat-army-in-cricket-match/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|25 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
افغانستان جي سرحد ڀرسان خيبر ايجنسيءَ جي علائقي ۾ پاڪستاني هوائي حملن دوران 18 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Air strikes kill 18 militants in Khyber Agency|url=http://tribune.com.pk/story/781349/air-strikes-kill-18-militants-in-khyber-agency/|date=26 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028095041/http://tribune.com.pk/story/781349/air-strikes-kill-18-militants-in-khyber-agency/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|27 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني اختيارين دعويٰ ڪئي ته کين افغانستان جي سرزمين تي، اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي سرحد ڀرسان، تحريڪ طالبان پاڪستان ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمن جي قائم ڪيل نون محفوظ ٺڪاڻن جا ثبوت مليا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Operation Zarb-e-Azb: TTP sets up new sanctuaries in Afghanistan|url=http://tribune.com.pk/story/781704/operation-zarb-e-azb-ttp-sets-up-new-sanctuaries-in-afghanistan/|date=27 October 2014|work=The Express Tribune|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028063235/http://tribune.com.pk/story/781704/operation-zarb-e-azb-ttp-sets-up-new-sanctuaries-in-afghanistan/|archive-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;

آءِ ايس پي آر موجب، ٻن الڳ هوائي ڪاررواين دوران 33 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ سندن نو ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا.

اداري جي بيان موجب: ”صبح سوير دته خيل کان اڳتي وارن علائقن ۾ ڪيل هوائي حملن دوران 18 ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته بعد ۾ غرلامئي علائقي ۾ جنگي هيليڪاپٽرن جي حملن دوران وڌيڪ 15 ويڙهاڪ مارجي ويا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Two Uzbeks among 33 militants killed in NWA air strikes|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-33744-Two-Uzbeks-among-33-militants-killed-in-NWA-air-strikes|date=28 October 2014|work=The News|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101073007/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-33744-Two-Uzbeks-among-33-militants-killed-in-NWA-air-strikes|archive-date=1 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|29 آڪٽوبر 2014ع}}
{{defn|
خيبر ايجنسيءَ جي اڪا خيل علائقي ۾ [[پاڪستان هوائي فوج]] جي حملن دوران 20 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ وڌيڪ اٺ زخمي ٿيا، جيئن خبرن ۾ ڄاڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Air strikes kill 20 militants in Khyber Agency|url=http://newsite.geo.tv/2014/10/29/air-strikes-kill-20-militants-in-khyber-agency/|date=29 October 2014|work=Geo News|access-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102143449/http://newsite.geo.tv/2014/10/29/air-strikes-kill-20-militants-in-khyber-agency/|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt;
}}

==== نومبر ====

{{term|6 نومبر 2014ع}}
{{defn|
افغانستان ۾ مقرر آمريڪي ۽ [[نيٽو]] فوجن جي هڪ سينيئر ڪمانڊر، ليفٽيننٽ جنرل جوزف اينڊرسن، چيو ته آپريشن ضربِ عضب سبب [[حقاني نيٽ ورڪ]] جي افغانستان جي سرزمين تي حملا ڪرڻ جي صلاحيت متاثر ٿي آهي.

افغانستان مان آمريڪي دفاعي اداري [[پينٽاگون]] جي انتظام هيٺ منعقد ٿيل هڪ وڊيو بريفنگ ۾ هن چيو ته حقاني نيٽ ورڪ جو تنظيمي ڍانچو پڻ ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=US commander commends Zarb-e-Azb for disrupting Haqqani network's ability to target Afghanistan|url=http://tribune.com.pk/story/786641/us-commander-commends-zarb-e-azb-for-disrupting-haqqani-networks-ability-to-target-afghanistan/|date=6 November 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706005742/http://tribune.com.pk/story/786641/us-commander-commends-zarb-e-azb-for-disrupting-haqqani-networks-ability-to-target-afghanistan/|url-status=live|archive-date=6 July 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|14 نومبر 2014ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران 30 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Zarb-e-Azb: 30 more terrorists killed|url=http://www.samaa.tv/pakistan/14-Nov-2014/zarb-e-azb-30-more-terrorists-killed|date=14 November 2014|work=[[SAMAA TV]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523224139/http://www.samaa.tv/pakistan/14-Nov-2014/zarb-e-azb-30-more-terrorists-killed|url-status=dead|archive-date=23 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|16 نومبر 2014ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران 27 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ ۽ ڪمانڊر پڻ شامل هئا.

ان کان اڳ واري رات دته خيل ۾ ڳولا واري ڪارروائي دوران ست شڪي ويڙهاڪ پڻ مارجي ويا.

فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ٽي پاڪستاني فوجي مارجي ويا، جڏهن ته چار زخمي ٿيا.

آپريشن ضربِ عضب جي ڪمانڊر ميجر جنرل ظفرالله خان دعويٰ ڪئي ته ”حقاني نيٽ ورڪ ۽ اوڀر ترڪستان تحريڪ کي هن علائقي مان ختم ڪيو ويو آهي.“

هن وڌيڪ ٻڌايو ته ان وقت تائين 1,198 ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا، جڏهن ته وڌيڪ 356 زخمي ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Three soldiers, 34 militants killed in Miranshah|url=http://tribune.com.pk/story/792075/three-soldiers-34-militants-killed-in-miranshah/|date=16 November 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411092701/http://tribune.com.pk/story/792075/three-soldiers-34-militants-killed-in-miranshah/|url-status=live|archive-date=11 April 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|25 نومبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ هوائي حملن دوران 20 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ حقاني نيٽ ورڪ جا ميمبر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Airstrikes in North Waziristan killed Haqqani militants: intelligence officials|url=http://tribune.com.pk/story/796940/airstrikes-in-north-waziristan-killed-haqqani-militants-intelligence-officials/|date=25 November 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620181216/http://tribune.com.pk/story/796940/airstrikes-in-north-waziristan-killed-haqqani-militants-intelligence-officials/|url-status=live|archive-date=20 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

==== ڊسمبر ====

{{term|2 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
دته خيل ۽ اورڪزئي جي علائقن ۾ هوائي حملن دوران 32 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.

هڪ ٻئي واقعي ۾ پاڪستاني فوج اورڪزئي ايجنسيءَ جي شيرين دره علائقي ۾ صبح ٿيڻ کان اڳ هڪ فوجي چوڪيءَ تي ٿيل هٿياربند حملي کي ناڪام بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foreigners among 32 killed in Orakzai, North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/801037/foreigners-among-32-killed-in-orakzai-north-waziristan/|date=3 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520001403/http://tribune.com.pk/story/801037/foreigners-among-32-killed-in-orakzai-north-waziristan/|url-status=live|archive-date=20 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|3 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن کي نشانو بڻائيندڙ هوائي حملن دوران 15 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=15 militants killed in air strikes in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/801097/15-militants-killed-in-air-strikes-in-north-waziristan/|date=3 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524121531/http://tribune.com.pk/story/801097/15-militants-killed-in-air-strikes-in-north-waziristan/|url-status=live|archive-date=24 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|6 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
پاڪستاني خاص فوجي دستن هڪ ڪارروائيءَ دوران [[القاعده]] جي ڪمانڊر [[عدنان گلشير الشڪري جمعه]] کي ماري ڇڏيو.

ڏکڻ وزيرستان ايجنسيءَ جي وانا سب ڊويزن ۾ ڪيل هن ڪارروائيءَ دوران ٻيا ڪيترائي ويڙهاڪ پڻ مارجي ويا.

فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ پاڪستاني فوج جو حوالدار مسعود پڻ مارجي ويو، جڏهن ته هڪ ٻيو فوجي سخت زخمي ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=South Waziristan raid: Security forces kill key al Qaeda leader|url=http://tribune.com.pk/story/803062/south-waziristan-raid-security-forces-kill-key-al-qaeda-leader/|date=7 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625183545/http://tribune.com.pk/story/803062/south-waziristan-raid-security-forces-kill-key-al-qaeda-leader/|url-status=live|archive-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|8 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي دته خيل علائقي ۾ هوائي حملن دوران اهم ڪمانڊرن سميت 30 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

مارجي ويلن ۾ [[حافظ گل بهادر]] ۽ سندس اتحادي صادق نور سان لاڳاپيل مقامي ڪمانڊر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title='Key commanders' among at least 30 killed in North Waziristan airstrikes|url=http://tribune.com.pk/story/803516/key-commanders-among-at-least-30-killed-in-north-waziristan-airstrikes/|date=8 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628044306/http://tribune.com.pk/story/803516/key-commanders-among-at-least-30-killed-in-north-waziristan-airstrikes/|url-status=live|archive-date=28 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|9 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي دته خيل علائقي ۾ هوائي حملن دوران هٿياربند ڪمانڊر [[حافظ گل بهادر]] جي مارجي وڃڻ بابت افواهه گردش ڪرڻ لڳا.

رپورٽن موجب، هڪ اهڙي عمارت کي نشانو بڻايو ويو، جتي گل بهادر جي تنظيم [[مجاهدين شوريٰ (اتر وزيرستان)|شوريٰ مجاهدين]] جا 30 کان 40 اعليٰ ڪمانڊر مشاورتي اجلاس ۾ شرڪت ڪري رهيا هئا.

رپورٽ ۾ انهن سمورن ڪمانڊرن جي مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي، پر حافظ گل بهادر جي موت بابت خبر کي ان وقت تصديق ٿيل حقيقت طور پيش نه ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Datta Khel air strikes: Rumours swirl about death of Haqqani network's ally|url=http://tribune.com.pk/story/803848/datta-khel-air-strikes-rumours-swirl-about-death-of-haqqani-networks-ally/|date=9 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620163123/http://tribune.com.pk/story/803848/datta-khel-air-strikes-rumours-swirl-about-death-of-haqqani-networks-ally/|url-status=live|archive-date=20 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|26 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ هوائي حملن دوران 23 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

انهن حملن ۾ زمين هيٺ گولا بارود جو هڪ ذخيرو ۽ سرنگهن جو هڪ نظام پڻ تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Fresh air strikes kill 23 terrorists, destroy underground tunnel system in North Waziristan|url=http://www.thenewstribe.com/2014/12/26/fresh-air-strikes-kill-23-terrorists-destroy-underground-tunnel-system-in-nwa/|date=26 December 2014|work=The News Tribe|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807154233/http://www.thenewstribe.com/2014/12/26/fresh-air-strikes-kill-23-terrorists-destroy-underground-tunnel-system-in-nwa/|url-status=usurped|archive-date=7 August 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|31 ڊسمبر 2014ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ پاڪستاني هوائي حملن دوران 23 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=23 terrorists killed in latest air strikes in Shawal|url=http://tribune.com.pk/story/815334/23-terrorists-killed-in-air-strikes-in-shawal/|date=31 December 2014|work=[[The Express Tribune]]|access-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511024432/http://tribune.com.pk/story/815334/23-terrorists-killed-in-air-strikes-in-shawal/|url-status=live|archive-date=11 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

=== 2015ع ===

==== جنوري ====

{{term|7 جنوري 2015ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي جنگي هيليڪاپٽرن جي حملن دوران 12 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

انهن هوائي حملن ۾ ويڙهاڪن جا چار ٺڪاڻا ۽ ست گاڏيون پڻ تباهه ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gunships foray militant hideouts in North Waziristan, kill 12 terrorists|url=http://www.thenewstribe.com/2015/01/07/gunships-foray-militant-hideouts-in-north-waziristan-kill-12-terrorists/|date=7 January 2015|work=The News Tribe|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115858/http://www.thenewstribe.com/2015/01/07/gunships-foray-militant-hideouts-in-north-waziristan-kill-12-terrorists/|url-status=usurped|archive-date=29 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|16 جنوري 2015ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه چيو ته اتر وزيرستان ۾ ان وقت تائين سيڪيورٽي فورسز 2,000 ويڙهاڪ ماريا هئا.

هن وڌيڪ ٻڌايو ته آپريشن ضربِ عضب دوران 200 پاڪستاني فوجي مارجي چڪا هئا، جڏهن ته وڌيڪ 800 فوجي زخمي ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=2,000 militants killed in North Waziristan so far: DG ISPR|url=http://tribune.com.pk/story/822707/2000-militants-killed-in-north-waziristan-so-far-dg-ispr/|date=16 January 2015|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320154015/http://tribune.com.pk/story/822707/2000-militants-killed-in-north-waziristan-so-far-dg-ispr/|url-status=live|archive-date=20 March 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|25 جنوري 2015ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي هوائي حملن دوران 35 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Aerial strikes kill 35 terrorists in North Waziristan|url=http://www.samaa.tv/pakistan/25-Jan-2015/aerial-strikes-kill-35-terrorists-in-north-waziristan|date=25 January 2015|work=[[SAMAA TV]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620162728/http://www.samaa.tv/pakistan/25-Jan-2015/aerial-strikes-kill-35-terrorists-in-north-waziristan|url-status=dead|archive-date=20 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|27 جنوري 2015ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان جي دته خيل علائقي ۾ ويڙهاڪن جي ٺڪاڻن تي پاڪستاني هوائي حملن دوران 76 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا، جن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا.

هوائي حملن جي پهرئين مرحلي ۾ 53 ۽ ٻئي مرحلي ۾ 23 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪئي وئي.

انهن ڪاررواين دوران ويڙهاڪن جا ڇهه ٺڪاڻا ۽ گولا بارود جو هڪ ذخيرو پڻ تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foreigners among 76 suspected militants killed in fresh North Waziristan air strikes|url=http://tribune.com.pk/story/828472/foreigners-among-53-militants-killed-in-fresh-north-waziristan-air-strikes/|date=27 January 2015|work=[[The Express Tribune]]|access-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524134936/http://tribune.com.pk/story/828472/foreigners-among-53-militants-killed-in-fresh-north-waziristan-air-strikes/|url-status=live|archive-date=24 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

==== فيبروري ====

{{term|20 فيبروري 2015ع}}
{{defn|
دته خيل ۾ پاڪستاني فوج جو ميجر زاهد هڪ نشاني باز جي رائفل مان ڪيل فائرنگ سبب مارجي ويو.

پاڪستاني فوج جي جوابي ڪارروائيءَ دوران پنج ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=N Waziristan operation: Army officer, 5 militants slain|url=http://tribune.com.pk/story/841782/n-waziristan-operation-army-officer-5-militants-slain/|date=21 February 2015|work=[[The Express Tribune]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521210019/http://tribune.com.pk/story/841782/n-waziristan-operation-army-officer-5-militants-slain/|url-status=live|archive-date=21 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

==== اپريل ====

{{term|22 اپريل 2015ع}}
{{defn|
آءِ ايس پي آر موجب، ڏکڻ وزيرستان ۽ اتر وزيرستان جي دته خيل علائقي ۾ هوائي حملن دوران گهٽ ۾ گهٽ 35 ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=35 militants killed in North and South Waziristan air strikes|url=http://tribune.com.pk/story/873973/7-security-personnel-injured-in-south-waziristan-gun-battle/|date=22 April 2015|work=[[The Express Tribune]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525171307/http://tribune.com.pk/story/873973/7-security-personnel-injured-in-south-waziristan-gun-battle/|url-status=live|archive-date=25 May 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

==== مئي ====

{{term|23 مئي 2015ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي دته خيل علائقي ۾ رات جي وقت پاڪستاني فوج جي هڪ گاڏي کي ديسي ساخت جي ڌماڪيدار اوزار، يعني آءِ اي ڊي، سان نشانو بڻايو ويو.

حملي ۾ چار پاڪستاني فوجي مارجي ويا، جڏهن ته ٻه زخمي ٿيا.

حملي کان پوءِ پاڪستاني فوج علائقي ۾ ڳولا واري ڪارروائي شروع ڪئي، جنهن دوران فائرنگ جي ڏي وٺ ۾ ست ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Four soldiers, 7 militants killed|url=https://www.dawn.com/news/1183863/four-soldiers-7-militants-killed|date=24 May 2015|work=[[Dawn News]]|access-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525055725/http://www.dawn.com/news/1183863/four-soldiers-7-militants-killed|archive-date=25 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

==== جون ====

{{term|28 جون 2015ع}}
{{defn|
اتر وزيرستان ۽ خيبر ايجنسيءَ ۾ پاڪستاني فوج جي هوائي حملن دوران 23 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.

مارجي ويلن ۾ پرڏيهي ويڙهاڪ پڻ شامل هئا. انهن حملن ۾ گولا بارود جي ذخيرن کي پڻ نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan military says 23 militants killed in air strikes|url=http://zeenews.india.com/news/south-asia/pakistan-military-says-23-militants-killed-in-air-strikes_1621588.html|date=5 July 2015|work=Zee News|access-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714205228/http://zeenews.india.com/news/south-asia/pakistan-military-says-23-militants-killed-in-air-strikes_1621588.html|url-status=live|archive-date=14 July 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

==== جولاءِ ====

{{term|5 جولاءِ 2015ع}}
{{defn|
اتر ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ طالبان جي حملن دوران ست پاڪستاني فوجي مارجي ويا.

پير غر علائقي ۾ طالبان پاڪستاني فوج جي هڪ قافلي تي حملو ڪيو، جنهن ۾ ٻه فوجي مارجي ويا ۽ ٽي زخمي ٿيا.

اتر ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ فوجي گاڏين کي نشانو بڻائيندڙ ريموٽ ڪنٽرول بم جي ٻن ٻين حملن ۾ پنج فوجي مارجي ويا، جڏهن ته ڇهه زخمي ٿيا.

پاڪستاني انٽيليجنس عملدارن موجب، [[شوال وادي]] ڏانهن آخري مرحلي جي فوجي اڳڀرائي دوران پاڪستاني فوج کي سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Seven Pakistani troops killed as army pushes to finish anti-Taliban offensive|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/seven-pakistani-troops-ki/1962180.html|date=5 July 2015|work=Channel NewsAsia|access-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707060643/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/seven-pakistani-troops-ki/1962180.html|url-status=dead|archive-date=7 July 2015}}&lt;/ref&gt;

انهن حملن کان پوءِ فائرنگ جي ڏي وٺ ۽ پاڪستاني فوج جي جوابي ڪارروائيءَ دوران اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي دته خيل علائقي ۾ 12 ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=7 Pakistani Troops Killed in Bomb Attack, Firefight|url=https://www.voanews.com/a/seven-pakistani-troops-killed-in-bomb-attack-firefight/2849484.html|date=5 July 2015|work=VOA News|access-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706040930/http://www.voanews.com/content/seven-pakistani-troops-killed-in-bomb-attack-firefight/2849484.html|url-status=live|archive-date=6 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=12 terrorists killed by security forces in North Waziristan|url=http://www.thenewstribe.com/2015/07/05/12-terrorists-killed-by-security-forces-in-north-waziristan/|date=5 July 2015|work=The News Tribe|access-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707002209/http://www.thenewstribe.com/2015/07/05/12-terrorists-killed-by-security-forces-in-north-waziristan/|archive-date=7 July 2015|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;
}}

{{term|7 جولاءِ 2015ع}}
{{defn|
ڏکڻ وزيرستان ايجنسيءَ ۾ فوج جي هڪ مورچي تي طالبان جي حملي دوران هڪ پاڪستاني فوجي مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban kill Pakistani soldier in attack on army bunker|url=http://tribune.com.pk/story/916527/taliban-kill-pakistani-soldier-in-attack-on-army-bunker/|date=7 July 2015|work=The Express Tribune|access-date=7 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708081058/http://tribune.com.pk/story/916527/taliban-kill-pakistani-soldier-in-attack-on-army-bunker/|url-status=live|archive-date=8 July 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

{{glossary end}}

==== آگسٽ ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== سيپٽمبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== آڪٽوبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== نومبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== ڊسمبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

=== 2016ع ===

==== جنوري ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== فيبروري ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== مارچ ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== اپريل ====

3 اپريل 2016ع تي پاڪستاني حڪومت شوال ۾ 640 چورس ڪلوميٽر علائقو ويڙهاڪن کان خالي ڪرائڻ ۽ لڳ ڀڳ 250 ويڙهاڪ مارڻ جي دعويٰ ڪندي آپريشن ۾ ڪاميابي ۽ ان جي پڄاڻيءَ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/103332-Large-part-of-Shawal-cleared-as-operation-Zarb-e-Azb-enters-final-phase|title=Large part of Shawal cleared as operation Zarb-e-Azb enters final phase|website=www.geo.tv|date=3 April 2016}}&lt;/ref&gt;

==== مئي ====

پاڪستاني فوج اتر وزيرستان ايجنسيءَ ۾ ويڙهاڪن جي آخري مضبوط ڳڙهه کي خالي ڪرائڻ جو اعلان ڪيو.

==== جون ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== جولاءِ ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== آگسٽ ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== سيپٽمبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== آڪٽوبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== نومبر ====

* '''1 نومبر 2016ع:''' ڏکڻ وزيرستان ايجنسيءَ ۾ رستي جي ڪناري نصب ڪيل ديسي ساخت جي ڌماڪيدار اوزار (آءِ اي ڊي) جي ڌماڪي ۾ پاڪستاني فوج جو هڪ ميجر مارجي ويو، جڏهن ته ڇهه فوجي زخمي ٿيا.

{{expand section|date=February 2017}}

==== ڊسمبر ====
{{expand section|date=February 2017}}

=== 2017ع ===

==== جنوري ====
{{expand section|date=February 2017}}

==== فيبروري ====
{{expand section|date=February 2017}}

{{See also|آپريشن ردالفساد}}

* '''12 فيبروري 2017ع:''' ڏکڻ وزيرستان ۾ ديسي ساخت جي ڌماڪيدار اوزار (آءِ اي ڊي) جي ڌماڪي ۾ فرنٽيئر ڪور جا ٽي اهلڪار مارجي ويا.


== آمريڪي ڊرون حملا ==
{{main|پاڪستان ۾ ڊرون حملن جي فهرست}}

پاڪستاني حڪومت جي درخواست تي ڇهن مهينن تائين معطل رهندڙ آمريڪي [[ڊرون حملو|ڊرون حملا]] آپريشن ضربِ عضب جي دوران ٻيهر شروع ٿيا. آپريشن جي عرصي ۾ هيٺيان ڊرون حملا ڪيا ويا:&lt;ref name=&quot;drone1&quot;&gt;{{cite news|title=Drone strike in North Waziristan kills 20|url=http://tribune.com.pk/story/736367/drone-strike-in-north-waziristan-kills-15/|date=16 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=16 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718044115/http://tribune.com.pk/story/736367/drone-strike-in-north-waziristan-kills-15/|url-status=live|archive-date=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;

=== 2014ع ۾ ===

* '''11 جون 2014ع:''' ميرانشاهه ۾ ٻن ڊرون حملن دوران 16 شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ڪيترائي ٻيا زخمي ٿيا. اهي 2014ع جا پهريان آمريڪي ڊرون حملا هئا. ان کان اڳ آخري ڊرون حملو 25 ڊسمبر 2013ع تي ميرانشاهه جي قطب خيل علائقي ۾ ٿيو هو، جنهن ۾ چار شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا هئا.&lt;ref name=&quot;drone1&quot;/&gt;

* '''18 جون 2014ع:''' ميرانشاهه ۾ هڪ ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ ڇهه ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;drone1&quot;/&gt;

* '''10 جولاءِ 2014ع:''' دته خيل علائقي ۾ ڊرون حملي دوران ست ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ٽي زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;drone1&quot;/&gt;

* '''16 جولاءِ 2014ع:''' دته خيل تعلقي ۾ ڪيل ڊرون حملي دوران چار ميزائل فائر ڪيا ويا، جن مان ٻه هڪ گهر تي ۽ ٻه هڪ گاڏيءَ تي لڳا. حملي ۾ 20 ويڙهاڪ مارجي ويا، جڏهن ته پنج زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;drone1&quot;/&gt;

* '''19 جولاءِ 2014ع:''' اتر وزيرستان جي دته خيل تعلقي جي مداخيل علائقي ۾ ڊرون حملي دوران ٻن ڪمانڊرن سميت 11 ويڙهاڪ مارجي ويا. مارجي ويلن مان گهڻن جو تعلق طالبان جي پنجابي ڌڙي سان هو.&lt;ref name=&quot;drone2&quot;&gt;{{cite news|title=Unending campaign: Drone strike kills 11 suspected militants in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/737823/unending-campaign-drone-strike-kills-11-suspected-militants-in-north-waziristan/|date=19 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=20 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720185829/http://tribune.com.pk/story/737823/unending-campaign-drone-strike-kills-11-suspected-militants-in-north-waziristan/|url-status=live|archive-date=20 July 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''6 آگسٽ 2014ع:''' دته خيل ۾ ڊرون حملي دوران ڇهه ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ٻه زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;drone3&quot;&gt;{{cite news|title=Drone strike kills 6 in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/745020/drone-strike-in-north-waziristan-kills-6-2/|date=6 August 2014|work=The ExpressTribune|access-date=14 August 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''24 سيپٽمبر 2014ع:''' [[اتر وزيرستان]] جي دته خيل تعلقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران ازبڪ ويڙهاڪن سميت گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڄڻا مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1134041/drone-strike-in-north-waziristan-kills-at-least-eight|title=Drone strike in North Waziristan kills at least eight|work=Zahir Shah Sherazi|date=24 September 2014|agency=Dawn|access-date=24 September 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''5 آڪٽوبر 2014ع:''' [[ڏکڻ وزيرستان]] جي قبائلي علائقي شوال ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ پنج شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1136422/drone-strike-kills-five-in-south-waziristan|title=Drone strike kills five in South Waziristan|publisher=DAWN|access-date=7 October 2014|author=Zahir Shah Sherazi|date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''6 آڪٽوبر 2014ع:''' اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ اٺ شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ ڪيترائي ٻيا زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1136589/drone-strike-kills-eight-wounds-six-in-north-waziristan|title=Drone strike kills eight, wounds six in North Waziristan|work=Zahir Shah Sherazi|date=6 October 2014|agency=Dawn|access-date=7 October 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''7 آڪٽوبر 2014ع:''' اتر وزيرستان ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ ٽي شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1136601/second-drone-attack-of-the-day-kills-three-suspected-militants-in-nwa|title=Second drone attack of the day kills three suspected militants in NWA|work=Zahir Shah Sherazi|date=7 October 2014|agency=Dawn|access-date=7 October 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''30 آڪٽوبر 2014ع:''' ڏکڻ وزيرستان جي برمل تعلقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ چار ڄڻا مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترائي ٻيا زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1141332/drone-strike-kills-four-suspected-militants-in-north-waziristan|title=Drone strike kills four suspected militants in North Waziristan|work=Zahir Shah Sherazi|date=30 October 2014|agency=Dawn|access-date=30 October 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''11 نومبر 2014ع:''' [[اتر وزيرستان ايجنسي]] جي دته خيل تعلقي جي دوا توئي علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران چار شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1143781/us-drone-strike-kills-four-in-north-waziristan|title=US drone strike kills four in North Waziristan|work=Zahir Shah Sherazi|date=11 November 2014|agency=DAWN|access-date=11 November 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''21 نومبر 2014ع:''' اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي دته خيل علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران پنج شڪي ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا. مارجي ويلن ۾ القاعده جي نئين قائم ٿيل شاخ ''برصغير ۾ قاعدة الجهاد'' جا ٻه ڪمانڊر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1145863/key-qaeda-commanders-sarbuland-retired-major-adil-reported-killed-in-drone-attack|title=key-qaeda-commanders-sarbuland-retired-major-adil-reported-killed-in-drone-attack|work=Zahir Shah Sherazi|date=21 November 2014|agency=DAWN|access-date=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;

* '''6 ڊسمبر 2014ع:''' اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي دته خيل علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران القاعده جو اهم اڳواڻ عمر فاروق چئن ٻين ڄڻن سميت مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/12/al-qaeda-commander-killed-pakistan-20141278342530784.html|title=Al-Qaeda commander 'killed' in Pakistan|publisher=Aljazeera|date=7 December 2014|access-date=7 December 2014|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207091442/http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/12/al-qaeda-commander-killed-pakistan-20141278342530784.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* '''26 ڊسمبر 2014ع:''' اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي شوال علائقي ۾ ڪنڊ ۽ منگروٽي جي هنڌن تي آمريڪي ڊرون جي ٻن الڳ حملن دوران گهٽ ۾ گهٽ ست شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1153275/7-suspected-militants-including-3-foreigners-killed-in-north-waziristan-drone-strikes|title=7-suspected-militants-including-3-foreigners-killed-in-north-waziristan-drone-strikes|work=Zahir Shah Sherazi|date=26 December 2014|agency=Dawn|access-date=26 December 2014}}&lt;/ref&gt;

=== 2015ع ۾ ===

* '''4 جنوري 2015ع:''' اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي شوال علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران طالبان جي [[حافظ گل بهادر|گل بهادر]] گروهه سان تعلق رکندڙ هڪ مبينا اهم ازبڪ ڪمانڊر اٺ ٻين ڄڻن سميت مارجي ويو. ڄاڻايل ڪمانڊر جي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1155037/hafiz-gul-bahadur-group-targeted-in-n-waziristan-drone-strike|title=Hafiz Gul Bahadur group targeted in N Waziristan drone strike|work=Zahir Shah Sherazi|date=3 January 2014|agency=Dawn|access-date=3 January 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''15 جنوري 2015ع:''' [[ڏکڻ وزيرستان ايجنسي]] جي لده تعلقي جي واچا دره علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران ست شڪي ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1157194/us-drone-strike-kills-seven-in-south-waziristan|title=US drone strike kills seven in South Waziristan|work=Zahir Shah Shirazi|date=15 January 2015|agency=Dawn|access-date=16 January 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''19 جنوري 2015ع:''' اتر وزيرستان جي شوال تعلقي جي شاهي خيل علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران ڇهه ڄڻا مارجي ويا، جڏهن ته چار ٻيا زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1158011/us-drone-attack-in-north-waziristan-kills-six|title=US drone attack in North Waziristan kills six|work=Zahir Shah Shirazi|date=19 January 2015|agency=Dawn|access-date=19 January 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''28 جنوري 2015ع:''' اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران ست ويڙهاڪ مارجي وڃڻ ۽ هڪ ٻئي ويڙهاڪ جي زخمي ٿيڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1159998/us-drone-strike-kills-six-in-north-waziristan|title=US drone strike kills six in North Waziristan|work=Zahir Shah Shirazi|date=28 January 2015|agency=Dawn|access-date=28 January 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''18 مارچ 2015ع:''' [[ڪرم ايجنسي]] جي شابڪ علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] جو ڪمانڊر خوراڻي محسود ٽن ٻين ڄڻن سميت مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thebureauinvestigates.com/2015/01/05/obama-2015-pakistan-drone-strikes/|title=Obama 2015 pakistan drone strikes|work=The Bureau of Investigative Journalism|date=5 January 2015|publisher=thebureauinvestigates.com|access-date=16 April 2015|archive-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116111801/https://www.thebureauinvestigates.com/2015/01/05/obama-2015-pakistan-drone-strikes/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* '''12 اپريل 2015ع:''' اتر وزيرستان ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران چار شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-drones-idUSKBN0N30FE20150412|title=Drone strike in northwest Pakistan kills four suspected militants|publisher=Reuters|work=Javed Hussain and Saud Mehsud|date=12 April 2015|access-date=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''16 مئي 2015ع:''' اتر وزيرستان ايجنسيءَ جي منا علائقي ۾ ڊرون حملي دوران ست کان تيرهن ويڙهاڪ مارجي وڃڻ جا اطلاع مليا.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Press Release|title=Pakistan Condemns US Drone Strike in North Waziristan|url=http://www.mofa.gov.pk/pr-details.php?mm=Mjc5NA,,|website=mofa.gov.pk|publisher=Ministry of Foreign Affairs Government of Pakistan|access-date=10 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Walker|first1=Lauren|title=Report: Drone Strikes Kill Dozens in Afghanistan, Pakistan and Yemen in May|url=http://www.newsweek.com/report-drone-strikes-kill-dozens-afghanistan-pakistan-and-yemen-may-338614|website=newsweek.com|publisher=NEWSWEEK|access-date=10 June 2015|date=2 June 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''18 مئي 2015ع:''' اتر وزيرستان جي زوئي نري علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران ڇهه شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=US drone attack in NWA kills six|url=https://www.dawn.com/news/1182490|date=17 May 2015|work=Dawn News|access-date=14 June 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''2 جون 2015ع:''' اتر وزيرستان جي شوال علائقي ۾ هڪ گاڏيءَ کي نشانو بڻائيندڙ ڊرون حملي دوران چار شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=US drone strike kills four suspected militants in North Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/896008/drone-strikes-kill-four-in-north-waziristan/|date=2 June 2015|work=The Express Tribune|access-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722041235/http://tribune.com.pk/story/896008/drone-strikes-kill-four-in-north-waziristan/|url-status=live|archive-date=22 July 2015}}&lt;/ref&gt;

* '''6 جون 2015ع:''' شوال جي زويا سيدگئي علائقي ۾ آمريڪي ڊرون حملي دوران گهٽ ۾ گهٽ نو شڪي ويڙهاڪ مارجي ويا. ان علائقي کي افغان طالبان جي ٺڪاڻن مان هڪ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=At least nine killed in NWA drone strike|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2015/06/06/national/at-least-nine-killed-in-nwa-drone-strike/|date=6 June 2015|work=Pakistan Today|access-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122504/http://www.pakistantoday.com.pk/2015/06/06/national/at-least-nine-killed-in-nwa-drone-strike/|url-status=live|archive-date=24 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=US kills Afghan Taliban fighters in drone strike in Pakistan|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/us-kills-afghan-taliban-fighters-in-drone-strike-in-pakistan.php|date=6 June 2015|work=Long War Journal|access-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608182553/http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/us-kills-afghan-taliban-fighters-in-drone-strike-in-pakistan.php|url-status=live|archive-date=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;

=== 2016ع ۾ ===
{{expand section|date=February 2017}}

=== 2017ع ۾ ===
{{expand section|date=February 2017}}


== سالياني اڳڀرائي ==

{{external media
| float  = right
| width  = 400px
| image1 =
| image2 =
| image3 =
| audio1 =
| audio2 =
| audio3 =
| video1 = [https://www.dawn.com/news/1188160/zarb-i-azb-in-patriotic-video-ispr-salutes-soldiers-as-saviours ضربِ عضب: حب الوطنيءَ تي ٻڌل وڊيو ۾ آءِ ايس پي آر پاران فوجين کي قوم جا محافظ قرار ڏئي خراج تحسين]
| video2 = [http://tribune.com.pk/story/869776/farheen-saeed-pays-tribute-to-pak-army-in-latest-music-video/ فرحان سعيد پاران نئين ميوزڪ وڊيو ۾ پاڪستاني فوج کي خراج تحسين]
| video3 =
}}

13 جون 2015ع تي پاڪستاني فوج آپريشن ضربِ عضب جي شروعات کي هڪ سال مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي ان جي اڳڀرائيءَ بابت انگ اکر جاري ڪيا.

[[پاڪستاني فوج جو شعبو تعلقات عامه|آءِ ايس پي آر]] جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم سليم باجوه موجب، آپريشن دوران ان وقت تائين 2,763 ويڙهاڪ مارجي چڪا هئا، جن ۾ 218 ويڙهاڪ ڪمانڊر شامل هئا. هن ٻڌايو ته ان عرصي ۾ ڳجهي معلومات جي بنياد تي 9,000 فوجي ڪارروايون، جن کي ''انٽيليجنس بيسڊ آپريشنز'' (IBOs) چيو وڃي ٿو، ڪيون ويون هيون.

هن چيو ته ”آپريشن دوران هن وقت تائين دهشتگردن جا لڳ ڀڳ 837 ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا آهن ۽ 253 ٽن ڌماڪيدار مواد هٿ ڪيو ويو آهي.“

فوج 18,087 هٿيار پڻ هٿ ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي، جن ۾ [[ڳري مشين گن|ڳريون مشين گنون]]، [[هلڪي مشين گن|هلڪيون مشين گنون]]، [[نشاني باز رائفل|نشاني باز رائفلون]]، [[راڪيٽ لانچر]] ۽ [[اي ڪي-47]] رائفلون شامل هيون.

باجوه موجب، هزارين ويڙهاڪن کي گرفتار ڪيو ويو، سندن مضبوط ٺڪاڻن کي خالي ڪرايو ويو ۽ رابطن جو بنيادي ڍانچو تباهه ڪيو ويو.

هن وڌيڪ ٻڌايو ته آپريشن دوران پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا 347 آفيسر ۽ جوان مارجي ويا هئا، جن کي فوجي بيان ۾ شهيد قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=2,763 terrorists killed in Operation Zarb-e-Azb|url=http://tribune.com.pk/story/903282/2763-terrorists-killed-in-operation-zarb-e-azb/|date=14 June 2015|work=The Express Tribune|access-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615003833/http://tribune.com.pk/story/903282/2763-terrorists-killed-in-operation-zarb-e-azb/|url-status=live|archive-date=15 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=2,763 terrorists, 347 Pakistan army personnel killed in Zarb-e-Azb so far: ISPR|url=http://www.dnd.com.pk/2763-terrorists-347-pakistan-army-personnel-killed-in-zarb-e-azb-so-far-ispr/93924|date=13 June 2015|work=DND|access-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615053424/http://www.dnd.com.pk/2763-terrorists-347-pakistan-army-personnel-killed-in-zarb-e-azb-so-far-ispr/93924|url-status=live|archive-date=15 June 2015}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي ان وقت جي بچاءَ واري وزير [[خواجا محمد آصف]] سال 2015ع کي ”فتح جو سال“ قرار ڏنو ۽ آپريشن ضربِ عضب کي ملڪ مان دهشتگرديءَ جي پاڙ پٽڻ واري عزم جو عملي اظهار سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=A hard-fought year|url=http://tribune.com.pk/story/904105/a-hard-fought-year/|date=16 June 2015|work=The Express Tribune|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618160906/http://tribune.com.pk/story/904105/a-hard-fought-year/|url-status=live|archive-date=18 June 2015}}&lt;/ref&gt;

== آخري مرحلو ==

{{quote box
| quote = اهڙي ڪامياب ۽ جنگي تجربو رکندڙ فوج جي قيادت ڪرڻ منهنجي لاءِ وڏي اعزاز ۽ فخر جي ڳالهه آهي. اسان ان وقت تائين نه رڪجنداسين، جيستائين دهشتگرديءَ کان پاڪ پاڪستان جو پنهنجو آخري مقصد حاصل نه ڪري وٺون.
| source = پاڪستاني فوج جو سربراهه، جنرل [[راحيل شريف]]&lt;ref name=&quot;forward&quot;/&gt;
}}

آپريشن ضربِ عضب جي شروعات کان ڏيڍ سال پوءِ پاڪستاني فوج آپريشن ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي. فوجي اختيارين موجب، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد ڀرسان ويڙهاڪن جي قبضي ۾ رهيل آخري علائقن کي خالي ڪرائڻ جون ڪارروايون جاري هيون.

فوجي بيان موجب، هٿياربند تنظيمن جي بنيادي قوت کي ڪمزور ڪيو ويو ۽ سندن تنظيمي ڍانچي کي ٽوڙيو ويو. ڳجهن يا غيرفعال ويڙهاڪ گروهن، يعني ''سليپر سيلز''، سان سندن رابطن کي وڏي حد تائين متاثر ڪيو ويو. ڳجهي معلومات جي بنياد تي ڪيل ڪاررواين دوران باقي رهيل اهڙن گروهن کي پڻ نشانو بڻايو ويو.

فوج طرفان جاري ڪيل انگن اکرن موجب:

* 3,400 ويڙهاڪ مارجي ويا هئا.
* ويڙهاڪن جا 837 ٺڪاڻا تباهه ڪيا ويا، جن کي دهشتگرد ڪاررواين لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
* گذريل 18 مهينن دوران سڄي ملڪ ۾ ڳجهي معلومات جي بنياد تي 13,200 کان وڌيڪ ڪارروايون ڪيون ويون.
* انهن ڪاررواين دوران 183 ويڙهاڪ مارجي ويا ۽ 2,193 ڄڻا گرفتار ڪيا ويا.
* ڳجهي معلومات جي بنياد تي فوجي ڪارروايون جاري هيون.

آءِ ايس پي آر موجب، آپريشن ضربِ عضب دوران پاڪستاني فوج، [[فرنٽيئر ڪور]] خيبر پختونخواهه، فرنٽيئر ڪور بلوچستان ۽ [[پاڪستان رينجرز|سنڌ رينجرز]] جا مجموعي طور 488 آفيسر ۽ اهلڪار مارجي ويا، جڏهن ته 1,914 زخمي ٿيا.

فوجي عدالتن بابت جاري ڪيل انگن اکرن موجب، مجموعي طور 11 فوجي عدالتون قائم هيون. انهن ڏانهن 142 ڪيس موڪليا ويا هئا، جن مان 55 ڪيسن جا فيصلا ٿي چڪا هئا، جڏهن ته 87 ڪيس اڃا ٻڌڻيءَ هيٺ هئا. انهن عدالتي ڪاررواين دوران 31 ڄڻن کي دهشتگرديءَ جي ڏوهن ۾ سزا ٻڌائي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Zarb-i-Azb : Phenomenal success achieved, says ISPR|url=https://www.dawn.com/news/1225922/|date=12 December 2015|work=Dawn News|access-date=12 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617153717/http://www.dawn.com/news/1188058|archive-date=17 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pak to launch 'final phase' of Operation Zarb-i-Azb next month|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/pak-to-launch-final-phase-of-operation-zarb-i-azb-next-month-115061400508_1.html|date=14 June 2015|work=Business Standard|access-date=17 June 2015}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ پاڪستاني فوج جي سربراهه جنرل راحيل شريف اتر وزيرستان ۾ افغانستان جي سرحد ڀرسان فوج جي اڳين مورچن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;forward&quot;&gt;{{cite news|title=COAS visits forward most locations near Pak-Afghan border|url=http://nation.com.pk/national/03-Jul-2015/coas-visits-forward-most-locations-near-pak-afghan-border|date=3 July 2015|work=The Nation|access-date=3 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704192314/http://nation.com.pk/national/03-Jul-2015/coas-visits-forward-most-locations-near-pak-afghan-border|url-status=dead|archive-date=4 July 2015}}&lt;/ref&gt;

دوري دوران کيس آپريشن ضربِ عضب جي اڳڀرائي ۽ مستقبل جي منصوبن بابت بريفنگ ڏني وئي.

جنرل راحيل شريف ڏکڻ وزيرستان ۽ وانا جي علائقن جو پڻ دورو ڪيو. رپورٽن موجب، پاڪستاني فوج ان وقت آپريشن جي آخري مرحلي لاءِ ابتدائي تياريون مڪمل ڪري چڪي هئي، جڏهن ته شوال جي ڀرپاسي وارين جبلن جي چوٽين کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;forward&quot;/&gt;

== بي گهر ٿيل شهرين جو انتظام ==

آپريشن ضربِ عضب جي نتيجي ۾ وڏي انگ ۾ مقامي رهواسي پنهنجا گهر ڇڏي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.

14 جولاءِ 2014ع تائين پاڪستاني اختيارين وٽ 80,302 خاندانن سان تعلق رکندڙ مجموعي طور 929,859 [[اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو|اندروني طور بي گهر ٿيل شهري]] رجسٽر ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;13July&quot;/&gt;

متاثر خاندانن ۾ مالي امداد، امدادي سامان ۽ خوراڪ جا پيڪيج ورهايا پئي ويا.&lt;ref name=&quot;IDP&quot;&gt;{{cite news|title=US, UAE provide $51m for N Waziristan IDPs|url=http://tribune.com.pk/story/731993/us-uae-provide-51m-for-n-waziristan-idps/|date=6 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711111047/http://tribune.com.pk/story/731993/us-uae-provide-51m-for-n-waziristan-idps/|url-status=live|archive-date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Report&quot;&gt;{{cite news|title=0.57m IDPs registered, Rs 329.5m distributed so far, Nawaz informed|url=http://paktribune.com/news/057m-IDPs-registered-Rs-3295m-distributed-so-far-Nawaz-informed-270135.html|date=7 July 2014|work=Pakistan Tribune|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222108/http://paktribune.com/news/057m-IDPs-registered-Rs-3295m-distributed-so-far-Nawaz-informed-270135.html|url-status=live|archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني فوج سڄي ملڪ ۾ امدادي عطيا گڏ ڪرڻ لاءِ 59 مرڪز پڻ قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;19July&quot;&gt;{{Cite web|title=Press Releases of 19 July|url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/19|publisher=ISPR|access-date=20 July 2014|url-status=dead|archive-date=11 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811104251/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/7/19}}&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 2014ع تي پاڪستان جي پرڏيهي آفيس چيو ته اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن جي بحالي پاڪستان جو اندروني معاملو آهي. پرڏيهي آفيس ٻيهر واضح ڪيو ته پاڪستان بين الاقوامي امداد جي درخواست نه ڪئي هئي.

پرڏيهي آفيس جي ترجمان تسنيم اسلم چيو:

”اسان کي وزيراعظم طرفان واضح هدايتون مليل آهن ته ٻاهرين امداد طلب نه ڪئي وڃي. پاڪستان نه ته بين الاقوامي امداد جي درخواست ڪئي آهي ۽ نه ئي اهڙي درخواست ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. واضح ڪيو ويو آهي ته عارضي طور بي گهر ٿيل پاڪستانين سان لاڳاپيل سمورا خرچ پنهنجي وسيلن مان پورا ڪيا ويندا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=PM has given clear instructions not to seek external assistance: FO|url=http://tribune.com.pk/story/733684/pm-has-given-clear-instructions-not-to-seek-external-assistance-fo/|date=10 July 2014|work=The Express Tribune|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711013529/http://tribune.com.pk/story/733684/pm-has-given-clear-instructions-not-to-seek-external-assistance-fo/|url-status=live|archive-date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، رپورٽن موجب، [[آمريڪا]] بي گهر ٿيل ماڻهن جي امداد لاءِ 31 ملين آمريڪي ڊالر مختص ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;IDP&quot;/&gt;

ان کان سواءِ آمريڪا بي گهر ٿيل ماڻهن ۽ چوپائي مال جي صحت، صفائي، پيئڻ جي پاڻي ۽ نيڪال جي سهولتن لاءِ وڌيڪ 9.3 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;idp2&quot;&gt;{{cite news|last1=Haider|first1=Mateen|title=Zarb-i-Azb: US announce $9.3 million more in IDPs aid|url=https://www.dawn.com/news/1120886/zarb-i-azb-us-announce-93-million-more-in-idps-aid|access-date=22 Jul 2014|publisher=Dawn|date=22 Jul 2014}}&lt;/ref&gt;

رپورٽن موجب، [[گڏيل عرب امارات]] جي حڪومت پڻ بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ 20.5 ملين آمريڪي ڊالر جي انساني همدرديءَ واري امداد مختص ڪئي.&lt;ref name=&quot;IDP&quot;/&gt;

فيبروري 2015ع ۾ پاڪستان جي ناڻي واري وزير [[اسحاق ڊار]] پاڪستان جي دوري تي آيل آمريڪي سينيٽر جيڪ ريڊ کي ٻڌايو ته آپريشن تي ان وقت تائين {{PKRConvert|40|b}} خرچ ٿي چڪا هئا ۽ مجموعي خرچ {{PKRConvert|130|b}} تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Seeking assistance: Zarb-e-Azb to cost $1.3b, Dar tells US legislator|url=http://tribune.com.pk/story/840678/seeking-assistance-zarb-e-azb-to-cost-1-3b-dar-tells-us-legislator/|date=19 February 2015|work=[[The Express Tribune]]|access-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524135019/http://tribune.com.pk/story/840678/seeking-assistance-zarb-e-azb-to-cost-1-3b-dar-tells-us-legislator/|url-status=live|archive-date=24 May 2015}}&lt;/ref&gt;

=== بي گهر ٿيل ماڻهن جي واپسي ===

8 ڊسمبر 2014ع تي پاڪستاني فوج اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن کي مرحليوار پنهنجن علائقن ڏانهن واپس موڪلڻ جي منظوري ڏني.
پاڪستاني فوج جي سربراهه چيو ته بي گهر ٿيل ماڻهن جي جلد واپسي سندس اولين ترجيح آهي.
اعليٰ فوجي عملدارن موجب، شهري انتظاميا کي هدايت ڪئي وئي ته جن علائقن کي ويڙهاڪن کان خالي ڪرايو ويو آهي، اتي متاثر خاندانن جي پنهنجن گهرن ڏانهن واپسيءَ جو منصوبو تيار ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Winding up the offensive: Army gives nod for return of IDPs to N Waziristan|url=http://tribune.com.pk/story/803426/winding-up-the-offensive-army-gives-nod-for-return-of-idps-to-n-waziristan/|date=8 December 2014|work=The Express Tribune|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620185141/http://tribune.com.pk/story/803426/winding-up-the-offensive-army-gives-nod-for-return-of-idps-to-n-waziristan/|url-status=live|archive-date=20 June 2015}}&lt;/ref&gt;

31 مارچ 2015ع تي بي گهر ٿيل ماڻهن جي واپسيءَ جو عمل باقاعدي شروع ٿيو.
پهرئين ڏينهن 62 خاندانن سان تعلق رکندڙ 219 بي گهر ٿيل ماڻهو [[بنون]] مان اتر وزيرستان جي اسپين وام ۽ شاهه ميري علائقن ڏانهن روانا ٿيا.
واپسيءَ جي پهرئين مرحلي ۾، جيڪو 24 اپريل 2015ع تائين جاري رهڻو هو، اتر وزيرستان جي اسپين وام، شاهه ميري، ميرعلي ۽ بوبلي علائقن ڏانهن لڳ ڀڳ 1,200 خاندانن جي واپسيءَ جو منصوبو تيار ڪيو ويو.
هر خاندان کي {{PKRConvert|25000}} نقد مالي امداد ۽ {{PKRConvert|10000}} سفري خرچن طور ميرزائل ۾ فراهم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو.

مارچ 2015ع ۾ هڪ آمريڪي ڊالر جي مٽاسٽا جي شرح لڳ ڀڳ 101 پاڪستاني رپيا هئي. ان شرح موجب، اهي رقمون ترتيبوار لڳ ڀڳ 247 ۽ 99 آمريڪي ڊالرن جي برابر هيون.
هر خاندان کي ڇهن مهينن لاءِ خوراڪ جو راشن ۽ کاڌي کان سواءِ ٻيو ضروري سامان پڻ فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو.
وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام لاءِ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن کي [[پوليو]] کان بچاءَ جا ڦڙا پياريا ويا، جڏهن ته ڏهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن کي [[ارڙي]] کان بچاءَ جون ويڪسينون لڳايون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=IDPs' return to North Waziristan begins|url=https://www.dawn.com/news/1173162|date=1 April 2015|work=[[Dawn News]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620182649/http://www.dawn.com/news/1173162|archive-date=20 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

4 مئي 2015ع تائين، واپسيءَ جي پروگرام جي شروعات کان پوءِ رڳو 230 بي گهر ٿيل خاندان پنهنجن علائقن ڏانهن واپس موٽي سگهيا هئا.
بي گهر ٿيل ماڻهن جي واپسيءَ بابت ڪم ڪندڙ هڪ عملدار موجب:
”جيڪڏهن علائقي جي جنگي علائقي واري حيثيت ختم ڪئي وڃي ته شهري انتظاميا هڪ مهيني اندر سموري بي گهر ٿيل آباديءَ کي پنهنجن گهرن ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿي.“
سرڪاري ذريعن موجب، بي گهر ٿيل ماڻهن جي واپسيءَ لاءِ آخري مقرر ڪيل مهينو ڊسمبر 2016ع هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Return of North Waziristan IDPs continues at snail's pace|url=https://www.dawn.com/news/1179902|date=4 May 2015|work=[[Dawn News]]|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507184234/http://www.dawn.com/news/1179902|archive-date=7 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== ردعمل ==

=== ملڪي ردعمل ===

==== سماجي ميڊيا ====

پاڪستاني فوج پاران اتر وزيرستان ۾ وڏي پيماني تي فوجي آپريشن شروع ڪرڻ واري فيصلي کي سماجي ميڊيا تي وڏي حمايت حاصل ٿي. صحافين، تجزئي نگارن، سياستدانن ۽ سماجي ميڊيا جي ٻين استعمال ڪندڙن آپريشن جي حمايت ڪندي ان فيصلي کي ساراهيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1112911/ |title=Operation 'Zarb-e-Azb' gets a 'thumbs up' on social media&amp;nbsp;– Pakistan |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716094052/http://www.dawn.com/news/1112911 |archive-date=16 July 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== پاڪستان تحريڪ انصاف ====

[[File:Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg|22px]] — [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] (پي ٽي آءِ) جي چيئرمين [[عمران خان]] اتر وزيرستان ۾ فوجي آپريشن جي حمايت ڪئي، جڏهن اهو واضح ٿيڻ لڳو ته طالبان امن ڳالهين ۾ سنجيدگيءَ سان حصو نه وٺي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/722854/groundswell-of-support-pti-endorses-operation-to-flush-out-waziristan-militants/ |title=Groundswell of support: PTI endorses operation to flush out Waziristan militants |publisher=The Express Tribune |date=17 June 2014 |access-date=8 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210149/http://tribune.com.pk/story/722854/groundswell-of-support-pti-endorses-operation-to-flush-out-waziristan-militants/ |url-status=live |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، ان کان هڪ هفتو اڳ عمران خان ويڙهاڪ گروهن سان امن ڳالهين بابت پنهنجي جماعت جو موقف ورجائيندي چيو هو ته اتر وزيرستان ۾ فوجي ڪارروائي ڪرڻ سان مختلف ويڙهاڪ گروهه پاڪستاني رياست خلاف متحد ٿي سگهن ٿا.

هن هڪ بيان ۾ چيو:

”اهڙي وقت فوجي آپريشن ڪرڻ، جڏهن اتر وزيرستان جا اڪثر گروهه ڳالهين جا خواهشمند آهن، خودڪشيءَ جي برابر آهي.“

عمران خان وڌيڪ چيو ته اتر وزيرستان جا گهڻا گروهه حڪومت سان امن ڳالهين جا خواهشمند هئا.&lt;ref name=&quot;PTI1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1113121 |title=PTI endorses Zarb-e-Azb operation&amp;nbsp;— Pakistan |publisher=Dawn (newspaper) |date=16 June 2014 |access-date=8 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711012703/http://www.dawn.com/news/1113121 |url-status=live |archive-date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt;
جڏهن اهو واضح ٿيو ته ڳالهين مان گهربل نتيجا حاصل نه ٿي رهيا هئا، تڏهن پاڪستان تحريڪ انصاف پنهنجو موقف تبديل ڪندي فوجي آپريشن جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;PTI1&quot;/&gt;

==== جماعت اسلامي ====

[[File:Jamaat-e-Islami Pakistan Flag.svg|22px]] — پاڪستان جي اهم مذهبي سياسي جماعتن مان هڪ، [[جماعت اسلامي پاڪستان]]، اتر وزيرستان ۾ فوجي آپريشن جي مخالفت جاري رکي.
جماعت اسلامي جي اڳواڻ [[سراج الحق]] حڪومت تي زور ڀريو ته طالبان سان امن ڳالهين جا دروازا بند نه ڪيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Siraj-ul-Haq urges govt to keep doors open for peace talks|url=http://khybernews.tv/newsDetails.php?cat=7&amp;key=NjAxODI=|publisher=Khyber News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709101526/http://khybernews.tv/newsDetails.php?cat=7&amp;key=NjAxODI= |url-status=dead|archive-date=9 July 2014}}&lt;/ref&gt;
هن خبردار ڪيو ته اتر وزيرستان ۾ فوجي آپريشن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي انساني الميو جنم وٺي سگهي ٿو.
سراج الحق موجب، وزيراعظم [[نواز شريف]] جي ذميواري هئي ته قومي سلامتيءَ تي اثرانداز ٿيندڙ اهڙو اهم فيصلو ڪرڻ کان اڳ قوم ۽ ان جي سياسي قيادت، پارليامينٽ جي اندر توڙي ٻاهر، جي راءِ کي نظر ۾ رکي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Operation to cause colossal human tragedy, claims JI|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-256531-Operation-to-cause-colossal-human-tragedy--claims-JI|work=The News|date=17 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711175124/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-256531-Operation-to-cause-colossal-human-tragedy--claims-JI |url-status=live|archive-date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==== متحده قومي موومينٽ ====

[[File:Flag of the Muttahida Qaumi Movement.svg|22px]] — [[متحده قومي موومينٽ]] (ايم ڪيو ايم) جي سينيٽر [[بابر خان غوري]] فوجي آپريشن جي حمايت ڪندي چيو:

”هي حڪومت جو ساراهه جوڳو فيصلو آهي. اسان موجوده حڪومت کي بار بار چوندا رهيا آهيون ته دهشتگردن سان ڳالهين بدران انهن عنصرن خلاف ڪارروائي ڪئي وڃي. ڪراچيءَ ۾ به ڪيترائي دهشتگرد موجود آهن ۽ شهر کي هن آپريشن جي ردعمل ۾ حملن جو خطرو ٿي سگهي ٿو. ان خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا وڃن ته جيئن ڪراچيءَ کي ان جا نتيجا ڀوڳڻا نه پون.“&lt;ref name=&quot;dawn1&quot;/&gt;

ايم ڪيو ايم جي سربراهه [[الطاف حسين]] پڻ آپريشن جي آجيان ڪندي چيو:

”مان هن آپريشن جي آجيان ڪريان ٿو ۽ خوش آهيان ته حڪومت هٿياربند فوجن جي حمايت ڪري رهي آهي. جن ماڻهن هن آپريشن جي حمايت نه ڪئي آهي، تن کي سمجهڻ گهرجي ته هي قومي سلامتيءَ جو معاملو آهي. مان انهن کي اپيل ڪريان ٿو ته پنهنجي سياسي مجبورين کي هڪ پاسي رکي هن معاملي تي گڏيل موقف اختيار ڪن.“&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/16/national/better-late-than-never-5/ |title=Better late than never! |work=Staff report |date=16 June 2014 |agency=Pakistan Today |access-date=18 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713124220/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/16/national/better-late-than-never-5/ |url-status=live |archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;support&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-30958-Massive-political-support-for-military-operation |title=Massive political support for military operation |date=16 June 2014 |work=Asim Yasin, The News |access-date=18 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713170457/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-30958-Massive-political-support-for-military-operation |url-status=live |archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==== عوامي نيشنل پارٽي ====

[[File:Red flag.svg|22px]] — [[عوامي نيشنل پارٽي]] (اي اين پي) جي اڳواڻ [[زاهد خان (سياستدان)|زاهد خان]] چيو:

”اسان به پنهنجي حڪومت جي دور ۾ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو هو، پر انهن مان اثرائتا نتيجا حاصل نه ٿيا. اسان امن چاهيون پيا ۽ جيڪڏهن اهو ڳالهين ذريعي قائم ٿئي ها ته اسان کي ڪو اعتراض نه هو، پر بدقسمتيءَ سان ائين نه ٿيو.“

هن وڌيڪ چيو:

”هن ڀيري پنهنجي تجربي جي بنياد تي اسان حڪومت کي خبردار ڪيو هو ته ڳالهين واري حڪمت عملي ڪامياب نه ٿيندي. حڪومت کي آپريشن شروع ڪرڻ کان اڳ پارليامينٽ کي اعتماد ۾ وٺڻ گهرجي ها، پر ائين نه ڪيو ويو.“&lt;ref name=&quot;dawn1&quot;/&gt;

==== مقامي قبائلي اڳواڻ ====

آءِ ايس پي آر جي ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل عاصم باجوه طرفان جاري ڪيل بيان موجب، اتر وزيرستان جي قبائلي اڳواڻن آپريشن ضربِ عضب جي حمايت جو يقين ڏياريو.
باجوه سماجي رابطن واري ويب سائيٽ تي پنهنجي پيغام ۾ چيو ته ميرن شاهه، ميرعلي ۽ دته خيل جي ڀرپاسي وارن علائقن جي ڪيترن ئي قبائلي بزرگن فوجي آپريشن جي حمايت ڪئي آهي.
هن موجب، قبائلي اڳواڻن فوج کي يقين ڏياريو ته اهي ويڙهاڪن کي ٻيهر علائقي ۾ واپس اچڻ نه ڏيندا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/21/national/tribal-elders-of-north-waziristan-assure-support-to-zarb-e-azb-ispr/ |title=Tribal elders of North Waziristan assure support to Zarb-e-Azb: ISPR |publisher=Pakistan Today |access-date=21 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713130831/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/06/21/national/tribal-elders-of-north-waziristan-assure-support-to-zarb-e-azb-ispr/ |url-status=live |archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==== سني علماء بورڊ ====

22 جون 2014ع تي هڪ سئو کان وڌيڪ [[اسلامي عالم|اسلامي عالمن]] فوجي آپريشن جي حمايت ۾ گڏيل [[فتويٰ]] جاري ڪئي، جنهن ۾ آپريشن کي [[جهاد]] قرار ڏنو ويو.

فتويٰ ۾ چيو ويو:

”هڪ مسلمان رياست جي پرامن ماحول کي خراب ڪرڻ وارين ڪوششن کي ناڪام بڻائڻ جهاد آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://paktribune.com/news/Ulema-declare-operation-Zarb-e-Azb-as-jihad-269863.html |title=Ulema declare operation Zarb-e-Azb as jihad |work=Pak Tribune |date=23 June 2014 |access-date=23 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714152449/http://paktribune.com/news/Ulema-declare-operation-Zarb-e-Azb-as-jihad-269863.html |url-status=live |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي ردعمل ===

* {{flagu|Afghanistan}} '''[[افغانستان]]:''' پاڪستان ۾ افغانستان جي سفير جانان موسيٰ زئي چيو ته سندس حڪومت آپريشن دوران ويڙهاڪن کي شڪست ڏيڻ لاءِ ”هر ممڪن مدد“ فراهم ڪندي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/national/19-Jun-2014/afghanistan-assures-pakistan-of-full-support-in-nwa-operation |title=Afghanistan assures Pakistan of full support in NWA operation |work=Daily Times Pakistan |date=19 June 2014 |access-date=23 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714204155/http://www.dailytimes.com.pk/national/19-Jun-2014/afghanistan-assures-pakistan-of-full-support-in-nwa-operation |url-status=dead |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

* {{flagu|United Arab Emirates}} '''[[گڏيل عرب امارات]]:''' گڏيل عرب امارات جي گهرو معاملن واري وزير [[سيف بن زايد آل نهيان]] چيو ته سندس حڪومت انتهاپسندن خلاف جنگ ۾ پاڪستان سان سهڪار ڪندي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newspakistan.pk/2014/06/24/uae-extends-support-pakistan-militants/ |title=UAE Extends Support to Pakistan against Militants &amp;#124; News Pakistan |publisher=Newspakistan.pk |date=27 February 2012 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714163746/http://www.newspakistan.pk/2014/06/24/uae-extends-support-pakistan-militants/ |url-status=live |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

* {{flagu|United Nations}} '''[[گڏيل قومون]]:''' [[گڏيل قومن جو انساني معاملن جي هم آهنگيءَ وارو دفتر]] (OCHA) پنهنجي بيان ۾ اندازو لڳايو ته 23 جون 2014ع تائين جنگ متاثر علائقي مان 450,000 کان وڌيڪ ماڻهو اندروني طور بي گهر ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;Xinhua&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-06/24/c_133431283.htm |title=Over 450,000 people displaced in northwestern Pakistan |agency=Xinhua News Agency |date=23 June 2014 |access-date=24 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625171427/http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-06/24/c_133431283.htm |url-status=dead |archive-date=25 June 2014}}&lt;/ref&gt;

: گڏيل قومن جي ٻين ادارن، جهڙوڪ [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|پناهگيرن بابت گڏيل قومن جي هاءِ ڪمشنر]] (UNHCR)، بي گهر ٿيل ماڻهن جي ڪئمپن لاءِ خيما ۽ ٻيون ضروري سهولتون فراهم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;tribune1&quot;&gt;{{cite news|author=APP |url=http://tribune.com.pk/story/726869/uae-announces-2-5m-for-idps-in-n-waziristan/ |title=UAE announces $2.5m for IDPs in N Waziristan&amp;nbsp;– The Express Tribune |publisher=Tribune.com.pk |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712161935/http://tribune.com.pk/story/726869/uae-announces-2-5m-for-idps-in-n-waziristan/ |url-status=live |archive-date=12 July 2014}}&lt;/ref&gt;

: [[عالمي صحت جو ادارو]] (WHO) پوليو جي وبا کي روڪڻ لاءِ بي گهر ٿيل ماڻهن کي دوائون ۽ ويڪسينون فراهم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1114844/polio-may-spread-in-wake-of-north-waziristan-operation-un |title=Polio may spread in wake of North Waziristan operation: UN&amp;nbsp;– Pakistan |publisher=Dawn |date=24 June 2014 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713192558/http://www.dawn.com/news/1114844/polio-may-spread-in-wake-of-north-waziristan-operation-un |url-status=live |archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

* {{flagu|United States}} '''[[آمريڪا]]:''' 16 جون 2014ع تي پاڪستان ۾ آمريڪي سفارتخاني جي ترجمان چيو ته آمريڪا طالبان ويڙهاڪن خلاف فوجي ڪاررواين جي حمايت ڪري ٿو ۽ ملڪ ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ پاڪستان طرفان کنيل هر قدم جي پٺڀرائي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenews.com/article-150955-US-supports-operation-Zarb-e-Azb-against-Taliban |title=US supports operation 'Zarb-e-Azb' against Taliban |work=The News International |date=9 June 2014 |access-date=16 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222648/http://www.thenews.com.pk/article-150955-US-supports-operation-Zarb-e-Azb-against-Taliban |url-status=dead |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

: آمريڪا ڪيترن سالن کان پاڪستان تي اتر وزيرستان ۾ فوجي آپريشن ڪرڻ لاءِ زور ڀريندو رهيو هو. جون 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ايندڙ مالي سال لاءِ پاڪستان کي فوجي امداد فراهم ڪرڻ کي اتر وزيرستان ۾ فوجي ڪاررواين سان مشروط ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-255979-US-pressure-for-operation-in-Waziristan-mounts |title=US pressure for operation in Waziristan mounts |work=The News International |access-date=17 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222547/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-255979-US-pressure-for-operation-in-Waziristan-mounts |url-status=live |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;

: آمريڪي بچاءَ واري اداري [[پينٽاگون]] جي پريس سيڪريٽري ريئر ايڊمرل جان ڪربي چيو ته پينٽاگون کي اتر وزيرستان ۾ نئين فوجي ڪارروائي شروع ڪرڻ بابت پاڪستان جي فيصلي جي اڳواٽ ڄاڻ نه هئي.

: هن چيو:

: ”پاڪستاني فوج ۽ حڪومت خطري کي سمجهن ٿيون ۽ ان خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ پنهنجون ڪارروايون جاري رکيون پيون اچن.“&lt;ref name=&quot;wsj&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/article-150881-US-not-taken-into-confidence-over-North-Waziristan-operation |title=US not taken into confidence over North Waziristan operation |work=The News International |date=9 June 2014 |access-date=16 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713170515/http://www.thenews.com.pk/article-150881-US-not-taken-into-confidence-over-North-Waziristan-operation |url-status=live |archive-date=13 July 2014}}&lt;/ref&gt;

: 5 نومبر 2014ع تي افغانستان ۾ آمريڪي ۽ [[نيٽو]] فوجن جي هڪ اعليٰ ڪمانڊر، ليفٽيننٽ جنرل جوزف اينڊرسن، افغانستان مان پينٽاگون جي انتظام هيٺ ٿيل وڊيو بريفنگ دوران چيو ته حقاني نيٽ ورڪ به طالبان وانگر ٽڪرن ۾ ورهائجي چڪو آهي.

: هن چيو:

: ”اهي ٽڪرن ۾ ورهائجي ويا آهن. اهي طالبان وانگر ورهايل آهن. اهو گهڻي حد تائين پاڪستان پاران اتر وزيرستان ۾ اونهاري ۽ سرءُ دوران ڪيل فوجي ڪاررواين جو نتيجو آهي.“

: اينڊرسن پاڪستاني فوجي آپريشن جي اثرائتي هجڻ جو اعتراف ڪندي وڌيڪ چيو ته انهن ڪاررواين افغانستان ۾ حقاني نيٽ ورڪ جي سرگرمين کي تمام گهڻو متاثر ڪيو آهي ۽ ڪابل ۾ حملا ڪرڻ جي سندن صلاحيت گهٽجي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Operation Zarb-i-Azb disrupted Haqqani network: US general|url=https://www.dawn.com/news/1142664/|date=6 November 2014|work=Dawn|access-date=7 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107130307/http://www.dawn.com/news/1142664/|url-status=live|archive-date=7 November 2014}}&lt;/ref&gt;

* {{flagu|China}} '''[[چين]]:''' چين جي پرڏيهي وزير [[وانگ يي]] چيو ته دهشتگردي چين ۽ پاڪستان ٻنهي لاءِ گڏيل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته ويڙهاڪ ٻنهي ملڪن جا دشمن آهن. هن وڌيڪ چيو ته چين فوجي آپريشن جي مڪمل حمايت ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=China supports military operation|url=https://www.dawn.com/news/1118302/|date=10 July 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710153549/http://www.dawn.com/news/1118302|url-status=live |archive-date=10 July 2014}}&lt;/ref&gt;

* {{flagu|Russia}} '''[[روس]]:''' [[روسي رياستي دوما]] جي چيئرمين [[سرگئي ناريشڪن]] آپريشن ضربِ عضب جي ساراهه ڪئي. هن اهو موقف ان وقت ظاهر ڪيو، جڏهن پاڪستاني فوج جو سربراهه جنرل راحيل شريف روس جي سرڪاري دوري تي هو.

: ناريشڪن چيو:

: ”علائقي ۾ استحڪام لاءِ دهشتگردي ۽ انتهاپسنديءَ خلاف جنگ ۾ اسان پاڪستان سان گڏ بيٺل رهنداسين. اسان جا لاڳاپا آزاد نوعيت جا، وڌيڪ مستقل ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيندا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chairman State Duma appreciates Pakistan's efforts for stability in region|url=http://www.geo.tv/article-188355-Chairman-State-Duma-appreciates-Pakistans-efforts-for-stability-in-region|access-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Russia stands with Pakistan in fight against extremism, Army chief told|url=http://tribune.com.pk/story/905232/russia-stands-with-pakistan-in-fight-against-extremism-army-chief-told/|access-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deal with Russia for purchase of Mi-35 attack helicopters on the cards|url=https://www.dawn.com/news/1188819/deal-with-russia-for-purchase-of-mi-35-attack-helicopters-on-the-cards|access-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Russia praises Operation Zarb-e-Azb|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-38096-Russia-praises-Operation-Zarb-e-Azb|date=18 June 2015|work=The News|access-date=18 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619002428/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-38096-Russia-praises-Operation-Zarb-e-Azb|url-status=live|archive-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;

== تحريڪ طالبان پاڪستان جا جوابي حملا ==

=== لاهور ===
{{main|2014 واگھا بارڊر خودڪش حملو}}

2 نومبر 2014ع تي پاڪستان ۽ ڀارت جي سرحد تي واقع [[واگها سرحد]] وٽ روزاني سرحدي پريڊ کان پوءِ هڪ آپگهاتي بم ڌماڪو ٿيو، جنهن ۾ 55 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Suicide bombing? At least 55 killed, over 200 injured in Wagah border bomb blast|url=http://indianexpress.com/article/world/world-others/at-least-55-killed-200-injured-in-bomb-blast-at-wagah-border-in-pakistan/|publisher=IndianExpress.com}}&lt;/ref&gt;
حملي جي ذميواري [[جماعت الاحرار]] ۽ [[جندالله]] نالي ويڙهاڪ تنظيمن قبول ڪئي، جن کي اصل متن ۾ [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] سان لاڳاپيل گروهه قرار ڏنو ويو آهي.

=== پشاور ===
{{main|2014 پشاور اسڪول حملو}}

16 ڊسمبر 2014ع تي [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] (ٽي ٽي پي) سان تعلق رکندڙ ست هٿياربند حملي آور [[پشاور]] ۾ واقع [[آرمي پبلڪ اسڪول پشاور]] ۾ داخل ٿيا ۽ اسڪول جي عملي ۽ ٻارن تي فائرنگ شروع ڪري ڏني.&lt;ref name=&quot;DNA India&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/world/report-live-pakistan-school-siege-terrorists-hold-at-least-500-students-hostage-3-dead-28-injured-2044341 |title=Peshawar school attack: Over 100 killed in Pakistani Taliban attack, hundreds of students hostage |publisher=DNA India |date=16 December 2014 |access-date=16 December 2014}}&lt;/ref&gt;
حملي ۾ اصل متن موجب 145 ماڻهو مارجي ويا، جن جي اڪثريت شاگردن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;DNA India&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;20 killed, 38 injured in attack on Peshawar school&quot;&gt;{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/807564/gunmen-target-school-in-peshawar/ |title=Peshawar school hostage crisis updates |publisher=The Express Tribune |date=16 December 2014 |access-date=16 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Euronews 2&quot;&gt;{{cite news |last=Kearney |first=Seamus |date=16 December 2014 |title=Children targeted in Pakistan's deadliest militant attack in years; 132 students are killed |url=http://www.euronews.com/2014/12/16/children-targeted-in-pakistan-s-deadliest-militant-attack-in-years-132-students/ |newspaper=Euronews |access-date=16 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{cite news |last=Popham |first=Peter |date=16 December 2014 |title=Peshawar school attack: 'I will never forget the black boots...It was like death approaching me' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/peshawar-school-attack-i-will-never-forget-the-black-bootsit-was-like-death-approaching-me-9929563.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/peshawar-school-attack-i-will-never-forget-the-black-bootsit-was-like-death-approaching-me-9929563.html |archive-date=24 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Independent |access-date=16 December 2014}}&lt;/ref&gt;
تحريڪ طالبان پاڪستان جي ترجمان محمد عمر خراساني حملي جي ذميواري قبول ڪندي چيو ته اهو حملو آپريشن ضربِ عضب جي بدلي ۾ ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;500held&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/16/national/militants-attack-peshawar-school-five-students-injured/|title=TTP militants storm Peshawar school; 131 killed, more than 100 injured|publisher=Pakistan Today|access-date=16 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218181927/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/16/national/militants-attack-peshawar-school-five-students-injured/|archive-date=18 December 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
* [[وزیرستان آپریشن]]

{{حوالا|2}}
[[زمرو:پاڪستاني فوج]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 2000ع جو ڏھاڪو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 2010ع جو ڏھاڪو]]
[[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]]</text>
      <sha1>fo83coyce27k5wblcodi29qg7b0m4sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6229</id>
    <revision>
      <id>425099</id>
      <parentid>423194</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159675" sha1="oeeaqdn6xjnsyfy3wbr45g9xh0gw1sc" xml:space="preserve">[[فائل:World population.PNG|thumb]]
هي آبادي جي لحاظ سان دنيا جي ملڪن جي فهرست آهي۔ هن فهرست ۾ دنيا جي آزاد ملڪن ۽ ٻين ملڪن جي زير انتظام اهي علائقا شامل آهن جنکي داخلي خودمختياري حاصل آهي۔ جتي به ممڪن ٿيو، انگ اکر ملڪن جي پنهنجي مردم شماري جي ادارن جي تازه ترين تخمينن مان حاصل ڪيا ويا آهن ۔ ٻي صورت ۾، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 2007ء جي آبادي جو تخمينو درج ڪيو ويو آهي۔
[[File:Global population cartogram.png|thumb|upright=2|&lt;small&gt;2018 ۾ دنيا جي آبادي جو نقشو (ڪارٽوگرام)؛ هر چورس خانو 500,000 ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;/small&gt; ]]

جيئن ته تمام ملڪن ۾ مردم شماري هڪ وقت ۾ نه ٿيندي آهي، ۽ نه ئي هر جڳهه هڪ جهڙو احتياط ڪيو ويندو آهي، هيٺ ڏنل درجي بندي () ۾ ڪجهه غلطيون ٿي سگهن ٿيون۔ تقابلي جي لاءِ ڪجهه نيم خودمختيار علائقن کي هتي شامل ته ا
ڪيو ويو آهي، پر درجي بندي صرف خودمختيار ملڪن جي ڪئي وئي آهي ۔ 

هي دنيا جي ملڪن جي آبادي جي لحاظ سان فهرست آهي۔ تمام تر انگ اکر [[ڪتاب حقيقت عالم|سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ 2003]] مان ورتا ويا آهن۔ ان سان گڏوگڏ  [[فهرست ملڪ رقبو|رقبي]]، [[ملڪ|الف ب وار]] ۽ [[فهرست ملڪ ڪل پيداوار|ڪل پيداوار]] جي لحاظ سان ملڪن جون فهرستون به موجود آهن۔

هن فهرست ۾ جولاءِ 2003 ۾ ملڪن جي آبادي جا اندازي انگ اکر  آهن۔ ان جي حساب سان دنيا جي تقريباً اڌ آبادي صرف پنج  ملڪن [[چين]]، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلا ديش]] ۽ [[انڊونيشيا]] ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |title=World Population Dashboard |year=2022 |work=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA |access-date=25 April 2023 |archive-date=7 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507185130/https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==ملڪ ۽ انهن جي ماتحت علائقن جي آبادي جي لحاظ سان فهرست==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ/علائقو !! آبادي !! تاريخ تخمينو !! ڪل آبادي جو % !! حوالو
|-
| - ||[[دُنيا|دنيا جي آبادي]]||'''6,671,226,000'''||1 جولاء 2007||'''100%'''
||[[گڏيل قومون|گڏيل قومن جا انگ]]
|-
|1|||[[چین]]||1,321,847,351||10 نومبر 2007||{{فیصد|1321847351|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[http://www.cpirc.org.cn/en/eindex.htm سرڪاري انگ اکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416073058/http://www.cpirc.org.cn/en/eindex.htm |date=2010-04-16 }}'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|2|||[[ڀارت]]||1,169,016,000||||{{فیصد|1169016000|6671226000}}
||[[گڏيل قومون]]
|-
| - |||[[يورپي اتحاد|يورپي يونین]]||492,964,961||||{{فیصد|492964961|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سرڪاري اعداد و شمار (یورو سٹیٹ)'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|3|||[[گڏيل آمريڪي رياستون]]||303,321,825||8 نومبر 2007||{{فیصد|303321825|6671226000}}
||[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html &lt;small&gt;سرڪاري اعداد و&lt;/small&gt; &lt;small&gt;شمار&lt;/small&gt;]
|-
|4|||[[انڊونيشيا]]||231,627,000||||{{فیصد|231627000|6671226000}}||گڏيل قومون
|-
|5|||[[برازيل]]||187,521,914||10 نومبر 2007||{{فیصد|187521914|6671226000}}
||[http://www.ibge.gov.br/english/disseminacao/online/popclock/popclock.php سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|6|||[[پاڪستان]]||161,598,500||29 آڪٽوبر 2007||{{فیصد|161598500|6671226000}}
||[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|7|||[[بنگلا ديش]]||158,665,000||||{{فیصد|158665000|6671226000}} 
||گڏيل قومون
|-
|8|||[[نائجيريا]]||148,093,000||||{{فیصد|148093000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|9|||[[روس]]||142,499,000||29 آڪٽوبر 2007||{{فیصد|142499000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|10|||[[جاپان]]||127,718,000||1 مئي 2007||{{فیصد|127718000|6671226000}}
||[http://www.stat.go.jp/data/jinsui/tsuki/zuhyou/05k2-1.xls سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|11|||[[ميڪسيڪو]]||106,535,000||||{{فیصد|106535000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|12|||[[فلپائن]]||88,706,300||1 جولاءِ 2007||{{فیصد|88706300|6671226000}}
||[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|13|||[[ويٽنام]]||87,375,000||||{{فیصد|87375000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|14|||[[جرمني]]||82,314,900||31 ڊسمبر 2006||{{فیصد|82314900|6671226000}}
||[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Navigation/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Bevoelkerungsstand.psml سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|15|||[[ايٿوپيا]]||77,127,000||جولاءِ 2007||{{فیصد|77127000|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[http://www.csa.gov.et/text_files/national%20statistics%202006/Population.pdf سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003020935/http://www.csa.gov.et/text_files/national%20statistics%202006/Population.pdf |date=2008-10-03 }}&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|16|||[[مصر]]||75,498,000||||{{فیصد|75498000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|17|||[[ترڪي]]||74,877,000||||{{فیصد|74877000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|18|||[[ايران]]||71,208,000||||{{فیصد|71208000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|19|||[[فرانس]] (سمنڊ پار ماتحت علائقن سان گڏ)||64,102,140||1 جنوري 2007||{{فیصد|64102140|6671226000}}
||[http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1118/ip1118.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|20|||[[ٿائيلينڊ]]||62,828,706||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|62828706|6671226000}}
||[http://archive.is/20121205014130/www.dopa.go.th/dopanew/pop2549.html سرڪاري انگ اکر]
|-
|21|||[[جمهوریا ڪانگو]]||62,636,000||||{{فیصد|62636000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|22|||[[گڏيل بادشاهت]]||60,587,300||1 جولاءِ 2006||{{فیصد|60587300|6671226000}}
||[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=6 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|23|||[[اٽلي]]||59,206,382||28 فيبروري 2007||{{فیصد|59206382|6671226000}}
||[http://demo.istat.it/bilmens2007gen/index.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|24|||[[ميانمار]]||48,798,000||||{{فیصد|48798000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|25|||[[ڏکڻ آفريڪا]]||48,577,000||||{{فیصد|48577000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|26|||[[ڏکڻ ڪوريا]]||48,512,000||||{{فیصد|48512000|6671226000}}
||[http://www.nso.go.kr سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|27|||[[يوڪرين]]||46,205,000||||{{فیصد|46205000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|28|||[[اسپين]]||45,116,894||1 جنوري 2007||{{فیصد|45116894|6671226000}}
||[http://www.ine.es/prensa/np457.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|29|||[[ڪولمبيا]]||44,052,000||16 نومبر 2007||{{فیصد|44052000|6671226000}}
||[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }}
|-
|30|||[[تنزانيا]]||40,454,000||||{{فیصد|40454000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|31|||[[ارجنٽائن]]||39,531,000||||{{فیصد|39531000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|32|||[[سوڊان]]||38,560,000||||{{فیصد|38560000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|33|||[[پولينڊ]]||38,125,479||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|38125479|6671226000}}
||[https://web.archive.org/web/20071025224618/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_ludnosc_stan_struktura_teryt_2pol2006.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|34|||[[ڪينيا]]||37,538,000||||{{فیصد|37538000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|35||[[الجزائر]]||33,858,000||||{{فیصد|33858000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|36|||[[ڪينيڊا]]||33,077,853||19 نومبر 2007||{{فیصد|33077853|6671226000}}
||[http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|37|||[[مراڪش]]||31,224,000||||{{فیصد|31224000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|38||[[يوگنڊا]]||30,884,000||||{{فیصد|30884000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|39||[[عراق]]||28,993,000||||{{فیصد|28993000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|40||[[نيپال]]||28,196,000||||{{فیصد|28196000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|41||[[پيرو]]||27,903,000||||{{فیصد|27903000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|42||[[وينيزويلا]]||27,657,000||||{{فیصد|27657000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|43||[[ملائيشيا]]||27,377,000||12 نومبر 2007||{{فیصد|27377000|6671226000}}
||[http://www.statistics.gov.my/ سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=2008-06-11 }}
|-
|44||[[ازبڪستان]]||27,372,000||||{{فیصد|27372000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|45||[[افغانستان]]||27,145,000||||{{فیصد|27145000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|46||[[سعودي عرب]]||24,735,000||||{{فیصد|24735000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|47||[[ڏکڻ ڪوريا]]||23,790,000||||{{فیصد|23790000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|48||[[گهانا]]||23,478,000||||{{فیصد|23478000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|49||[[تائيوان]]||22,925,000||||{{فیصد|22925000|6671226000}}
||[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}
|-
|50||[[يمن]]||22,389,000||||{{فیصد|22389000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|51||[[رومانيا]]||21,438,000||||{{فیصد|21438000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|52||[[موزمبيق]]||21,397,000||||{{فیصد|21397000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|53||[[آسٽريليا]]||21,129,222||2 نومبر 2007||{{فیصد|21129222|6671226000}}
||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|54||[[شام]]||19,929,000||||{{فیصد|19929000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|55||[[مڊگاسڪر]]||19,683,000||||{{فیصد|19683000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|56||[[سريلنڪا]]||19,299,000||||{{فیصد|19299000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|57||[[آئيوري ڪوسٽ]]||19,262,000||||{{فیصد|19262000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|58||[[ڪيمرون]]||18,549,000||||{{فیصد|18549000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|59||[[انگولا]]||17,024,000||||{{فیصد|17024000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|60||[[چلي]]||16,598,074||30 جون 2007||{{فیصد|16598074|6671226000}}
||[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|61||[[هالينڊ]]||16,387,773||2 نومبر 2007||{{فیصد|16387773|6671226000}}
||سرڪاري اعداد و شمار
|-
|62||[[قازقستان]]||15,422,000||||{{فیصد|15422000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|63||[[برڪينا فاسو]]||14,784,000||||{{فیصد|14784000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|64||[[ڪمبوڊيا]]||14,444,000||||{{فیصد|14444000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|65||[[نائجر]]||14,226,000||||{{فیصد|14226000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|66||[[ملاوي]]||13,925,000||||{{فیصد|13925000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|67||[[گوئٽي مالا]]||13,354,000||||{{فیصد|13354000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|68||[[زمبابوي]]||13,349,000||||{{فیصد|13349000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|69||[[ايڪواڊور]]||13,341,000||||{{فیصد|13341000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|70||[[سينيگال]]||12,379,000||||{{فیصد|12379000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|71||[[مالي]]||12,337,000||||{{فیصد|12337000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|72||[[زيمبيا]]||11,922,000||||{{فیصد|11922000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|73||{{[[ڪيوبا]]||11,268,000||||{{فیصد|11268000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|74||[[يونان]]||11,147,000||||{{فیصد|11147000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|75||[[چاڊ]]||10,781,000||||{{فیصد|10781000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|76||[[پرتگال]]||10,623,000||||{{فیصد|10623000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|77||[[بيلجيئم]]||10,457,000||||{{فیصد|10457000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|78||[[تيونس]]||10,327,000||||{{فیصد|10327000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|79||[[چيڪ جمهوريا]]||10,325,900||||{{فیصد|10325900|6671226000}}
||[http://czso.cz/csu/csu.nsf/informace/coby092007.doc سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115141921/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/informace/coby092007.doc |date=2014-11-15 }}
|-
|80||[[هنگري]]||10,053,000||||{{فیصد|10053000|6671226000}}
||[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xftp/gyor/nep/nep20704.pdf سرڪاري اعداد و شمار]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|81||[[سربيا]]||9,858,000||||{{فیصد|9858000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|82||[[جمهوريا ڊومينيڪن]]||9,760,000||||{{فیصد|9760000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|83||[[روانڊا]]||9,725,000||||{{فیصد|9725000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|84||[[بيلارس]]||9,714,000||2006||{{فیصد|9714000|6671226000}}
||[https://archive.is/20121127033201/belstat.gov.by/homep/en/indicators/population.php سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|85||[[هيٽي]]||9,598,000||||{{فیصد|9598000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|86||[[بوليويا]]||9,525,000||||{{فیصد|9525000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|87||[[گني]]||9,370,000||||{{فیصد|9370000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|88||[[سويڊن]]||9,150,000||جون 2007||{{فیصد|9150000|6671226000}}
||[http://www.scb.se/Pages/Product____25785.aspx سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|89||[[بينن]]||9,033,000||||{{فیصد|9033000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|90||[[صوماليا]]||8,699,000||||{{فیصد|8699000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|91||[[برونڊي]]||8,508,000||||{{فیصد|8508000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|92||[[آذربائيجان]]||8,467,000||||{{فیصد|8467000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|93||[[آسٽريا]]||8,316,487||ٽئين ٽه ماهي 2007||{{فیصد|8316487|6671226000}}
||[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_jahres-_und_quartalswerte/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|94||[[بلغاريا]]||7,639,000||||{{فیصد|7639000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|95||[[سوئٽزر لينڊ]]||7,508,700||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|7508700|6671226000}}
||[http://www.admin.ch/aktuell/00089/index.html?lang=de&amp;msg-id=14195 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215655/http://www.admin.ch/aktuell/00089/index.html?lang=de&amp;msg-id=14195 |date=2013-10-04 }}
|-
|96||[[اسرائيل]]||7,208,520||30 ستمبر 2007||{{فیصد|7208520|6671226000}}
||[http://www1.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|—||[[هانگ ڪانگ]]||7,206,000||||{{فیصد|7206000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|97||[[هونڊوراس]]||7,106,000||||{{فیصد|7106000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|98||[[ايل سيلواڊور]]||6,857,000||||{{فیصد|6857000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|99||[[تاجڪستان]]||6,736,000||||{{فیصد|6736000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|100||[[ٽوگو]]||6,585,000||||{{فیصد|6585000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
| 101 ||[[پاپوا نيو گني]]|| 6,331,000 || || {{فیصد| 6331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 102 ||[[ليبيا]]|| 6,160,000 || || {{فیصد| 6160000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 103 ||[[پيراگوئي]]|| 6,127,000 || || {{فیصد| 6127000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 104 ||[[اردن]]|| 5,924,000 || || {{فیصد| 5924000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 105 ||[[سيراليون]]|| 5,866,000 || || {{فیصد| 5866000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 106 ||[[لاؤس]]|| 5,859,000 || || {{فیصد| 5859000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 107 ||[[نڪاراگوا]]|| 5,603,000 || || {{فیصد| 5603000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 108 ||[[ڊينمارڪ]]|| 5,457,415 || 30 جون 2007 || {{فیصد| 5457415 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.dst.dk/Statistik/seneste/Befolkning/Folketal.aspx سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 109 ||[[سلوواڪيا]]|| 5,390,000 || || {{فیصد| 5390000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 110 ||[[ڪرغزستان]]|| 5,317,000 || || {{فیصد| 5317000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 111 ||[[فنلينڊ]]|| 5,300,000 || 10 ڊسمبر 2007 || {{فیصد| 5300000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415225037/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |date=2009-04-15 }}
|-
| 112 ||[[ترڪمانستان]]|| 4,965,000 || || {{فیصد| 4965000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 113 ||[[اريٽيريا]]|| 4,851,000 || || {{فیصد| 4851000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 114 ||[[ناروي]]|| 4,727,777 || 3 نومبر 2007 || {{فیصد| 4727777 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.ssb.no/english/subjects/02/befolkning_en/ سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 115 ||[[ڪروشيا]]|| 4,555,000 || || {{فیصد| 4551000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 116 ||[[ڪوسٽا ريڪا]]|| 4,468,000 || || {{فیصد| 4327000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 117 ||[[سنگاپور]]|| 4,436,000 || || {{فیصد| 4436000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 118 ||[[جارجيا]]|| 4,395,000 || || {{فیصد| 4395000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 119 ||[[گڏيل عرب امارات]]|| 4,380,000 || || {{فیصد| 4380000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 120 ||[[وچ آفريقي جمهوريا]]|| 4,343,000 || || {{فیصد| 4343000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 121 ||[[آئرلينڊ]]|| 4,301,000 ||  || {{فیصد| 4301000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 122 ||[[نيوزي لينڊ]]|| 4,249,600 || 24 آڪٽوبر 2007 || {{فیصد| 4249600 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stats.govt.nz/populationclock.htm سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110232101/http://www.stats.govt.nz/populationclock.htm |date=2007-01-10 }}
|-
| 123 ||[[لبنان]]|| 4,099,000 || || {{فیصد| 4099000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 124 ||[[فلسطين]]|| 4,017,000 || || {{فیصد| 4017000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 125 ||[[پورٽو ريڪو]]|| 3,991,000 || || {{فیصد| 3991000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 126 ||[[بوسنيا و هرزيگووينا]]|| 3,935,000 || || {{فیصد| 3935000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 127 ||[[مالڊووا]]|| 3,794,000 || || {{فیصد| 3794000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 128 ||[[جمهوريا ڪانگو]]|| 3,768,000 || || {{فیصد| 3768000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 129 ||[[لائبيريا]]|| 3,750,000 || || {{فیصد| 3750000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[صومالي لينڊ]]|| 3,500,000 || || {{فیصد| 3500000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.somalilandgov.com/cprofile.htm سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://archive.today/20010302083933/http://www.somalilandgov.com/cprofile.htm |date=2001-03-02 }}
|-
| 130 ||[[لٿووينيا]]|| 3,372,400 || 1 ستمبر 2007|| {{فیصد| 3372400 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stat.gov.lt/lt/pages/view/?id=1609 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 131 ||[[پاناما]]|| 3,343,000 || || {{فیصد| 3343000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 132 ||[[يوراگوئي]]|| 3,340,000 || || {{فیصد| 3340000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 133 ||[[البانيا]]|| 3,190,000 || || {{فیصد| 3190000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 134 ||[[موريتانيا]]|| 3,124,000 || || {{فیصد| 3124000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 135 ||[[آرمينيا]]|| 3,002,000 || || {{فیصد| 3002000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 136 ||[[ڪويت]]|| 2,851,000 || || {{فیصد| 2851000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 137 ||[[جميڪا]]|| 2,714,000 || || {{فیصد| 2714000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 138 ||[[منگوليا]]|| 2,629,000 || || {{فیصد| 2629000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 139 ||[[عمان]]|| 2,595,000 || || {{فیصد| 2595000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 140 ||[[لٽويا]]|| 2,277,000 || || {{فیصد| 2277000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 141 ||[[نميبيا]]|| 2,074,000 || || {{فیصد| 2074000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 142 ||[[مقدونيا]]|| 2,038,000 || || {{فیصد| 2038000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 143 ||[[سلووينيا]]|| 2,019,406 ||30 جون 2007 || {{فیصد| 2019406 | 6576000000 | 3}} 
|| [http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?ID=1236 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114054504/http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=1236 |date=2014-11-14 }}
|-
| 144 ||[[ليسوٿو]]|| 2,008,000 || || {{فیصد| 2008000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 145 ||[[بوٽسوانا]]|| 1,882,000 || || {{فیصد| 1882000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 146 ||[[گيمبيا]]|| 1,709,000 || || {{فیصد| 1709000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 147 ||[[گني بساؤ]]|| 1,695,000 || || {{فیصد| 1695000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 148 ||[[اسٽونيا]]|| 1,342,409 || 1 جنوري 2007 || {{فیصد| 1342409 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stat.ee سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 149 ||[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاڊ و ٽوباگو]]|| 1,333,000 || || {{فیصد| 1333000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 150 ||[[گيبون]]|| 1,331,000 || || {{فیصد| 1331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 151 ||[[موريشس]]|| 1,262,000 || || {{فیصد| 1262000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 152 ||[[اوڀر تيمور]]|| 1,155,000 || || {{فیصد| 1155000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 153 ||[[سوازي لينڊ]]|| 1,141,000 || || {{فیصد| 1141000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 154 ||[[قبرص]]|| 855,000 || || {{فیصد| 835000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 155 ||[[قطر]]|| 841,000 || || {{فیصد| 841000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 156 ||[[فجي]]|| 839,000 || || {{فیصد| 839000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 157 ||[[جبوتي]]|| 833,000 || || {{فیصد| 833000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[ري يونين]]|| 784,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 784000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 158 ||[[بحرين]]|| 753,000 || || {{فیصد| 753000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 159 ||[[گيانا]]|| 738,000 || || {{فیصد| 738000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 160 ||[[اتحاد القمري]]|| 682,000 || جولاءِ2007 || {{فیصد| 682000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://archive.is/20121205062219/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gadm&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-116&amp;srt=npan&amp;col=aohdq سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 161 ||[[ڀوٽان]]|| 658,000 || || {{فیصد| 658000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 162 ||[[مونٽي نيگرو|مونٽينيگرو]]|| 598,000 || || {{فیصد| 598000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 163 ||[[ڪيپ ورڊي]]|| 530,000 || || {{فیصد| 530000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 164 ||[[استوائي گني]]|| 507,000 || || {{فیصد| 507000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 165 ||[[جزائر سليمان]]|| 496,000 || || {{فیصد| 478000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[ميڪائو|مڪاؤ]]|| 481,000 || || {{فیصد| 481000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 166 ||[[اولهه صحارا]]|| 480,000 || || {{فیصد| 480000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 167 ||[[لڪسمبرگ]]|| 467,000 || || {{فیصد| 467000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 168 ||[[سورينام|سرينام]]|| 458,000 || || {{فیصد| 458000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 169 ||[[مالٽا]]|| 407,000 || || {{فیصد| 407000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[گواڊيلوپ]]|| 405,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 405000 | 6671226000 | 3}} 
|| INSEE est. subtracting St Martin and St Barth.
|-
| — ||[[مارٽينڪ]]|| 399,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 399000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 170 ||[[برونائي]]|| 390,000 || || {{فیصد| 390000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 171 ||[[بھاماس]]|| 331,000 || || {{فیصد| 331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 172 ||[[آئس لينڊ]]|| 312,851 || October 1, 2007 || {{فیصد| 309699 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.hagstofa.is سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 173 ||[[مالديپ]]|| 306,000 || || {{فیصد| 306000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 174 ||[[بارباڊوس]]|| 294,000 || || {{فیصد| 294000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 175 ||[[بيليز]]|| 288,000 || || {{فیصد| 288000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[فرانسيسي پولينيشيا]]|| 259,596 || August 20, 2007 || {{فیصد| 259596 | 6671226000 | 3}} || [http://www.ispf.pf/(k1aciwf4z0fyap45ghzhgm55)/stat/demo/rp2007/pdfs/poplegales2007.pdf August 2007 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203110626/http://www.ispf.pf/(k1aciwf4z0fyap45ghzhgm55)/stat/demo/rp2007/pdfs/poplegales2007.pdf |date=2007-12-03 }}
|-
| — ||[[نيو ڪيليڊونيا]]|| 240,390 || 1 جنوري 2007 || {{فیصد| 240390 | 6671226000 | 3}} || [http://www.isee.nc/pe/bilan2006/be-demographie.pdf Official INSEE estimate]
|-
| 176 ||[[وانوآتو|وانواتو]]|| 226,000 || || {{فیصد| 226000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[فرانسيسي گيانا]]|| 202,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 202000 | 6671226000 | 3}} || [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm Official INSEE estimate]
|-
| 177 ||[[نيدرلينڊز اينٽيلس]]|| 192,000 || || {{فیصد| 192000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 178 ||[[ساموا|سامووا]]|| 187,000 || || {{فیصد| 187000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[مايوٽ]]|| 186,452 || 31 جولاءِ2007 || {{فیصد| 186452 | 6671226000 | 3}} || [http://www.insee.fr/fr/insee_regions/reunion/zoom/mayotte/publications/inseeinfos/pdf/insee%20infos%20n32.pdf July 2007 census]
|-
| 179 ||[[گوام]]|| 173,000 || || {{فیصد| 173000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 180 ||[[سينٽ لوسيا]]|| 165,000 || || {{فیصد| 165000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 181 ||[[سائوٽام ۽ پرنسپ|ساؤ ٽوم  ۽ پرنسپ]]|| 158,000 || || {{فیصد| 158000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 182 ||[[سينٽ وينسينٽ و گريناڊائنز]]|| 120,000 || || {{فیصد| 120000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 183 ||[[آمريڪي جزيرا ورجن]]|| 111,000 || || {{فیصد| 111000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 184 ||[[مائڪرونيشيا]]|| 111,000 || || {{فیصد| 111000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 185 ||[[گريناڊا]]|| 106,000 || || {{فیصد| 106000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 186 ||[[اروبا]]|| 104,000 || || {{فیصد| 104000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 187 ||[[ٽونگا]]|| 100,000 || || {{فیصد| 100000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 188 ||[[ڪريبتي|ڪريباتي]]|| 95,000 || || {{فیصد| 95000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 189 ||[[جرسي]]|| 88,200 || || {{فیصد| 88200 | 6671226000 | 3}} || [http://www.gov.je/NR/rdonlyres/D31B33E0-BAB7-4FAC-9D7F-743B3FDB8A50/0/JIF2006.pdf States of Jersey Statistics Unit]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 190 ||[[سيچيليس]]|| 87,000 || || {{فیصد| 87000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 191 ||[[انٽيگوا ۽ باربودا]]|| 85,000 || || {{فیصد| 85000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 192 ||[[ڏکڻ جزائر ماريانا]]|| 84,000 || || {{فیصد| 84000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 193 ||[[انڊورا]]|| 81,200 ||December 31, 2006 || {{فیصد| 81200 | 6671226000 | 3}} || [http://www.estadistica.ad/deepublicacions.htm#0002 Andorra Servei d’Estudis]
|-
| 194 ||[[آئل آف مين]]|| 79,000 || || {{فیصد| 79000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 195 ||[[ڊومينيڪا]]|| 67,000 || || {{فیصد| 67000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 196 ||[[آمريڪي ساموا|آمريڪي سمووا]]|| 67,000 || || {{فیصد| 67000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 197 ||[[گورنسي]]|| 65,573 || || {{فیصد| 65573 | 6671226000 | 3}} || [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/gk.html World Fact Book, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081115075758/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/gk.html |date=2008-11-15 }}
|-
| 198 ||[[برمودا]]|| 65,000 || || {{فیصد| 65000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 199 ||[[مارشل آئلينڊز]]|| 59,000 || || {{فیصد| 59000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 200 ||[[گرين لينڊ]]|| 58,000 || || {{فیصد| 58000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 201 ||[[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]|| 50,000 || || {{فیصد| 50000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 202 ||[[جزائر فارو]]|| 48,455 || 1 جون 2007 || {{فیصد| 48455 | 6671226000 | 3}} || [http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33,316936&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL Official statistics of the Faroe Islands]
|-
| 203 ||[[جزائر ڪيمين]]|| 47,000 || || {{فیصد| 47000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 204 ||[[لڪتنسٽائن|ليختينستائن]]|| 35,000 || || {{فیصد| 35000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ مارٽن]]|| 33,102 || October 2004 || {{فیصد| 33102 | 6671226000 | 4}} || October 2004 supplementary census.
|-
| 205 ||[[موناڪو|مناڪو]]|| 33,000 || || {{فیصد| 33000 | 6671226000 | 4}} || 
گڏيل قومون
|-
| 206 ||[[سان مارينو]]|| 31,000 || || {{فیصد| 31000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 207 ||[[جبرالٽر]]|| 29,000 || || {{فیصد| 29000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 208 ||[[جزائر ٽرڪس و ڪيڪوس]]|| 26,000 || || {{فیصد| 26000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 209 ||[[برطانوي جزائر ورجن]]|| 23,000 || || {{فیصد| 23000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 210 ||[[پالائو|پالاؤ]]|| 20,000 || || {{فیصد| 20000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[والس و فتونا]]|| 15,000 || جولاءِ2007 || {{فیصد| 15000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 211 ||[[جزائر ڪڪ]]|| 13,000 || || {{فیصد| 13000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 212 ||[[ايگوئلا]]|| 13,000 || || {{فیصد| 13000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 213 ||[[ٽوالو|تووالو]]|| 11,000 || || {{فیصد| 11000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 214 ||[[نائورو|ناورو]]|| 10,000 || || {{فیصد| 10000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ بارٿيلمي]]|| 6,852 || March 1999 || {{فیصد| 6852 | 6671226000 | 4}} || [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/wr_demopage.affiche?p_id_nivgeo=C&amp;p_id_loca=9A123&amp;p_id_princ=E_DEMO&amp;p_theme=ALL&amp;p_typeprod=ALL&amp;p_langue=FR March 1999 census]
|-
| 215 ||[[سينٽ هلينا]]|| 6,600 || || {{فیصد| 6600 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ پيئر و ميڪوئيلون]]|| 6,125 || جنوري 2006 || {{فیصد| 6125 | 6671226000 | 4}} || [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/repartition/comd975.htm?numdep=975&amp;x=18&amp;y=13 January 2006 census]
|-
| 216 ||[[مونٽسيراٽ]]|| 5,900 || || {{فیصد| 5900 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 217 ||[[جزائر فاڪ لينڊ]]|| 3,000 || || 0.00005% || گڏيل قومون
|-
| 218 ||[[نیو]](Niu)|| 1,600 || || 0.00003% || گڏيل قومون
|-
| 219 ||[[ٽوڪيلاؤ]]|| 1,400 || || 0.00003% || گڏيل قومون
|-
| 220 ||[[ويٽيڪن سٽي]]|| 800 || || 0.00002% || گڏيل قومون
|-
| 221 ||[[جزائر پٽڪيرن]]|| 50 || || 0.000001% || گڏيل قومون
|}
==2025 جي آبادي==
Note: A numbered rank is assigned to the 193 [[member states of the United Nations]], plus the two [[United Nations General Assembly observers#Current non-member observers|observer states to the United Nations General Assembly]]. Dependent territories and constituent countries that are parts of sovereign states are not assigned a numbered rank. In addition, sovereign states with limited recognition are included, but not assigned a number rank

{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable sort-under static-row-numbers sticky-header col1left col5left&quot; {{right}} |
|+ List of countries and territories by total population
! جڳهه 
! آبادي 
! style=&quot;width:2em&quot; | % of{{br}}world
! Date
! {{nowrap|Source (official or from}}{{br}}the [[United Nations]])
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| '''دنيا'''
| 8,232,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|13 June 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=24 March 2025 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|India}}
| 1,41,74,92,000 
| 17.4%
| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Projected Total Population by Sex as on 1st July 2011-2036: India, States and Union Territories (pg.83) |url=https://main.mohfw.gov.in/sites/default/files/Population%20Projection%20Report%202011-2036%20-%20upload_compressed_0.pdf |publisher=[[Ministry of Health and Family Welfare]] |website=www.main.mohfw.gov.in |date=9 July 2020 |access-date=14 July 2025 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604151511/https://main.mohfw.gov.in/sites/default/files/Population%20Projection%20Report%202011-2036%20-%20upload_compressed_0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}}
|-
| {{flag|China}}
| 1,408,280,000 
| 17.2%
| {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}}
|-
| {{flag|United States}}
| 340,110,988
| 4.2%
| {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}}
|-
| {{flag|Indonesia}}
| 284,438,782
| 3.5%
| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.bps.go.id/en/statistics-table/2/MTk3NSMy/mid-year-population--thousand-people-.html|title=Mid Year Population (Thousand People), 2025|website=BPS-Statistics Indonesia|language=id|access-date=14 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Pakistan}}
| 241,499,431
| 2.9%
| {{dts|1 March 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] regions of the [[Kashmir]]; [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]], which, according to 2017 Pakistani census, had a population of 4,045,367 and 1,492,924 respectively.}}
|-
| {{flag|Nigeria}}
| 223,800,000
| 2.7%
| {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Brazil}}
| 213,421,037
| 2.6%
| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=2025-09-05 |website=www.ibge.gov.br}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Bangladesh}}
| 169,828,911
| 2.1%
| {{dts|14 June 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population &amp; Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| {{flag|Russia}}
| 14,60,28,325
| 1.8%
| {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title= Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. [Estimated permanent population on 1 January 2025] |url= https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website= www.rosstat.gov.ru |access-date=11 February 2025 |language=ru}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}}
|-
| {{flag|Mexico}}
| 130,575,786 
| 1.6%
| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate
|&lt;ref&gt;
*data provided by
[https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

===فهرست2===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable sort-under static-row-numbers sticky-header col1left col5left&quot; {{right}} |
|+ List of countries and territories by total population
! جڳهه 
! آبادي 
! style=&quot;width:2em&quot; | % of{{br}}world
! Date
from}}{{br}}the [[United Nations]])
! class=&quot;unsortable&quot; 
|-
| {{flag|Japan}}
|123,300,000 || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Philippines}}
| {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Democratic Republic of the Congo}}
| {{n+p|112832000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ethiopia}}
| {{n+p|111652998|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ess.gov.et/ |title=Population |publisher=[[Central Statistical Agency|Ethiopian Statistical Service]] (ESS) |website=www.ess.gov.et |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Egypt}}
| {{n+p|107271260|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/202541695153%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85%20%D9%88%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9.pdf |title=Population estimates by Sex &amp; Governorate 1/1/2025 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |access-date=24 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Vietnam}}
| {{n+p|101343800|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/en/highlight/2025/02/socio-economic-situation-in-the-fourth-quarter-and-2024/ |title=SOCIO-ECONOMIC SITUATION IN THE FOURTH QUARTER AND 2024 |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=6 January 2025 |access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iran}}
| {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher=Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024 |archive-date=8 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Turkey}}
| {{n+p|85664944|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&amp;dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Germany}}
| {{n+p|83517030|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=11 July 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|France}}
| {{n+p|68688000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}}
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}}
|-
| {{flag|Tanzania}}
| {{n+p|68153004|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1743764574-National%20Population%20Projections%20Report%202023%20-%202050.pdf |title=National Population Projections 2023 - 2050 (pg.118) |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)]] |website=www.nbs.go.tz |date=September 2024 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}}
|-
| {{flag|Thailand}}
| {{n+p|65859640|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=29 August 2025 |language=thai |archive-date=24 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|South Africa}}
| {{n+p|63100945|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022025.pdf |title=Mid-year population estimates 2025 |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=28 July 2025 |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Italy}}
| {{n+p|58919837|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 May 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kenya}}
| {{n+p|53330978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/wp-content/uploads/2023/09/2019-Kenya-population-and-Housing-Census-Analytical-Report-on-Population-Projections.pdf |title=2019 Kenya Census: Analytical report on Population Projections (pg.55) |publisher=[[Kenya National Bureau of Statistics]] (KNBS) |website=www.knbs.or.ke |date=September 2022 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Colombia}}
| {{n+p|53057212|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sudan}}
| {{n+p|51662000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Myanmar}}
| {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}}
| Provisional 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title = Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| {{flag|South Korea}}
| {{n+p|51159889|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&amp;tblId=DT_1B040A3&amp;conn_path=I2&amp;language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Spain}}
| {{n+p|49315949|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177095&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981|title=INEbase / Continuous Population Statistics (CPS). 1st July 2025. Provisional data|website=ine.es|access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Algeria}}
| {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Argentina}}
| {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iraq}}
| {{n+p|46118793|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 February 2025|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jZGZ_gLSnRQ&amp;ab_channel=%D9%87%D9%8A%D8%A3%D8%A9%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D9%88%D9%86%D8%B8%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9|title=نتائج تعداد 2024 Census results|date=23 March 2025 |publisher=Commission of Statistics and GIS, Ministry of Planning}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uganda}}
| {{n+p|45905417|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/2024/12/National-Population-and-Housing-Census-2024-Final-Report-Volume-1-Main.pdf |title=National Population and Housing Census 2024 – Final Report – Volume I (Main) |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126111611/https://www.ubos.org/wp-content/uploads/2024/12/National-Population-and-Housing-Census-2024-Final-Report-Volume-1-Main.pdf |archive-date=26 January 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Afghanistan}}
| {{n+p|43844000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; (see note)
| {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population:
* The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Population of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-
| {{flag|Canada}}
| {{n+p|41548787|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 18 June 2025|website = statcan.gc.ca |access-date = 18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uzbekistan}}
| {{n+p|37859698|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.uz/en/ |title=Permanent Population |publisher=National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan |website=www.stat.uz |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Morocco}}
| {{n+p|37712153|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-du-Maroc-par-age-simple-et-sexe-2014-2050_a2209.html |title=Projections de la population totale du Maroc par âge simple et sexe 2014-2050 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}}
|-
| {{flag|Poland}}
| {{n+p|37401000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-72025,4,177.html |title=Statistical Bulletin No 7/2025 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=26 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Angola}}
| {{n+p|36170961|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saudi Arabia}}
| {{n+p|35300280|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.sa/documents/20117/2435273/Population+Estimates+Statistics+2024+EN.xlsx/6703cee3-3703-18e0-fc1b-956a76d75847?t=1738828776975 |title=Population Estimates Statistics 2024 |publisher=[[General Authority for Statistics (Saudi Arabia)]] - GASTAT |website=www.stats.gov.sa |access-date=24 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Peru}}
| {{n+p|34350244|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malaysia}}
| {{n+p|34231700|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-second-quarter-2025 |title = Demographic Statistics, Second Quarter 2025 |website = dosm.gov.my |date=14 August 2025 |access-date = 14 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mozambique}}
| {{n+p|34090466|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2025 |website=www.ine.gov.mz |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319080111/https://www.ine.gov.mz/ |archive-date=19 March 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ghana}}
| {{n+p|33742380|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&amp;#91;1&amp;#93;&amp;#91;2&amp;#93;_with_links&amp;#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.43–45) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=1 July 2025 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ukraine}}
| {{n+p|32862000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| IMF estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=926,&amp;s=LP,&amp;sy=2020&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Ukraine) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 April 2025 |access-date=28 May 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}}
|-
| {{flag|Yemen}}
| {{n+p|32684503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/2086/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2023--_%D9%A1%D9%A0%D9%A4%D9%A3%D9%A0%D9%A4.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2023 (pg.11) |publisher=[[Ministry of Public Health and Population|Yemen - Ministry Of Health]] |website=www.moh.gov.ye |date=11 March 2025 |access-date=24 May 2025}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Madagascar}}
| {{n+p|31727042|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques (pg.13) |website=instat.mg |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Nepal}}
| {{n+p|29911840|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Population%20Projections%20for%20Nepal.pdf |title=Population Projections for Nepal 2021-2051 |website=www.cbs.gov.np |access-date=14 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cameroon}}
| {{n+p|29442327|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=1 July 2025 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ivory Coast}}
| {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Venezuela}}
| {{n+p|28517000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Australia}}
| {{n+p|27400013|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 20 June 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}}
|-
| {{flag|Niger}}
| {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|North Korea}}
| {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Syria|revolution}}
| {{n+p|25620000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Burkina Faso}}
| {{n+p|24070553|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Taiwan}}
| {{n+p|23337936|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=8 August 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}}
|-
| {{flag|Mali}}
| {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sri Lanka}}
| {{n+p|21763170|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|19 December 2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/CPH2024/CPH2024_Preliminary_Report |title=Census of Population and Housing 2024 Enumeration Stage |publisher=Department of Census and Statistics (DCS) |access-date=10 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malawi}}
| {{n+p|20734262|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kazakhstan}}
| {{n+p|20407844|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Chile}}
| {{n+p|20206953|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.cl/statistics/social/demography-and-vital-statistics/demography |title = Demography |website =www.ine.cl |access-date=24 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624124919/https://www.ine.gob.cl/statistics/social/demography-and-vital-statistics/demography |archive-date=24 June 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Zambia}}
| {{n+p|19693423|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 September 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.zamstats.gov.zm/Publications/Revised%202022%20Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Summary%20Report%20Volume%20II.pdf|title=Population Summary Report, Volume Two |website=www.zamstats.gov.zm |date=February 2025 |access-date=24 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Somalia}}
| {{n+p|19655000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Somaliland]].}}
|-
| {{flag|Chad}}
| {{n+p|19340757|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed.td/index.php/thematiques/statistique-demographique/population |website=www.inseed-td |publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Projection de la population totale par année de projection selon le sexe (2009 -2050), Hypothèse moyenne |access-date=1 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Romania}}
| {{n+p|19036031|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2025e.pdf |title=As of January 1st 2025, the usually resident population was 19036031 persons, a decrease of 31.5 thousand compared to January 1st 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] |website=www.insse.ro |date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Senegal}}
| {{n+p|18593258|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/2025-04/Rapport%20sur%20la%20Population%20du%20Se%CC%81ne%CC%81gal%202024.pdf |title=Annuaire Population du Sénégal (2024) |publisher=[[:fr:Agence nationale de la statistique et de la démographie|ANSD]] |website=www.ansd.sn |date=3 April 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- 
| {{flag|Ecuador}}
| {{n+p|18103660|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ecuadorencifras.gob.ec/documentos/web-inec/Poblacion_y_Demografia/Proyecciones_Poblacionales/censo_2022/revision_2024/1_TABULADOS_excel.zip |title=Estimaciones y Proyecciones de Población - Nivel Nacional, revision 2024 (1950-2050) |publisher=INEC - Ecuador |website=www.ecuadorencifras.gob.ec |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Netherlands}}
| {{n+p|18080943|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}}
|-
| {{flag|Guatemala}}
| {{n+p|18079810|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.gt/proyecciones/ |title=Proyecciones Nacionales 1950-2050 |publisher=[[National Institute of Statistics (Guatemala)|website=www.ine.gob.gt]] |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cambodia}}
| {{n+p|17577760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |date = Nov 2021 |url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date=1 July 2025 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Zimbabwe}}
| {{n+p|17073087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=14 July 2025|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|South Sudan}}
| {{n+p|15786898|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=1 July 2025 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guinea}}
| {{n+p|14363931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=27 February 2025 |archive-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206110433/https://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Rwanda}}
| {{n+p|14104969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident Population |url=https://statistics.gov.rw/ |publisher=[[National Institute of Statistics of Rwanda]] (NISR) |website=www.statistics.gov.rw |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Benin}}
| {{n+p|13224860|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=1 July 2025 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Burundi}}
| {{n+p|12332788|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 August 2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insbu.bi/resultatRGPHAE2024 |title=Résultats du RGPHAE - Édition 2024 |website=www.isteebu.bi |access-date=10 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tunisia}}
| {{n+p|11972169|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=21 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Haiti}}
| {{n+p|11867032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=30 March 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belgium}}
| {{n+p|11825551|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statbel.fgov.be/en/themes/population/population-movement |title=Population movement |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=16 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Papua New Guinea}}
| {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Jordan}}
| {{n+p|11734000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2024 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2025 |access-date=12 February 2025 |archive-date = 21 January 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250121092623/https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bolivia}}
| {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Czech Republic}}
| {{n+p|10876875|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 March 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=12 June 2025 |access-date=16 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Dominican Republic}}
| {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Portugal}}
| {{n+p|10749635|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| 2024 estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=707078398&amp;DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,7 milhões – 2024|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}
| {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&amp;folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&amp;subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sweden}}
| {{n+p|10592686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.scb.se/en/ |title=Population statistics |publisher=[[Statistics Sweden]] |website=www.scb.se |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tajikistan}}
| {{n+p|10499000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.tj/en/ |title=Population |publisher=TAJSTAT |website=www.stat.tj |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Greece}}
| {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Azerbaijan}}
| {{n+p|10241722|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |title=Azərbaycanda demoqrafik |publisher=[[State Statistics Committee|AZSTAT]] (portal ASIS) |website=www.stat.gov.az |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Israel}}
| {{n+p| 10119400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| National monthly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&amp;uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}}
|-
| {{flag|Honduras}}
| {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cuba}}
| {{n+p|9748007|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2024 |website =www.onei.gob.cu |access-date=18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Hungary}}
| {{n+p|9539502|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=27 June 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Austria}}
| {{n+p|9200931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belarus}}
| {{n+p|9109280|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Switzerland}}
| {{n+p|9082848|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.assetdetail.36078937.html |title=Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Alter und Kanton, 2. Quartal 2025 |language=de |date=5 September 2025|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sierra Leone}}
| {{n+p|9077691|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Togo}}
| {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Laos}}
| {{n+p|7647000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 15 July 2025 |archive-date = 23 May 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250523025803/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Hong Kong}} (China)
| {{n+p|7527500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &amp;#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=15 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Libya}}
| {{n+p|7459000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kyrgyzstan}}
| {{n+p|7281800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=15 July 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Turkmenistan}}
| {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Nicaragua}}
| {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Serbia}}
| {{n+p|6567783|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=1 July 2025 |language=en |archive-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701172959/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}}
|-
| {{flag|Central African Republic}}
| {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bulgaria}}
| {{n+p|6437360|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/content/22292/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/population-and-demographic-processes-2024 |title=Population and Demographic Processes in 2024 |date=29 April 2025|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Republic of the Congo}}
| {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |title=Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024 |archive-date=28 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228082210/https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Paraguay}}
| {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|9 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/Presentacion%20resultados%20finales%20censo.pdf |title=Resultados finales del Censo Nacional de Población y Viviendas 2022 |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=10 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005232204/https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/Presentacion%20resultados%20finales%20censo.pdf |archive-date= 2024-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Singapore}}
| {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|El Salvador}}
| {{n+p|6029976|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-nacional-resultados-censo-poblacion-vivienda-el-salvador-2024.pdf |title=Censo de Población y Vivienda El Salvador 2024 |publisher=Government of El Salvador |access-date=27 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214081548/https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-nacional-resultados-censo-poblacion-vivienda-el-salvador-2024.pdf?download=1 |archive-date=14 February 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Denmark}}
| {{n+p|6002420|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=11 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}}
|-
| {{flag|Finland}}
| {{n+p|5645651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref name=&quot;pxnet2.stat.fi&quot;&gt;{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=19 August 2025 |archive-date=22 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Åland]].}}
|-
| {{flag|Norway}}
| {{n+p|5606944|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=21 May 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Svalbard]].}}
|-
| {{flag|Lebanon}}
| {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Palestine}}
| {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}}
|-
| {{flag|Ireland}}
| {{n+p|5458600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Slovakia}}
| {{n+p|5413813|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVFNT8JAEP01HDczy26_ji1qWyREwArdi9mWXanAtkBT5d-7NV7UoPHgHOYjeTN5bx4IWIEwsqueZFvVRu7snAv3cealfhTREDGaMEzHt4tpMroZxpkDy88Afzq_xvQ-vIvnY06ROyB-3n8AAaI0bdNuIK-Lk9wQZUhlNJHbdoC2qY97y6Yzipyao-zOA-xOqt3a6mrUDveRMKSccL4OiPSDkpSaMTdYa6Udrz_flNUaclp4WrlDRrjuE6cFKdDRhKIsSkVRY-F-lfOdby8HL0SIdl-8Q0ZxmHBvguhPYgfTMMnmwYwxDNkH4IcbC2Ugtzy8izyoB8uuUi-Qmf47O1j8UWaCMP7NGWt99Xw4iND6U5tWvbaw-g-Dmn2299mZbPVVNCXx8g36v1-r/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 June 2025 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic (SUSR) |website=slovak.statistics.sk |date=28 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|New Zealand}}
| {{n+p|5324700|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 15 May 2025 |website = stats.govt.nz |access-date = 16 May 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}}
|-
| {{flag|Costa Rica}}
| {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Oman}}
| {{n+p|5306976|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_Monthly_Statistical_Bulletin_July2025_e779298c-3cd5-438d-a3a4-6affd839613d.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: July 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 July 2025 |access-date=1 August 2025 |archive-date=2 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802225350/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_Monthly_Statistical_Bulletin_July2025_e779298c-3cd5-438d-a3a4-6affd839613d.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Liberia}}
| {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mauritania}}
| {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kuwait}}
| {{n+p|4881254|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2025 |website=www.csb.gov.kw |access-date=11 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Panama}}
| {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Croatia}}
| {{n+p|3866233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2025/en/97254 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2024 |website = podaci.dzs.hr |date = 29 August 2025 |access-date = 5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Georgia}}
| {{n+p|3704500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}}
|-
| {{flag|Eritrea}}
| {{n+p|3607000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; (see note) ||
{{efn|name=Population | Eritrea has never conducted an official government census.&lt;ref name=&quot;PHS2010_full&quot;&gt;{{cite web | title= Eritrea – Population and Health Survey 2010 | website= [[National Statistics Office (Eritrea)|National Statistics Office]], [[Fafo Institute for Applied International Studies]] |year = 2010 | url =https://www.unicef.org/eritrea/ECO_resources_populationhealthsurvey2010.pdf | access-date = 2021-03-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190606121847/https://www.unicef.org/eritrea/ECO_resources_populationhealthsurvey2010.pdf |archive-date= 2019-06-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Sources disagree about the current population:
* The UN gives an estimate of 3,502,000 for 2024.&lt;ref name=&quot;UN pop&quot;&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Cabinet of Ministers of Eritrea|Eritrea Ministry Of Information]] gives an estimate of 5.8 million for 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://shabait.com/2020/11/04/the-role-of-insurance-in-a-developing-society-a-perspective-from-the-eritrean-insurance-profession/ |title=The Role of Insurance in a Developing Society a perspective from the Eritrean insurance profession |publisher=Eritrea Ministry Of Information |website=www.shabait.com |date=4 November 2020 |access-date=26 January 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives an estimate of 6.2 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-africa-13349078 |title = Eritrea country profile |website = BBC|date = 10 May 2011 |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[US Census Bureau]] gives an estimate of 6.4 million for 2025.&lt;ref name=&quot;USCB pop&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/er |title = Eritrea |website = census.gov |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[Encyclopedia Britannica]] gives an estimate of 6,416,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/facts/Eritrea |title = Eritrea: Facts &amp; Stats |website = britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-
| {{flag|Mongolia}}
| {{n+p|3544835|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uruguay}}
| {{n+p|3499451|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 May 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www5.ine.gub.uy/documents/CENSO%202023/Poblaci%C3%B3n%20estimada,%20crecimiento%20intercensal%20y%20estructura%20por%20sexo%20y%20edad.pdf |title = Censo 2023 |website=www.ine.gub.uy |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210221121/https://www5.ine.gub.uy/documents/CENSO%202023/Poblaci%C3%B3n%20estimada,%20crecimiento%20intercensal%20y%20estructura%20por%20sexo%20y%20edad.pdf |archive-date=10 December 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}}
| {{n+p|3422000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;bhas_gov_ba&quot;&gt;{{Cite web |url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/DEM_00_2023_TB_1_BS.pdf |page=26 |title=Demografija, 2023. |date=31 October 2024 |access-date=22 May 2025 |publisher=Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina |website=bhas.gov.ba}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Puerto Rico}} (US)
| {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Annual projection&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Qatar}}
| {{n+p|3173024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population by Gender |url=https://qatar.opendatasoft.com/explore/dataset/population-by-gender/information/ |access-date=2025-07-26 |website=qatar.opendatasoft.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Armenia}}
| {{n+p|3081100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=28 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Namibia}}
| {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Lithuania}}
| {{n+p|2894548|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Jamaica}}
| {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Gabon}}
| {{n+p|2469296|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Gambia}}
| {{n+p|2422712|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 May 2024|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/downloads/142-2024-population-and-housing-census-reports |title=2024 GPHC Preliminary Report |access-date=15 July 2025 |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521051920/https://www.gbosdata.org/downloads/142-2024-population-and-housing-census-reports |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Moldova}}
| {{n+p|2381300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=12 June 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}}
|-
| {{flag|Albania}}
| {{n+p|2363314|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
|  Annual national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2025/population-of-albania-on-1st-january-2025// |title=Population of Albania on 1 Jan 2025 |access-date=21 June 2025 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Botswana}}
| {{n+p|2359609|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 March 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Population Distribution , Structure, Density and Policy Implications in Botswana |website=www.statsbots.org.bw |access-date=May 22, 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Lesotho}}
| {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Slovenia}}
| {{n+p|2130638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=1 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Latvia}}
| {{n+p|1830400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2025M07 |website=Statistikas datubāzes |access-date=15 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|North Macedonia}}
| {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guinea-Bissau}}
| {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Equatorial Guinea}}
| {{n+p|1668768|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inege.org/ |title=INEGE |website=www.inege.org |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811064049/https://inege.org/ |archive-date=11 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bahrain}}
| {{n+p|1594654|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/?refine.theme=Population&amp;disjunctive.theme&amp;sort=modified |title = Population |date = |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 31 May 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Kosovo}}
| {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}}
| 2024 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Timor-Leste}}
| {{n+p|1391221|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Estonia}}
| {{n+p|1369995|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=27 April 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}}
| {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mauritius}}
| {{n+p|1243741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2025 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=31 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Eswatini}}
| {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Djibouti}}
| {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cyprus}}
| {{n+p|966400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/en/PressRelease?id=72029 |title = Demographic Statistics 2023 |date = 15 January 2025 |website = cystat.gov.cy |access-date = 28 February 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}}
|-
| {{flag|Fiji}}
| {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Comoros}}
| {{n+p|870038|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed-comores.org/ |title=Population |website=www.inseed-comores.org |access-date=4 March 2025 |archive-date=15 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215043253/https://www.inseed-comores.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bhutan}}
| {{n+p|784043|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guyana}}
| {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Solomon Islands}}
| {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Macau}} (China)
| {{n+p|685900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Luxembourg}}
| {{n+p|681973|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2025/stn16-pop-25/stn16-2025-population-2025.pdf |title=En 2024, une croissance démographique ralentie par une faible fécondité et un recul de l'immigration |date=13 May 2025 |website=statistiques.public.lu |language=fr |access-date=13 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Montenegro}}
| {{n+p|623327|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.monstat.org/uploads/files/demografija/osnovni%20demografski%20pokazatelji/2024/Procjene%20broja%20stanovnika%20na%201.%20januar_podaci.xlsx
| title=Procjene broja stanovnika na 1. januar|website=MONSTAT}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Suriname}}
| {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flagicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]] [[Western Sahara conflict|(disputed)]]
| {{n+p|600904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malta}}
| {{n+p|574250|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2024/ |title = World Population Day: 11 July 2024 |date = 10 July 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 12 February 2025 |archive-date = 6 November 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241106141710/https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2024/ |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Maldives}}
| {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024 |archive-date = 24 May 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250524040635/https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cape Verde}}
| {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Northern Cyprus}}
| {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}}
|-
| {{flag|Brunei}}
| {{n+p|455500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belize}}
| {{n+p|417634|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population (July 2025) |website=Statistical Institute of Belize|date= |url=https://sib.org.bz/ |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bahamas}}
| {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iceland}}
| {{n+p|391810|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-2nd-quarter-2025/ |title=The population grew by 1,810 in the second quarter of 2025 |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=1 August 2025 |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Transnistria}}
| {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}}
|-
| {{flag|Vanuatu}}
| {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot;&gt;{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|French Polynesia}} (France)
| {{n+p|279500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ispf.pf/ |title=Population |website=www.ispf.pf/ |access-date=15 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|New Caledonia}} (France)
| {{n+p|264596|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Barbados}}
| {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| Official estimate | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Abkhazia}}
| {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Abkhazia note}}}}
|-
| {{flag|São Tomé and Príncipe}}
| {{n+p|209607|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=15 July 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Samoa}}
| {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}}
| Census 2021&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION &amp; HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Lucia}}
| {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands)
| {{n+p|156115|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cbs.cw/population |title=Population |date= |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Guam}} (US)
| {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Seychelles}}
| {{n+p|122729|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1806-mid-2025-estimated-resident-population/download |title = MID 2025 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=31 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kiribati}}
| {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
| {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Grenada}}
| {{n+p|109021|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2021|abbr=on}}
| Preliminary Census results&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PRELIMINARY 2021 Grenada, Carriacou and Petite Martinique National Housing and Population Census Results |url=https://stats.gov.gd/wp-content/uploads/2025/04/2021-National-Housing-Population-Census-Results-Latest-PRELIMINARY.pdf |access-date=2026-03-06 |language=en}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Aruba}} (Netherlands)
| {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Micronesia}}
| {{n+p|105564|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.fm/wp-content/uploads/2023/12/Population-Projections-2020-2025.xlsx |title=Population Projections 2020-2025 |date= |publisher=FSM Statistics |access-date=5 August 2025 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Antigua and Barbuda}}
| {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Jersey}} (UK)
| {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tonga}}
| {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &amp;#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Andorra}}
| {{n+p|88306|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&amp;N2=605&amp;N3=606&amp;DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=19 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|U.S. Virgin Islands}} (US)
| {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cayman Islands}} (UK)
| {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Isle of Man}} (UK)
| {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Dominica}}
| {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK)
| {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bermuda}} (UK)
| {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Greenland}} (Denmark)
| {{n+p|56542|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;version=202501&amp;sc=BE&amp;subthemecode=O1&amp;colcode=O |title=Population decreased by 157 in 2024 |date= |publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=12 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|South Ossetia}}
| {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{South Ossetia-note}}}}
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Faroe Islands}} (Denmark)
| {{n+p|55042|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=12 June 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=12 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Kitts and Nevis}}
| {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Turks and Caicos Islands}} (UK)
| {{n+p|50894|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2024 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=27 February 2025 |archive-date=18 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218080121/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|American Samoa}} (US)
| {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Northern Mariana Islands}} (US)
| {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Marshall Islands}}
| {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands 2021 Census Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18:07:37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application/pdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Sint Maarten}} (Netherlands)
| {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Liechtenstein}}
| {{n+p|40900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 December 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|British Virgin Islands}} (UK)
| {{n+p|39471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| UN estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=24 March 2025 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Monaco}}
| {{n+p|38423|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Gibraltar}} (UK)
| {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|San Marino}}
| {{n+p|34132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=31 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{Flagicon image|Local flag of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France)
| {{n+p|31496|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290617?sommaire=8290669 |title=Populations de référence 2022 |website=www.insee.fr |access-date=24 March 2025 |archive-date=14 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214111240/https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290617?sommaire=8290669 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bonaire}} (Netherlands)
| {{n+p|26552|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}|| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate ||
|-
| {{flag|Palau}}
| {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}} &lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Anguilla}} (UK)
| {{n+p|16010|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Population |website=statistics.gov.ai |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cook Islands}} (New Zealand)
| {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Nauru}}
| {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Wallis and Futuna|variant=local}} (France)
| {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}}
| 2023 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tuvalu}}
| {{n+p|10643|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|12 December 2022|abbr=on}}
| 2022 Census&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |title=Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report |date=March 2025 |publisher=Pacific Community |isbn=978-982-00-1617-0 |location=Noumea Cedex, New Caledonia |language=en |access-date=2025-09-08 |archive-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410164531/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410164531/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |date=2025-04-10 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Barthélemy|variant=local}} (France)
| {{n+p|10562|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France)
| {{n+p|5819|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK)
| {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Montserrat}} (UK)
| {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Falkland Islands}} (UK)
| {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = 2021 Census – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Norfolk Island}} (Australia)
| {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saba}} (Netherlands)
| {{n+p|2158|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Christmas Island}} (Australia)
| {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Niue}} (New Zealand)
| {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}}
| 2022 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}}
&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Tokelau}} (New Zealand)
| {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}}
| 2019 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Vatican City}}
| {{n+p|882|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official figure&lt;ref name=&quot;va&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=31 December 2024 |website=www.vaticanstate.va |language=it}}&lt;/ref&gt; || {{efn|882 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.&lt;ref name=va/&gt;}}
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia)
| {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Pitcairn Islands}} (UK)
| {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands|access-date=18 July 2024 |date=2023}}&lt;/ref&gt;||

|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون]]
[[زمرو:ماتحت علائقن جي فهرستون]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>oeeaqdn6xjnsyfy3wbr45g9xh0gw1sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7474</id>
    <revision>
      <id>424930</id>
      <parentid>417687</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>اسٽائيل کي بهتر ڪيو غلطيون مٽايون</comment>
      <origin>424930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7817" sha1="cnc5oskpsi6294r1hl2i7712ats7nts" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا
| logo             = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]]
| logo_size        = 50%
| logo_caption     = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان
| |screenshot       = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]]
| screenshot_alt   = The homepage of the English Wikipedia
| caption          = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل
| collapsible      = yes
| url              = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}}
| commercial       = نه
| type             = آن لائين ڄاڻ چيڪلو
| registration     = 	اختياري
| num_users        = {{NUMBEROFUSERS}}
| owner            = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author           = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]&lt;ref name=foundercontroversy&gt;There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that &quot;it's preposterous&quot; to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}}
* {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}}
* {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&amp;n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}}
* {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}&lt;/ref&gt;
| launch date     = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}}
| current_status      = سرگرم
| language            = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}
'''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ  رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن.

== 2016 کان 2017ع ==
هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php&lt;/ref&gt; ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''[[جوڳي اسد راڄپر]]'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ [[مهتاب احمد سولنگي]] ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔&lt;ref&gt;[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== رڪن ۽ ترميمون ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر'''
|-
! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين
|-
|
{{NUMBEROFUSERS}}
||
[[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] 
|| 
157
|| 
{{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]]
|}
&lt;/center&gt;

== سنگ ميل ==
* [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. 
* [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا.

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]]
* {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ]
* [[وڪيپيڊيا زيرو]]

[[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>cnc5oskpsi6294r1hl2i7712ats7nts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424931</id>
      <parentid>424930</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 2016 کان 2017ع */</comment>
      <origin>424931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7809" sha1="4dbc67y67rpvbqtzhvldns1o7kqf9gx" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا
| logo             = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]]
| logo_size        = 50%
| logo_caption     = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان
| |screenshot       = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]]
| screenshot_alt   = The homepage of the English Wikipedia
| caption          = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل
| collapsible      = yes
| url              = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}}
| commercial       = نه
| type             = آن لائين ڄاڻ چيڪلو
| registration     = 	اختياري
| num_users        = {{NUMBEROFUSERS}}
| owner            = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author           = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]&lt;ref name=foundercontroversy&gt;There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that &quot;it's preposterous&quot; to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}}
* {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}}
* {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&amp;n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}}
* {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}&lt;/ref&gt;
| launch date     = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}}
| current_status      = سرگرم
| language            = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}
'''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ  رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن.

== 2016 کان 2017ع ==
هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php&lt;/ref&gt; ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔&lt;ref&gt;[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== رڪن ۽ ترميمون ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر'''
|-
! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين
|-
|
{{NUMBEROFUSERS}}
||
[[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] 
|| 
157
|| 
{{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]]
|}
&lt;/center&gt;

== سنگ ميل ==
* [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. 
* [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا.

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]]
* {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ]
* [[وڪيپيڊيا زيرو]]

[[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>4dbc67y67rpvbqtzhvldns1o7kqf9gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دادو ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9578</id>
    <revision>
      <id>425169</id>
      <parentid>423513</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88676" sha1="nzk0cav4grp3eisndo53qji0f9u3wd8" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name               = دادو ضلعو
| official_name      = 
| native_name        = {{hlist|ضلعو دادو|{{nq|ضلع دادو}}}}
| native_name_lang   = 
| settlement_type    = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] [[سنڌ]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                 = infobox
| total_width            = 280
| image_style            = border:1;
|perrow                 = 2/1
| image1                 = Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora and mosque 01.jpg
| caption1               = [[ميان يار محمد ڪلھوڙو جو مقبرو]] 
| image2                 = Peak point of Gorakh Hill.jpg
| caption2               = [[گورک ھل اسٽيشن پوائنٽ ]]
| image3                 = Dadu_District.jpg
| caption3               = [[دادو ضلعي جو نقشو]]
}}
| image_map               = 
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{coord|26.63|67.57|region:PK_type:Dadu District|display=inline,title}}
| pushpin_map             = Sindh# Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type   =[[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2  = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2  = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| founder            = [[برطانوي راج]]
| seat_type          = [[هيڊڪوارٽر]]
| seat               = [[دادو شھر]]
| government_footnotes = 
| government_type    = ضلعي انتظاميه
| leader_party       = 
| leader_title       = [[ڊپٽي ڪمشنر]]
| leader_name        = ايس مرتضيٰ علي شاهه
| leader_title1      = تڪ
| leader_name1       = [[قومي اسيمبلي جو تڪ 227]]&lt;br /&gt;[[قومي اسيمبلي جو تڪ 228]]
| leader_title2      = ضلعي صحت آفيسر
| leader_name2       = 
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 7866
| population_as_of   = [[پاڪستان جي مردم شماري 2023|2023]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS_Census2017&quot;&gt;{{cite web
|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 1
|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/census_2017_tables.pdf
|publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
|access-date=2025-07-16
|format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 1742307
| population_density_km2 = 221.50
| population_urban   = 439034 (25.20%)
| population_rural   = 1,303,286
| demographics2_title1 = شرح خواندگي
| demographics2_info1 = {{
bulleted list|
'''ڪل:'''&lt;br /&gt;47.13% |
'''مرد:'''&lt;br /&gt;55.26% |
'''عورتون:'''&lt;br /&gt;38.70%
}}
| timezone1          = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1        = +05:00
| timezone1_DST      = [[ڏينهن جي بچت وارو وقت]] ''لاڳو ناهي''
| utc_offset1_DST    = 
| postal_code_type   = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|76330]]
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ٽيليفون ڪوڊ]] (علائقائي ڪوڊ)
| area_code          = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|025]]
| iso_code           = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| established_title  = قيام
| established_date   = {{Start date and age|1931}}
| parts_type         = انتظامي سب ڊويزنون
| parts_style        = coll,para
| parts              = 04
| p1                 = '''دادو تعلقو'''&lt;br /&gt;'''جوهي تعلقو'''&lt;br /&gt;'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو'''&lt;br /&gt;'''ميهڙ تعلقو'''
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = 
| blank1_name_sec1   = 
| blank1_info_sec1   = 
| demographics1_title1 = مکيه ٻولي
| demographics_type2 = خواندگي
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻن لحاظ سان، مردم شماري ٢٠٢٣، سنڌ}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي]]
| website            = 
}}

'''دادو ضلعو''' ({{lang|sd|{{Nastaliq|ضلعو دادو}}}}, '''Dadu District''') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] آهي. هن ضلعي جو مرڪز [[دادو شهر]] آهي. دادو ضلعو سنه 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hotfm.com.pk/page.php?id=150|title=About Dadu|website=hotfm.com.pk|access-date=2019-08-11|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331094249/http://hotfm.com.pk/page.php?id=150|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/district/dadu/index_dadu.php|title=District Courts of Sindh|website=www.districtcourtssindh.gos.pk|access-date=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811055652/https://www.districtcourtssindh.gos.pk/district/dadu/index_dadu.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جڏهن [[ڪراچي ضلعو]] مان ڪوٽڙي ۽ ڪوھستان محل (بعد ۾ [[ڄامشورو ضلعو]]) جا تعلقا، ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] مان ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، دادو، جوهي ۽ سيوهڻ جا تعلقا گڏ ڪري نئون ضلعو ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Campus Dadu |access-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719160512/http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |archive-date=2014-07-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

سنہ 2004ع ۾ ضلعي جي ڏکڻ واري حصي مان ڪجهہ تعلقا الڳ ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/377011|title = Four new districts created in Sindh| year = 2004|access-date=26 December 2016}}&lt;/ref&gt; هن ضلعي جون حدون سنڌ جي چار ضلعن سان ملن ٿيون: [[ڄامشورو ضلعو]]، [[نوشهروفيروز ضلعو]]، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.politicpk.com/dadu-district-uc-list-mna-mpa-seats-دادو-ضلع-کی-یونین-کونسلز|title=Dadu district uc list mna mpa seats|access-date=2026-03-10|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222055402/https://www.politicpk.com/dadu-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
دادو ضلعي ۾ مکيه ٻوليون [[سنڌي ٻولي]]، [[بلوچي ٻولي]] ۽ [[اردو ٻولي]] آهن. ضلعي جا مشهور سياحتي هنڌن ۾ [[گورک هل]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] شامل آهن. هي ضلعو تاريخي، زرعي، معاشي ۽ قدرتي لحاظ کان وڏي اهميت رکي ٿو۔ دادو ضلعو پنهنجي زرخيزي زمين، [[منڇر ڍنڍ]]، [[گورک هل]]، قدرتي وسيلن، مالونداري ۽ روايتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ 
 

[[فائل:Gaj River.jpg|thumb|220px|left|upright=4|گاج ندي يا نئن]]

[[فائل:Dadu Canal (Near Panj More) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|220px|left|upright=1 |دادو ڪئنال]]

[[File:Pakistan - Sindh - Dadu.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ دادو ضلعي جو مقام]]

==دادو جي تاريخ==
دادو ضلعي جو قيام 1931 ۾ ٿيو. ان وقت دادو ، ميھڙ، [[خيرپور ناٿن شاھ تعلقو|خيرپور ناٿن شاھ]]، [[جوھي تعلقو|جوھي]] ۽ [[سيوھڻ تعلقو|سيوھڻ]] تعلقا [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] کان ڌار ڪري  ۽ [[ ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]، [[ ٿاڻو بولا خان تعلقو|محال ڪوهستان]] ۽ [[ڄامشورو تعلقو|ڄامشورو]] ڪراچي ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو دادو ٺاھي ان جو صدرمقام دادو شھر کي بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |accessdate=2018-12-03 |archive-date=2014-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719160512/http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Dadu :: District {{as written|Gover|ment [sic]}} Dadu |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/ |access-date=2024-08-02 |website=executivedistrictofficercdd.webnode.page}}&lt;/ref&gt;
2004 ۾ وري [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]، سيوھڻ، [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]]، [[ڀان سيدآباد تعلقو|ڀان سيدآباد]] تعلقن کي ڌار ڪري نئون ضلعو [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ٺاھيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/377011|title = Four new districts created in Sindh| year = 2004|access-date=26 December 2016}}&lt;/ref&gt;


دادو ضلعي جو پهريون ڪليڪٽر '''[[رائي بھادر جگت سنگھ]]''' هو۔ ڪليڪٽرٽ جي عمارت 1931ع ۾ تعمير ڪئي وئي۔ لوڪل بورڊ 18 اپريل 1933ع تي باقاعدي طور ڪم شروع ڪيو ۽ ان جو پهريون صدر '''[[خان بھادر محمد پريل خان ڪلهوڙو]]''' هو۔ دادو ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن (جهڙوڪ [[سيوھن]]، [[جوهي]] ۽ [[ميهڙ]] وغيره) جي تاريخي اهميت بنيادي طور ٻن سببن جي ڪري رهي آهي۔ پهريون سبب اهو هو ته اهي علائقا [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي حڪمرانن جي سياسي حدن جي وچ واري سرحدي پٽي طور ڪم ڪندا هئا۔ ٻيو سبب اهو ته دادو [[سنڌو درياھ]] جي ڪناري سان هلندڙ ڪارواني واپاري رستن تي واقع هو، جتان ڪاروان گذرندا هئا۔
دادو ضلعي جو [[خدا آباد (دادو)|خدا آباد]] ڳوٺ 1768ع تائين [[ڪلهوڙا خاندان]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو۔ ضلعي ۾ واپار جو هڪ مشهور نظام “هنڊي” هو۔ علائقي جي ماڻهن جي آمدني جو بنيادي ذريعو زراعت ۽ مال پالنا هئا۔
آزادي کان پوءِ هندو برادري سان تعلق رکندڙ ڪيترائي ماڻهو [[ڀارت]] ڏانهن لڏي ويا ۽ انهن جون ملڪيتون انهن مسلمانن کي ڏنيون ويون جيڪي ڀارت مان لڏي آيا هئا۔ بعد ۾ انهن مان گهڻن ماڻهن پنهنجي دعوائن جي تڪميل کان پوءِ اهي ملڪيتون وڪرو ڪري ڇڏيون۔ حقيقت ۾ دادو ضلعي جي ترقي گهڻو ڪري پاڪستان جي آزادي کان پوءِ شروع ٿي۔ [[انڊس ھاء وي]] به آزادي کان پوءِ تعمير ڪئي وئي۔ 1991ع کان وٺي 14 ڊسمبر 2004ع تائين دادو [[سنڌ]] جو سڀ کان وڏو ضلعو رهيو۔ ان کان پوءِ 13 ڊسمبر 2004ع تي ان کي ورهائي نئون ضلعو [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو۔ هن وقت دادو ضلعي ۾ چار تعلقا شامل آهن: [[دادو تعلقو]]، [[جوهي تعلقو]]، [[ميهڙ تعلقو]] ۽ [[خيرپور ناٿن شاھ تعلقو]]۔

=== قيام وقت لاڙڪاڻي ضلعي مان مليل سب ڊويزن ===

# [[دادو تعلقو|دادو تعلقو]]
# [[ڪڪڙ تعلقو (سنڌ)|ڪڪڙ تعلقو]] ([[خيرپور ناٿن شاهه]])
# [[ميھڙ تعلقو]]
# [[جوهي تعلقو]]

=== قيام وقت ڪراچي ضلعي مان مليل سب ڊويزن ===

# [[سيوهڻ|سيوهڻ تعلقو]]
# [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙي تعلقو]]
# [[ٺاڻو بولا خان تعلقو|محل ڪوهستان تعلقو]]

=== تاريخي ماڳ مڪان===
دادو ضلعي ۾ لوھ يا ڪنجهي جي دور، [[آمري (قديم آثار)]] تهذيب، ميهي، قلي، [[موهن جو دڙو ]] تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا بيشمار آثار آهن. مشهور بنگالي آرڪيالاجسٽ [[اين. جي. مجمدار]] دادو ضلعي ۾ ڪيترائي قديم ماڳ مڪان ڳولي لڌا. [[منڇر ڍنڍ]] لڳ [[لھري جو ماڳ]]، [[پير لاکيو]]، [[گورانڊي جو دڙو]]، [[غازي شاهه جو دڙو]] يا گاجي شاھ جو دڙو، [[علي مراد جو دڙو]] (ڪلوئي جو دڙو)، لوهم جو دڙو، ماڻڪ دڙو (ماڻڪتارو)، [[واهي پانڌي]] (ڪوٽيرو دڙو) قديم ترين ماڳ آهن.&lt;ref&gt;[[اين. جي. مجمدار]]، [[سنڌ ۾ کوجنا (آثار قديم)|ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ]]، انڊس پبليڪيشن [[ڪراچي]]. [[1931ع]]&lt;/ref&gt; دادو جي [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] جابلو پٽيءَ ۾ جبلن يا ٽڪرن جي پئنلن تي [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري|جبلن تي قديم نقش نگاري]] جا ڪيترائي ماڳ آهن. انهن چٽن جي ماڳن ۾ هندو مذهب. [[ٻُڌ ڌرم]] ۽ [[زرتشت مذهب]] جي مذهبي علامتن سان گڏ برهمڻ لِپيءَ ۾ اکر به اُڪريل آهن&lt;ref&gt;ڪتاب [[ڪاڇو هڪ اڀياس]]، ليکڪ [[عزيز ڪنگراڻي]]،[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]، 2009ع&lt;/ref&gt;.  چچنامي موجب هي علائقو ٻُڌيه پرڳڻو هو. انڪري [[دادو ضلعي ۾ ٻُڌمت جا ٺلھ]] به ڪيترائي آهن. [[ٺلھ ڇني]]، [[ٺلھ ڳوٺ ڪنگراڻي]]، ٺلھ ڳوٺ وارو ٺلھ جيڪو موجوده [[ٺلھ گولو فقير]]، دودو ٺلھ. [[جوهي]]ءَ وارو ٺلھ، [[شو مندر جوهي]] [[گورک]] رستي سان 35 اسٽاپ وارو ٺلھ [[ٺلھ هيرو خان]]، مزار ڀرڳڙي وارو ٺلھ ۽ فريدآباد لڳ ٺلھ مارو ذڪر لائق آهن. تاريخي قبرستانن ۾ [[گاجي شاھ وارو قبرستان]]، ڇني وٽ شهڪ فقير شاهاڻي ۽ شهداد کوسي جو قبرستان، علي مراد شاهاڻي لڳ قبرستان، [[جنگو خان جمالي]] جو قبرستان، [[احدي فقير جو قبرستان]]، ڳوٺ ٺُلھ وٽ شاهان فقير جو قبرستان، جوهي لڳ قلندراڻي لغارين ۽[[مريداڻي جمالين جو قبرستان]]،[[يارو فقير ريڍار]] جو قبرستان، آدماڻي لغارين جو قبرستان، ڏاتي فقير لغاري جو قبرستان، هيروخان جو قبرستان، مريد ديرو وارو قبرستان، مير اليار جو قبرستان، [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جو قبرسان، خانپور ۾ پرياڻي پيرن جو قبرستان، راڄو ديرو وٽ لشڪر لغاري جو قبرستان، [[آراڙوجو قبرستان]]، حاجي خان لڳ لغارين جو قبرستان پٽ سليمان ۽ وڇي پٽ جا قبرستان ذڪر لائق آهن. منن قبرستانن جي ديوارن تي چٽسالي (پينٽنگ) به ٿيل آهي. زرتشتي مذهب جي آثارن ۾ [[اسماعيل فقير جو ماڳ]] ۽[[واهي پانڌي ۾ قديم قبرون]] جيڪو رومين جي قبرن سان مشهور ماڳ اهم آهن. دادو ضلعي ۾[[سيد گاجي شاھ]]، [[شاھ پنجو]]، [[سعدي موساڻي جي مزار|سعدي موساڻي]]، ڪيهر شاھ، آندل شاھ، بخاري. [[بکر شهيد جي مزار| بکر شھيد]]، [[جادو فقير شهيد جي مزار| جادوي شهيد]]، [[بھليل شاھ جي مزار|بھليل شاھ]] جون درگاهون به آهن.&lt;ref&gt;دادو ائٽ گلينس، مرتب: ڊاڪٽر نياز عباسي (سهڪاري مرتب: [[عزيز ڪنگراڻي]]). ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ دادو. 2011ع&lt;/ref&gt;
=== قدامت ===
دادو ضلعي ۾ غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، [[منڇر ڍنڍ]] کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، [[موهن جو دڙو]] جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، [[ميسوپوٽيميا]]، [[ سميري تھذيب|سمير]]، [[ بابلي تھذيب|بابلي تهذيبن]] ۽ ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. [[ايم ايڇ پنهور]] پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. [[ٻُڌ ڌرم]]  يا [[ٻڌمت]] جا آثار، [[زرتشت]] آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن.

=== قديم وسنديون ===
دادو ضلعي ۾ [[ڪارو ڪوٽ، دادو|ڪارو ڪوٽ]]، [[واهي پانڌي]]. [[ڳوٺ علي مراد ڳاھا|علي مراد، ڳاها]]، [[جوهي]]، [[غازي شاھ، دادو| غازي شاھ]]. [[ميان جو ڪوٽ، دادو| ميان جو ڪوٽ]]، [[ڊرگھ بالا، دادو| ڊرگھ بالا]]، سم، ٽوڙ، [[ڳاڙهي، دادو|ڳاڙهي]]، [[ڳڙهي سومرو، دادو| ڳڙھي سومرو]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]]، [[پٽ گل محمد]]، [[راڄو ديرو، دادو|راڄو ديرو]]، [[مريد ديرو، دادو| مريد ديرو]]، [[ڦلجي]]، [[قصبو، دادو| قصبو]]، هيرو خان، [[ٽنڊو رحيم ، دادو|ٽنڊو رحيم]]، [[ڇني، دادو| ڇني]] قديم ترين بستيون آهن.

==جاگرافي ==
دادو [[برطانوي هندستان]] واري دور ۾ تعلقي جي حيثت ۾ اول ضلعي [[ڪراچي]] ۽ پوءِ [[لاڙڪاڻو ضلعو|ضلعي لاڙڪاڻي]] ۾ شامل هو. [[1931ع]] ۾ دادو کي ضلعو بڻايو ويو. دادو ضلعي جي اُتر ۾ [[ضلعو لاڙڪاڻو]]، اوڀر ۾ [[سنڌو درياھ]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو]]، اولهه ۾ کيرٿر ٽاڪرو سلسلو ۽ بلوچستان جو [[خضدار ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ ڊسمبر [[2004ع]] ۾ دادو کي ڪوري  نئون ٺاهيل [[ڄامشورو ضلعو]] آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Dadu.html|title=Explore Pakistan {{!}} Dadu|last=ceo@cybercity-online.net|first=ZAHID IKRAM|website=www.findpk.com|access-date=2018-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/377011|title=Four new districts created in Sindh|date=2004-12-14|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-21|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Pakistan - Sindh - Dadu.svg|thumb|left|220px|upright=0.8]]

دادو ضلعي جون حدون هن ريت آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! رخ
! حد
|-
| اوڀر
| [[نوشهروفيروز ضلعو]]
|-
| اولهه
| [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]]
|-
| اتر
| [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
|-
| ڏکڻ
| [[ڄامشورو ضلعو]]
|}

'''ڪل ايراضي:''' 7866 چورس ڪلوميٽر


=== تعلقن جي جاگرافيائي ايراضي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! نمبر
! تعلقو
! جاگرافيائي ايراضي (ايڪڙ)
! جاگرافيائي ايراضي (چورس ڪلوميٽر)
|-
| 1
| دادو
| 202,502.24
| 846
|-
| 2
| جوهي
| 899,838.35
| 3509
|-
| 3
| ميهڙ
| 265,640.24
| 928
|-
| 4
| خيرپور ناٿن شاهه (KN Shah)
| 280,323.26
| 2580
|-
! ڪل
! 
! 1,648,305.29
! 7866
|}


{|
|-
|{{climate chart
|  دادو ضلعو
| 7| 26| 1
| 10| 30| 24
| 16| 38| 5
| 24| 46| 17
| 29| 46| 10
| 30| 48| 19
| 28| 40| 5
| 28| 38| 19
| 27| 43| 59
| 22| 41| 3
| 15| 35| 1
| 10| 27| 1
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

{{Location map|Pakistan |float = right  |width=220 | caption = پاڪستان جي نقشي ۾ دادو جي بيھڪ | label = دادو ضلعو|position=right|background=white|lat=26.87326|long=67.50895}}

== آبادي جا انگ اکر ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|13716|1961|19142|1972|30184|1981|39298|1998|102,550|2017|171,191|2023|188,317|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:&lt;ref&gt;{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1 |publisher=[[پاڪستان ادارو شماريات]] |access-date=2026-03-05 |archive-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723012012/https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

[[پاڪستان جي مردم شماري 2023]] موجب [[دادو شهر]] جي آبادي 188,317 هئي۔

1998 جي آدمشماري مطابق دادو ضلعي جي 97سيڪڙو آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ آھي. باقي ٻولين ۾ 
3سيڪڙو سرائڪي ٻولي ۽ باقي بلوچي ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙ شامل آهن.

[[فائل:Saraiki region of Sindh and Balochistan.jpg|thumb|right|220px|سنڌ ۽ بلوچستان جا علائقا جتي سرائڪي ٻولي ڳالھائي وڃي ٿي.انھن ۾ دادو ضلعو بہ شامل آھي ]]
1998 جي مردم شماري ۾ ھن ضلعي جي آبادي 
16،88،818 ھئي.ھتان جي آبادي جو 79 سيڪڙو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 21 سيڪڙو شھرن ۾ رهندڙ آهي. آبادي جي پکيڙ جي لحاظ کان گھاٽائي 88.6  ماڻھو في ڪلوميٽر آهي.ھڪ گھر 5.5 ڀاتين تي مشتمل آهي. ضلعي جي 73 سيڪڙو آبادي ھڪ ڪمري واري گھرن ۾ رهي ٿي. ھن ضلعي جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.آبادي ۾ ڪلھوڙا، سولنگي، جتوئي، سومرا، شيخ، بروھي، قاضي، ملاح، پنھور، جمالي، چانڊيا، مھيسر، کوسا، ٻٽ، لغاري، ٻگھيا، شيخ، [[ڏاهري]]، سيال، لنڊ، بوزدار، جوڻيجا،[[ڪنگراڻي]]، لاشاري، برھماڻي، شاھاڻي، سيد وغيره شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+        '''دادو ضلعي جي مردم شماري جو جائزو'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt; (رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|''' آبادي '''|| {{formatnum:30184}} || {{formatnum:39298}} || {{formatnum:102550}} || {{formatnum:171191}}
|}

1998ع ۾ آبادي جي ڪثافت:''' 221.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر  
'''واڌ جي شرح:''' 2.60  
'''گهر جي اوسط ماپ:''' 5.4  
'''تعليم يافتہ ماڻھن جي شرح:''' 35.6

=

=== 1998ع جي آدمشماري موجب آبادي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! تعلقو
! مرد
! عورت
! ڪل آبادي
! واڌ جي شرح (1981–1998)
|-
| دادو
| 170375
| 157597
| 327972
| 3.34
|-
| جوهي
| 108770
| 98613
| 207383
| 1.24
|-
| ميهڙ
| 164148
| 153905
| 318053
| 2.95
|-
| خيرپور ناٿن شاهه
| 131194
| 122115
| 253309
| 2.89
|-
! ڪل
! 574487
! 532230
! 1106717
! 2.60
|}

=== ٻهراڙي ۽ شهري آبادي جي ورهاست (1998ع) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | تعلقو
! colspan=&quot;3&quot; | ٻهراڙي
! colspan=&quot;3&quot; | شهري
|-
! مرد
! عورت
! ڪل
! مرد
! عورت
! ڪل
|-
| دادو
| 113305
| 105210
| 218515
| 57070
| 52387
| 109457
|-
| جوهي
| 99541
| 89845
| 189386
| 9229
| 8768
| 17997
|-
| ميهڙ
| 137887
| 128487
| 266365
| 26261
| 25427
| 51688
|-
| خيرپور ناٿن شاهه
| 105602
| 97715
| 203317
| 25592
| 24400
| 49992
|}

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
| caption = [[دادو تعلقو]] جون ٻوليون (2023)
| value1 = 97.98
| label1 = سنڌي
| color1 = gold
| value2 = 1.34
| label2 = اردو
| color2 = green
| value3 = 0.68
| label3 = ٻيون
| color3 = darkgrey
}}

[[پاڪستان جي مردم شماري 2023]] موجب [[سنڌي ٻولي]] شهر جي غالب ٻولي آهي، جيڪا 97.98٪ آبادي ڳالهائي ٿي۔ [[اردو]] ٻي وڏي ٻولي آهي جيڪا 1.34٪ ماڻهو ڳالهائين ٿا، جڏهن ته [[سرائڪي ٻولي]] ڳالهائيندڙ تقريباً 0.36٪ آهن۔ ان کان علاوه لڳ ڀڳ 0.32٪ آبادي مختلف ٻين ٻولين سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ گهڻو ڪري [[پنجابي ٻولي]] ۽ [[پشتو ٻولي]] شامل آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: اهميت ۽ عمل |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |website=[[پاڪستان ادارو شماريات]] |access-date=2026-01-30}}&lt;/ref&gt;

==== مادري ٻولين جي ورهاست (1998ع) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! تعلقو
! سنڌي
! اردو
! پنجابي
! پشتو
! بلوچي
! سرائڪي
! ٻيون
! ڪل
|-
| دادو
| 318127
| 4558
| 3498
| 289
| 267
| 1129
| 104
| 327972
|-
| جوهي
| 205993
| 267
| 643
| 177
| 62
| 137
| 104
| 207383
|-
| ميهڙ
| 315033
| 1133
| 248
| 87
| 805
| 552
| 195
| 318053
|-
| خيرپور ناٿن شاهه
| 248806
| 731
| 3196
| 13
| 401
| 23
| 139
| 253309
|}

===دادو ضلعي جا مذھب===


{{bar box
|title=دادو ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|titlebar=#FCD116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.19}}
{{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.64}}
{{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|black|0.17}}
}}

دادو ضلعي ۾ اڪثريت جو مذهب [[اسلام]] آهي، جيڪو آبادي جو لڳ ڀڳ 99.15٪ آهي. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (جن ۾ شيڊولڊ ڪاسٽن سان تعلق رکندڙ ماڻهو به شامل آهن) آبادي جي تقريباً 0.64٪ پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ جديد دور ۾ دادو ضلعي ۾ مذهب
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;1941religion&quot;&gt;{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}&lt;/ref&gt;{{rp|51–53}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref name=&quot;2017census&quot;&gt;{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Dadu District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/084 |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}&lt;/ref&gt;
|-
![[آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]]
|231,600
|86.60%
|1,540,742
|99.37%
|1,728,209
|99.15%
|-
![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]]
|35,303
|13.20%
|8,984
|0.58%
|11,199
|0.64%
|-
!ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[بدھ مت]]، [[زرتشتي مذهب]]، [[يهوديت]]، [[سک مت]]، [[عيسائيت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل شامل آهن}}
|524
|0.20%
|664
|0.05%
|2,899
|0.17%
|-
! ڪل آبادي
! 267,427
! 100%
! 1,550,390
! 100%
! 1,742,307
! 100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر دادو، جوهي، ڪڪر ۽ ميهڙ تعلقن لاءِ آهن، جيڪي تقريباً موجوده دادو ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا.}}
|}

==== اقليتن جي آبادي (1998ع) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! برادري
! آبادي
|-
| عيسائي
| 315
|-
| هندو
| 9646
|-
| قادياني
| 634
|-
| درج ٿيل ذات
| 108
|-
| ٻيا
| 161
|-
! ڪل
! 10864
|}

==== وڏا قبيلا ====
ضلعو دادو ۾ آباد اهم قبيلن ۾ [[جمالي]]، [[جتوئي[[، [[کوسا]]، [[لغاري]]، [[مھيسر]]، [[ٻٽ]]، [[ٻٻر (ذات)|ٻٻر]]، [[چانڊيا]]، [[رند]]، [[ڏيپر]]، [[جانوري]]، [[پنھور]]، [[ملاح]]، [[سولنگي]]، [[شاهاڻي]]، [[خشڪ]]،  [[برھماڻي]]، [[شيخ]]، [[ميمڻ]]، [[منگي]]، [[ڪلھوڙا]]، [[جوڻيجا]]، [[سومرا]]، [[ٻگھيا]]، [[ڀنڊ]]، [[لنڊ]]، [[ڏيرا]]، [[سيال]] ۽ [[کھڙا]]، [[لاکير]] شامل آهن۔


== معيشت ۽ روزگار ==
ضلعو دادو جي اڪثريت آبادي ٻهراڙي سان تعلق رکي ٿي ۽ زراعت سان وابسته آهي۔ شهرن ۾ ڪاروباري موقعا موجود آهن، جڏهن⁠تہ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر]] جي رهواسي پوک ڪري گذران ڪن ٿا۔ [[منڇر ڍنڍ]] جي انهيءَ حصي ۾، جيڪو [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۾ اچي ٿو، ملاھ برادري مڇيگيري وسيلي روزي ڪمائي ٿي۔ مقامي بيان موجب ضلعي جي تقريباً 20 سيڪڙو آبادي وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جي ملازمتن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿي۔

=== زراعت ===
دادو ضلعي جي زرعي زمينن کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويو آهي:

# بئراج زون
# سيلابي علائقو (ڪچو)
# برساتي علائقو (ڪچو)

ضلعو [[سکر بئراج]] جي پاڻي سان آباد ٿئي ٿو۔ هتي ٻه وڏا واهه آهن:
* [[رائس ڪينال]]
* [[دادو ڪينال]]

زراعت، جيئن سنڌ جي ٻين حصن ۾، هتي به آمدنيءَ جو وڏو ذريعو آهي۔ هتي خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جا فصل پوکيا وڃن ٿا۔ مکيه فصلن ۾: ڪڻڪ، چانور، ڪپهه،  ڪمند، مڪئي، جو، داليون، جوئر، ٻاجھري، چڻا، تر جا  تيلي فصل شامل آهن.

'''ڪل پوکيل ايراضي:''' 193,779 ايڪڙ

==== زرعي زمين جي استعمال جا انگ اکر (ايڪڙن ۾) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! نمبر
! شمارياتي مد
! ميهڙ
! خيرپور ناٿن شاهه
! دادو
! جوهي
! ڪل
|-
| 1
| ڪل جاگرافيائي ايراضي
| 229312
| 638182
| 195865
| 899838
| 1963197
|-
| 2
| رپورٽ ڪيل ايراضي
| 229312
| 638182
| 195865
| 699838
| 1763197
|-
| 3
| ڪل زيرِ ڪاشت ايراضي
| 145544
| 158507
| 138862
| 330930
| 2083743
|-
| 4
| خالص پوکيل ايراضي
| 85845
| 102350
| 95110
| 46608
| 329913
|-
| 5
| هاڻوڪي غيرآباد (فيلو)
| 59599
| 56152
| 43092
| 284322
| 443165
|-
| 6
| پوکيل ايراضي
| 90770
| 117870
| 96910
| 48348
| 353898
|-
| 7
| هڪ کان وڌيڪ ڀيرا پوکيل ايراضي
| 4925
| 15520
| 11140
| 1740
| 33325
|-
| 8
| ڪل بغير پوکي واري ايراضي
| 83868
| 520082
| 570035
| 96092
| 1270077
|-
| 9
| پوکي لائق پر بنجر
| 75174
| 39407
| 25512
| 20172
| 160265
|-
| 10
| ٻيلا
| 4661
| 11805
| 21265
| —
| 37731
|-
| 11
| زمين جيڪا پوکي لائق ناھي 
| 24737
| 480675
| 28716
| 498920
| 1033048
|}

==== زرعي توسيع ۽ ٻوٽن جي حفاظت ====
زرعي توسيع شعبي جا بنيادي مقصد ٻن حصن ۾ ورهايل هئا:

# زرعي توسيعي ڪم
# ٻوٽن جي حفاظت

==== زرعي توسيعي ڪم ====
هن شعبي جو بنيادي ڪم پوک جي تياريءَ کان وٺي فصل جي ڪٽائيءَ تائين بهتر ٽيڪنالاجي اختيار ڪرائي زرعي پيداوار وڌائڻ هو۔ ڀاڻ جي صحيح استعمال، آبپاشي، بهتر ٻج، ۽ فصلن جي مناسب چونڊ بابت زميندارن کي هدايتون ڏنيون وينديون هيون۔ فيلڊ اسسٽنٽ، زرعي آفيسر، ڊپٽي ضلعي آفيسر ۽ ضلعي آفيسر گڏجي ڪپهه، ڌان، ڪمند، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصلن جي پيداوار وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندا هئا۔
ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران فيلڊ ٽريننگون، زميندارن جي ڏينهن ۽ زرعي سئنيما شو پڻ منعقد ڪيا ويندا هئا۔

=== صنعت ==}
==== وڏيون صنعتون ====
* [[دادو شوگر ملز]]، [[پيارو ڳوٺ]]

==== وچوليون صنعتون ====
* جمالي ڪپهه فيڪٽري
* چنّا ڪپهه فيڪٽري

==== ننڍيون صنعتون ====
ميهڙ تعلقي ۾ چانورن جون ملون اهم آهن۔ هيٺ ڪجهه اهڙين ملن جا نالا ۽ روزگار جي سطح ڏنل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! نمبر
! اداري جو نالو ۽ پتو
! روزگار جي سطح
|-
| 1
| عبد الحميد جتوئي رائس ملز، بيٽو روڊ، ميهڙ
| 34
|-
| 2
| علي انور (سڪندر) رائس ملز، باءِ پاس روڊ، ميهڙ
| 32
|-
| 3
| علي گوهر رائس ملز، تعلقو ميهڙ
| 29
|-
| 4
| عبد الستار رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ
| 50
|-
| 5
| علي مردان شاهه رائس ملز، سٽي روڊ، ميهڙ
| 35
|-
| 6
| الله ڏنو (يسراب) رائس ملز، سٽي روڊ، ميهڙ
| 33
|-
| 7
| علي گوهر (مهران) رائس ملز، گاهي ماهيسر روڊ، ميهڙ
| 28
|-
| 8
| گلزار علي جتوئي رائس ملز، لاڙڪاڻو روڊ، ميهڙ
| 39
|-
| 9
| حيدر بخش جتوئي رائس ملز، سنڌ لائن آفيس ڀرسان، ميهڙ
| 24
|-
| 10
| حاجي خان چانڊيو رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ
| 34
|-
| 11
| حاجي محمد سومرو (روشن شيخ) رائس ملز، باءِ پاس روڊ، ميهڙ
| 35
|-
| 12
| حاجي رفيق احمد رائس ملز، گاهي ماهيسر روڊ، ميهڙ
| 29
|-
| 13
| مختيار ديپار رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ
| 35
|}

=== قدرتي وسيلا ===
دادو ضلعو قدرتي وسيلن سان مالامال آهي۔ خاص طور تي تعلقو جوهي ۾ قيمتي پٿرن، گئس ۽ پيٽروليم جا ذخيرا ڳوليا ويا آهن۔ بي ايڇ پي ڪمپني گئس ۽ پيٽروليم جي حاصلات لاءِ پنهنجا انتظام قائم ڪيا، جڏهن⁠تہ هڪ ٻي پرڏيهي ڪمپني '''ايني (ENI)''' پڻ تعلقو جوهي ۽ سهون جي سرحدي علائقي ۾ پنهنجو بنيادي اسٽيشن قائم ڪيو۔

=== واپار ۽ چيمبر آف ڪامرس ===
اسميڊا جي سهڪار سان دادو ضلعي ۾ رجسٽرڊ چيمبر آف ڪامرس قائم ٿيو۔ دادو چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽريز کان سواءِ مختلف تعلقن جي اهم شهرن ۾ به الڳ الڳ واپاري تنظيمن جو وجود رهيو آهي۔

=== ڪاروباري موقعا ===
دادو کي سنڌ جو نسبتاً پٺتي پيل ضلعو بيان ڪيو ويو آهي، پر هتي ڪاروباري سرگرمين جون ڪافي امڪاني صورتون موجود آهن۔ ڪيترائي ماڻهو سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، ڪينيڊا، آمريڪا ۽ برطانيا جهڙن ملڪن ۾ روزگار اختيار ڪري پنهنجو سرمايو مقامي ڪاروبار ۾ لڳائين ٿا۔ زراعت، مالونداري، پولٽري، نرسريون، هٿ جا هنر ۽ چانورن جون ملون ضلعي جي اهم معاشي شعبن مان آهن۔

=== هٿ جا هنر ===
دادو ضلعو پنهنجي خوبصورت ۽ ثقافتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ پاڻيءَ جي کوٽ، خاص ڪري ڪڇي ۽ پهاڙي علائقن ۾، مقامي ماڻهن کي مالونداري سان گڏ هٿ جي ڪم ڏانهن به آندو آهي۔ مقامي هنرمند پنهنجي هٿن سان مختلف شيون ٺاهين ٿا ۽ انهن ۾ وڏي مهارت رکن ٿا۔

ضلعو خاص طور تي هيٺين شين لاءِ مشهور آهي:
* سنڌي ٽوپي
* رليون
* سنڌي لباس
* آرائشي ٽڪرا
* روايتي ٽڪ ڪم
* پيچ ورڪ

سنڌ جو هٿ جي هنر وارو هي ڪلسٽر صدين کان موجود آهي۔ قديم دور ۾ بادشاهه، راجا ۽ مهاراجا اهي روايتي ڪپڙا، رليون، هٿ جا پنکا ۽ ٻيون شيون ذاتي ۽ محلن جي آرائش لاءِ استعمال ڪندا هئا۔ تاريخي ذريعن مان اهو پڻ ٻڌايو وڃي ٿو ته سنڌ جي مختلف رياستن جون فوجون رليون ۽ ٻيون ڊزائين واريون شيون دشمنن وارن علائقن جي ڳجهن نقشن طور استعمال ڪنديون هيون۔ سنڌي ٽوپيون، رليون ۽ ٻيون ثقافتي شيون صدين کان مقامي سڃاڻپ جو حصو رهيون آهن۔
هن ڪلسٽر جا هنرمند اهي هنر پنهنجن وڏڙن کان سکندا رهيا ۽ نسل در نسل منتقل ڪندا رهيا۔ 1980ع کان پوءِ جڏهن غير سرڪاري تنظيمون هن شعبي ۾ آيون ته ڪجھ نون ڊزائنن ۽ شين بابت آگاهي وڌي۔ 2005ع ڌاري جڏهن حڪومت مختلف ڪلسٽرن ۾ دلچسپي ورتي ۽ احان قائم ٿيو، تڏهن دادو جي هنرمندن کي قومي ۽ بين الاقوامي معيارن بابت وڌيڪ ڄاڻ ملي، تربيت ملي ۽ انهن جي شين کي قومي ۽ عالمي مارڪيٽن تائين رسائي ملي۔

=== مالونداري ===
ضلعو دادو ۾ مالونداري معاشي لحاظ کان انتهائي اهم شعبي طور سڃاتي وڃي ٿي۔

'''مال مويشي جو تعداد'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! نمبر
! جانور
! تعداد
|-
| 1
| ڍور
| 366,350
|-
| 2
| ڀينسون
| 358,750
|-
| 3
| رڍون
| 179,190
|-
| 4
| ٻڪريون
| 563,770
|-
! 
! ڪل
! 1,468,060
|}

مالونداري کاتو ضلعي ۾ جانورن جي مالڪن ۽ فارمرن کي ويٽرنري سهولتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ لڳ ڀڳ 40 ويٽرنري ادارن ۽ موبائل خدمتن ذريعي بيمار ۽ زخمي جانورن جو علاج ڪيو ويندو آهي۔ البت سالياني ويڪسينيشن هدف حاصل ڪرڻ لاءِ ويڪسين جي کوٽ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اها ويڪسين بحالي بنياد تي حيدرآباد مان فراهم ڪئي ويندي آهي۔

=== پولٽري ترقي ===
دادو ۾ پولٽري ڊولپمينٽ آفيس 1990ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ٻهراڙي ۽ شهري علائقن ۾ پولٽري جي ترقي لاءِ نون نسلن، جهڙوڪ '''ڊاڪي''' ۽ '''مني ريڊ''' پکين، کي متعارف ڪرائڻ هو۔ پولٽري ترقياتي سرگرمين جا اهم مقصد هي هئا:

# ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ مرغيءَ جون نسلون متعارف ڪرائڻ ته جيئن مقامي / ديهي مرغيءَ جي گهٽ پيداوار واري مسئلي کي حل ڪري سگهجي۔
# بيمارين کان بچاءَ لاءِ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام بابت رهنمائي فراهم ڪرڻ۔
# ڳوٺاڻن حالتن ۾ جديد پولٽري پرورش بابت تربيتي پروگرام هلائڻ۔
# انڊن ۽ مرغي جي گوشت جي پيداوار وڌائي جانورن مان حاصل ٿيندڙ پروٽين جي في فرد استعمال ۾ اضافو ڪرڻ۔
# ڳوٺاڻن ۽ واپاري پولٽري فارمرن جي خانداني آمدنيءَ ۾ واڌ ڪرڻ۔
# پولٽري انڊسٽري جي خوراڪ، بيمارين، انتظام، اقتصاديات، مارڪيٽنگ، نسل ڪشي ۽ هيچنگ بابت تحقيق منظم ڪرڻ۔
# فارمرن، گريجوئيٽن ۽ سرڪاري عملدارن لاءِ تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ۔
# پولٽري پيداوار بابت فني ڄاڻ سڌي يا مناسب ذريعن وسيلي پهچائڻ۔
# گڏيل ڳوٺاڻن پولٽري ترقياتي منصوبن کي مدد فراهم ڪرڻ ۽ انهن جي عملدرآمد ۽ فالو اپ کي يقيني بڻائڻ۔

=== ٻيلا ===
دادو ضلعو جغرافيائي ۽ اقتصادي لحاظ کان اهم ضلعو آهي۔ ڄامشورو ضلعو ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي ڪل ايراضيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ اهو موجوده چار تعلقن تائين محدود ٿي ويو: [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]]، [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو|خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]]۔
رياستي ٻيلا صرف [[دادو تعلقو|دادو]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] ۾ موجود آهن۔ دادو ضلعي ۾ ٻيلي جي ڪل ايراضي '''17534 ايڪڙ''' آهي، جيڪا ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو تقريباً هڪ سيڪڙو آهي۔ هي ٻيلا سنڌ ٻيلا کاتي جي انتظام هيٺ آهن، سواءِ ڪنڊي باغبان ٻيلي جي، جنهن جي تقريباً 1790.4 ايڪڙ ايراضي ضلعي حڪومت ڏانهن منتقل ڪئي وئي۔

==آبھوا==

ڪوپن ڪلائميٽ جي درجابندي مطابق دادو ضلعي جي آبهوا انتهائي گرم ۽ خشڪ آهي۔ اونهاري ۾ گرمي پد تقريباً 45 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سياري ۾ اهو 5 ڊگري سينٽي گريڊ کان به هيٺ لهي سگهي ٿو۔ ضلعي جي معيشت لاءِ هي موسم زراعت جي لحاظ کان اهم آهي۔

گورک هل واري پهاڙي علائقي ۾ سياري دوران گرمي پد منفي سطح تائين به پهچي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ جون ۽ جولاءِ جهڙن مهينن ۾ به هتي پارو 20 ڊگري سينٽي گريڊ کان گهٽ رهي سگهي ٿو۔

دادو ۾ ساليانو برسات جي سراسري لڳ ڀڳ '''139 ملي ميٽر''' (5.6 انچ) ٻڌايو ويو آهي۔ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو برساتي مون سون مهينن، يعني جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر ۾ پوي ٿو۔ سڀ کان وڌيڪ برسات جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ ٿئي ٿي۔ ڊسمبر کان مارچ تائين اولهه وارن هوائن سبب لڳ ڀڳ 17 ملي ميٽر برسات پوي ٿي۔ برسات جي ورڇ ۾ وڏي تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي ۽ گهڻي ڀاڱي برسات ڪجهه تيز وسڪارن جي صورت ۾ ٿئي ٿي۔


'''آبھوا چارٽ''' 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! مهينو
! گھٽ ۾ گھٽ گرمي پد °C
! وڌ ۾ وڌ گرمي پد °C
! وسڪارو (م.م)
|-
| جنوري
| 9
| 22
| 1
|-
| فيبروري
| 11
| 26
| 24
|-
| مارچ
| 16
| 34
| 5
|-
| اپريل
| 23
| 43
| 17
|-
| مئي
| 27
| 45
| 10
|-
| جون
| 28
| 45
| 19
|-
| جولاءِ
| 26
| 37
| 5
|-
| آگسٽ
| 25
| 34
| 19
|-
| سيپٽمبر
| 25
| 38
| 59
|-
| آڪٽوبر
| 20
| 38
| 3
|-
| نومبر
| 15
| 32
| 1
|-
| ڊسمبر
| 11
| 24
| 1
|}

{{Location map
| Pakistan
| float = right
| width = 300
| caption = پاڪستان ۾ دادو جو هنڌ
| label = دادو
| position = left
| background = white
| lat_deg = 26.73287
| lon_deg = 67.77631
}}

== انتظامي ورهاست ==
قديم انتظامي ڍانچي موجب ڊيوليوشن کان اڳ ضلعي جو سربراهه ڊپٽي ڪمشنر / ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ هوندو هو۔ ڊيوليوشن کان پوءِ ضلعي سطح تي ناظم ۽ ٻين انتظامي عملدارن ذريعي مقامي نظام هلايو ويندو هو۔ هر تعلقي سطح تي تعلقو ناظم ۽ هر يونين ڪائونسل جي سطح تي الڳ مقامي انتظامي ڍانچو موجود هو۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
! انتظامي يونٽ
! تعداد
|-
| تعلقا
| 4
|-
| يونين ڪائونسلون
| 64
|-
| سرڪل
| 14
|-
| تپا
| 111
|-
| ديهون
| 351
|}

===  ضلعي دادو جا تعلقا ===

دادو ضلعي ۾ چار تعلقا آهن، جيئن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏيکاريل آهي:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-02-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thardeep.org/thardeep/Publication/PubFiles/5ow2xnrcdnsxContingency%20Plan.pdf|title=هنگامي امدادي سرگرمين جو منصوبو|date=2011|website=آفتن کان اڳواٽ بچاءُ ۽ انتظام ڪاريءَ وارو شعببو|access-date=2020-02-23|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619172719/http://www.thardeep.org/thardeep/Publication/PubFiles/5ow2xnrcdnsxContingency%20Plan.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقا&lt;ref&gt;[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن ۽ ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو آهي، پر [[پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن]] اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ ترتيب ڏئي ٿو&lt;/ref&gt;
!ايراضي
(ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!گهاٽائي
(ماڻهو/ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
(2023)
!شرح خواندگي
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[دادو تعلقو]]
|846
|508,607
|601.19
|64.39%
|-
|[[جوهي تعلقو]]
|3,509
|333,179
|94.95
|30.25%
|-
|[[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
|2,583
|379,975
|147.11
|43.42%
|-
|[[ميهڙ تعلقو]]
|928
|520,559
|560.95
|43.05%
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!نالو
!آبادي
مردم شماري 2023
!آبادي
مردم شماري 2017
!آبادي
مردم شماري 1998
|-
|[[دادو تعلقو]]
|508,607
|460,481
|327,972
|-
|[[جوهي تعلقو]]
|333,179
|294,848
|207,383
|-
|[[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
|379,975
|334,258
|253,309
|-
|[[ميهڙ تعلقو]]
|520,559
|460,679
|318,053
|}

هن ضلعي ۾ 14 سرڪل، 111 تپا ۽ 351 ديهه شامل آهن.

[[File:Dadu District.jpg|thumb|180px|left|دادو ضلعي جي تعلقن جو نقشو]]
{{clear}}

===دادو جون يونين ڪاؤنسلون===

دادو ضلعي ۾ ڪل 66 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''دادو ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''
|- 
! #
! يونين ڪاؤنسل
! #
! يونين ڪائونسل
!#
!يونين ڪاؤنسل
|-
| 1 ||[[ٻيٽو]]  || 2 ||[[گاھي مھيسر]] ||3 ||[[پوراچو]]
|-
| 4 ||[[بوٿرو]]  || 5 ||[[ٻٽ سرائي]]  || 6 ||[[سوجھرو ڳرڙ]]
|-
|  7|| [[نئون ڳوٺ]] || 8 ||[[شاھ پنجو]]  || 9 ||[[مريد لاکير]]
|-
| 10 ||[[مگسي، يو سي|مگسي]]  || 11 ||[[ڪولاچي، دادو|ڪولاچي]]   || 12 || [[منگواڻي]]
|-
|  13 ||[[قاضي عارف]]  || 14 ||[[ليٽڻ]]   || 15 ||[[بليدائي]]
|-
|  16 ||[[سعيد پور]]  || 17 ||[[خان جو ڳوٺ]]   || 18 ||[[فريد آباد]]
|-
| 19 || [[چارو، دادو|چارو]] || 20 || [[بالي شاھ]]  || 21 ||[[فتح پور]]
|-
|  22|| [[راھوجا]] || 23 ||[[پريا]]   || 24 ||[[ٿلھو]]
|-
|  25|| [[ٻگھيا]] || 26 ||[[ٻورڙي]]  ||27  ||[[ڪڪڙ، دادو|ڪڪڙ]]
|-
|  28|| [[مٺو ٻٻر]] ||29  || [[ڪنڊي چکي]] || 30 ||[[گوزو]]
|-
|   31|| [[گاڏھي]] || 32 || [[ڇوڙ قمبر]]  || 33 ||[[ڇنڊڻ]]
|-
|  34 ||[[ٻرڙا]]  || 35 || [[ٻٽڙا]]  || 36 ||[[پيارو اسٽيشن]]
|-
|  37||[[پڪو سيتا]]  ||38  ||[[پاٽ، دادو|پاٽ]]   ||39  ||[[رپ، دادو|رپ]]
|-
|  40|| [[جبيرجي]] || 41 || [[پيرتيرھو]]  || 42 ||[[موندر]]
|-
|  43|| [[مخدوم بلاول، دادو|مخدوم بلاول]] || 44 ||[[الله آباد]]  || 45 ||[[محمد ھاشم امير البحر]]
|-
|  46|| [[سيال]] || 47 || [[اميناڻي]]  || 48 ||[[پير شاھنواز]]
|-
|   49||[[خدا آباد]]  || 50 || [[ميان يار محمد ڪلھوڙو]]  || 51 ||[[مراد آباد چنا]]
|-
|   52||[[پپري]]  || 53 ||[[ٽوڙ]]   || 54 ||[[پاٽ گل محمد]]
|-
|  55|| [[ٺيڙهي جادو شھيد]] || 56 || [[ڀولجي ڳوٺ]]  || 57 ||[[ڊگھ بالا]]
|-
|  58||[[بھاولپور، دادو| بھاولپور]]  || 59 || [[پير مشائخ]]  ||60  ||[[سوارو]]
|-
| 61|| [[واھي پانڌي]] || 62 || [[ٽنڊو رحيم خان]] || 63 ||[[ڇڻي]]
|-
|64 || [[شاھ حسن]] || 65 || [[ڪمال خان]] || 66 ||[[جوھي، يو سي|جوھي]]
|}

===دادو ضلعي جون ديھون===


{| class=&quot;{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[دادو تعلقو|دادو]] {{Clear}} 
67{{Clear}}ديھون
|[[جوهي تعلقو|جوهي]]{{Clear}} 
110{{Clear}}ديھون
|[[خيرپور ناٿن شاھ]]{{Clear}}
94{{Clear}}ديھون
|[[ميھڙ تعلقو|ميھڙ]]{{Clear}} 
80{{Clear}}ديھون
|-
|[[امينياڻي ديھ، دادو|امينياڻي]]
|[[آباد ديھ، جوھي| آباد]]
|[[آباد جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آباد جاگير]]
|[[آباد-1 ديھ، ميھڙ|آباد-1 ]]
|-
|[[بڊاڻي ديھ، دادو| بڊاڻي]]
|[[الله يار ديرو ديھ، جوھي|الله يار ديرو]]
|[[آهوڙي جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آهوڙي جاگير ديھ]]
|[[آباد-11 ديھ، ميھڙ|آباد-11]]
|-
|[[باغبان ديھ، دادو|باغبان]]
|[[انگي ديھ، جوھي|انگي]]
|[[آهوڙي رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آهوڙي رعيتي]]
|[[انبر ديھ، ميھڙ|انبر]]
|-
|[[بکراڻي ديھ، دادو|بکراڻي]]
|[[آروڻي ديھ، جوھي|آروڻي]]
|[[اکر ناڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|اکر ناڙي]]
|[[باچي جاگير ديھ، ميھڙ|باچي جاگير]]
|-
|[[ٻيلو چوئي ديھ، دادو|ٻيلو چوئي]]
|[[اراڙو ديھ، جوھي|اراڙو]]
|[[بجادرپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بجادرپور]]
|[[باچي رعيتي ديھ، ميھڙ|باچي رعيتي]]
|-
|[[ڀنڊ ديھ، دادو|ڀنڊ]]
|[[بيغاري ديھ، جوھي|بيغاري]]
|[[بيد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بيد]]
|[[ٻيلاڻي ديھ، ميھڙ|ٻيلاڻي]]
|-
|[[ٻُٺ ملھو ديھ، دادو|ٻُٺ ملھو]]
|[[بھاولپور ديھ، جوھي|بھاولپور]]
|[[باليڏيرا جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باليڏيرا جاگير]]
|[[بالڪو ديھ، ميھڙ|بالڪو]]
|-
|[[بٺي ديھ، دادو|بٺي]]
|[[بکر شھيد ديھ، جوھي|بکر شھيد]]
|[[باليڏيرا رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باليڏيرا رعيتي]]
|[[بند ڳڙهي ديھ، ميھڙ|بند ڳڙهي]]
|-
|[[چنرٿ جاگير ديھ، دادو|چنرٿ جاگير]]
|[[ٻير ٻگھيو ديھ، جوھي|ٻير ٻگھيو]]
|[[بنڀڻيون ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بنڀڻيون]]
|[[ٻيلو ڀورٽي ديھ، ميھڙ|ٻيلو ڀورٽي]]
|-
|[[چنرٿ رعيتي ديھ، دادو|چنرٿ رعيتي]]
|[[ڀاشم فقير ديھ، جوھي|ڀاشم فقير]]
|[[باون ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باون ديھ]]
|[[ٻيلو سونا ٻنڊي ديھ، ميھڙ|ٻيلو سونا ٻنڊي]]
|-
|[[چوئي ديھ، دادو|چوئي]]
|[[ڀلالي شاھ ديھ، جوھي|ڀلالي شاھ]]
|[[بيگو ديرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بيگو ديرو]]
|[[ٻيٽو ديھ، ميھڙ|ٻيٽو]]
|-
|[[دادو ديھ |دادو]]
|[[بوئير ديھ، جوھي|بوئير]]
|[[ڀاڳڻو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڀاڳڻو]]
|[[ڀنڊ مري ديھ، ميھڙ|ڀنڊ مري]]
|-
|[[ڏاوڇ ديھ، دادو|ڏاوڇ]]
|[[بٺي ديھ، جوھي|بٺي]]
|[[ڀنگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڀنگر]]
|[[ڀورٽي-11 ديھ، ميھڙ|ڀورٽي-11]]
|-
|[[ڍورو دمڙيو ديھ، دادو|ڍورو دمڙيو]]
|[[چڪر ڪوٽ جوھي، خيرپور ناٿن شاھ|چڪر ڪوٽ]]
|[[ٻوري نمبر 1 ديھ، دادو|ٻوري نمبر 1]]
|[[ڀٽو ديھ، ميھڙ|ڀٽو]]
|-
|[[دوآبو ديھ، دادو|دوآبو]]
|[[چنا ديھ، جوھي|چنا ديھ]]
|[[ٻوري نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻوري نمبر 2]]
|[[بشارت ڪچڙي ديھ، ميھڙ|بشارت ڪچڙي]]
|-
|[[دُٻي جاگير ديھ، دادو|دُٻي جاگير]]
|[[چڻي ديھ، جوھي|چڻي]]
|[[ٻورڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻورڙي]]
|[[ٻوٿرو ديھ، ميھڙ|ٻوٿرو]]
|-
|[[دُٻي رعيتي ديھ، دادو|دُٻي رعيتي]]
|[[ڪوڪراڻي ديھ، جوھي|ڪوڪراڻي]]
|[[بگ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بگ]]
|[[ٻٽ سرائي ديھ، ميھڙ|ٻٽ سرائي]]
|-
|[[گھلو ديھ، دادو|گھلو]]
|[[دڀري ديھ، جوھي|دڀري]]
|[[ٻرڙا جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻرڙا جاگير]]
|[[چارو ديھ، ميھڙ|چارو]]
|-
|[[جکپڙي ديھ، دادو|جکپڙي]]
|[[دڙا ماڇي ديھ، جوھي|دڙا ماڇي]]
|[[ٻرڙا رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻرڙا رعيتي]]
|[[ڇلو ديھ، ميھڙ|ڇلو]]
|-
|[[جبيرجي ديھ، دادو|جبيرجي]]
|[[دوآبو ديھ، جوھي|دوآبو]]
|[[ٻٽڙا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻٽڙا]]
|[[ڏاڌ باراني ديھ، ميھڙ|ڏاڌ باراني]]
|-
|[[جنگ ديھ، دادو|جنگ]]
|[[ڍونڪ ديھ، جوھي|ڍونڪ]]
|[[ڇنڊڻ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڇنڊڻ]]
|[[ڊاڍر ديھ، ميھڙ|ڊاڍر]]
|-
|[[ڪلھوڙا ديھ، دادو|ڪلھوڙا]]
|[[دين پناه ديھ، جوھي|دين پناه]]
|[[چيجا پور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چيجا پور جاگير]]
|[[ڊکڻي ديھ، ميھڙ|ڊکڻي]]
|-
|[[ڪنڊي ديھ، دادو|ڪنڊي]]
|[[دهاري ڪناري ديھ، جوھي|دهاري ڪناري]]
|[[چيجا پور رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چيجا پور رعيتي]]
|[[دربو ديھ، ميھڙ|دربو]]
|-
|[[ڪچو چنرٿ ديھ، دادو|ڪچو چنرٿ]]
|[[ڊرگھ بالا ديھ، جوھي|ڊرگھ بالا]]
|[[چوکنڊي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چوکنڊي]]
|[[فريدآباد ديھ، ميھڙ|فريدآباد]]
|-
|[[ڪچو کريڙو ديھ، دادو|ڪچو کريڙو]]
|[[ڊرگھ هيٺين ديھ، جوھي|ڊگھ هيٺين]]
|[[ڏنگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڏانگر]]
|[[فريدآباد باراني ديھ، ميھڙ|فريدآباد باراني]]
|-
|[[ڪچو نصراڻي ديھ، دادو|ڪچو نصراڻي]]
|[[فيرو ديرو ديھ، جوھي|فيرو ديرو]]
|[[ڌڱاڻو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڌڱاڻو]]
|[[گاهي مھيسر ديھ، ميھڙ|گاهي مھيسر]]
|-
|[[ڪچو پمبي ديھ، دادو|ڪچو پمبي]]
|[[گاهي چارو ديھ، جوھي|گاهي چارو]]
|[[ڊوگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڊوگر]]
|[[گنجا ٺوڙھا ديھ، ميھڙ|گنجا ٺوڙھا]]
|-
|[[ڪچو پراڻو ديرو ديھ، دادو|ڪچو پراڻو ديرو]]
|[[گاجي خان ديھ، جوھي|گاجي خان]]
|[[ڊرٻ تولان ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڊرٻ تولان]]
|[[گڙڪن ديھ، ميھڙ|گڙڪن]]
|-
|[[ڪچو رپ ديھ، دادو|ڪچو رپ]]
|[[ڳاها ديھ، جوھي|ڳاها]]
|[[در محمد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|در محمد]]
|[[ڳڙهي جاگير ديھ، ميھڙ|ڳڙهي جاگير]]
|-
|[[ڪچو سيتا ديھ، دادو|ڪچو سيتا]]
|[[گورانڊي ديھ، جوھي|گورانڊي]]
|[[فتح پور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|فتح پور]]
|[[ڳڙهي رعيتي ديھ، ميھڙ|ڳڙهي رعيتي]]
|-
|[[ڪينجھر ديھ، دادو|ڪينجھر]]
|[[هئيرو خان ديھ، جوھي|هئيرو خان]]
|[[فيکراٽو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|فيکراٽو]]
|[[گونگو ديھ، ميھڙ|گونگو]]
|-
|[[کريڙو ديھ، دادو|کريڙو]]
|[[حاجي خان ديھ، جوھي|حاجي خان]]
|[[گابريجي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گابريجي]]
|[[گل محمد واھ ديھ، ميھڙ|گل محمد واھ]]
|-
|[[خاصا چانڊيا ديھ، دادو|خاصا چانڊيا]]
|[[هاليجو ديھ، جوھي|هاليجو]]
|[[ڳچل ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڳچل]]
|[[گنھرُو ديھ، ميھڙ|گنھرُو]]
|-
|[[کيڙو ديھ، دادو|کيڙو]]
|[[حسناڻي ديھ، جوھي|حسناڻي]]
|[[گاڏھي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گاڏھي]]
|[[همبار ديھ، ميھڙ|همبار]]
|-
|[[خداآباد جاگير ديھ، دادو|خداآباد جاگير]]
|[[جالاب ديھ، جوھي|جالاب]]
|[[گھارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھارو]]
|[[ڪمالپور ديھ، ميھڙ|ڪمالپور]]
|-
|[[خداآباد رعيتي ديھ، دادو|خداآباد رعيتي]]
|[[ڄامپور لنڊڪي ديھ، جوھي|ڄامپور لنڊڪي]]
|[[گھيجا پور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھيجا پور]]
|[[ڪمانگر ديھ، ميھڙ|ڪمانگر]]
|-
|[[خشڪ ديھ، دادو|خشڪ]]
|[[ڄامپور پانورڪي ديھ، جوھي|ڄامپور پانورڪي]]
|[[گھيجا پور رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھيجا پور]]
|[[ڪانڌڙا ديھ، ميھڙ|ڪانڌڙا]]
|-
|[[ڪورپور ديھ، دادو|ڪورپور]]
|[[جھلڪو ديھ، جوھي|جھلڪو]]
|[[گوزو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گوزو]]
|[[ڪڙيو قاسم شاھ ديھ، ميھڙ|ڪڙيو قاسم شاھ]]
|-
|[[مخدوم صاحب|مخدوم صاحب]]
|[[جوهي ديھ|جوهي]]
|[[عيسو ماڇي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ماڇي]]
|[[ڪسيرو ديھ، ميھڙ|ڪسيرو]]
|-
|[[ملڪاڻي ديھ، دادو|ملڪاڻي]]
|[[ڪاٺيا باراني ديھ، جوھي|ڪاٺيا باراني]]
|[[عيسو ناريجو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ناريجو جاگير]]
|[[ڪوانجھرو ديھ، ميھڙ|ڪوانجھرو]]
|-
|[[مرکپور ديھ، دادو|مرکپور]]
|[[ڪيٽي نئين ديھ، جوھي|ڪيٽي نئين]]
|[[عيسو ناريجو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ناريجو رعيتي]]
|[[ڪرڙو ديھ، ميھڙ|ڪرڙو]]
|-
|[[ماروي ديھ، دادو|ماروي]]
|[[خان واھ ديھ، جوھي|خان واهھ]]
|[[جاکرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|جاکرو]]
|[[کونڊي ديھ، ميھڙ|کونڊي]]
|-
|[[موندر ديھ، دادو|موندر]]
| [[کنڊاڻي ديھ، جوھي|کنڊاڻي]]
|[[ڪڪڙ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڪڙ]]
|[[ڪنارو ڪڪول ديھ، ميھڙ|ڪنارو ڪڪول]]
|-
|[[نصراڻي ديھ، دادو|نصراڻي]]
|[[خراچ ديھ، جوھي|خراچ]]
|[[ڪنڊي چکي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪنڊي چکي]]
|[[ڪولاچي ديھ، ميھڙ|ڪولاچي]]
|-
|[[نولکو ديھ، دادو|نولکو]]
|[[کاٽ ديھ جوھي|کاٽ]]
|[[ڪڙيو غلام الله ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو غلام الله]]
|[[ڪوٺي کوکر ديھ، ميھڙ|ڪوٺي کوکر]]
|-
|[[نورجا ديھ، دادو|نورجا]]
|[[کوھ ماڻو ديھ، جوھي|کوھ ماڻو]]
|[[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]]
|[[ڪوٺي سوڍاري ديھ، ميھڙ|ڪوٺي سوڍاري]]
|-
|[[پڪو سيتا ديھ، دادو|پڪو سيتا]]
|[[ڪور ڪلان ديھ، جوھي|ڪور ڪلان]]
|[[ڪڙيو مٺو زنگيجو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو مٺو زنگيجو رعيتي]]
|[[ڪندن ديھ، ميھڙ|ڪندن]]
|-
|[[پلھ ديھ، دادو|پلھ]]
|[[ڪور فاجو ديھ، جوھي|ڪور فاجو]]
|[[کڌر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کڌر]]
|[[لکياري ديھ، ميھڙ|لکياري]]
|-
|[[پاٽ، ديھ، دادو|پاٽ]]
|[[ڪورجا مڪ ديھ، جوھي|ڪورجا مڪ]]
|[[خيرپور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خيرپور جاگير]]
|[[لالو گھاري ديھ، ميھڙ|لالو گھاري]]
|-
|[[فاڪا ديھ، دادو|فاڪا]]
|[[ڪوٽ باجو ديھ، جوھي|ڪوٽ باجو]]
|[[کنڀڻ نانگڻ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کنڀڻ نانگڻ]]
|[[لانگھاڻو ديھ، ميھڙ|لانگھاڻو]]
|-
|[[پپرپنجن ديھ، دادو|پپرپنجن]]
|[[لالھار ديھ، جوھي|لالھار]]
|[[خانپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خانپور]]
|[[ليٽڻ ديھ، ميھڙ|ليٽڻ]]
|-
|[[پپري ديھ، دادو|پپري]]
|[[لينڌو ديرو ديھ، جوھي|لينڌو ديرو]]
|[[کريڙو ڪنارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کريڙو ڪنارو]]
|[[مگسي ديھ، ميھڙ|مگسي]]
|-
|[[پير گنيو ديھ، دادو|پير گنيو]]
|[[لوهري ديھ، جوھي|لوهري]]
|[[کاٽ لشڪر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کاٽ لشڪر]]
|[[منگواڻي ديھ، ميھڙ|منگواڻي]]
|-
|[[پير ترهو جاگير ديھ، دادو|پير ترهو جاگير]]
|[[ماچڪو ديھ، جوھي|ماچڪو]]
|[[کاٿڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کاٿڙي]]
|[[منجن ديھ، ميھڙ|منجن]]
|-
|[[پير ترهو رعيتي ديھ، دادو|پير ترهو رعيتي]]
|[[ميان جي ڪنڊي ديھ، جوھي|ميان جي ڪنڊي]]
|[[خربي نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خربي نمبر 1]]
|[[موجهڙ باراني ديھ، ميھڙ|موجهڙ باراني]]
|-
|[[پمبي ديھ، دادو|پمبي]]
|[[مکڻ ٻيلو  ديھ، جوھي|مکڻ ٻيلو]]
|[[خربي نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خربي نمبر 2]]
|[[مريد لاکير ديھ، ميھڙ|مريد لاکير]]
|-
|[[پراڻو ديرو ديھ، دادو|پراڻو ديرو]]
|[[ملھڙ باراني ديھ، جوھي|ملھڙ باراني]]
|[[کوھ مصري ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کوھ مصري]]
|[[ناري ديھ، ميھڙ|ناري]]
|-
|[[رپ ديھ، دادو|رپ]]
|[[ملڪو جاگير ديھ، جوھي|ملڪو جاگير]]
|[[ڪور ٻڍو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪور ٻڍو]]
|[[ناسوئي ديھ، ميھڙ|ناسوئي]]
|-
|[[سامھين ديھ، دادو|سامھين]]
|[[مسو ديرو ديھ، جوھي|مسو ديرو]]
|[[ڪور حسين ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪور حسين]]
|[[نٿ ديھ، ميھڙ|نٿ]]
|-
|[[شاهاڻي ديھ، دادو|شاهاڻي]]
|[[مير واھ ديھ، جوھي|مير واھ]]
|[[ڪرڪٽ جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪرڪٽ جاگير]]
|[[نئون ڳوٺ ديھ، ميھڙ|نئون ڳوٺ]]
|-
|[[سيال ديھ، دادو|سيال]]
|[[ميراڻي ماڇي ديھ، جوھي|ميراڻي ماڇي]]
|[[ڪرڪٽ رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪرڪٽ رعيتي]]
|[[نيره ديھ، ميھڙ|نيره]]
|-
|[[سڌواھ ديھ، دادو|سڌواھ]]
|[[موٿري ديھ، جوھي|موٿري]]
|[[لڌو ديرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|لڌو ديرو]]
|[[پٽ ڪنڊي ديھ، ميھڙ|پٽ ڪنڊي]]
|-
|[[سونهنين جاگير ديھ، دادو|سونهنين جاگير]]
|[[مريد ديرو ديھ، جوھي|مريد ديرو]]
|[[ماڏو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماڏو جاگير]]
|[[پٽيجي ديھ، ميھڙ|پٽيجي]]
|-
|[[سونھنيون رعيتي ديھ، دادو|سونھنيون رعيتي]]
|[[نئين تاڪي ديھ، جوھي|نئين تاڪي]]
|[[ماڏو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماڏو رعيتي]]
|[[پيروز شاھ ديھ، ميھڙ|پيروز شاھ]]
|-
|[[سُتچارو ديھ، دادو|سُتچارو]]
|[[نائيچڪي ديھ، جوھي|نائيچڪي]]
|[[ماھا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماھا]]
|[[پپري ديھ، ميھڙ|پپري]]
|-
|[[تاگا ديھ، دادو|تاگا]]
|[[نالي ديھ، جوھي|نالي]]
|[[مکي سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مکي سروي]]
|[[پوراچو ديھ، ميھڙ|پوراچو]]
|-
|[[وراياسو ديھ، دادو|وراياسو]]
|[[نوشھرو ديھ، جوھي|نوشھرو]]
|[[مکي اڻ سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مکي اڻ سروي]]
|[[راڌڻ ديھ، ميھڙ|راڌڻ]]
|-
|
|[[نوناري ديھ، جوھي| نوناري]]
|[[مالام نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مالام نمبر-1]]
|[[رپ ناڙي ديھ، ميھڙ| رپ ناڙي]]
|-
|
|[[نورو ديھ، جوھي| نورو]]
|[[مالام نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مالام نمبر 2]]
| [[ريئو ڪچو ديھ، ميھڙ|ريئو ڪچو]]
|-
|
|[[پھوڙ ديھ، جوھي|پھوڙ]]
|[[ماڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ماڙي]]
|[[روجھاڻ ديھ، ميھڙ| روجھاڻ]]
|-
|
|[[ پئي ديھ، جوھي| پئي]]
|[[مير محمد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| مير محمد]]
|[[روڻي ديھ، ميھڙ| روڻي]]
|-
|
|[[پٽ گل محمد ديھ، جوھي| پٽ گل محمد]]
|[[ميرو ڪلھوڙو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ميرو ڪلھوڙو]]
|[[سڍر عليوال ديھ، ميھڙ| سڍر عليوال]]
|-
|
|[[ پاٽ کنھاري ديھ، جوھي| پاٽ کنھاري]]
|[[پئي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پئي]]
|[[سعيد پور ديھ، ميھڙ| سعيد پور]]
|-
|
|[[پاٽ سليمان-1 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-1]]
|[[پئي جيھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پئي جيھو]]
|[[سيري ديھ، ميھڙ| سيري]]
|-
|
|[[پاٽ سليمان-2 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-2]]
|[[پسيا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پسيا]]
|[[ شاھ پنجو ديھ، ميھڙ| شاھ پنجو]]
|-
|
|[[پاٽ سليمان-3 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-3]]
|[[قمبر جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قمبر جاگير]]
|[[ٿرڙي محبت ديھ، ميھڙ| ٿرڙي محبت]]
|-
|
|[[پاٽ سليمان-4 ديھ، جوھي|پاٽ سليمان-4]]
|[[قمبر رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قمبر رعيتي]]
|[[اميديرو ديھ، ميھڙ| اميديرو]]
|-
|
|[[پيٽارو-1 ديھ، جوھي| پيٽارو-1]]
|[[قوميچارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قوميچارو]]
|[[استيلو ديھ، ميھڙ| استيلو]]
|-
|
|[[پيٽارو-2 ديھ، جوھي| پيٽارو-2]]
|[[راھوجا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| راھوجا]]
|[[واھ گاھي ديھ، ميھڙ| واھ گاھي]]
|-
|
|[[پيٽارو-3 ديھ، جوھي|پيٽارو-3]]
|[[رپ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| رپ]]
|[[وارياسو ديھ، ميھڙ| وارياسو]]
|-
|
|[[ پير دوھاري ديھ، جوھي| پير دوھاري]]
|[[رپ ڪائنچي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| رپ ڪائنچي]]
|
|-
|
|[[فدڪ ديھ، جوھي|فدڪ]]
|[[ريڍي سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ريڍي (سروي)]]
|
|-
|
|[[ڦلجي جاگير، ديھ، جوھي| ڦلجي جاگير]]
|[[ريڍي اڻ سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ريڍي (اڻ سروي)]]
|
|-
|
|[[ڦلجي رعيتي ديھ، جوھي| ڦلجي رعيتي]]
|[[سالاري نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 1]]
|
|-
|
|[[پير گاجي شاھ ديھ، جوھي| پير گاجي شاھ]]
|[[سالاري نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 2]]
|
|-
|
|[[پوٺو ديھ، جوھي| پوٺو]]
|[[سالاري نمبر 3 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 3]]
|
|-
|
|[[قصبو ديھ، جوھي| قصبو]]
|[[سالاري نمبر 4 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 4]]
|
|-
|
|[[قبو قلندر-1 ديھ، جوھي|قبو قلندر-1]]
|[[سالاري نمبر 5 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 5]]
|
|-
|
|[[قبو قلندر-2 ديھ، جوھي|قبو قلندر-2]]
|[[سير آباد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سير آباد]]
|
|-
|
|[[راڄو ديرو ديھ، جوھي| راڄو ديرو]]
|[[شينھن ورھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| شينھن ورھو]]
|
|-
|
|[[ساڪرو ديھ، جوھي| ساڪرو]]
|[[سکپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سکپور]]
|
|-
|
|[[ساڪر ھاليجو ديھ، جوھي| ساڪر ھاليجو]]
|[[ٿلھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ٿلھو]]
|
|-
|
|[[سرانجھري ديھ، جوھي| سرانجھري]]
|[[ وئلجي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| وئلجي]]
|
|-
|
|[[سوارو ديھ، جوھي| سوارو]]
|[[وسائي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| وسائي]]
|
|-
|
|[[شاھ حسن ديھ، جوھي| شاھ حسن]]
|
|
|-
|
|[[شاھدمان ديھ، جوھي| شاھدمان]]
|
|
|-
|
|[[شاھموريو ديھ، جوھي| شاھموريو]]
|
|
|-
|
|[[ڇوڙي جاگير ديھ، جوھي| ڇوڙي جاگير]]
|
|
|-
|
|[[سول جاگير ديھ، جوھي| سول جاگير]]
|
|
|-
|
|[[سڪ نئين ديھ، جوھي| سڪ نئين]]
|
|
|-
|
|[[ٿرڙي جادو شھيد ديھ، جوھي| ٿرڙي جادو شھيد]]
|
|
|-
|
|[[ٺل ديھ، جوھي| ٺل]]
|
|
|-
|
|[[توڪ قاسم ديھ، جوھي| توڪ قاسم]]
|
|
|-
|
|[[تور ديھ، جوھي| تور]]
|
|
|-
|
|[[توري ديھ، جوھي| توري]]
|
|
|-
|
|[[توري-1 ديھ، جوھي| توري-1]]
|
|
|-
|
|[[توري-2 ديھ، جوھي| توري-2]]
|
|
|-
|
|[[وگجي جاگير ديھ، جوھي| وگجي جاگير]]
|
|
|-
|
|[[وگجي رعيتي ديھ، جوھي| وگجي رعيتي]]
|
|
|-
|
|[[واھي پانڌي ديھ، جوھي| واھي پانڌي]]
|
|}

== سياحت==

ھن ضلعي ۾ ڪجهه مشھور سياحتي ماڳ آھن جتي ملڪي سياحن جي اچ وڃ رھندي آھي. انھن ۾ [[گورک هل اسٽيشن]] جيڪا سطح سمنڊ کان 5688 ميٽر بلند آھي ۽ سنڌ جو بلند ترين مقام آھي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nation.com.pk/blogs/01-Aug-2015/gorakh-hills-development-authority-s-inability-to-polish-sindh-s-best-hill-station-is-costing-us|title=Gorakh Hills Development Authority's inability to polish Sindh's best hill station is costing us millions in tourism revenue|date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;. ٻين ماڳن ۾ پاڪستان جي کاري پاڻي واري سڀ کان وڏي [[منڇر ڍنڍ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/45722/indus-river-and-manchhar-lake|title=Indus River and Manchhar Lake|date=2010-09-10|website=earthobservatory.nasa.gov|access-date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;، ضلعي جي قديم ترين تاريخي مسجد [[جامع مسجد خدا آباد]] ، ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو، [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جو مقبرو,[[مخدوم بلاول]] جو مقبرو، [[غازي شاهه جو دڙو]]، [[واهي پانڌي ۾ قديم قبرون]، [[علي مراد جو دڙو]]، [[سنڌ جون قديم پٿرن جون نقاشيون]]، [[ٺل هيرو خان]]، [[نائي گاج]]، [[نئين گاج ڊيم]]،  [[مير الھيار ٽالپر]] جو قبرستان ۽ [[جوهي جو شيو مندر]] شامل آهن.

[[فائل:Jamia Mosque (Khudabad) 01.jpg|thumb|left|upright=1.3|خداآباد مسجد]]

[[فائل:Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora and mosque 09.jpg|thumb|left|upright=1|ميان يار محمد ڪلهوڙو جو مقبرو]]

=== منڇر ڍنڍ ===
[[منڇر ڍنڍ]] ايشيا جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي۔ مڪمل پاڻي ڀرجي وڃڻ وقت ان جي وڌ ۾ وڌ ايراضي تقريباً '''259 چورس ڪلوميٽر''' ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ پاڻي گهٽجڻ وقت اها '''52 چورس ڪلوميٽر''' تائين محدود ٿي سگهي ٿي۔ مڇي جي ذخيرن کان علاوه هي ڍنڍ لڳ ڀڳ 20,000 کان 25,000 ايڪڙ زمين جي آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو پڻ آهي۔ ميهڙ کان لڳ ڀڳ 16 ڪلوميٽر پري '''گنيرو ڍنڍ''' به موجود آهي۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن ٻنهي ڍنڍن جي ترقي تي ڌيان ڏنو وڃي ته اهي مقامي ماڻهن لاءِ آمدني ۽ سياحت جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون۔

=== گورک هل اسٽيشن ===

[[فائل:Gorakh Restaurant - panoramio.jpg|thumb|left|upright=1.2|گورک هل اسٽيشن تي ھڪ ريسٽورنٽ]]

[[فائل:Gork hill station dadu.jpg|thumb|left|upright=
1.2|گورک هل اسٽيشن]]
[[گورک هل]] سنڌ جو هڪ ترقي هيٺ پهاڙي سياحتي هنڌ آهي۔ اهو سنڌ واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي تقريباً '''5688 فوٽ''' آهي۔ اهو [[دادو]] شهر کان لڳ ڀڳ '''93 ڪلوميٽر''' اتر-اولهه ۾ واقع آهي ۽ 2500 ايڪڙن کان وڌيڪ پکڙيل هڪ بلند پليٽو تي قائم آهي۔

گورک جو پليٽو [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]] ضلعي جي ڳوٺاڻن لاءِ به هڪ رستو فراهم ڪري ٿو، جيڪي سنڌ واري پاسي جي ڳوٺ '''واهي پانڌي''' ڏانهن لهندا آهن۔ گورک جي چوٽيءَ تائين فقط چار-پهيا ڊرائيو گاڏين ذريعي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي دادو ۽ جوهي مان دستياب هونديون آهن۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن حڪومت هتي ترقياتي ۽ ڪاروباري سرگرميون وڌائي ته گورک هل اونهاري ۾ [[مري]] ۽ [[زيارت]] جهڙي اهم سياحتي ماڳ طور اُڀري سگهي ٿو۔

== تعليمي ادارا ==

=== بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)، دادو ===
'''بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)''' دادو ۾ قائم هڪ جزوي ڪيمپس آهي جيڪو [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;IBAU_Wikipedia_Campus&quot;&gt;{{cite web |title=Sukkur IBA University Admission Regulations |url=https://ee.iba-suk.edu.pk/downloads/SIBAU_Admispolicy-July%2014%20%202023.pdf |access-date=2025-08-01 |archive-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008075507/https://ee.iba-suk.edu.pk/downloads/SIBAU_Admispolicy-July%2014%20%202023.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ادارو لڳ ڀڳ '''2011ع''' ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي علمي ۽ انتظامي نظام هيٺ ڪم ڪري ٿو، جيڪا هڪ اهم سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ [[پاڪستان جو اعليٰ تعليم ڪميشن]] (ايڇ اي سي) پاران تسليم ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;HEC_Recognition_IBA&quot;&gt;{{cite web |title=Sukkur IBA University – HEC Recognized Institution in Sindh |url=https://parhlopakistan.com/institutes/sukkur-iba-university/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Parhlo Pakistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PakEduCareer_Dadu&quot;&gt;{{cite web |title=Sukkur IBA University, Dadu Campus Admissions Open |url=https://pakeducareers.com/university/6762ff73b00f325527684fd4 |access-date=2025-07-16 |publisher=PakEduCareer}}&lt;/ref&gt;

بي بي ايس آءِ ايم ايس دادو خاص طور تي ڪاروباري انتظام (بي بي اي) ۽ ڪمپيوٽر سائنس (بي ايس ڪمپيوٽر سائنس / آءِ ٽي) جهڙن شعبن ۾ جديد ۽ روزگار سان لاڳاپيل تعليم مهيا ڪري ٿو. هن ڪيمپس جو مقصد دادو علائقي جي شاگردن تائين معياري اعليٰ تعليم پهچائڻ آهي، جيڪو سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي وسيع مشن سان هم آهنگ آهي، جنهن جو مقصد ماهر افرادي قوت پيدا ڪرڻ ۽ علائقي جي سماجي ۽ معاشي ترقي ۾ حصو وٺڻ آهي.&lt;ref name=&quot;IBAU_DaduCampus_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Dadu Campus - Sukkur IBA University (Official Page - VERIFY THIS URL) |url=https://www.iba-suk.edu.pk/campuses/dadu-campus |access-date=2025-07-16 |publisher=Sukkur IBA University}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو، سنڌ يونيورسٽي ===
'''محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو''' [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] جو هڪ جزوي ڪيمپس آهي. هي ڪيمپس '''2011ع''' ۾ قائم ڪيو ويو ته جيئن دادو ضلعي جي ماڻهن، خاص طور تي عورتن لاءِ، اعليٰ تعليم جا موقعا مقامي سطح تي مهيا ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;hecrecognition&quot;&gt;{{cite web |title=HEC recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission |access-date=2026-03-11 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن ڪيمپس ۾ ڪاروباري انتظام، معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ انگريزي ادب جهڙن شعبن ۾ انڊرگريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا. هي ادارو سنڌ يونيورسٽي جي علمي هدايتن ۽ معيارن هيٺ ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;USindh_DaduCampus_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Dadu Campus - University of Sindh (Official Page) |url=https://usindh.edu.pk/page/42 |access-date=2025-07-16 |publisher=University of Sindh}}&lt;/ref&gt; سنڌ يونيورسٽي پڻ پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن طرفان تسليم ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;hecrecognition&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== علامه اقبال اوپن يونيورسٽي، دادو ===
[[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]] پاڪستان جي اهم فاصلاتي تعليم واري يونيورسٽي آهي، جنهن جو هڪ ماڊل اسٽڊي سينٽر [[دادو]] ۾ به قائم آهي. هي مرڪز '''1988ع''' ۾ قائم ڪيو ويو، جتي شاگردن کي تعليمي رهنمائي، ٽيوٽوريل مدد ۽ امتحاني سهولتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون ته جيئن ماڻهو لچڪدار تعليمي نظام ذريعي تعليم جاري رکي سگهن.&lt;ref name=&quot;AIOU_Dadu_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Regional Campus Dadu - AIOU (Official Page) |url=https://www.aiou.edu.pk/dadu-0 |access-date=2025-07-16 |publisher=Allama Iqbal Open University}}&lt;/ref&gt;

=== گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو ===
'''گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو''' علائقي جو هڪ اهم قانوني تعليم وارو ادارو آهي جيڪو [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;LawCollege_Dadu_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Home - Government Pir Illahi Bux Law College Dadu (Official Page) |url=https://gpiblc.edu.pk/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Government Pir Illahi Bux Law College Dadu}}&lt;/ref&gt; هي ڪاليج '''1 آڪٽوبر 1995ع''' تي قائم ڪيو ويو ۽ هتي قانون ۾ بيچلر (ايل ايل بي) جا پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جن ۾ ٽي سالا ۽ پنج سالا ڊگريون شامل آهن. ڪاليج '''21 مئي 2012ع''' تي پنهنجي نئين عمارت ۾ منتقل ٿيو، جنهن سان قانوني تعليم لاءِ وڌيڪ بهتر سهولتون فراهم ٿيون.&lt;ref name=&quot;LawCollege_Dadu_Official&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو ===
'''استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو''' هڪ عام ڊگري ڪاليج آهي جنهن جو نالو مشهور سنڌي شاعر [[استاد بخاري]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UstadBukhari_College_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Ustad Bukhari Degree College, Dadu: Quality Education in Dadu (Official Page) |url=https://ustadbukhari.site/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Ustad Bukhari Degree College, Dadu |archive-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007065957/https://ustadbukhari.site/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ڪاليج استاد بخاري جي وفات کان پوءِ سندن علمي ۽ ادبي خدمتن جي اعتراف طور سندن نالي سان منسوب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UstadBukhari_Wikipedia&quot;&gt;{{cite news |title=Sindhi poet Ustad Bukhari remembered on his birth anniversary |url=https://www.nation.com.pk/17-Jan-2024/sindhi-poet-ustad-bukhari-remembered-on-his-birth-anniversary |work=The Nation |date=2024-01-17}}&lt;/ref&gt;

هن اداري ۾ آرٽس، سائنس ۽ ڪامرس جي مختلف شعبي ۾ انڊرگريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جيڪي [[دادو]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي شاگردن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪن ٿا. عام طور تي هتان جون ڊگريون [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] سان لاڳاپيل هونديون آهن.

=== گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)، دادو ===
'''گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)''' سرڪاري فني ۽ پيشاورانه ادارا آهن، جتي خاص طور تي ڪامرس (ڊي ڪام) ۽ ٻين ڪاروباري يا واپاري شعبن ۾ ڊپلوما پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. جي آءِ بي سي اي دادو شاگردن کي عملي مهارتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ته جيئن اهي روزگار جي منڊي لاءِ تيار ٿي سگهن.

اهي ادارا [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽوٽا) جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;GIBCE_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Welcome To Government Institute Of Bussiness [sic] And Commercial Education (Official Page - Example URL for a GIBCE) |url=https://gibce.netlify.app/ |access-date=2025-07-16 |publisher=GIBCE}}&lt;/ref&gt;


=== اسڪول ===

* '''او پي ايف پبلڪ اسڪول دادو''': هي اسڪول '''سيپٽمبر 1987ع''' ۾ قائم ٿيو. هي ادارو معياري تعليم مهيا ڪري ٿو ۽ دادو شهر ۾ قائم ٿيندڙ پهرين انگريزي ذريعي تعليم ڏيندڙ اسڪولن مان هڪ هو، جيڪو خاص طور تي پرديس ۾ رهندڙ پاڪستانين جي ٻارن جي تعليم لاءِ قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;OPF_Dadu_Official&quot;&gt;{{cite web |title=OPF Public School Dadu (Official Page) |url=https://dadu.opf.edu.pk/home |access-date=2025-07-16 |publisher=OPF Public School Dadu}}&lt;/ref&gt;

* مختلف '''سرڪاري ڪاليج ۽ هائر سيڪنڊري اسڪول''': هتي انٽرميڊيئيٽ سطح جي تعليم (ايف اي، ايف ايس سي، آءِ ڪام) ۽ ڪجهه هنڌن تي بيچلر سطح جي تعليم پڻ فراهم ڪئي وڃي ٿي.

* ڪيترائي '''پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول''': سرڪاري ۽ خانگي ٻنهي قسمن جا اسڪول دادو شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي تعليمي نظام جو بنيادي ڍانچو ٺاهين ٿا

==مشھور شخصيتون==
*[[ عبدالحميد خان جتوئي]]
*[[اعجاز جتوئي]]
*[[لياقت جتوئي]]
*[[قاضي شفيق مهيسر]]
*[[پير مظهرالحق]]
*[[پير الاھي بخش]]
*[[حاجي ظفر علي لغاري]]
*[[استاد بخاري]]
*[[منظور سخيراڻي]]
*[[رفيق احمد جمالي]]
*[[غلام شاھ جيلاني]]
*[[پروفيسر سليم سولنگي]]
*[[تاج صحرائي]]
*[[عبدالله مگسي]]
*[[احمد خان مدهوش]]
*[[عزيز ڪنگراڻي]]
*[[اڪبر جسڪاڻي]]
*[[شفيع محمد سولنگي]]
*[[محسن ڪڪڙائي]] 
*[[محمد بخش سميجو]]
*[[مارو جمالي]]
*[[ماڻڪ ڪنگراڻي]]
*[[رجب آزاد سولنگي]]
*[[مشتاق ڀرڳڙي]]


== پڻ ڏسو ==

* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبر پختونخواهه جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]]
** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]]
** [[خيبر پختونخواهه جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[بلوچستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

== حوالا ==
*{{Cite book| title = 1998 District census report of Dadu| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 82| date = 2000| ref = {{harvid|PCO|2000}} }}

{{Commons category|Dadu District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

{{Coord|26|20|N|67|35|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]


== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>nzk0cav4grp3eisndo53qji0f9u3wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9611</id>
    <revision>
      <id>425166</id>
      <parentid>423496</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101060" sha1="1j2q5ddry06dwowqpu0fosp7laz9abr" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = حيدرآباد تعلقو
| official_name           = Hyderabad Taluka
| native_name             = تعلقو حيدرآباد
| other_name              = حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Map of the district of Hyderabad in Sindh.svg
| imagesize               = 220px
| image_alt               = حيدرآباد ضلعي جو سنڌ ۾ مقام
| image_caption           = سنڌ ۾ حيدرآباد ضلعي جو مقام
| coordinates             = {{coord|25|24|36|N|68|28|44|E|type:adm3rd_region:PK|display=title,inline}}
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ حيدرآباد تعلقي جو مقام
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[حيدرآباد ضلعو]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]
| area_total_km2          = 711
| population_total        = 511265
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 719.08
| population_urban        = 101104
| population_rural        = 410161
| population_male         = 270152
| population_female       = 241102
| population_blank1_title = خواجه سرا
| population_blank1       = 11
| population_note         = 2017ع جي آبادي: 466,306؛ 2017–2023ع سراسري سالياني واڌ: 1.55٪
| demographics_type1      = آبادي (2023ع)
| demographics1_title1    = شهري آبادي
| demographics1_info1     = 19.78٪
| demographics1_title2    = جنسي تناسب
| demographics1_info2     = 112.05 مرد في 100 عورتون
| demographics1_title3    = سراسري گهراڻي جي ماپ
| demographics1_info3     = 5.4
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 022
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 70060 (ٽنڊو ڄام)
}}

'''حيدرآباد تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Hyderabad Taluka}}، جنهن کي '''حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو''' (''حيدرآباد رورل تعلقه'') پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي ۾ [[ٽنڊو ڄام]]، [[هوسڙي]]، [[هٽڙي]]، [[مسو ڀرڳڙي]]، [[موسيٰ کٽياڻ]]، [[ٽنڊو قيصر]]، [[ٽنڊو حيدر]]، [[ٽنڊو فضل]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sts.org.pk/UC_List.aspx |title=Union Council List |publisher=Sukkur IBA Testing Services |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري موجب حيدرآباد تعلقي جي ڪل آبادي '''511,265''' ۽ ايراضي '''711 چورس ڪلوميٽر''' آهي. ان حساب سان آباديءَ جي ڪثافت 719.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي. ڪل آباديءَ مان 410,161 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 101,104 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا، يعني تعلقي جي شهري آبادي 19.78 سيڪڙو آهي. 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 466,306 هئي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 1.55 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
حيدرآباد تعلقو [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ۽ نيم شهري حصي تي مشتمل آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل ايراضي '''711 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Map of the district of Hyderabad in Sindh.svg|thumb|right|سنڌ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو مقام]]

=== جاگرافيائي بناوٽ ===
تعلقي جي جاگرافي سنڌ جي هيٺئين [[سنڌو درياهه|سنڌو]] واري ميداني علائقي جو حصو آهي. علائقو گهڻو ڪري هموار ميدانن تي مشتمل آهي ۽ ان جي وڏي ايراضي ڳوٺاڻي ۽ زرعي نوعيت جي آهي. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي وڏي شهري مرڪز جي ڀرپاسي هجڻ سبب تعلقي جون ڪجهه آباديون نيم شهري خاصيتون پڻ رکن ٿيون.

تعلقي ۾ [[ٽنڊو ڄام]]، [[هوسڙي]]، [[هٽڙي]]، [[مسو ڀرڳڙي]]، [[موسيٰ کٽياڻ]]، [[ٽنڊو قيصر]]، [[ٽنڊو حيدر]]، [[ٽنڊو فضل]]، [[مولان]] ۽ [[سيري]] سميت ڪيتريون ننڍيون وڏيون آباديون واقع آهن. انهن مان ٽنڊو ڄام ۽ هوسڙي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شهري مقامي ادارن طور درج ٿيل آهن، جڏهن تہ باقي وڏي آبادي ڳوٺن ۽ ٻين ڳوٺاڻن وسندين ۾ پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== زميني استعمال ۽ زرعي نوعيت ===
حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي ايراضيءَ ۾ زراعت اهم زميني استعمالن مان هڪ آهي. [[ٽنڊو ڄام]] سنڌ جي زرعي تعليم ۽ تحقيق جو پڻ اهم مرڪز آهي، جتي [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] واقع آهي. يونيورسٽي زرعي تعليم، تحقيق ۽ زرعي توسيع جي شعبن ۾ ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/about-university.php |title=About University |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جون زرعي ۽ ڳوٺاڻيون آباديون حيدرآباد شهر جي وڏي منڊي ۽ ٽرانسپورٽ نيٽ ورڪ سان ويجهڙائيءَ سبب معاشي ۽ سماجي طور حيدرآباد جي شهري علائقي سان ڳنڍيل آهن.

=== اهم آباديون ===
تعلقي جو اهم شهري مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] آهي، جيڪو [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جي ڪري تعليمي ۽ زرعي تحقيق جي مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt; [[هوسڙي]] تعلقي جو ٻيو سرڪاري شهري مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; [[هٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻي آباديءَ واري پٽيءَ ۾ شامل آهي.

== آبادي ==
{{See also|حيدرآباد ضلعي جي آبادي}}

2023ع جي پاڪستان جي آدمشماريءَ موجب حيدرآباد تعلقي جي ڪل آبادي '''511,265''' هئي. ان ۾ '''270,152 مرد'''، '''241,102 عورتون''' ۽ '''11 خواجه سرا''' شامل هئا. تعلقي جي آباديءَ جي ڪثافت '''719.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر'''، جنسي تناسب '''112.05 مرد في 100 عورتون''' ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.4 ماڻهو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

آباديءَ جي ورڇ ۾ تعلقي جي ڳوٺاڻي نوعيت نمايان آهي. 2023ع ۾ '''410,161''' ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''101,104''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح تعلقي جي '''80.22 سيڪڙو''' آبادي ڳوٺاڻي ۽ '''19.78 سيڪڙو''' شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد تعلقي جي آبادي — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot;
! آباديءَ جو اشارو
! انگ
! آباديءَ جو اشارو
! انگ
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| ڪل آبادي
| '''511,265'''
| آباديءَ جي ڪثافت
| 719.08 في چورس ڪلوميٽر
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| مرد
| 270,152
| عورتون
| 241,102
|- style=&quot;background:#FCE4D6;&quot;
| خواجه سرا
| 11
| جنسي تناسب
| 112.05
|- style=&quot;background:#FFF2CC;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| 410,161
| ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو
| 80.22٪
|- style=&quot;background:#E4DFEC;&quot;
| شهري آبادي
| 101,104
| شهري آباديءَ جو حصو
| 19.78٪
|- style=&quot;background:#DDEBF7;&quot;
| سراسري گهراڻي جي ماپ
| 5.4
| 2017–2023ع سالياني واڌ
| 1.55٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2017ع واري آدمشماريءَ ۾ حيدرآباد تعلقي جي آبادي '''466,306''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''511,265''' ٿي وئي. اهڙيءَ طرح ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ آباديءَ ۾ '''44,959''' ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ '''9.64 سيڪڙو'''، جو اضافو ٿيو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''1.55 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ان عرصي دوران ڳوٺاڻي آبادي 373,410 مان وڌي 410,161 ٿي، يعني '''36,751''' ماڻهن جو اضافو ٿيو. شهري آبادي 92,896 مان وڌي 101,104 ٿي، يعني '''8,208''' ماڻهن جو اضافو ٿيو. ڳوٺاڻي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.58 سيڪڙو ۽ شهري آباديءَ جي 1.43 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B5B95; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''آباديءَ ۾ تبديلي، 2017ع–2023ع'''
|- style=&quot;background:#8064A2; color:white;&quot;
! آباديءَ جو قسم
! 2017ع
! 2023ع
! عددي واڌ
! سراسري سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| ڪل آبادي
| 466,306
| '''511,265'''
| +44,959
| '''1.55٪'''
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| 373,410
| 410,161
| +36,751
| 1.58٪
|- style=&quot;background:#FFF2CC;&quot;
| شهري آبادي
| 92,896
| 101,104
| +8,208
| 1.43٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آبادي ===
2023ع واري آدمشماريءَ ۾ حيدرآباد تعلقي جون ٻه آباديون شهري علائقن طور درج ٿيل هيون: '''[[ٽنڊو ڄام]] ميونسپل ڪاميٽي''' ۽ '''[[هوسڙي]] ٽائون ڪاميٽي'''. انهن ٻنهي جي گڏيل آبادي '''101,104''' هئي، جيڪا تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جي برابر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[ٽنڊو ڄام]] تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي. 2023ع ۾ ٽنڊو ڄام ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''74,303''' هئي، جنهن ۾ 38,912 مرد، 35,387 عورتون ۽ 4 خواجه سرا شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 71,760 هئي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''0.58 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[هوسڙي]] ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2023ع ۾ '''26,801''' هئي، جنهن ۾ 14,520 مرد ۽ 12,281 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ هوسڙي جي آبادي 21,136 هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ هوسڙي جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''4.05 سيڪڙو''' رهي، جيڪا ٽنڊي ڄام جي واڌ جي شرح کان نمايان طور وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#008C95; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد تعلقي جون شهري آباديون — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00A6A6; color:white;&quot;
! شهري آبادي
! انتظامي حيثيت
! 2017ع
! 2023ع
! مرد
! عورتون
! خواجه سرا
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| [[ٽنڊو ڄام]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 71,760
| '''74,303'''
| 38,912
| 35,387
| 4
| 0.58٪
|- style=&quot;background:#DDEBF7;&quot;
| [[هوسڙي]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 21,136
| '''26,801'''
| 14,520
| 12,281
| 0
| 4.05٪
|- style=&quot;background:#FFD966; font-weight:bold;&quot;
| '''مجموعو'''
| —
| '''92,896'''
| '''101,104'''
| '''53,432'''
| '''47,668'''
| '''4'''
| '''1.43٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جي '''410,161''' ماڻهن، يعني ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ چار پنجين حصي، کي ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي انگن اکرن موجب ان آباديءَ ۾ 216,718 مرد، 193,436 عورتون ۽ 7 خواجه سرا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |title=TABLE 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

آدمشماريءَ جي شمارياتي ورڇ ۾ '''هٽڙي شمارياتي سرڪل''' (Hatri STC) تعلقي جي وڏن ڳوٺاڻن شمارياتي علائقن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ ان جي آبادي '''116,926''' هئي، جنهن ۾ 62,615 مرد، 54,308 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻن علائقن بابت انگن اکرن موجب حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''37.1 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.6 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''28.8 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

هٽڙي شمارياتي سرڪل ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''40.8 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''48.6 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''31.9 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

=== گهراڻا ۽ رهائش ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي انگن اکرن موجب حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''75,495 گهراڻا''' رڪارڊ ڪيا ويا. ڳوٺاڻن علائقن ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ لڳ ڀڳ 5.4 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |title=TABLE 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Map of the district of Hyderabad in Sindh.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو مقام
File:Pakistan Sindh districts map.svg|[[سنڌ]] جي انتظامي ضلعن جو نقشو
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==
حيدرآباد تعلقي ۾ تعليم جو سڀ کان اهم مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] آهي، جيڪو خاص طور زرعي تعليم، جانورن جي سائنس، زرعي انجنيئرنگ، خوراڪ جي سائنس ۽ زرعي تحقيق لاءِ مشهور آهي. هتي [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] سان گڏ سنڌ حڪومت جا ڪيترائي زرعي تحقيقي ادارا پڻ قائم آهن، جنهن سبب ٽنڊو ڄام سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;&gt;{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;


=== سنڌ زرعي يونيورسٽي ===
{{Main|سنڌ زرعي يونيورسٽي}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Sau.tandojam.jpg|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جو نشان
File:Dr.Irshad Ali Soomro Former Vice Chancellor presiding the function at SAU Tandojam..jpg|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] ۾ منعقد ٿيل هڪ تقريب
&lt;/gallery&gt;

[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] تعلقي جو سڀ کان وڏو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. ان جي تاريخ سنڌ ۾ زرعي تعليم جي شروعاتي ادارن سان ڳنڍيل آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب 1939–40ع ۾ [[سڪرنڊ]]، ضلعي نوابشاهه (هاڻوڪي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]]) ۾ زرعي ڪاليج قائم ڪيو ويو، جيڪو شروعات ۾ زرعي تحقيقي اداري سان لاڳاپيل هو ۽ ''ڪنگ جارج پنجون انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/Sustainability_Report.php |title=SAU Tandojam – SDG Progress Dashboard 2023 |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوٽڙي بئراج]] جي قيام کان پوءِ سنڌ حڪومت 1955ع ۾ زرعي ڪاليج کي وڌيڪ زمين، عمارتن ۽ عملي جي سهولتن سان [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ڪيو. ان وقت اهو پاڪستان جي ڏاکڻي علائقي جو اهم زرعي ڪاليج هو ۽ خاص طور [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] لاءِ زرعي شعبي ۾ تربيت يافته افرادي قوت تيار ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;

زرعي ڪاليج جي تدريسي ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ واڌ کان پوءِ '''1 مارچ 1977ع''' تي 1977ع جي قانون تحت ان کي مڪمل يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو ۽ اداري جو نالو '''سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt; يونيورسٽيءَ جو بنيادي مقصد زرعي تعليم ۽ تحقيق کي گڏيل طور اڳتي وڌائڻ، زرعي ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي، زرعي توسيع ۽ سنڌ جي زرعي شعبي لاءِ ماهر افرادي قوت تيار ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

=== تدريسي شعبا ۽ ڊگريون ===
[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۾ زرعي سائنس سان لاڳاپيل مختلف شعبن ۾ انڊرگريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ تحقيقي تعليم ڏني وڃي ٿي. يونيورسٽيءَ جي تدريسي بناوٽ ۾ فصلن جي پيداوار، ٻوٽن جي تحفظ، سماجي سائنس، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي پالنا ۽ وٽرنري سائنس سميت مختلف شعبا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;

يونيورسٽيءَ جون اهم فيڪلٽيون ۽ تدريسي يونٽ هي آهن:&lt;ref name=&quot;SAUFaculties&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/faculties.php |title=Faculties |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3A6B35; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ جا اهم تدريسي شعبا'''
|- style=&quot;background:#5B8C51; color:white;&quot;
! تدريسي شعبو
! اهم علمي ميدان
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| فصلن جي پيداوار واري فيڪلٽي
| فصلن جي سائنس، زرعي معاشيات، باغباني، مٽيءَ جي سائنس ۽ لاڳاپيل زرعي مضمون
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| فصلن جي تحفظ واري فيڪلٽي
| ٻوٽن جون بيماريون، حشرات، ٻوٽن جو تحفظ ۽ فصلن جي صحت
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| زرعي سماجي سائنس واري فيڪلٽي
| زرعي معاشيات، زرعي توسيع، ڳوٺاڻي سماجيات ۽ لاڳاپيل سماجي سائنس
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| زرعي انجنيئرنگ واري فيڪلٽي
| زرعي انجنيئرنگ، آبپاشي، زرعي مشينري، توانائي ۽ پاڻيءَ جي انتظام جا شعبا
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| جانورن جي پالنا ۽ وٽرنري سائنس واري فيڪلٽي
| وٽرنري طب، جانورن جي صحت، پالنا، غذائيت ۽ پيداوار
|}
&lt;ref name=&quot;SAUFaculties&quot;/&gt;

يونيورسٽي مختلف شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر، ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي سطح جا پروگرام هلائي ٿي. انهن پروگرامن جو مقصد زراعت، خوراڪ، قدرتي وسيلن ۽ جانورن جي پيداوار سان لاڳاپيل شعبن لاءِ تربيت يافته ماهر ۽ محقق تيار ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;

=== زرعي تحقيق ===
ٽنڊو ڄام جي تعليمي اهميت رڳو يونيورسٽي تائين محدود ناهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ جو زراعت کاتو|زراعت کاتي]] جو '''زرعي تحقيق سنڌ''' (Agriculture Research Sindh) وارو نظام پڻ ٽنڊو ڄام ۾ اهم تحقيقي سهولتون رکي ٿو. هي ادارو فصلن، باغباني، ٻوٽن جي افزائش، زرعي پيداوار ۽ ٻين زرعي مسئلن تي تحقيق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

زرعي تحقيق ۽ اعليٰ تعليم جا ادارا هڪ ئي علائقي ۾ موجود هجڻ سبب ٽنڊو ڄام ۾ تدريس، تجرباتي زراعت ۽ زرعي تحقيق لاءِ هڪ اهم ادارتي مرڪز وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جي مختلف زرعي ۽ موسمي حالتن لاءِ فصلن جي قسمن، پيداوار وڌائڻ، ٻوٽن جي بيمارين ۽ زرعي انتظام بابت تحقيق هن علائقي جي علمي سرگرمين جو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

=== اسڪول ۽ بنيادي تعليم ===
اعليٰ تعليم کان سواءِ حيدرآباد تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول پڻ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي [[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ|اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]] تحت ضلعي ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري اسڪولن جو انتظام ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web |url=https://sindheducation.gov.pk/ |title=School Education &amp; Literacy Department |publisher=Government of Sindh |access-date=29 August 2026 |archive-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻين آبادين جي پکڙيل هجڻ سبب تعلقي ۾ بنيادي تعليم تائين رسائيءَ جي صورتحال مختلف علائقن ۾ مختلف آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر خاص طور مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ نمايان فرق ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻين آبادين بابت انگن اکرن موجب حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''37.1 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.6 سيڪڙو'''، جڏهن تہ عورتن ۾ '''28.8 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

انهن انگن موجب مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ '''15.8 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو. اهڙي تفاوت مان تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ عورتن جي تعليم جي نسبتاً گهٽ سطح ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ خواندگي — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot;
! آبادي
! خواندگيءَ جي شرح
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| مجموعي
| '''37.1٪'''
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| مرد
| '''44.6٪'''
|- style=&quot;background:#FCE4D6;&quot;
| عورتون
| '''28.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFF2CC;&quot;
| مردن ۽ عورتن جي شرح ۾ فرق
| '''15.8 سيڪڙو پوائنٽ'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

=== ٽنڊو ڄام جي تعليمي اهميت ===
[[ٽنڊو ڄام]] جي سڃاڻپ حيدرآباد تعلقي جي هڪ شهري آبادي هجڻ سان گڏ زرعي تعليم ۽ تحقيق جي مرڪز طور پڻ ٿئي ٿي. سنڌ زرعي يونيورسٽي، زرعي تحقيقي ادارن ۽ انهن سان لاڳاپيل تدريسي ۽ تجرباتي سهولتن جي موجودگي شهر کي سنڌ جي زرعي شعبي لاءِ اهم علمي مرڪز بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ ۾ تعليم ۽ تحقيق جو تعلق سنڌ جي زرعي معيشت سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. يونيورسٽي زرعي ماهرن، وٽرنري ڊاڪٽرن، زرعي انجنيئرن ۽ محققن جي تربيت سان گڏ تحقيق ۽ زرعي توسيع وسيلي زرعي شعبي لاءِ علمي ۽ فني خدمتون مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SAUHistory&quot;/&gt;

== صحت ==
حيدرآباد ٻهراڙي تعلقي ۾ صحت جون سرڪاري خدمتون بنيادي صحت يونٽن (BHU)، ڳوٺاڻن صحت مرڪزن (RHC)، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن (MCHC)، سرڪاري ڊسپينسرين (GD) ۽ ٻين پرائمري صحت سهولتن جي نيٽ ورڪ ذريعي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي 2024ع واري رڪارڊ موجب تعلقي جي مختلف يونين ڪاؤنسلن ۽ ڳوٺن ۾ اهي صحت مرڪز قائم آهن، جڏهن تہ انهن مان ڪيترن جو انتظام [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو|پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] (PPHI Sindh) وٽ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;&gt;{{cite web |url=https://health.sindh.gov.pk/information-of-health-facilities-hyderabad |title=Health Facilities Information 2024 – Hyderabad |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;&gt;{{cite web |url=https://pphisindh.org/home/pic/contact-us/HF-HYD.pdf |title=District wise List of Health Facilities – Region I Hyderabad |publisher=PPHI Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي اهم ثانوي سطح جي ڳوٺاڻن صحت مرڪزن ۾ '''[[ٽنڊو ڄام]] رورل هيلٿ سينٽر'''، '''[[هوسڙي]] رورل هيلٿ سينٽر''' ۽ '''[[ٽنڊو قيصر]] رورل هيلٿ سينٽر''' شامل آهن. پي پي ايڇ آءِ سنڌ جي رڪارڊ ۾ اهي ٽيئي مرڪز حيدرآباد ضلعي جي ريجن-I واري صحت نيٽ ورڪ ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PPHISecondary&quot;&gt;{{cite web |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php |title=Secondary Care Services |publisher=PPHI Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڳوٺاڻا صحت مرڪز ===
[[ٽنڊو ڄام]] ۾ قائم '''رورل هيلٿ سينٽر ٽنڊو ڄام''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي 2024ع واري فهرست موجب هي مرڪز فعال آهي، پي پي ايڇ آءِ سنڌ جي انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان ۾ '''20 بسترا''' موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt; پي پي ايڇ آءِ سنڌ ٽنڊو ڄام جي رورل هيلٿ سينٽر کي پنهنجي ثانوي صحت خدمتن واري نيٽ ورڪ ۾ پڻ شامل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PPHISecondary&quot;/&gt;

[[هوسڙي]] ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر هوسڙي''' قائم آهي، جڏهن تہ [[ٽنڊو قيصر]] ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ٽنڊو قيصر''' ڪم ڪري ٿو. صحت کاتي جي 2024ع واري فهرست موجب ٽنڊو قيصر جو مرڪز فعال، پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ ۽ چار بسترن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt; پي پي ايڇ آءِ جي ضلعي وار فهرست ۾ ٽنڊو ڄام، هوسڙي ۽ ٽنڊو قيصر جا رورل هيلٿ سينٽر حيدرآباد ضلعي جي صحت سهولتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;/&gt;

پي پي ايڇ آءِ سنڌ جي ثانوي صحت خدمتن واري پروگرام ۾ پڻ حيدرآباد ضلعي لاءِ انهن ٽنهي رورل هيلٿ سينٽرن کي درج ڪيو ويو آهي. ٽنڊو ڄام جو رورل هيلٿ سينٽر پي پي ايڇ آءِ جي انهن صحت مرڪزن جي فهرست ۾ پڻ شامل آهي، جتي جامع هنگامي زچگي ۽ نون ڄاول ٻارن جي سارسنڀال (CEmONC) جون خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;PPHISecondary&quot;/&gt;

=== بنيادي صحت مرڪز ۽ ڊسپينسريون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Basic Health Unit (BHU), Union Council Saeed Matto - panoramio.jpg|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي ۾ [[بنيادي صحت يونٽ]] (BHU)؛ اهڙي قسم جا بنيادي صحت مرڪز حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا
&lt;/gallery&gt;
حيدرآباد تعلقي جي پکڙيل ڳوٺاڻي آباديءَ تائين صحت جون خدمتون پهچائڻ لاءِ مختلف ڳوٺن ۾ بنيادي صحت يونٽ ۽ ڊسپينسريون قائم آهن. پي پي ايڇ آءِ سنڌ جي حيدرآباد ضلعي واري فهرست ۾ '''BHU هٽڙي'''، '''BHU مسو ڀرڳڙي'''، '''BHU سونو خان عالماڻي'''، '''BHU ٽنڊو فضل''' ۽ '''BHU بهاول زؤنر''' سميت ڪيترائي بنيادي صحت يونٽ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;/&gt;

[[ٽنڊو فضل]] واري علائقي ۾ '''BHU ٽنڊو فضل''' ۽ '''BHU سونو خان عالماڻي''' ڪم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت جي 2024ع واري رڪارڊ موجب ٽنڊو فضل جو مرڪز ''BHU Plus'' درجي جو فعال صحت مرڪز آهي، جنهن ۾ ٻه بسترا موجود آهن؛ جڏهن تہ سونو خان عالماڻي وارو BHU هڪ بستري تي مشتمل فعال مرڪز طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

[[ٽنڊو حيدر]] واري علائقي ۾ '''BHU بهاول زؤنر'''، '''MCHC جيئندو هاليپوٽو''' ۽ '''GD فيض آباد ٽنڊو حيدر''' جهڙيون سهولتون موجود آهن. سرڪاري رڪارڊ موجب بهاول زؤنر ۽ جيئندو هاليپوٽو جا مرڪز ''BHU Plus'' درجي ۾ درج ٿيل آهن، جڏهن تہ فيض آباد ۾ سرڪاري ڊسپينسري ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

[[ٽنڊو قيصر]] ۽ ڀرپاسي ۾ رورل هيلٿ سينٽر کان سواءِ '''GD حبيب الله ميمڻ'''، '''MCHC جهنڊو کوسو'''، '''GD ڀينڊو شريف''' ۽ '''GD حسين خان ٺوڙو''' جهڙيون بنيادي صحت سهولتون پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;/&gt;

[[سيري]] واري علائقي ۾ '''GD محراب سولنگي''' ۽ '''DCD جي ايم جمالي'''، جڏهن تہ ٽنڊو فضل واري علائقي ۾ '''DCD خان محمد انڙ''' ۽ '''DCD بخشو لغاري''' پڻ سرڪاري صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد ٻهراڙي تعلقي جون چونڊ سرڪاري صحت سهولتون — 2024ع'''
|- style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot;
! علائقو
! صحت مرڪز
! قسم
! بسترا
! انتظام
! حالت
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| [[ٽنڊو ڄام]]
| رورل هيلٿ سينٽر ٽنڊو ڄام
| RHC
| '''20'''
| PPHI
| فعال
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[ٽنڊو قيصر]]
| رورل هيلٿ سينٽر ٽنڊو قيصر
| RHC
| '''4'''
| PPHI
| فعال
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| [[ٽنڊو فضل]]
| بنيادي صحت يونٽ ٽنڊو فضل
| BHU Plus
| 2
| PPHI
| فعال
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| سونو خان عالماڻي
| بنيادي صحت يونٽ سونو خان عالماڻي
| BHU
| 1
| PPHI
| فعال
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| بهاول زؤنر
| بنيادي صحت يونٽ بهاول زؤنر
| BHU Plus
| 2
| PPHI
| فعال
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| جيئندو هاليپوٽو
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز
| BHU Plus / MCHC
| 2
| PPHI
| فعال/جزوي عملي سان
|- style=&quot;background:#FCE4EC;&quot;
| جهنڊو کوسو
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز
| BHU Plus / MCHC
| 2
| PPHI
| فعال/جزوي عملي سان
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| محراب سولنگي
| سرڪاري ڊسپينسري
| GD
| 1
| PPHI
| فعال
|}
&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

=== ٽنڊو ڄام ۾ صحت جون سهولتون ===
ٽنڊو ڄام ۾ رورل هيلٿ سينٽر کان سواءِ '''سنڌ زرعي يونيورسٽي ڊسپينسري''' پڻ ڪم ڪري ٿي. سنڌ حڪومت جي 2024ع واري فهرست ۾ ''SAU Dispensary Tando Jam'' کي حيدرآباد ٻهراڙيءَ جي صحت سهولت طور درج ڪيو ويو آهي. اها ٻن بسترن واري سرڪاري ڊسپينسري آهي ۽ رڪارڊ موجب فعال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

ٽنڊو ڄام جي RHC جي 20 بسترن واري گنجائش ۽ ان جو پي پي ايڇ آءِ جي ثانوي صحت خدمتن واري نيٽ ورڪ ۾ شامل هجڻ، ان کي تعلقي جي ٻين ننڍن BHU ۽ ڊسپينسرين جي ڀيٽ ۾ نسبتاً اهم ريفرل مرڪز بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PPHISecondary&quot;/&gt;

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ===
تعلقي جي پرائمري صحت نيٽ ورڪ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سهولتون پڻ شامل آهن. جيئندو هاليپوٽو ۽ جهنڊو کوسو جا ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز (MCHC) سرڪاري فهرستن ۾ درج آهن، جڏهن تہ ڪيترن BHU Plus مرڪزن ذريعي پڻ ماءُ ۽ ٻار جي بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;/&gt;

پي پي ايڇ آءِ سنڌ موجب ثانوي سطح تي ان جي صحت مرڪزن ۾ زچگي، نون ڄاول ٻارن جي سارسنڀال ۽ هنگامي زچگي سان لاڳاپيل خدمتون وڌائڻ لاءِ پروگرام هلايا وڃن ٿا. '''RHC ٽنڊو ڄام''' پي پي ايڇ آءِ جي جامع هنگامي زچگي ۽ نون ڄاول ٻارن جي سارسنڀال (CEmONC) مهيا ڪندڙ صحت مرڪزن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PPHISecondary&quot;/&gt;

=== صحت جي سهولتن جي انتظامي بناوٽ ===
حيدرآباد تعلقي ۾ صحت جون سهولتون هڪ ئي درجي جون نه آهن. رورل هيلٿ سينٽر نسبتاً وڏي آباديءَ لاءِ ريفرل ۽ ثانوي سطح جون خدمتون مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ BHU، BHU Plus، MCHC ۽ سرڪاري ڊسپينسريون مقامي ۽ ڳوٺاڻي سطح تي پرائمري صحت جون خدمتون مهيا ڪن ٿيون. سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب صوبي جي صحت نظام ۾ رورل هيلٿ سينٽر، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، تعلقي اسپتالون، ضلعي اسپتالون ۽ ٽرشري اسپتالون مختلف سطحن تي ڪم ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;PBSSindhReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=7th Population and Housing Census-2023: Provincial Census Report Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

حيدرآباد ٻهراڙيءَ جي صحت نيٽ ورڪ ۾ خاص طور پي پي ايڇ آءِ جو اهم ڪردار آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي 2024ع واري فهرست ۾ تعلقي جا ڪيترائي RHC، BHU، MCHC ۽ ڊسپينسريون پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;

=== صحت جون چونڊ سهولتون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5C5470; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد ٻهراڙيءَ ۾ صحت مرڪزن جا اهم قسم'''
|- style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot;
! مخفف
! صحت مرڪز جو قسم
! تعلقي مان مثال
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| RHC
| ڳوٺاڻو صحت مرڪز
| [[ٽنڊو ڄام]]، [[هوسڙي]]، [[ٽنڊو قيصر]]
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| BHU / BHU Plus
| بنيادي صحت يونٽ
| [[هٽڙي]]، [[مسو ڀرڳڙي]]، ٽنڊو فضل، سونو خان عالماڻي، بهاول زؤنر
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| MCHC
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز
| جيئندو هاليپوٽو، جهنڊو کوسو
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| GD
| سرڪاري ڊسپينسري
| فيض آباد ٽنڊو حيدر، حبيب الله ميمڻ، ڀينڊو شريف، حسين خان ٺوڙو، محراب سولنگي
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| DCD
| ڊسپينسري / بنيادي صحت سهولت
| جي ايم جمالي، خان محمد انڙ، بخشو لغاري
|}
&lt;ref name=&quot;SindhHealth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PPHIHyd&quot;/&gt;

== معيشت ==
حيدرآباد تعلقي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، زرعي واپار، مال پالڻ ۽ زرعي خدمتن سان ڳنڍيل آهي. تعلقي جي وڏي ايراضي ڳوٺاڻي نوعيت جي هجڻ سان گڏ [[ٽنڊو ڄام]] سنڌ جي زرعي تعليم، تحقيق ۽ ٽيڪنالاجيءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو ٽنڊي ڄام کي صوبي ۾ زراعت سان لاڳاپيل سرگرمين جو مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، ايگريڪلچر ريسرچ انسٽيٽيوٽ، نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر، ٽرانسفر ٽيڪنالاجي انسٽيٽيوٽ ۽ ڊرينيج اينڊ ريڪليميشن سينٽر جهڙا ادارا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

حيدرآباد شهر جي ويجهو هجڻ سبب تعلقي جي زرعي آبادين کي وڏي شهري منڊيءَ تائين پهچ حاصل آهي. ان ڪري زرعي پيداوار سان گڏ پيداوار جي نقل و حمل، وڪري، زرعي انپٽ، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خدمتن سان لاڳاپيل سرگرميون پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو زرعي معاشيات وارو شعبو پڻ زرعي پيداوار، مارڪيٽنگ، زرعي ڪاروبار، ويليو چين، ڳوٺاڻي ترقي ۽ زرعي پاليسيءَ کي پنهنجي تعليم ۽ تحقيق جي اهم شعبن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SAUAgriEconomics&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/Agricultural_economics/ |title=Department of Agricultural Economics |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
زراعت حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽي ۽ ٽنڊي ڄام ۾ قائم سرڪاري زرعي تحقيقي ادارن جي سرگرمين ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، چانور، تيل وارا ٻج، ڀاڄيون، ميوا ۽ ٻين فصلن جي پيداوار، بهتر ٻج، فصلن جي تحفظ، مٽي ۽ پاڻيءَ جي انتظام ۽ جديد زرعي طريقن بابت تحقيق شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جي ايگرانامي شعبي موجب اداري ۾ فصلن جي پيداوار، مٽيءَ جي انتظام ۽ مختلف زرعي ۽ سماجي حالتن هيٺ پائيدار پوک بابت بنيادي ۽ عملي تحقيق ڪئي وڃي ٿي. ان سان گڏ هارين تائين علم پهچائڻ لاءِ مظاهرا ۽ زرعي توسيعي سرگرميون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SAUAgronomy&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/Department_Agronomy/ |title=Department of Agronomy |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== زرعي تحقيق ۽ خدمتون ===
[[ٽنڊو ڄام]] ۾ قائم '''ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ''' صوبي جي زرعي تحقيق جي اهم ادارن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب سنڌ ۾ سرڪاري زرعي تحقيق جو سلسلو 1904ع ۾ ميرپورخاص ۾ گهڻ-فصلي تحقيقي اسٽيشن قائم ٿيڻ سان شروع ٿيو. وقت سان گڏ مختلف فصلن ۽ زرعي علائقن لاءِ تحقيقي ادارا قائم ڪيا ويا ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

ٽنڊي ڄام جي تحقيقي مرڪزن ۾ هارين لاءِ فصلن جي بيمارين ۽ نقصانڪار جيتن جي سڃاڻپ، معياري ٻج جي دستيابي، مٽي، پاڻي ۽ ڀاڻ جي جاچ ۽ نون زرعي طريقن بابت صلاح مشورا مهيا ڪيا وڃن ٿا. زراعت کاتي موجب سنڌ جي مختلف علائقن جا آبادگار فصلن جي مسئلن جي حل ۽ زرعي فني صلاح لاءِ ٽنڊي ڄام جي تحقيقي ادارن سان رابطو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

انهن خدمتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ لاءِ ٽنڊي ڄام ۾ '''ايگريڪلچر سروسز ڪامپليڪس''' پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ مشاورتي خدمتن، نمائش، گڏجاڻين ۽ زرعي مسئلن جي سڃاڻپ ۽ حل لاءِ سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#386641; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''ٽنڊي ڄام ۾ معيشت سان لاڳاپيل اهم زرعي ادارا'''
|- style=&quot;background:#6A994E; color:white;&quot;
! ادارو
! مکيه معاشي ۽ زرعي ڪردار
|- style=&quot;background:#E9F5DB;&quot;
| [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]
| زرعي تعليم، تحقيق، زرعي توسيع، ماهر افرادي قوت ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي
|- style=&quot;background:#FFF3CD;&quot;
| ايگريڪلچر ريسرچ انسٽيٽيوٽ
| فصلن، ٻج، پيداوار ۽ زرعي ٽيڪنالاجي بابت تحقيق
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر
| زرعي ۽ فصلن بابت سائنسي تحقيق
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ٽرانسفر ٽيڪنالاجي انسٽيٽيوٽ
| زرعي تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي هارين تائين منتقل ڪرڻ
|- style=&quot;background:#FCE4EC;&quot;
| ڊرينيج اينڊ ريڪليميشن سينٽر
| زمين، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل تحقيق ۽ انتظام
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| ايگريڪلچر سروسز ڪامپليڪس
| هارين لاءِ فني صلاح، مسئلن جي سڃاڻپ، نمائش ۽ زرعي خدمتون
|}
&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

=== ٻج جي پيداوار ۽ زرعي ڪاروبار ===
ٽنڊي ڄام جي زرعي معيشت ۾ ٻج جي پيداوار ۽ ورڇ پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ جو '''سيڊ پروڊڪشن اينڊ ڊولپمينٽ سينٽر''' (SPDC) ڪڻڪ، ڪپهه، چانور، تيل وارن ٻجن، ڀاڄين ۽ ميون لاءِ ٻج جي ترقي ۽ فراهميءَ تي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري پائيدار ترقي رپورٽ موجب 2022–23ع واري موسم ۾ ڪڻڪ جي بنيادي ۽ پري-بنيادي ٻج لاءِ '''214.625 ايڪڙ''' ايراضي استعمال ڪئي وئي، جنهن مان '''7,246.25 مڻ''' ٻج پيدا ٿيو. ان مان 530 مڻ يونيورسٽيءَ جي فارمن لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن تہ '''6,716.25 مڻ''' خانگي ٻج ڪمپنين ۽ ترقي پسند آبادگارن کي وڪرو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

يونيورسٽيءَ موجب 2023ع ۾ ان سان لاڳاپيل '''16 اسپن آف''' سرگرمين تقريباً '''50 ملين رپيا''' آمدني پيدا ڪئي. انهن سرگرمين ۾ سيڊ پروڊڪشن اينڊ ڊولپمينٽ سينٽر ۽ ميويدار ٻوٽن جون نرسريون اهم معاشي سرگرمين ۾ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#7F5539; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ جون چونڊ زرعي-معاشي سرگرميون'''
|- style=&quot;background:#A47148; color:white;&quot;
! اشارو
! انگ / تفصيل
! عرصو
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| اسپن آف سرگرميون
| '''16'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| اسپن آف مان آمدني
| لڳ ڀڳ '''50 ملين رپيا'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| ڪڻڪ جي ٻج هيٺ ايراضي
| '''214.625 ايڪڙ'''
| 2022–23ع
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| پيدا ٿيل ڪڻڪ جو ٻج
| '''7,246.25 مڻ'''
| 2022–23ع
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ڪمپنين ۽ آبادگارن کي وڪرو ٿيل ٻج
| '''6,716.25 مڻ'''
| 2022–23ع
|}
&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

=== باغباني ۽ انبن جي پيداوار بابت تحقيق ===
باغباني ٽنڊي ڄام جي زرعي تحقيقي سرگرمين جو ٻيو اهم شعبو آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو انبن جي پيداوار بهتر ڪرڻ لاءِ وڻن جي ڇانوري جي انتظام (''canopy management'') ۽ وڌيڪ گهاٽي پوک (''high-density plantation'') جهڙين ٽيڪنالاجين تي ڪم ڪري ٿو. ان طريقي سان وڻن جي سنڀال، ٻوٽن جي تحفظ ۽ ميوي جي پيداوار کي بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام ۾ بيمارين کان پاڪ انبن جا ٻوٽا مهيا ڪرڻ لاءِ تجارتي سطح تي '''ڪلين مينگو نرسري''' پڻ قائم ڪئي آهي. يونيورسٽي موجب ان جو مقصد آبادگارن کي معياري ۽ صحتمند ٻوٽا مهيا ڪرڻ ۽ سنڌ ۾ انبن جي معيار ۽ پيداوار کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

=== مال پالڻ ۽ زرعي معيشت ===
تعلقي جي زرعي معيشت فصلن تائين محدود نه آهي؛ [[مال پالڻ]] پڻ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم حصو آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ ۾ جانورن جي پالنا، وٽرنري سائنس، جانورن جي غذائيت، نسلن جي بهتري، پولٽري ۽ جانورن جي پيداوار سان لاڳاپيل شعبا ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SAUStudies&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/dasr/introduction/ |title=Introduction – Directorate of Advanced Studies |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026 |archive-date=15 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515201927/https://sau.edu.pk/dasr/introduction/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽيءَ جي تحقيقي منصوبن ۾ مقامي ٻڪرين ۽ ڍورن جي نسلن، ننڍن جگالي ڪندڙ جانورن جي بيمارين، جانورن جي جينياتي خاصيتن ۽ مال پالڻ ذريعي غريب آبادگارن جي معاشي حالت بهتر ڪرڻ جهڙا موضوع شامل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;SAUProjects&quot;&gt;{{cite web |url=https://sau.edu.pk/research-projects/ |title=Research Projects |publisher=Sindh Agriculture University, Tandojam |access-date=29 August 2026 |archive-date=14 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514050339/https://sau.edu.pk/research-projects/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== زرعي مارڪيٽنگ ۽ ڳوٺاڻي معيشت ===
[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۾ زرعي معاشيات ۽ زرعي ڪاروبار بابت تعليم ۽ تحقيق مقامي زرعي معيشت سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. يونيورسٽيءَ جو زرعي معاشيات وارو شعبو زرعي پيداوار، مارڪيٽنگ، زرعي ڪاروبار، ويليو چين، ننڍن آبادگارن جي آمدني، ڳوٺاڻي غربت ۽ زرعي پاليسيءَ تي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SAUAgriEconomics&quot;/&gt;

ان شعبي جي تحقيقي منصوبن ۾ ننڍن آبادگارن جي آمدني، فصلن ۾ تنوع، آبپاشيءَ جي برابري، زميني پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانيءَ جي مارڪيٽن جي سڌارن جهڙا معاشي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SAUAgriEconomics&quot;/&gt; يونيورسٽيءَ جا ٻيا تحقيقي منصوبا زرعي پاڻيءَ جي انتظام، دالين جي پيداوار ۽ منافعي، زمينداري ۽ هارپي جي نظام ۽ موسمي تبديليءَ سان مطابقت جهڙن معاملن تي پڻ مرڪوز رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;SAUProjects&quot;/&gt;

=== حيدرآباد سان معاشي لاڳاپو ===
حيدرآباد تعلقو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد شهر]] جي ڀرپاسي واقع هجڻ سبب ڳوٺاڻي پيداوار ۽ شهري منڊيءَ جي وچ ۾ رابطو فراهم ڪري ٿو. تعلقي جا آبادگار ۽ زرعي ڪاروبار حيدرآباد جي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ ٽنڊو ڄام ۾ قائم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا زرعي ڄاڻ، ٻج، تحقيق ۽ فني خدمتن جي فراهميءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح تعلقي جي معيشت ۾ روايتي زرعي پيداوار سان گڏ زرعي تحقيق، ٻج جي پيداوار، نرسريون، زرعي مشاورت، تعليم، زرعي ڪاروبار ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي منتقلي پڻ شامل آهن، جنهن ۾ ٽنڊو ڄام مرڪزي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAUSustainability&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ڀرپاسي ۾ ڪڻڪ جا زرعي کيت
File:Farm on the outskirts of Hyderabad.jpg|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ٻاهرئين علائقي ۾ زرعي زمين
File:Fields in Sindh, Pakistan.jpg|[[سنڌ]] ۾ زرعي کيت؛ زراعت حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهي
&lt;/gallery&gt;

== انتظاميا ==
حيدرآباد تعلقي جي انتظامي بناوٽ کي بنيادي طور ٻن لاڳاپيل سطحن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: '''ضلعي انتظاميا''' ۽ '''تعلقي/سب ڊويزن انتظاميا'''. ضلعي سطح تي [[ڊپٽي ڪمشنر]] حيدرآباد ضلعي جي روينيو ۽ عام انتظاميا جي سربراهي ڪري ٿو، جڏهن تہ حيدرآباد ٻهراڙي سب ڊويزن/تعلقي ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر حيدرآباد ٻهراڙي''' انتظامي ۽ روينيو معاملن جي نگراني ڪري ٿو. تعلقي جي روينيو انتظام ۾ '''مختيارڪار (روينيو) حيدرآباد ٻهراڙي'''، سپروائيزنگ تپيدار ۽ تپيدار زميني رڪارڊ ۽ روينيو سان لاڳاپيل ميداني ڍانچي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;ECPHydRuralAdmin&quot;&gt;{{cite web |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/PBKdSbnnYkzzRqRHNJGA4jF6vPwXnVrAz3znDJsK.pdf |title=Notification – Returning Officers and Assistant Returning Officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=29 August 2026 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115145237/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/PBKdSbnnYkzzRqRHNJGA4jF6vPwXnVrAz3znDJsK.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;&gt;{{cite web |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/other_notifications.pdf |title=Provincial Record Cell – Board of Revenue Sindh |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ضلعي ۽ تعلقي انتظامي ڍانچو ===
حيدرآباد تعلقو [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو حصو هجڻ ڪري ضلعي انتظاميا جي مجموعي اختيار هيٺ اچي ٿو. ضلعي سطح تي ڊپٽي ڪمشنر، جڏهن تہ سب ڊويزن يا تعلقي سطح تي اسسٽنٽ ڪمشنر سرڪاري انتظام، روينيو معاملن ۽ مختلف کاتن وچ ۾ هم آهنگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سرڪاري دستاويزن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر, تعلقو حيدرآباد (رورل), ڊسٽرڪٽ حيدرآباد''' کي حيدرآباد ٻهراڙيءَ لاءِ الڳ انتظامي عهدي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPHydRuralAdmin&quot;/&gt;

2026ع ۾ پڻ ضلعي انتظاميا جي ڪارروائين بابت سرڪاري خبرن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر تعلقو حيدرآباد ٻھراڙي''' کي الڳ تعلقي عملدار طور ڄاڻايو ويو آهي. اسسٽنٽ ڪمشنر طرفان تعلقي اندر قيمتن جي نگراني، سرڪاري حڪمن تي عملدرآمد، دڪانن ۽ ڪاروباري هنڌن جي چڪاس ۽ ٻين انتظامي ڪارروائين جي نگراني ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;APPHydRural&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.app.com.pk/sindh/distrct-admn-accelerates-crackdown-against-overpricing-illegal-sale-violation-of-regulations/ |title=Distrct Admn accelerates crackdown against overpricing, illegal sale, violation of regulations |publisher=Associated Press of Pakistan |date=11 July 2026 |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد تعلقي جو روينيو ۽ انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! سطح
! اهم عملدار
! بنيادي انتظامي دائرو
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، حيدرآباد
| ضلعي انتظاميا، روينيو انتظام، مختلف کاتن جي هم آهنگي ۽ ضلعي سطح تي سرڪاري حڪمن تي عملدرآمد
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''سب ڊويزن / تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، حيدرآباد ٻهراڙي
| تعلقي سطح جي انتظاميا، روينيو معاملن جي نگراني، سرڪاري حڪمن تي عملدرآمد ۽ ميداني انتظام
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| '''تعلقي روينيو'''
| مختيارڪار (روينيو)، حيدرآباد ٻهراڙي
| زميني روينيو، زميني رڪارڊ، روينيو معاملن ۽ ماتحت روينيو عملي جو انتظام
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| '''ميداني روينيو'''
| سپروائيزنگ تپيدار
| تپيدارن جي ڪم ۽ روينيو رڪارڊ جي ميداني نگراني
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| '''ديهه / ميداني سطح'''
| تپيدار
| ديهه سطح جو زميني ۽ روينيو رڪارڊ ۽ مقرر ڪيل ميداني روينيو ڪم
|}
&lt;ref name=&quot;ECPHydRuralAdmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;

=== اسسٽنٽ ڪمشنر ===
'''اسسٽنٽ ڪمشنر حيدرآباد ٻهراڙي''' تعلقي/سب ڊويزن سطح تي ضلعي انتظاميا جو اهم عملدار آهي. هي عهدو [[ڊپٽي ڪمشنر]] جي ضلعي انتظامي ڍانچي جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري دستاويزن ۾ حيدرآباد ٻهراڙي لاءِ '''اسسٽنٽ ڪمشنر, تعلقو حيدرآباد (رورل)''' جو عهدو الڳ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPHydRuralAdmin&quot;/&gt;

اسسٽنٽ ڪمشنر جي عملي ذميوارين ۾ سرڪاري پاليسين ۽ حڪمن تي عملدرآمد جي نگراني، قيمتن جي چڪاس، مختلف ميداني معاملن ۾ ضلعي انتظاميا جي نمائندگي ۽ روينيو عملي جي ڪم جي نگراني شامل ٿي سگهي ٿي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري هدايتن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ تعلقي جي روينيو رڪارڊ سان لاڳاپيل ڪجهه معاملن ۾ مختيارڪار طرفان پيش ڪيل سرٽيفڪيٽن ۽ رڪارڊ جي تصديق لاڳاپيل اسسٽنٽ ڪمشنر کان ڪرائي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;

مثال طور بورڊ آف روينيو جي 2016ع واري هدايت ۾ تعلقي مختيارڪارن کي روينيو رڪارڊ ۽ سيل سرٽيفڪيٽ رجسٽرن سان لاڳاپيل دستاويز پيش ڪرڻ وقت لاڳاپيل اسسٽنٽ ڪمشنر کان تصديق ٿيل سرٽيفڪيٽ جمع ڪرائڻ جي هدايت ڪئي وئي هئي. ان مان اسسٽنٽ ڪمشنر ۽ مختيارڪار جي روينيو انتظام ۾ نگراني واري لاڳاپي جي وضاحت ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;

=== مختيارڪار ===
'''مختيارڪار (روينيو) حيدرآباد ٻهراڙي''' تعلقي جي زميني روينيو انتظام جو اهم عملدار آهي. سرڪاري دستاويزن ۾ '''مختيارڪار (روينيو) تعلقو حيدرآباد''' ۽ موجوده چونڊ انتظامي دستاويزن ۾ '''مختيارڪار, حيدرآباد (روعل)''' جهڙا عنوان استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPHydRuralAdmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;

مختيارڪار جي آفيس جو ڪم خاص طور زميني ۽ روينيو رڪارڊ جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي زمين رڪارڊ نظام ۾ ڳوٺاڻي زمين بابت '''وليج فارم 7-A'''، '''وليج فارم 7-B''' ۽ '''وليج فارم-2''' سميت مختلف قسم جا روينيو رڪارڊ رکيا وڃن ٿا. بورڊ آف روينيو جي آن لائن نظام ۾ ديهه نقشا، مائڪرو فلم ڪيل رڪارڊ، پراپرٽي رجسٽر، رولڊ ڪارڊ ۽ سيل سرٽيفڪيٽ جهڙيون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |title=Board of Revenue, Government of Sindh – Land Revenue Record |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بورڊ آف روينيو جي سرڪاري نوٽيفڪيشنن موجب تعلقي مختيارڪار اصل رڪارڊ آف رائيٽس، سيل سرٽيفڪيٽ رجسٽر ۽ تعلقي روينيو سيل سان لاڳاپيل رڪارڊ جي انتظام ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. ساڳين هدايتن ۾ '''سپروائيزنگ تپيدار''' کي مختيارڪار سان گڏ روينيو رڪارڊ واري انتظامي عمل جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;

=== روينيو ميداني عملو ===
تعلقي جي روينيو انتظام جو ميداني ڍانچو ديهه سطح تائين پکڙيل هوندو آهي. مختيارڪار جي ماتحت روينيو عملي ۾ '''سپروائيزنگ تپيدار''' ۽ '''تپيدار''' شامل هوندا آهن. زميني رڪارڊ، ديهه سطح جي ملڪيتن ۽ زرعي زمين بابت رڪارڊ هن نظام جو بنيادي حصو آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جو ڪمپيوٽرائيزڊ زمين رڪارڊ نظام عوام کي به نالي يا قومي سڃاڻپ ڪارڊ ذريعي موجود رڪارڊ ڳولڻ، ديهه نقشا ڏسڻ ۽ ٻين زميني رڪارڊ خدمتن تائين رسائي ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] موجب ان جي آن لائن ڊيٽابيس ۾ سنڌ جي زمينن بابت لکين اندراج شامل آهن، جن ۾ وليج فارم 7-A، 7-B، وليج فارم-2، پراپرٽي رجسٽر، مائڪرو فلم ٿيل پراڻو رڪارڊ ۽ ديهه نقشا شامل آهن. آن لائن ڄاڻ صرف معلوماتي مقصد لاءِ آهي، جڏهن تہ قانوني طور تصديق ٿيل زميني رڪارڊ لاءِ لاڳاپيل سروس سينٽر يا روينيو اختيارين سان رابطو ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

=== روينيو انتظام جو سلسلو ===
حيدرآباد تعلقي جي روينيو انتظام کي اختصار سان هيٺين ريت بيان ڪري سگهجي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''روينيو انتظام جو درجي وار سلسلو'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! درجو
! انتظامي يونٽ
! عملدار
! ماتحت سطح
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 1
| [[حيدرآباد ضلعو]]
| '''ڊپٽي ڪمشنر'''
| سب ڊويزن / تعلقو
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 2
| حيدرآباد ٻهراڙي سب ڊويزن / تعلقو
| '''اسسٽنٽ ڪمشنر'''
| تعلقي روينيو انتظام
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 3
| حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو
| '''مختيارڪار (روينيو)'''
| سپروائيزنگ تپيدار
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| 4
| روينيو سرڪل / ميداني انتظام
| '''سپروائيزنگ تپيدار'''
| تپيدار
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| 5
| ديهه / ميداني سطح
| '''تپيدار'''
| زميني ۽ روينيو رڪارڊ
|}
&lt;ref name=&quot;BORNotifications&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

=== زمين ۽ روينيو رڪارڊ ===
حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻي نوعيت سبب زميني روينيو انتظام تعلقي انتظاميا جي اهم شعبن مان هڪ آهي. زمين جي ملڪيت، ديهه رڪارڊ ۽ زرعي زمين سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي نظام هيٺ رکيو وڃي ٿو. بورڊ آف روينيو عوام لاءِ ديهه نقشا، زميني رڪارڊ جي ڳولا، مائڪرو فلم ٿيل رڪارڊ، پراپرٽي رجسٽر ۽ ٻين دستاويزن بابت آن لائن سهولتون پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

حيدرآباد ٻهراڙيءَ ۾ مختيارڪار جو انتظامي ڪردار رڳو رڪارڊ رکڻ تائين محدود نه رهيو آهي. مثال طور 2007ع ۾ حيدرآباد ضلعي انتظاميا طرفان آبپاشي واٽرڪورسن جي سڌاري واري پروگرام دوران '''مختيارڪار تعلقو حيدرآباد ٻهراڙي''' کي مسئلن وارن واٽرڪورسن بابت رابطا عملدار مقرر ڪيو ويو هو، جيڪو تعلقي سطح جي روينيو عملدار جي بين کاتيواري انتظامي ڪردار جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;DawnMukhtiarkar&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/275869 |title=HYDERABAD: Body formed to expedite watercourse lining |work=Dawn |date=15 November 2007 |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي حڪومت کان فرق ===
تعلقي جي '''روينيو ۽ ضلعي انتظاميا''' کي مقامي حڪومت جي چونڊيل يا بلدياتي ادارن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار، سپروائيزنگ تپيدار ۽ تپيدار ضلعي ۽ روينيو انتظامي ڍانچي سان لاڳاپيل سرڪاري عملدار آهن، جڏهن تہ يونين ڪاؤنسلون ۽ بلدياتي ادارا [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ]] تحت مقامي حڪومت جي الڳ انتظامي نظام جو حصو آهن. تنهنڪري حيدرآباد تعلقي جي انتظامي بناوٽ بيان ڪندي روينيو انتظام ۽ بلدياتي انتظام کي هڪ ئي ڍانچو سمجهڻ بدران الڳ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== انتظامي عمارت ===
حيدرآباد شهر ۾ تاريخي '''مختيارڪار آفيس''' جي عمارت روينيو انتظام سان لاڳاپيل اهم نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن مان هڪ آهي. عمارت 1920ع ۾ تعمير ٿي ۽ ميرن محمد شاهه روڊ تي واقع آهي. سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب عمارت جي هيٺئين حصي ۾ بعد ۾ ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ جو آرڪائيو رڪارڊ روم قائم ڪيو ويو، جڏهن تہ مٿئين حصي ۾ اسسٽنٽ ڪمشنرن جون آفيسون قائم رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;MukhtiarkarHeritage&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/mukhtiarkar-office.php |title=Mukhtiarkar Office, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== يونين ڪاؤنسلون ==
حيدرآباد ٻهراڙيءَ جون اهم يونين ڪاؤنسلون ۽ مقامي انتظامي آباديون هي آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background:#4472C4; color:white;&quot;
! #
! نالو
! #
! نالو
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 1 || [[هٽڙي]] || 2 || [[مسو ڀرڳڙي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 3 || [[موسيٰ کٽياڻ]] || 4 || [[سانوڻ خان گوپانگ]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 5 || [[ٽنڊو قيصر]] || 6 || [[ٽنڊو حيدر]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 7 || [[هوسڙي]] || 8 || [[مولان]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 9 || [[ٽنڊو فضل]] || 10 || [[سيري]]
|- style=&quot;background:#FFD966;&quot;
| 11 || [[ٽنڊو ڄام]] || || 
|}

== ديهون ==
حيدرآباد تعلقي ۾ تاريخي طور ڪيترين ديهن تي ٻڌل ڳوٺاڻو علائقو شامل آهي. زمينن ۽ ديهن جا سرڪاري رڪارڊ سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ رکيا وڃن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''حيدرآباد تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#4472C4; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 1 ||[[آبڙي (حيدرآباد)|آبڙي]] || 2 ||[[اگھيماڻي]] || 3 ||[[عالماڻي (حيدرآباد)|عالماڻي]] || 4 ||[[عالڻي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 5 ||[[عاملپور]] || 6 ||[[ٻاريچاڻي]] || 7 ||[[بارھام]] || 8 ||[[ڀنڊو جاگير]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 9 ||[[ڀنڊو ريئتي]] || 10 ||[[ڀنپور]] || 11 ||[[بلوري]] || 12 ||[[ٻوھڪي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 13 ||[[ٻوڇڪي جاگير]] || 14 ||[[ٻوڇڪي ريئتي]] || 15 ||[[بخشو لغاري]] || 16 ||[[چاچا ڏيٿا]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 17 ||[[چکي]] || 18 ||[[ڏاچراپور]] || 19 ||[[ڊالي ننڍي]] || 20 ||[[ڊالي وڏي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 21 ||[[دمانچاڻي جاگير]] || 22 ||[[دمانچاڻي ريئتي]] || 23 ||[[ڳليون]] || 24 ||[[گھوٽاڻا]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 25 ||[[گجڻ]] || 26 ||[[گل محمد ٺورڙو]] || 27 ||[[ھاليپوٽا (حيدرآباد)|ھاليپوٽا]] || 28 ||[[ھٽڙي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 29 ||[[ھوتڪي]] || 30 ||[[حسين خان ٺوڙو]] || 31 ||[[ڪاجھر]] || 32 ||[[ڪاٿڙي]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 33 ||[[ڪاٺڙو]] || 34 ||[[خانپوٽا]] || 35 ||[[کنجيجاڻي]] || 36 ||[[ڪنڙ]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 37 ||[[لاشاري (حيدرآباد)|لاشاري]] || 38 ||[[ليار جاگير]] || 39 ||[[ماٽي]] || 40 ||[[مياڻو]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 41 ||[[موھارو]] || 42 ||[[مولڻ]] || 43 ||[[موري جاگير]] || 44 ||[[موري ريئتي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 45 ||[[ملڪي]] || 46 ||[[ناريجاڻي]] || 47 ||[[نورائي جاگير]] || 48 ||[[نورائي ريئتي]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 49 ||[[پنھواري (حيدرآباد)|پنھواري]] || 50 ||[[پاسائکي]] || 51 ||[[پٽڀاري]] || 52 ||[[پاٽوڙو]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 53 ||[[رئيس]] || 54 ||[[راھوڪي (حيدرآباد)|راھوڪي]] || 55 ||[[راڄپري (حيدرآباد)|راڄپري]] || 56 ||[[رڪڻ پور]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 57 ||[[سھتا (حيدرآباد)|سھتا]] || 58 ||[[سنھوار]] || 59 ||[[سيري جاگير]] || 60 ||[[سيري ريئتي]]
|- style=&quot;background:#E2F0D9;&quot;
| 61 ||[[سپڪي جاگير]] || 62 ||[[سپڪي ريئتي]] || 63 ||[[سکپور (حيدرآباد)|سکپور]] || 64 ||[[تڪيو جيوڻ شاھ جاگير]]
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| 65 ||[[تڪيو جيوڻ شاھ ريئتي]] || 66 ||[[ٽنڊو فضل]] || 67 ||[[ٽنڊو قيصر]] || 68 ||[[ٿھيم (حيدرآباد)|ٿھيم]]
|- style=&quot;background:#FFD966;&quot;
| 69 ||[[ٿيٻا (حيدرآباد)|ٿيٻا]] || 70 ||[[وڍ (حيدرآباد)|وڍ]] || || || ||
|}

== تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ==
حيدرآباد تعلقي ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي مختلف تاريخي دورن، خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دورن، [[سنڌ تي انگريزن جي فتح]] ۽ مقامي صوفي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن ماڳن جو مرڪز آهي. تعلقي جي تاريخي منظرنامي ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] جا ميدان ۽ يادگار، شهيدن جا قبرستان، موسيٰ کٽياڻ جا ٽالپر دور سان لاڳاپيل مقبرا ۽ مسجدون ۽ مختلف مذهبي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFTMiani&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/miani-war-memorial.php |title=Miani War Memorial, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/dubbo-war-memorial.php |title=Dubbo War Memorial, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFTKhatian&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/khatian-jagirdars.php |title=Khatian Jagirdars, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== مياڻي جي جنگ جو ميدان ===
{{Main|مياڻي جي جنگ}}

[[File:Edward Armitage (1817-96) - The Battle of Meeanee, 17 February 1843 - RCIN 407185 - Royal Collection.jpg|thumb|right|[[مياڻي جي جنگ]]، 17 فيبروري 1843ع؛ [[ايڊورڊ آرميٽيج]] جي تاريخي مصوري]]
[[File:Meanee battle.jpg|thumb|right|1843ع جي [[مياڻي جي جنگ]] جي تاريخي عڪاسي]]

[[مياڻي جي جنگ]] حيدرآباد جي تاريخ جو اهم واقعو هئي. اها جنگ '''17 فيبروري 1843ع''' تي مياڻي وٽ [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر اميرن]] جي فوج وچ ۾ وڙهي وئي. ٽالپر لشڪر جي اڳواڻي ڪندڙن ۾ [[مير نصير خان ٽالپر]] شامل هو. جنگ ۾ انگريزن جي فتح سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار جي خاتمي ڏانهن هڪ فيصلائتو قدم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;EFTMiani&quot;/&gt;

جنگ واري هنڌ کي پوءِ يادگار طور نشان لڳايو ويو ۽ اتي پٿر جو جنگي يادگار قائم ڪيو ويو، جيڪو اڄ به مياڻي جي جنگ سان لاڳاپيل اهم تاريخي نشانن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;EFTMiani&quot;/&gt;

مياڻي جي جنگ واري علائقي ۾ ٽالپر فوج جي مارجي ويل سپاهين جو تاريخي قبرستان پڻ موجود آهي، جيڪو مقامي طور '''شهيدن جو قبرستان''' سڏجي ٿو. قبرستان ۾ هڪ پراڻي ٽن گنبذن واري مسجد پڻ موجود آهي. ورثي بابت دستاويزن موجب مسجد مياڻي جي جنگ واري ميدان جي ويجهو آهي ۽ قبرستان ۾ انهن ٽالپر سپاهين جون قبرون آهن، جيڪي 1843ع واري جنگ ۾ مارجي ويا هئا.&lt;ref name=&quot;EFTMianiMosque&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/miani-mosque.php |title=Miani Mosque, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== دٻي جي جنگ جو ميدان ===
{{Main|دٻي جي جنگ}}

[[File:The Battle of Hyderabad, 24 March 1843.jpg|thumb|right|[[دٻي جي جنگ]]، 24 مارچ 1843ع؛ [[جارج جونز]] جي تاريخي مصوري، جنهن ۾ سنڌ جي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] فوج ۽ برطانوي فوج وچ ۾ ويڙهه ڏيکاريل آهي]]

[[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[مير شير محمد ٽالپر]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽالپر فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ '''24 مارچ 1843ع''' تي حيدرآباد ڀرسان '''دٻي''' (Dubbo/Dabba) وٽ برطانوي فوج سان ٻي وڏي جنگ وڙهي وئي. هن جنگ کي تاريخي ذريعن ۾ ''Battle of Hyderabad'' يا ''Battle of Dubba'' پڻ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;/&gt;

دٻي جي جنگ ۾ مير شير محمد ٽالپر جي فوج سان گڏ سنڌ جو مشهور سپهه سالار [[هوشو شيدي|هوش محمد شيدي]] پڻ وڙهيو ۽ جنگ ۾ مارجي ويو. دٻي ۾ ٽالپر فوج جي شڪست کان پوءِ سنڌ ۾ منظم ٽالپر فوجي مزاحمت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ برطانوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;/&gt;

دٻي جي اصل جنگي ميدان کي بعد ۾ برطانوي دور ۾ نشان لڳايو ويو ۽ اتي جنگ جي ياد ۾ پٿر جو يادگار قائم ڪيو ويو. يادگار جي ڀرسان ٽالپر فوج جي شهيدن جو قبرستان پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;/&gt;

=== هوش محمد شيدي ۽ شهيدن جو قبرستان ===
{{Main|هوشو شيدي}}

[[هوشو شيدي|هوش محمد شيدي]] ٽالپر فوج جو سپهه سالار ۽ سنڌ جي برطانوي قبضي خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيت آهي. هو 24 مارچ 1843ع تي دٻي جي جنگ ۾ ٽالپر فوج سان گڏ وڙهندي مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;EFTHoshu&quot;&gt;{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/457/hyderabad/general-hosh-muhammad-sheedi |title=General Hosh Muhammad Sheedi, Hyderabad |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

دٻي جي جنگي ميدان جي چوڌاري ٽالپر سپاهين جون قبرون موجود آهن، جڏهن تہ هوش محمد شيدي سان منسوب هڪ قبر ويجهي ڳوٺ '''ٻڍو خان سيال''' ۾ پڻ ڄاڻايل آهي. البت سندس اصل تدفين واري هنڌ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ هڪ ٻي روايت سندس قبر کي حيدرآباد جي [[پڪو قلعو، حيدرآباد|پڪي قلعي]] سان ڳنڍي ٿي. ان ڪري هوش محمد شيدي جي قبر جي قطعي هنڌ بابت مختلف تاريخي روايتن کي الڳ الڳ بيان ڪرڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;EFTHoshu&quot;/&gt;

=== موسيٰ کٽياڻ جا تاريخي مقبرا ===
[[موسيٰ کٽياڻ]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ٽالپر دور ۽ مياڻي جي جنگ سان لاڳاپيل ڪيترائي تاريخي آثار موجود آهن. '''کٽياڻ جاگيردارن جو مقبرو''' ديهه سپڪي ۾، موسيٰ کٽياڻ ڀرسان ڳوٺ سپيو ابو طالب وٽ واقع آهي. مقبري ۾ کٽياڻ خاندان جي جاگيردارن، ٽالپر فوج جي عملدارن ۽ مياڻي جي جنگ سان لاڳاپيل ماڻهن جون قبرون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;EFTKhatian&quot;/&gt;

ورثي جي دستاويزن موجب مقبرو اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ '''محمد موسيٰ خان کٽياڻ اول''' پنهنجي والد '''محمد اسماعيل خان کٽياڻ''' جي قبر مٿان تعمير ڪرايو؛ محمد اسماعيل خان [[مير فتح علي خان ٽالپر]] جي فوج جو جنرل هو. مقبري ۾ مجموعي طور يارنهن تدفينون ڄاڻايل آهن، جن ۾ مياڻي جي جنگ ۾ مارجي ويل '''شهيد ڪريمداد خان''' جي قبر پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;EFTKhatian&quot;/&gt;

مقبري جي اندرين حصي ۾ رنگين ڀتين جي نقش نگاري (''frescoes'') جا نمونا موجود آهن ۽ قبرن تي چوني جو پلستر ٿيل آهي. مقبري جي ڏاکڻي حصي سان هڪ پراڻو قبرستان لاڳاپيل آهي. ان جي ڀرسان هڪ قديم بي ڇت مسجد پڻ موجود آهي، جڏهن تہ موسيٰ کٽياڻ ۾ محمد موسيٰ خان کٽياڻ اول سان منسوب هڪ ٻي ٽن گنبذن واري مسجد جي تعمير '''1224هه''' ۾ ٿيل ڄاڻائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;EFTKhatian&quot;/&gt;

=== ٽنڊو قيصر ۽ سيد مراد شاهه ===
[[ٽنڊو قيصر]] حيدرآباد تعلقي جي پراڻين آبادين مان هڪ آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مختلف مذهبي ۽ مقامي تاريخ سان لاڳاپيل قبرستان ۽ مزارون موجود آهن. '''سيد مراد شاهه''' سان منسوب ماڳ پڻ ٽنڊو قيصر واري علائقي ۾ سڃاتو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ ٽنڊو قيصر يونين ڪاؤنسل اندر '''GBPS Murad Shah''' نالي سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهي، جيڪو مراد شاهه نالي مقامي آبادي/ماڳ جي موجودگيءَ جي سرڪاري دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RSUHyderabad&quot;&gt;{{cite web |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Hyderabad.pdf |title=District Hyderabad – School-wise Budget |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

سيد مراد شاهه جي مقبري جي تعمير جي صحيح تاريخ ۽ ان سان لاڳاپيل سوانحي تفصيلن لاءِ مستند آثار قديمه يا سرڪاري ورثي جو تفصيلي رڪارڊ دستياب نه هجڻ سبب انهن بابت مقامي روايتن کي قطعي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

=== نيرون ڪوٽ سان تاريخي نسبت ===
{{Main|حيدرآباد، سنڌ}}

حيدرآباد جي تاريخي سڃاڻپ سان '''نيرون ڪوٽ''' يا '''نيرون''' جو نالو گهڻي عرصي کان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. روايتي تاريخ نگاري موجب موجوده حيدرآباد واري هنڌ يا ان جي ڀرپاسي ۾ نيرون ڪوٽ نالي هڪ پراڻي آبادي هئي، جنهن جو ذڪر سنڌ تي عربن جي حملي ۽ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو. 1959ع ۾ شايع ٿيل سنڌ يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هڪ جاگرافيائي مطالعي ۾ پڻ موجوده حيدرآباد واري هنڌ کي قديم نيرون ڪوٽ سان روايتي طور سڃاتو ويو، پر ساڳئي مطالعي ان سڃاڻپ کي تڪراري پڻ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;HyderabadGeographical&quot;&gt;{{cite web |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/Pakistan%20Geographical%20Review%201959%20Vol.XIV%20No.%202.pdf |title=Hyderabad: A Geographical Appraisal |publisher=Pakistan Geographical Review |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] موجوده حيدرآباد جو شهر قائم ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. سنڌ جي تاريخ بابت سنڌالاجيءَ جي شايع ٿيل مواد ۾ پڻ حيدرآباد کي اڳوڻي نيرون ڪوٽ واري هنڌ تي آباد ڪيل شهر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyHistory&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sindhology.org/assets/pdf/History-of-Sindh-Page-21-to-160-Mohan-Gehani.pdf |title=History of Sindh |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |access-date=29 August 2026 |archive-date=18 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218000101/https://www.sindhology.org/assets/pdf/History-of-Sindh-Page-21-to-160-Mohan-Gehani.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، نيرون ڪوٽ جي حقيقي هنڌ بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي روايتي سڃاڻپ جو ٻيهر جائزو وٺندي دليل ڏنو تہ تاريخي نيرون ڪوٽ کي موجوده حيدرآباد بدران [[رني ڪوٽ]] سان سڃاڻڻ گهرجي. تنهنڪري نيرون ڪوٽ ۽ موجوده حيدرآباد جي هڪ ئي هنڌ هجڻ واري سڃاڻپ کي تاريخ نگاريءَ ۾ هڪ متفقه حقيقت بدران هڪ روايتي پر بحث هيٺ نظريو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;NerunDebate&quot;&gt;{{cite journal |last1=Joyo |first1=Amin |last2=Abro |first2=Badar |last3=Joyo |first3=Sarang |last4=Ali |first4=Babar |title=Revisiting the History of Sindh’s Forts: A Comparative Study of Rani Kot, Kacha Qilla, and Pakka Qila with a Reinterpretation of Nerun Kot |journal=Journal of History and Social Sciences |year=2025 |url=https://jhss-uok.com/index.php/JHSS/article/view/341 |doi=10.5281/zenodo.18335295 |access-date=29 August 2026}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260611000826/https://jhss-uok.com/index.php/JHSS/article/view/341 |date=11 June 2026 }}&lt;/ref&gt;

=== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان لاڳاپيل روايتون ===
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي زندگيءَ ۽ سفرن جو دائرو موجوده حيدرآباد، مٽياري ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان گهرو تعلق رکي ٿو. سندس سوانح سان لاڳاپيل مختلف هنڌن بابت مقامي روايتون موجود آهن. البت حيدرآباد تعلقي اندر ڪنهن مخصوص ڳوٺ کي شاهه لطيف جي جنم ڀومي قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي مستند سوانحي يا سرڪاري آثار قديمه جي ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

=== تاريخي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد تعلقي ۽ ڀرپاسي جا چونڊ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#9C6644; color:white;&quot;
! ماڳ
! علائقو
! دور / تاريخ
! تاريخي اهميت
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| '''مياڻي جي جنگ جو ميدان'''
| مياڻي
| 17 فيبروري 1843ع
| [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني فوجن وچ ۾ فيصلائتي ويڙهه
|- style=&quot;background:#FCE4EC;&quot;
| '''مياڻي جنگي يادگار'''
| مياڻي
| برطانوي دور
| 1843ع واري جنگ جي ميدان کي نشان لڳائيندڙ تاريخي يادگار
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''شهيدن جو قبرستان ۽ مياڻي مسجد'''
| مياڻي
| 19هين صدي
| مياڻي جي جنگ ۾ مارجي ويل ٽالپر سپاهين جو قبرستان ۽ تاريخي ٽن گنبذن واري مسجد
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| '''دٻي جي جنگ جو ميدان'''
| دٻو، حيدرآباد ڀرسان
| 24 مارچ 1843ع
| [[مير شير محمد ٽالپر]] جي فوج ۽ انگريزن وچ ۾ جنگ
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| '''دٻي جنگي يادگار'''
| دٻو
| برطانوي دور
| جنگ جي ميدان کي نشان لڳائيندڙ يادگار؛ ڀرسان ٽالپر شهيدن جو قبرستان
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| '''هوش محمد شيدي سان منسوب قبر'''
| ٻڍو خان سيال ڀرسان
| 1843ع سان لاڳاپيل
| [[هوشو شيدي|هوش محمد شيدي]] سان منسوب تدفين جو ماڳ؛ اصل قبر جي هنڌ بابت مختلف روايتون
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| '''کٽياڻ جاگيردارن جو مقبرو'''
| [[موسيٰ کٽياڻ]]
| 19هين صديءَ جي شروعات
| ٽالپر فوج جي عملدارن، جاگيردارن ۽ مياڻي جي جنگ سان لاڳاپيل ماڻهن جون قبرون
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| '''سيد مراد شاهه سان منسوب ماڳ'''
| [[ٽنڊو قيصر]]
| غير متعين
| مقامي مذهبي ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل ماڳ
|}
&lt;ref name=&quot;EFTMiani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTMianiMosque&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTHoshu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTKhatian&quot;/&gt;

== پوليس جو نظام ==
حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو انتظامي طور [[سنڌ پوليس]] جي حيدرآباد ضلعي پوليس جي دائري ۾ اچي ٿو. تعلقي جي مختلف شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پوليس ٿاڻا (PS) ۽ انهن جي ماتحت پوليس پوسٽون (PP) قائم آهن. سنڌ پوليس جي سرڪاري حيدرآباد ضلعي واري فهرست ۾ [[ٽنڊو ڄام]]، [[هوسڙي]]، [[هٽڙي]]، راهوڪي ۽ چالگري جا پوليس ٿاڻا درج ٿيل آهن، جڏهن تہ ٽنڊو قيصر، موسيٰ کٽياڻ، ڪسانو موري، مسو ڀرڳڙي، ناريجاڻي ۽ ٽنڊو فضل جهڙن هنڌن تي پوليس پوسٽون لاڳاپيل ٿاڻن جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;&gt;{{cite web |url=https://sindhpolice.gov.pk/hyderabad/police-station?page=3 |title=Police Stations – Hyderabad |publisher=Sindh Police |access-date=29 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;&gt;{{cite web |url=https://sindhpolice.gov.pk/hyderabad/police-station?page=4 |title=Police Stations – Hyderabad |publisher=Sindh Police |access-date=29 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== پوليس ٿاڻا ===
سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست موجب تعلقي ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻن علائقن ۾ هي اهم پوليس ٿاڻا موجود آهن:&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#263859; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''حيدرآباد ٻهراڙيءَ جا اهم پوليس ٿاڻا ۽ پوسٽون'''
|- style=&quot;background:#415F77; color:white;&quot;
! پوليس ٿاڻو
! قسم
! ماتحت / لاڳاپيل پوليس پوسٽون
! ضلعو
|- style=&quot;background:#EAF2F8;&quot;
| '''[[ٽنڊو ڄام]]'''
| پوليس ٿاڻو (PS)
| ٽنڊو قيصر، ڪسانو موري، موسيٰ کٽياڻ
| [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''[[هوسڙي]]'''
| پوليس ٿاڻو (PS)
| هوسڙي پوليس پوسٽ
| [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| '''[[هٽڙي]]'''
| پوليس ٿاڻو (PS)
| —
| [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| '''راهوڪي'''
| پوليس ٿاڻو (PS)
| ناريجاڻي
| [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| '''چالگري'''
| پوليس ٿاڻو (PS)
| مسو ڀرڳڙي
| [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]
|}
&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

=== ٽنڊو ڄام پوليس ٿاڻو ===
'''ٽنڊو ڄام پوليس ٿاڻو''' تعلقي جي اهم پوليس ٿاڻن مان هڪ آهي. سنڌ پوليس جي موجوده آن لائن ڊائريڪٽري ۾ ٽنڊو ڄام کي حيدرآباد ضلعي جي باقاعده پوليس اسٽيشن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;

ٽنڊو ڄام ٿاڻي جي ماتحت يا ان سان لاڳاپيل ڪيترين ڳوٺاڻين آبادين ۾ پوليس پوسٽون قائم آهن. سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ هي پوسٽون درج آهن:&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

* '''ٽنڊو قيصر پوليس پوسٽ''' — ٽنڊو ڄام پوليس ٿاڻي جي ماتحت.
* '''ڪسانو موري پوليس پوسٽ'''  — ٽنڊو ڄام پوليس ٿاڻي جي ماتحت.
* '''موسيٰ کٽياڻ پوليس پوسٽ''' — ٽنڊو ڄام پوليس ٿاڻي جي ماتحت.

اهڙي انتظامي بناوٽ وسيلي ٽنڊو ڄام ٿاڻو مرڪزي آباديءَ سان گڏ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ پوليس خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

=== هوسڙي پوليس ٿاڻو ===
'''[[هوسڙي]] پوليس ٿاڻو''' پڻ سنڌ پوليس جي حيدرآباد ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ هڪ الڳ پوليس اسٽيشن طور درج ٿيل آهي. ساڳئي فهرست ۾ '''PP Husri (PS Husri)''' نالي پوليس پوسٽ پڻ هوسڙي پوليس ٿاڻي سان لاڳاپيل ڏيکاري وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;

حيدرآباد جي ضلعي ۽ سيشن عدالت جي عدالتي حدن واري فهرست پڻ '''PS Husri''' کي هڪ باقاعده پوليس ٿاڻي طور درج ڪري ٿي. عدالتي انتظام ۾ هوسڙي ٿاڻي جا ڪيس حيدرآباد جي مقرر ڪيل سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي دائري ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HydCourtsJurisdiction&quot;&gt;{{cite web |url=https://districtcourtshyderabad.gos.pk/jurisdiction.php |title=Jurisdiction |publisher=District &amp; Sessions Court Hyderabad |access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== هٽڙي پوليس ٿاڻو ===
'''[[هٽڙي]] پوليس ٿاڻو''' حيدرآباد ضلعي پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ هڪ الڳ پوليس اسٽيشن طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt; حيدرآباد جي ضلعي ۽ سيشن عدالت جي عدالتي حدن واري فهرست ۾ پڻ '''پوليس اسٽيشن ھٽڙي''' کي باقاعده پوليس ٿاڻي طور شامل ڪيو ويو آهي ۽ ان سان لاڳاپيل فوجداري معاملن لاءِ مخصوص جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت مقرر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;HydCourtsJurisdiction&quot;/&gt;

=== راهوڪي ۽ ناريجاڻي ===
'''راهوڪي پوليس ٿاڻو''' پڻ حيدرآباد ضلعي پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ موجود آهي. ان جي ماتحت '''ناريجاڻي پوليس پوسٽ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

راهوڪي ٿاڻي جي الڳ انتظامي حيثيت جي تصديق حيدرآباد جي ضلعي ۽ سيشن عدالت جي عدالتي حدن واري فهرست مان پڻ ٿئي ٿي، جنهن ۾ '''پوليس اسٽيشن راھوڪي''' کي باقاعده پوليس ٿاڻي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HydCourtsJurisdiction&quot;/&gt;

=== چالگري ۽ مسو ڀرڳڙي ===
'''چالگري پوليس ٿاڻو''' حيدرآباد ضلعي پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ درج آهي. ان جي ماتحت '''مسو ڀرڳڙي پوليس پوسٽ'''  قائم آهي، جيڪا [[مسو ڀرڳڙي]] ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ پوليس پوسٽ طور ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

ضلعي عدالت حيدرآباد جي عدالتي حدن واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''پوليس اسٽيشن ڇلگري''' کي هڪ الڳ پوليس ٿاڻي طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HydCourtsJurisdiction&quot;/&gt;

=== ٽنڊو فضل پوليس پوسٽ ===
[[ٽنڊو فضل]] ۾ سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست موجب '''ٽنڊو فضل پوليس پوسٽ'''  موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt; سرڪاري فهرست ان کي پوليس پوسٽ طور درج ڪري ٿي، تنهنڪري ان کي الڳ پوليس ٿاڻو قرار ڏيڻ بدران پوليس پوسٽ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== انتظامي ۽ عدالتي حدون ===
پوليس ٿاڻن جون حدون رڳو امن امان ۽ جاچ جي انتظام لاءِ اهم ناهن، پر فوجداري عدالتن جي علائقائي دائري سان پڻ لاڳاپيل آهن. حيدرآباد جي ضلعي ۽ سيشن عدالت طرفان شايع ڪيل حدبنديءَ موجب مختلف پوليس ٿاڻا مخصوص سول ججن ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽن جي عدالتي دائري سان ڳنڍيل آهن. مثال طور '''پوليس اسٽيشن ٽنڊو ڄام'''، '''پوليس اسٽيشن ھوسڙي'''، ''' ھٽڙي'''، '' راھوڪي''' ۽ '''پوليس اسٽيشن ڇلگري''' عدالتي حدبنديءَ ۾ الڳ پوليس اسٽيشنن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;HydCourtsJurisdiction&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | '''چونڊ پوليس پوسٽون ۽ سندن لاڳاپيل ٿاڻا'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! پوليس پوسٽ
! لاڳاپيل پوليس ٿاڻو
! علائقو
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| ٽنڊو قيصر پوليس پوسٽ
| [[ٽنڊو ڄام]] پوليس ٿاڻو
| [[ٽنڊو قيصر]]
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| ڪسانو موري پوليس پوسٽ
| [[ٽنڊو ڄام]] پوليس ٿاڻو
| ڪسانو موري
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| موسيٰ کٽياڻ پوليس پوسٽ
| [[ٽنڊو ڄام]] پوليس ٿاڻو
| [[موسيٰ کٽياڻ]]
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| هوسڙي پوليس پوسٽ
| [[هوسڙي]] پوليس ٿاڻو
| [[هوسڙي]]
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| ناريجاڻي پوليس پوسٽ
| راهوڪي پوليس ٿاڻو
| ناريجاڻي
|- style=&quot;background:#FCE4EC;&quot;
| مسو ڀرڳڙي پوليس پوسٽ
| چالگري پوليس ٿاڻو
| [[مسو ڀرڳڙي]]
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| ٽنڊو فضل پوليس پوسٽ
| سنڌ پوليس جي فهرست ۾ پوليس پوسٽ طور درج
| [[ٽنڊو فضل]]
|}
&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPoliceHyd4&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* '''[[محمد فقير کٽياڻ]]''' — صوفي شاعر
* '''[[محمود فقير کٽياڻ]]''' — شاعر
* '''[[سيد صالح محمد شاهه]]''' — ريڊيو ۽ ٽيليويزن جو صداڪار
* '''[[آسي زميني]]''' — شاعر ۽ اديب
* '''[[قيصر خان نظاماڻي]]''' — اداڪار ۽ هدايتڪار
* '''[[ميوو خان ڪليري]]''' — مرثيه خوان ۽ راڳيندڙ

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan Sindh Hyderabad District locator map.svg|سنڌ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو مقام
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس — 2023ع آدمشماري]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين — بورڊ آف روينيو، سنڌ]
* [https://sau.edu.pk/ سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام]

[[زمرو:حيدرآباد ٻهراڙي تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعو، سنڌ]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ]]</text>
      <sha1>1j2q5ddry06dwowqpu0fosp7laz9abr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گهوڙاٻاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9667</id>
    <revision>
      <id>425014</id>
      <parentid>288730</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1159" sha1="kektg5lwl2e7hm7frbq679hiyaq7xet" xml:space="preserve">'''گهوڙاٻاري'''  ([[انگريزي ٻولي]] Ghorabari) ([[اردو]]: گھوڑاباری) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] جو هڪ شهر آهي. [[گهوڙاٻاري تعلقو]] پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://indusnews.net/2011/07/22/%da%af%d9%87%d9%88%da%99%d8%a7%d9%bb%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%db%be-%d9%82%d8%a7%d8%a6%d9%85-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d8%a8%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%b2-%da%aa%d8%a7%d9%84%d9%8a%d8%ac-%db%be-%d9%be%d9%87%d8%b1%d9%8a/|title=گهوڙاٻاري ۾ قائم ٿيل بوائز ڪاليج ۾ پهرين آگسٽ کان ڪلاسز هلائڻ جو فيصلو|last=zasolangi|date=2011-07-22|website=Indus News|language=ur|access-date=2019-07-04|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723023651/https://indusnews.net/2011/07/22/%DA%AF%D9%87%D9%88%DA%99%D8%A7%D9%BB%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%DB%BE-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%BF%D9%8A%D9%84-%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%A6%D8%B2-%DA%AA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%AC-%DB%BE-%D9%BE%D9%87%D8%B1%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>kektg5lwl2e7hm7frbq679hiyaq7xet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي خيرو تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10007</id>
    <revision>
      <id>425088</id>
      <parentid>420988</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26430" sha1="qcahsrfwqnjmde7ecc1zo1yzjjtfx39" xml:space="preserve">{{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي خيرو تعلقو
| native_name             = ڳڙهي خيرو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline   =Lal Shah Bari.jpg 
| image_caption           = [[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاھ بري جي مزار|لعل شاھ بري]] جي درگاهه.
| image_map               = Garhi Khairo Taluku.jpg
| map_caption             = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[ڳڙهي خيرو]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| area_total_km2          = 733
| population_total        = 193297
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = auto
| population_urban        = 20,007 (10.35٪)
| population_rural        = 173,290 (89.65٪)
| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = ڪُل
| demographics1_info1     = 45.58٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 54.72٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 36.46٪
| established_title       = يونين ڪائونسلون
| established_date        = 13
| postal_code_type        = پوسٽ ڪوڊ
| postal_code             = 79050
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt; تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SMEDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=A Brief Profile of Jacobabad
 |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf
 |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DawnBorder&quot;&gt;{{cite news
 |title=38 checkposts set up along Balochistan border
 |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked
 |work=Dawn
 |date=11 October 2001
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

[[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳڙهي خيرو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |language=sd
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department, Government of Sindh
 |date=27 April 2022
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=Election Commission of Pakistan
 |date=13 January 2025
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
 |archive-date=13 February 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213191513/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | حيثيت
|-
| 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 2 || [[خدا آباد، ڳڙھي خيرو]] || يونين ڪائونسل
|-
| 3 || [[جھانپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل
|-
| 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل
|-
| 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل
|-
| 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 11 || [[دستي، ڳڙھي خيرو|دستي]] || يونين ڪائونسل
|-
| 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل
|-
| 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل
|}

پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.&lt;ref name=&quot;OldUC&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Jacobabad Union Councils
 |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSHistorical&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:70%;&quot;
! style=&quot;background:#34568B;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#34568B;color:white;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#34568B;color:white;&quot; | ڳوٺاڻي
! style=&quot;background:#34568B;color:white;&quot; | شهري
|-
| 1951ع || 45,934 || 45,934 || —
|-
| 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348
|-
| 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973
|-
| 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992
|-
| 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565
|-
| 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619
|-
| 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007
|}

2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy2023&quot; /&gt;

2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2014&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jacobabad District Profile 2014–15
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=Sindh Education Management Information System
 |year=2015
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
 |archive-date=13 July 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713140127/http://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]]

== ديهون ==
[[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
 |archive-date=31 August 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]]
|-
| 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]]
|-
| 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]]
|-
| 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]]
|-
| 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]]
|-
| 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]]
|-
| 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]]
|-
| 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]]
|-
| 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]]
|-
| 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
|-
| 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
|-
| 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]]
|-
| 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
|-
| 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]]
|-
| 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]]
|}

== تاريخ ==
ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot;&gt;{{cite web
 |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;

شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;IrrigationBungalow&quot;&gt;{{cite web
 |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==
ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

[[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاھ بري جي مزار|لعل شاھ بري]] جي درگاهه.]]

تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاھ بري جي مزار|لعل شاھ بري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;LalShahCommons&quot;&gt;{{cite web
 |title=File:Lal Shah Bari.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HeritageList&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;RailHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.&lt;ref name=&quot;RailHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana–Jacobabad Light Railway
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;RailHeritage&quot; /&gt;

[[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]]

== 2010ع جي ٻوڏ ==
آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IrrigationBungalow&quot; /&gt;

2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;ICRC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Newsletter
 |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf
 |publisher=International Committee of the Red Cross
 |date=2012
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ICRC&quot; /&gt;

تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن.

== پوسٽ ۽ مواصلات ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=Pakistan Post
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي خيرو]]
* [[جيڪب آباد ضلعو]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]
* [[بيگاري واهه]]
* [[دوداپور]]
* [[لعل شاهه باري جي مزار]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>qcahsrfwqnjmde7ecc1zo1yzjjtfx39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنڌڪوٽ تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10022</id>
    <revision>
      <id>424968</id>
      <parentid>420906</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24584" sha1="lkh9m6zm16z3i8www65wuhs8iwa3olf" xml:space="preserve">{{Short description|ڪشمور ضلعي جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڪنڌڪوٽ تعلقو
| official_name           = تعلقو ڪنڌڪوٽ
| native_name             = ڪنڌڪوٽ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Kandhkot_Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_alt               = ڪنڌڪوٽ تعلقي جو نقشو
| image_caption           = [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڪنڌڪوٽ تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250px
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|14|N|69|10|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڪشمور ضلعو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[ڪنڌڪوٽ]]
| government_type         = تعلقي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 654
| population_total        = 407592
| population_as_of        = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 623.23
| population_urban        = 142631 (34.99٪)
| population_rural        = 264961 (65.01٪)
| population_male         = 209395
| population_female       = 198186
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = ديهون
| blank_info_sec1         = 49
| blank1_name_sec1        = اهم شهري مرڪز
| blank1_info_sec1        = [[ڪنڌڪوٽ]]، [[غوثپور]]
| blank2_name_sec1        = آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ
| blank2_info_sec1        = 1.81٪ (2017ع–2023ع)
}}

'''ڪنڌڪوٽ تعلقو''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي، جڏهن ته [[غوثپور]] ان جو ٻيو اهم شهري مرڪز آهي. تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جي ايراضي 654 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪنڌڪوٽ تعلقي جي ڪل آبادي '''407,592''' هئي، جنهن ۾ 209,395 مرد، 198,186 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 623.23 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. ڪل آبادي مان 142,631 ماڻهو، يعني 34.99 سيڪڙو، شهري علائقن ۾ ۽ 264,961 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. 2017ع ۾ آبادي 366,111 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.81 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ڪنڌڪوٽ تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. تعلقي ۽ ڀرپاسي جو زميني ڍانچو گهڻو ڪري هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل آبپاشي نظام اتر سنڌ جي هن حصي جي آبادڪاري، زراعت ۽ معاشي سرگرمين تي اهم اثر رکن ٿا.

ڪنڌڪوٽ واري علائقي جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. ڪوپن-گائيگر آبهوا جي درجابندي موجب علائقو گرم ريگستاني آبهوا (''BWh'') واري پٽي ۾ اچي ٿو. اونهاري ۾ گرمي پد تمام گهڻو وڌي سگهي ٿو، جڏهن ته سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kandhkot climate — normals and trends
 |url=https://climatememory.com/en/climate/pakistan/kandhkot
 |website=Climate Memory
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب تعلقي جي 407,592 آبادي مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو ٻهراڙيءَ ۽ هڪ ٽيون حصو شهري علائقن ۾ رهندو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | ڪنڌڪوٽ تعلقي جي آبادي، 2023ع
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#F67280; color:white;&quot; | تناسب/تفصيل
|-
| ڪل آبادي
| '''407,592'''
| 100٪
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | مرد
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 209,395
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 51.37٪ لڳ ڀڳ
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | عورتون
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 198,186
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 48.62٪ لڳ ڀڳ
|-
| ٽرانسجينڊر
| 11
| —
|-
| style=&quot;background:#ECF8EE;&quot; | ٻهراڙي آبادي
| style=&quot;background:#ECF8EE;&quot; | 264,961
| style=&quot;background:#ECF8EE;&quot; | 65.01٪
|-
| style=&quot;background:#FDEDEC;&quot; | شهري آبادي
| style=&quot;background:#FDEDEC;&quot; | 142,631
| style=&quot;background:#FDEDEC;&quot; | 34.99٪
|-
| 2017ع جي آبادي
| 366,111
| —
|-
| سراسري سالياني واڌ (2017ع–2023ع)
| —
| 1.81٪
|}&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري مرڪز ===
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جا ٻه اهم سرڪاري طور ڳڻپيل شهري مرڪز [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[غوثپور]] هئا. ڪنڌڪوٽ ميونسپل ڪميٽي جي آبادي 99,155، جڏهن ته غوثپور ٽائون ڪميٽي جي آبادي 43,476 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E86C1; color:white; font-size:110%; font-weight:bold;&quot; | ڪنڌڪوٽ تعلقي جا شهري مرڪز، 2023ع
|-
! style=&quot;background:#5DADE2;&quot; | شهري علائقو
! style=&quot;background:#48C9B0;&quot; | انتظامي حيثيت
! style=&quot;background:#F5B041;&quot; | آبادي 2023ع
! style=&quot;background:#AF7AC5;&quot; | آبادي 2017ع
|-
| [[ڪنڌڪوٽ]]
| ميونسپل ڪميٽي
| 99,155
| 100,850
|-
| [[غوثپور]]
| ٽائون ڪميٽي
| 43,476
| 35,319
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | ڪل شهري آبادي
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | '''142,631'''
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | '''136,169'''
|}&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڪنڌڪوٽ تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت ۽ مالداري بنيادي حيثيت رکن ٿا. تعلقي جو وڏو حصو آباد زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ڪنڌڪوٽ شهر واپار، خدمتن، ٽرانسپورٽ ۽ ضلعي سطح جي انتظامي سرگرمين جو مرڪز آهي.

تعلقي جي صنعتي ۽ توانائي واري اهميت ۾ '''ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ''' نمايان آهي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] موجب هي گئس فيلڊ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. فيلڊ 1959ع ۾ دريافت ٿيو، پر گئس جي ان وقت گهٽ طلب سبب باقاعدي پيداوار 1987ع ۾ شروع ٿي. گئس جا ذخيرا حبيب راهي لائيم اسٽون، سوئي مين لائيم اسٽون ۽ اپر لائيم اسٽون جي ذخيرن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kandhkot Gas Field
 |url=https://www.ppl.com.pk/content/kandhkot-gas-field-overview
 |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Kandhkot Field Gas Compressor Station.jpg|thumb|ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ ۾ گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جون سهولتون.]]

پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ کي پنهنجي هلندڙ پيداواري اثاثن مان هڪ طور هلائي ٿي. ڪمپني فيلڊ ۾ ذخيرن جي نگراني، کوهن جي مرمت ۽ ترقي، ڪمپريسرن ۽ سطحي سهولتن جي سارسنڀال ۽ پيداوار وڌائڻ جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sui &amp; Kandhkot
 |url=https://www.ppl.com.pk/content/sui
 |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Production Overview
 |url=https://www.ppl.com.pk/content/production-overview
 |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
[[ڪنڌڪوٽ]] اتر سنڌ جو هڪ اهم روڊ ۽ ريلوي مرڪز آهي. شهر ۾ [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]] موجود آهي، جنهن وسيلي علائقو پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن کي علائقي جي اهم آمدرفت واري اڏاوت طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kashmore: Kandh Kot Railway Station
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Kandkot railway station.jpg|thumb|[[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]].]]

پاڪستان ۾ ريلوي نظام جي شروعات برطانوي دور ۾ ٿي ۽ سنڌ ۾ ڪراچي کان ڪوٽڙي تائين پهرين ريلوي لائين 13 مئي 1861ع تي عام آمدرفت لاءِ کولي وئي؛ بعد ۾ ريلوي نيٽ ورڪ سنڌ ۽ اتر هندستان جي ٻين حصن تائين وڌايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx
 |publisher=[[پاڪستان ريلوي]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

=== يونين ڪائونسلون ===
[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] انتظامي طور يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي. تعلقي سان روايتي طور هيٺيون 10 يونين ڪائونسلون لاڳاپيل آهن:&lt;ref name=&quot;KashmoreUC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Administrative divisions of Kashmore District
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ کاتو، حڪومت سنڌ
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪنڌڪوٽ تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 1 || [[ملگزار]]
| 6 || [[اڪهرو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 2
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[رسالدار]]
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 7
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[ملھير]]
|-
| 3 || [[جاگيرآباد، ڪنڌڪوٽ|جاگيرآباد]]
| 8 || [[هيبت]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 4
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[دولتپور (ڪنڌڪوٽ)|دولتپور]]
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 9
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ڏاڏر]]
|-
| 5 || [[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]]
| 10 || [[منگي (ڪنڌڪوٽ)|منگي]]
|}

سنڌ حڪومت 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جي مڪاني ادارن جي نئين فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ ضلعي ڪائونسل جون مجموعي طور '''41 يونين ڪائونسلون''' درج ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Kashmore@Kandhkot
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ کاتو، حڪومت سنڌ
 |date=27 April 2022
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي نمائندگي ==

=== سنڌ صوبائي اسيمبلي ===
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري چونڊ حدبنديءَ موجب ڪنڌڪوٽ تعلقي جا علائقا [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي ٻن تڪن، '''[[پي ايس-5 ڪشمور-2]]''' ۽ '''[[پي ايس-6 ڪشمور-3]]'''، ۾ ورهايل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final List of Constituencies – Provincial Assembly of Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=30 November 2023
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=8 May 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

'''پي ايس-5 ڪشمور-2''' ۾ ڪنڌڪوٽ تعلقي جو وڏو حصو شامل آهي، سواءِ '''رسالدار سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''دولتپور تپيدار سرڪل''' جي. هن تڪ ۾ [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] جا ڪجهه علائقا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation2023&quot;/&gt;

'''پي ايس-6 ڪشمور-3''' ۾ سڄو [[تنگواڻي تعلقو]] شامل آهي، ان سان گڏ ڪنڌڪوٽ تعلقي جو '''رسالدار سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''دولتپور تپيدار سرڪل''' پڻ هن تڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation2023&quot;/&gt;

[[2024ع پاڪستان جون عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ پي ايس-5 تان [[غلام عابد خان سندراڻي]] ۽ پي ايس-6 تان [[محبوب علي خان بجاراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جا اميدوار چونڊجي سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر ٿيا.&lt;ref name=&quot;ECPReturned2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Provincial Assembly of Sindh, General Elections 2024
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=17 February 2024
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=21 May 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143206/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪنڌڪوٽ تعلقي جي صوبائي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | تڪ
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | ڪنڌڪوٽ تعلقي جا شامل علائقا
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | چونڊيل ميمبر
! style=&quot;background:#6D597A; color:white;&quot; | جماعت
|-
| '''[[پي ايس-5 ڪشمور-2]]'''
| تعلقي جو وڏو حصو، سواءِ رسالدار سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ دولتپور تپيدار سرڪل جي
| [[غلام عابد خان سندراڻي]]
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''[[پي ايس-6 ڪشمور-3]]'''
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | رسالدار سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ دولتپور تپيدار سرڪل
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[محبوب علي خان بجاراڻي]]
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
|}&lt;ref name=&quot;ECPReturned2024&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب ڪنڌڪوٽ تعلقي ۾ '''49 ديهون''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt; 2023ع جي آدمشماري ۾ تعلقي اندر 49 ڳوٺاڻا مقاما ڳڻيا ويا، جن جي گڏيل آبادي 264,961 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px;&quot; | ڪنڌڪوٽ تعلقي جون 49 ديهون
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#F67280; color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#F67280; color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#F67280; color:white;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عالم آباد]] || 18 || [[گهوراگهر ڪچو]] || 35 || [[مڪان مارو]]
|-
| 2 || [[اڪهرو]] || 19 || [[گهوراگهٽ پڪو]] || 36 || [[مکواڻي]]
|-
| 3 || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || 20 || [[غوثپور]] || 37 || [[ملگزار]]
|-
| 4 || [[ٻٻرواري]] || 21 || [[گلاب پور]] || 38 || [[ملھير]]
|-
| 5 || [[بلوچ آباد]] || 22 || [[هيبت ڪچو]] || 39 || [[ملوڪان]]
|-
| 6 || [[ٻلھاري]] || 23 || [[هيبت پڪو]] || 40 || [[منگي، ڪشمور|منگي]]
|-
| 7 || [[بخشپور]] || 24 || [[جعفرآباد ڪچو]] || 41 || [[ماڙي، ڪشمور|ماڙي]]
|-
| 8 || [[چمن، سنڌ|چمن]] || 25 || [[جاگيرآباد]] || 42 || [[ميٽاهر]]
|-
| 9 || [[ڊاڊر، سنڌ|ڊاڊر]] || 26 || [[جانگين]] || 43 || [[رسالدار]]
|-
| 10 || [[دڙي، ڪشمور|دڙي]] || 27 || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || 44 || [[ريجمت آباد]]
|-
| 11 || [[ڌڀاڻي]] || 28 || [[ڪنڌڪوٽ ديهه|ڪنڌڪوٽ]] || 45 || [[شاهه محمد جيلاني]]
|-
| 12 || [[ڍنڍي]] || 29 || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || 46 || [[سنهياني پور]]
|-
| 13 || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || 30 || [[خيرواھ، ڪشمور|خيرواهه]] || 47 || [[تيغاڻي]]
|-
| 14 || [[لاهري ڊومڪي]] || 31 || [[خان واھ ديھ|خانواھ]] || 48 || [[واحدپور]]
|-
| 15 || [[دولت پور]] || 32 || [[کنڀڙي]] || 49 || [[وڪڙو، ڪشمور|وڪڙو]]
|-
| 16 || [[فريد آباد ديھ| فريد آباد]] || 33 || [[ڪنڌارو ڪچو]] || — || —
|-
| 17 || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || 34 || [[ماچڪو]] || — || —
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#D6EAF8; text-align:right;&quot; | '''ڪل ديهون'''
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | '''49'''
|}&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==
ڪنڌڪوٽ تعلقي ۾ مختلف دورن سان لاڳاپيل مذهبي، تعليمي، انتظامي ۽ تعميراتي ورثي جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي سروي ۾ ڪنڌڪوٽ، غوثپور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪيترائي ماڳ درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;EFTKashmore&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kashmore Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[غوثپور]] ۾ '''بابا غريب داس مندر''' ۽ '''حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه''' علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جا اهم ماڳ آهن. ساڳئي علائقي ۾ پراڻيون حويليون ۽ ٻيون تاريخي عمارتون پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;EFTKashmore&quot;/&gt;

ڪنڌڪوٽ شهر جي تاريخي عمارتن ۾ پراڻيون سرڪاري آفيسون خاص اهميت رکن ٿيون. ورثي جي سروي موجب ڪنڌڪوٽ جي مختيارڪار آفيس جي پراڻي عمارت 1902ع ۾ ٺاهي وئي هئي. ان کان سواءِ شهر ۾ پراڻو ريسٽ هائوس، سٽيزن ڪلب، اقبال يادگار پبلڪ لائبريري، پراڻا تعليمي ادارا ۽ مذهبي عمارتون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kashmore Incomplete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Ancient bungalow.jpg|thumb|ڪشمور ضلعي جي ڪنڌڪوٽ–غوثپور واري علائقي سان لاڳاپيل پراڻي طرز جي عمارت.]]

'''گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ''' پڻ شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان آهي؛ سنڌ جي ورثي واري سروي موجب موجوده عمارت 1947ع ۾ تعمير ٿي. شهر ۾ گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج ۽ ٻين پراڻن تعليمي ادارن جون عمارتون پڻ ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;EFTKashmore&quot;/&gt;

رسالدار واري علائقي ۾ پراڻي '''رسالدار مسجد''' ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل عمارتن جا آثار موجود آهن. ورثي جي سروي ۾ رسالدار پوليس اسٽيشن جي عمارت کي به 1902ع سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ اها عمارت اصل ۾ اصطبل طور تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kashmore Heritage Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماري ۾ ڪنڌڪوٽ تعلقي ۾ مجموعي طور '''69,182 گهر''' ڳڻيا ويا. انهن مان 43,791 گهر تعلقي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 20: Type of Housing Unit by Region, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪنڌڪوٽ]]
* [[غوثپور]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[ڪشمور تعلقو]]
* [[تنگواڻي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{ڪشمور ضلعو}}
{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڪنڌڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>lkh9m6zm16z3i8www65wuhs8iwa3olf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪشمور تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10023</id>
    <revision>
      <id>424957</id>
      <parentid>420889</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31154" sha1="sw3wub5z8q7btc42kpai829klo9kl4i" xml:space="preserve">{{Short description|ڪشمور ضلعي جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڪشمور تعلقو
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڪشمور تعلقي جو مقام
| coordinates             = {{coord|28|26|N|69|35|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڪشمور ضلعو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[ڪشمور]]
| government_type         = تعلقي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1262
| population_total        = 487601
| population_as_of        = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 386.37
| population_urban        = 97,086
| population_rural        = 390,515
| demographics_type1      = شرح خواندگي
| demographics1_title1    = ڪل
| demographics1_info1     = 32.65٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 41.95٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 23.22٪
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = شهري آباديون
| blank_info_sec1         = [[ڪشمور]]، [[گڊو]]، [[بخشاپور]]
}}

'''ڪشمور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڪشمور]] شهر آهي. هي سنڌ جي انتهائي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ سنڌ کي [[پنجاب]] سان ملائيندڙ اهم سرحدي ۽ آمدرفت واري علائقي جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪشمور تعلقي جي آبادي '''487,601''' هئي. تعلقي جي ايراضي 1,262 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 386 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ آهي.

== تاريخ ==
موجوده ڪشمور تعلقو تاريخي طور اتر سنڌ جي ان علائقي جو حصو رهيو آهي، جيڪو سنڌ، پنجاب ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو رهيو آهي. برطانوي دور ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ هي علائقو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو حصو رهيو.

13 ڊسمبر 2004ع تي اڳوڻي جيڪب آباد ضلعي جي انتظامي ورهاست کان پوءِ [[ڪشمور ضلعو]] قائم ڪيو ويو. [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور]] ۽ [[ڪنڌڪوٽ تعلقو|ڪنڌڪوٽ]] نئين ضلعي جا بنيادي تعلقا بڻيا، جڏهن ته بعد ۾ [[تنگواڻي تعلقو]] پڻ ان جي انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. نئين ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;/&gt;

عدالتي انتظام جي لحاظ کان ڪشمور تعلقو اڳ جيڪب آباد جي عدالتي ضلعي سان لاڳاپيل هو. 2005ع ۾ ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ جو الڳ عدالتي ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪشمور تعلقو ان جي دائري اختيار هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Introduction – District and Sessions Court Jacobabad
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/district/jacobabad/introduction.php
 |publisher=سنڌ جي ضلعي عدالتون
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڪشمور تعلقو [[سنڌ]] جي اترئين ڪنڊ ۾ واقع آهي. تعلقي جي جاگرافيءَ تي [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪچي، ٻوڏ وارن ميدانن، آبپاشي واهن ۽ زرعي زمينن جو نمايان اثر آهي. ڪشمور واري علائقي جي جاگرافيائي حيثيت ان ڪري به اهم آهي جو هتان سنڌ جو زميني رابطو [[پنجاب]] جي [[راجن پور ضلعو|راجن پور ضلعي]] سان قائم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;/&gt;

تعلقي جي ايراضي '''1,262 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جنهن ڪري ايراضيءَ جي لحاظ کان هي ڪشمور ضلعي جي ٽنهي تعلقن مان سڀ کان وڏو تعلقو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

=== يونين ڪائونسلون ===
[[ڪشمور تعلقو]] مڪاني حڪومت ۽ ٻهراڙيءَ جي انتظام لاءِ ڪيترين [[يونين ڪائونسل]]ن ۾ ورهايل آهي. پراڻي انتظامي فهرست موجب تعلقي ۾ '''17 يونين ڪائونسلون''' شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kashmore District — Administrative Divisions
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=16 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت کاتي 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جي ڪائونسلن بابت نئين سر نوٽيفڪيشن جاري ڪيو، جنهن تحت ضلعي ڪائونسل جون يونين ڪائونسلون مقرر ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Kashmore@Kandhkot
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ کاتو، حڪومت سنڌ
 |date=27 April 2022
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي ۽ اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ ڪشمور تعلقي سان هيٺيون 17 يونين ڪائونسلون لاڳاپيل رهيون آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 1 || [[لائين پراڻي]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 2 || style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[خوسڪي]]
|-
| 3 || [[مساوالو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 4 || style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ڊومي ولي]]
|-
| 5 || [[گيھلپور]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 6 || style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[گلانپور]]
|-
| 7 || [[سوڌي]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 8 || style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[نورپور پڪو]]
|-
| 9 || [[چاچڙ]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 10 || style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[بڊاڻي]]
|-
| 11 || [[گبلو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 12 || style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[مهر]]
|-
| 13 || [[توج]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 14 || style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[ڪمب]]
|-
| 15 || [[سامو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 16 || style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ڪمڀري]]
|-
| 17 || [[زور ڳڙھ]]
|}

{{مبهم|مٿين فهرست جي نمبرنگ اڳوڻي انتظامي ترتيب جي نمائندگي ڪري ٿي؛ 2022ع جي مڪاني حڪومت واري حدبنديءَ ۾ يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ ۽ حدن ۾ تبديليون ٿيون آهن.|date=سيپٽمبر 2026}}

== سياسي نمائندگي ==

=== صوبائي اسيمبلي ===
2023ع جي نئين چونڊ حدبنديءَ کان پوءِ [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي ٽن تڪن، [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]]، ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of Constituencies — Provincial Assembly of Sindh
 |url=https://www.ecp.gov.pk/
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=26 November 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126/https://www.ecp.gov.pk/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

'''ڪشمور تعلقو''' بنيادي طور [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] جي چونڊ تڪ سان لاڳاپيل آهي. [[2024ع پاڪستان جون عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ هن تڪ تان [[عبدالرؤف کوسو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي اميدوار طور سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;ECP2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates — Provincial Assembly of Sindh, General Elections 2024
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=17 February 2024
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=21 May 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143206/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PASRauf&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mr. Abdul Rauf Khoso — PS-4 Kashmore-I
 |url=https://pas.gov.pk/members/profile/33/768
 |publisher=[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جي صوبائي اسيمبلي نمائندگي'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | تڪ
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | ميمبر
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | سياسي جماعت
! style=&quot;background:#6D597A; color:white;&quot; | چونڊ
|-
| '''[[پي ايس-4 ڪشمور-1]]'''
| [[عبدالرؤف کوسو]]
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
| [[2024ع پاڪستان جون عام چونڊون|2024ع]]
|}&lt;ref name=&quot;ECP2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PASRauf&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي اپريل 2025ع جي ووٽر انگن اکرن موجب پي ايس-4 ڪشمور-1 ۾ '''199,950 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان 108,305 مرد ۽ 91,645 عورتون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Disaggregated Data of Registered Men and Women Voters in Constituencies of Provincial Assembly of Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 April 2025
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=3 December 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203042908/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-weight:bold;&quot; | '''پي ايس-4 ڪشمور-1 جا رجسٽرڊ ووٽر، 2025ع'''
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | ووٽر
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 108,305
| 54.17٪
|-
| style=&quot;background:#FCEEF2;&quot; | عورتون
| style=&quot;background:#FCEEF2;&quot; | 91,645
| style=&quot;background:#FCEEF2;&quot; | 45.83٪
|-
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''199,950'''
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''100٪'''
|}&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Disaggregated Data of Registered Men and Women Voters in Constituencies of Provincial Assembly of Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 April 2025
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=3 December 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203042908/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو درياهه ۽ گڊو بئراج ==

[[فائل:Guddu Barrage.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] تي [[گڊو بئراج]]]]

ڪشمور تعلقي جي جاگرافي، زراعت ۽ معيشت ۾ [[سنڌو درياهه]] بنيادي حيثيت رکي ٿو. تعلقي جي اهم ترين آبي اڏاوتن مان '''[[گڊو بئراج]]''' ڪشمور شهر جي اتر-اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بئراج ڪشمور کان لڳ ڀڳ 10 ميل اتر-اولهه ۽ [[سکر بئراج]] کان لڳ ڀڳ 100 ميل مٿي وهڪري طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Barrage Region
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=آبپاشي کاتو، حڪومت سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

گڊو بئراج جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ ان کي مڪمل ڪري ڪم ۾ آندو ويو. بئراج ۾ 64 در آهن، جن مان هر هڪ جي ويڪر 60 فوٽ آهي. بئراج جو آبپاشي نظام سنڌ ۽ بلوچستان جي لڳ ڀڳ '''29 لک ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;/&gt;

بئراج مان نڪرندڙ آبپاشي نظام ۾ [[بيگاري سنڌ فيڊر]]، ڊيزرٽ پٽ فيڊر ۽ گهوٽڪي فيڊر سميت اهم واهه شامل آهن. انهن واهن اتر سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن علائقن ۾ آبپاشيءَ واري زراعت جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڪشمور تعلقي جي ڪل آبادي '''487,601''' هئي. ان مان '''245,486 مرد'''، '''242,090 عورتون''' ۽ '''25 ٽرانسجينڊر فرد''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تعلقي جي '''390,515''' آبادي ٻهراڙيءَ ۽ '''97,086''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي، يعني لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | حصو
|-
| ڪل آبادي
| '''487,601'''
| 100٪
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | مرد
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 245,486
| 50.35٪
|-
| عورتون
| 242,090
| 49.65٪
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ٽرانسجينڊر
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 25
| —
|-
| ٻهراڙي
| 390,515
| 80.09٪
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | شهري
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 97,086
| 19.91٪
|}&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

==شهري آباديون ==

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪشمور تعلقي جي ڪل آبادي '''487,601''' هئي، جڏهن ته 2017ع جي آدمشماري ۾ اها '''434,966''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ تعلقي جي آباديءَ ۾ 52,635 ماڻهن جو اضافو ٿيو، جيڪو مجموعي طور لڳ ڀڳ 12.1 سيڪڙو واڌ جي برابر آهي.

2023ع ۾ تعلقي جي '''390,515''' آبادي ٻهراڙيءَ ۽ '''97,086''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي؛ يعني لڳ ڀڳ 80.1 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 19.9 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | گذريل آدمشماري کان تبديلي
|-
| 1951ع
| 52,639
| —
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 1961ع
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 70,123
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | +33.2٪
|-
| 1972ع
| 113,553
| +61.9٪
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 1981ع
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 167,430
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | +47.4٪
|-
| 1998ع
| 268,899
| +60.6٪
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 434,966
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | +61.8٪
|-
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | 487,601
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | +12.1٪
|}&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
2023ع جي آدمشماري ۾ ڪشمور تعلقي اندر ٽي اهم شهري مڪاني ادارا درج ٿيل هئا: [[ڪشمور]] ٽائون ڪاميٽي، [[گڊو]] ٽائون ڪاميٽي ۽ [[بخشاپور]] ٽائون ڪاميٽي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | مڪاني حيثيت
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آبادي 2023ع
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | آبادي 2017ع
|-
| [[ڪشمور]]
| ٽائون ڪاميٽي
| '''63,984'''
| 55,908
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[گڊو]]
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 23,499
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 24,537
|-
| [[بخشاپور]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 9,603
| 10,535
|-
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; colspan=&quot;2&quot; | ڪل شهري آبادي
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''97,086'''
! style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | —
|}&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڪشمور تعلقي جي غالب مادري ٻولي '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' هئي. 487,601 ماڻهن مان '''456,198''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. تعلقي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ نمايان آهي، جنهن جو تعداد '''24,753''' هو. ٻين مادري ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ [[اردو]] سميت ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي تعلقي جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ '''93.56٪''' ۽ بلوچي ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ '''5.08٪''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڪشمور تعلقي ۾ '''476,177 مسلمان''' هئا، جيڪي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 97.66٪ هئا. ان کان سواءِ 9,659 هندو، 1,030 عيسائي، 371 درج فهرست ذاتين سان تعلق رکندڙ فرد ۽ ننڍين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A4C93; color:white; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#1982C4; color:white;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#1982C4; color:white;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام]]
| '''476,177'''
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[هندومت]]
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 9,659
|-
| [[عيسائيت]]
| 1,030
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | درج فهرست ذاتيون
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 371
|-
| ٻيا
| 364
|}

== تعليم ۽ شرح خواندگي ==
2023ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ ڪشمور تعلقي جي مجموعي شرح خواندگي '''32.65٪''' هئي. مردن جي شرح خواندگي '''41.95٪''' ۽ عورتن جي '''23.22٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ شرح خواندگي 26.69٪ هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 54.78٪ هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مردن جي شرح 35.44٪ ۽ عورتن جي 17.82٪ هئي؛ شهري علائقن ۾ مردن جي شرح 65.96٪ ۽ عورتن جي 43.36٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-weight:bold;&quot; | '''شرح خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#6A4C93; color:white;&quot; | عورتون
|-
| سمورو تعلقو
| '''32.65٪'''
| 41.95٪
| 23.22٪
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ٻهراڙي
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 26.69٪
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 35.44٪
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 17.82٪
|-
| شهري
| '''54.78٪'''
| 65.96٪
| 43.36٪
|}&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڪشمور تعلقي ۾ '''81,957 گهراڻا''' هئا. انهن مان 65,838 ٻهراڙيءَ ۽ 16,119 شهري علائقن ۾ هئا. تعلقي ۾ 20,389 پڪا، 7,987 نيم پڪا ۽ 53,581 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
ڪشمور تعلقي جي معيشت ۾ زراعت، مالداري، مقامي واپار ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل سرگرميون اهم آهن. سنڌو درياهه ۽ گڊو بئراج جو آبپاشي نظام زرعي معيشت جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو. گڊو بئراج مان نڪرندڙ واهن وسيلي سنڌ ۽ بلوچستان جي وسيع زرعي علائقن کي پاڻي ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;/&gt;

=== گڊو ٿرمل پاور اسٽيشن ===
[[گڊو]] ۾ قائم '''[[گڊو ٿرمل پاور اسٽيشن]]''' ڪشمور تعلقي جي اهم صنعتي ۽ توانائيءَ واري تنصيبات مان هڪ آهي. پاور اسٽيشن جي قيام سان گڊو جي اڳوڻي ننڍڙي آبادي جديد شهري ۽ صنعتي مرڪز طور وڌي.&lt;ref name=&quot;GudduPower&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Thermal Power Station, Kashmore
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/697/kashmore/guddu-thermal-power-station
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ڪشمور تعلقي جي سرحدي حيثيت سبب روڊ ۽ ريل آمدرفت کي خاص اهميت حاصل آهي. [[انڊس هاءِ وي]] ۽ ٻيا رستا ڪشمور کي سنڌ جي ٻين علائقن سان گڏ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] ڏانهن ويندڙ رستن سان ڳنڍين ٿا. ضلعي عدالت جي سرڪاري تعارف موجب ڪشمور پنجاب جي [[راجن پور ضلعو|راجن پور ضلعي]] ڏانهن سنڌ جو هڪ اهم زميني دروازو آهي.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;/&gt;

تعلقي ۾ [[بخشاپور]] سميت ريلوي سان ڳنڍيل آباديون پڻ موجود آهن، جڏهن ته ضلعي جو ريلوي نيٽ ورڪ بخشاپور، ڪنڌڪوٽ، تنگواڻي ۽ حيات شهيد جهڙين اسٽيشنن وسيلي علائقي کي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ڪشمور تعلقي ۾ '''57 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور تعلقي جون 57 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || 20 || [[جلال سوڌ]] || 39 || [[مٺڙي، ڪشمور|مٺڙي]]
|-
| 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || 40 || [[محمد آڏاڻي]]
|-
| 3 || [[ٻائي روپ]] || 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || 41 || [[نورپور ڪچو]]
|-
| 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || 42 || [[نورپور پڪو]]
|-
| 5 || [[ڀنر]] || 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || 43 || [[پڪو بهادرپور]]
|-
| 6 || [[بندپ مراد]] || 25 || [[ڪاٺ ڳڙهه]] || 44 || [[پڪو ڪشمور]]
|-
| 7 || [[بخشاپور ديھ|بخشاپور]] || 26 || [[ڪائورو مهر]] || 45 || [[پڪو خوسڪي]]
|-
| 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || 27 || [[ڪيجهر]] || 46 || [[ريو ڪچو]]
|-
| 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || 28 || [[کاهي ڪچو]] || 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]]
|-
| 10 || [[ڊومي ولي]] || 29 || [[کاهي پڪو]] || 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]]
|-
| 11 || [[ايلسي]] || 30 || [[کيوالي]] || 49 || [[شاھ علي پور]]
|-
| 12 || [[گنڌير]] || 31 || [[ڪڀر]] || 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]]
|-
| 13 || [[گيھلپور]] || 32 || [[ڪمب]] || 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]]
|-
| 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || 33 || [[ڪمڀري]] || 52 || [[سيلاچي]]
|-
| 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || 34 || [[لائين پراڻي]] || 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]]
|-
| 16 || [[گبلو]] || 35 || [[ماڇي]] || 54 || [[سورھ]]
|-
| 17 || [[گلانپور]] || 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || 55 || [[ٿلھو]]
|-
| 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || 37 || [[مساوالو]] || 56 || [[توج، ڪشمور|توج]]
|-
| 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || 38 || [[ميخان ٻيلو]] || 57 || [[زور ڳڙھ]]
|}&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== اهم ماڳ ==
ڪشمور تعلقي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ آبپاشي، توانائي ۽ تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترائي اهم ماڳ آهن. انهن مان [[گڊو بئراج]] سڀ کان نمايان آهي. سنڌ جي هيريٽيج رڪارڊ ۾ ڪشمور واري علائقي جا گڊو بئراج، گڊو ٿرمل پاور اسٽيشن، گوڊي بنگلو ۽ سنڌوءَ سان لاڳاپيل پراڻيون آبپاشي اڏاوتون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kashmore Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

'''گوڊي بنگلو''' سنڌو درياهه جي حفاظتي بند جي ساڄي پاسي ديهه پڪو بڊاڻي ۾ واقع هڪ تاريخي عمارت آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt; ان کان سواءِ سنڌوءَ جي پراڻي آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول نظام سان لاڳاپيل ريگيوليٽر ۽ ٻيون اڏاوتون پڻ هن خطي جي پاڻيءَ جي انتظام واري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشمور]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]]
* [[تنگواڻي تعلقو]]
* [[گڊو]]
* [[گڊو بئراج]]
* [[گڊو ٿرمل پاور اسٽيشن]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪشمور تعلقو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>sw3wub5z8q7btc42kpai829klo9kl4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي ياسين تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10062</id>
    <revision>
      <id>425089</id>
      <parentid>411729</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28222" sha1="97sdcylqtj02rlkpu426htx03baoky8" xml:space="preserve">
{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو انتظامي تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين تعلقو
| official_name           = تعلقو ڳڙهي ياسين
| native_name             = ڳڙهي ياسين
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Garhi Yaseen Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو نمايان
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|30|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]

| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[ڳڙهي ياسين]]

| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 971
| area_footnotes          = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_total        = 333289
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
| population_density_km2  = 343.24
| population_urban        = 36685
| population_rural        = 296604

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 42.76٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 51.40٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 34.03٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳڙهي ياسين تعلقو''' ({{lang-en|Garhi Yasin Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[ڳڙهي ياسين]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''333,289''' هئي، جنهن مان 166,220 مرد، 167,059 عورتون ۽ 10 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. تعلقي جي ايراضي '''971 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 343.24 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي 296,604 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 36,685 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي؛ اهڙي طرح شهري آبادي جو تناسب 11.01 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ۽ [[مديجي]] تعلقي جون ٻه سرڪاري طور ڳڻپيل شهري آباديون آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڳڙهي ياسين وارو علائقو برطانوي دور کان اڳ به سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ وارن اهم ميداني حصن مان هو، پر موجوده انتظامي تعلقي جي واضح سرڪاري تاريخ برطانوي راڄ واري دور ۾ ملي ٿي.

1919ع جي سرڪاري ''گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: سکر ڊسٽرڪٽ'' موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. ان سال تعلقي جو نالو تبديل ڪري ڳڙهي ياسين رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام اڳ ئي [[ڳڙهي ياسين]] جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر موجب ان وقت سکر ضلعو ٽن انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايل هو، جن مان شڪارپور ڊويزن ۾ شڪارپور، سکر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

1901ع کان اڳ هي علائقو پراڻي شڪارپور ضلعي ۾ شامل هو. جڏهن 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] ڌار ڪري قائم ڪيو ويو تہ پراڻي شڪارپور ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو، جڏهن تہ ڳڙهي ياسين وارو تعلقو ان سکر ضلعي ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب 1881ع ۾ ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي 5,541 هئي ۽ اهو ان وقت ميونسپل شهر هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India, Volume XII
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_12_%282nd_edition%29.pdf
 |publisher=Oxford University Press
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏکڻ-اولهه ۽ وچولي حصي ۾ پکڙيل آهي. ان جي ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; علائقو [[سنڌو ماٿري]] جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ اچي ٿو.

1919ع جي سکر ضلعي گزيٽيئر موجب تعلقي جو اتر وارو حصو، جيڪو شڪارپور تعلقي ۽ شڪارپور–ڳڙهي خيرو رستي جي وچ ۾ هو، نسبتاً مٿاهون ۽ خشڪ هو، جڏهن تہ مرڪزي ۽ ڏاکڻا حصا وڌيڪ زرخيز هئا.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب تاريخي طور تعلقي جي آبپاشي سنڌ ۽ سکر واهن مان ٿيندي هئي ۽ ان وقت لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو پوک آبپاشيءَ جي وهڪري تي دارومدار رکندي هئي.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڪل آبادي 333,289 هئي، جيڪا 2017ع جي 316,573 آباديءَ کان وڌي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.86 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | ذريعو
|-
| 1998ع
| 227,966
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| 2017ع
| 316,573
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2023ع
! 333,289
! &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
|}

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ 296,604 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 36,685 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a5b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳوٺاڻي ۽ شهري آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سيڪڙو
|-
| ٻهراڙي
| 296,604
| 88.99٪
|- style=&quot;background:#f3f8f3;&quot;
| شهري
| 36,685
| 11.01٪
|-
! ڪل
! 333,289
! 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===
2023ع جي مردم شماري ۾ تعلقي جون ٻه آباديون شهري علائقا طور درج آهن: [[ڳڙهي ياسين]] ۽ [[مديجي]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ڳڙهي ياسين]]
| 16,120
| 16,155
| 0.04٪
|- style=&quot;background:#fcf8f6;&quot;
| [[مديجي]]
| 19,817
| 20,530
| 0.59٪
|-
! ڪل
! 35,937
! 36,685
! —
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[ڊکڻ]] تعلقي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي الڳ شهري ٽائون ڪاميٽي طور شمار نه ڪيو ويو آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي غالب مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 333,289 رهواسين مان 323,744 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪا لڳ ڀڳ 97.13 سيڪڙو آبادي بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کانپوءِ 5,649 ماڻهن براهوي ۽ 2,295 ماڻهن بلوچي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن تہ اردو، پنجابي، سرائڪي، پشتو ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ ننڍي تعداد ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4f6d7a; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 323,744
| 97.13٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 5,649
| 1.70٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 2,295
| 0.69٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| ٻيون
| 1,601
| 0.48٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي 333,289 آبادي مان 330,322 ماڻهو مسلمان هئا. 1,960 هندو، 794 عيسائي، 136 درج فهرست ذاتين سان تعلق رکندڙ، 54 سک، 6 احمدي ۽ 17 ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b5b3e; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 330,322
| 99.11٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| [[هندو ڌرم]]
| 1,960
| 0.59٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 794
| 0.24٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| درج فهرست ذاتيون
| 136
| 0.04٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 54
| 0.02٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| ٻيا
| 23
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;/&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''42.76٪''' هئي. مردن ۾ اها 51.40٪ ۽ عورتن ۾ 34.03٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 39.14٪ هئي، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ اها 68.25٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#665191; color:white;&quot; | '''خواندگي جي شرح، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 42.76٪
| 51.40٪
| 34.03٪
|- style=&quot;background:#faf8fc;&quot;
| ٻهراڙي
| 39.14٪
| 47.73٪
| 30.42٪
|-
| شهري
| 68.25٪
| 77.79٪
| 58.93٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي ياسين ۽ مديجي سميت تعلقي جي مختلف آبادين ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، هاءِ ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج ٿيل آهن. مثال طور ڳڙهي ياسين شهر ۾ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ۽ آغا بدرالدين خان دراني گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول، جڏهن تہ مديجي ۾ سرڪاري بوائز ۽ گرلس پرائمري اسڪول موجود آهن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en
 |archive-date=6 August 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806221124/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
ڳڙهي ياسين تعلقو روينيو لحاظ کان ڪيترن سپروائيزري تپيدار سرڪلن، تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب تعلقي ۾ '''88 ديهون''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري ۾ پڻ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر '''88 ڳوٺاڻيون مردم شماري آباديون''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 296,604 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بلدياتي جوڙجڪ ===
سنڌ جي 2022ع واري بلدياتي چونڊن ۾ تعلقي اندر '''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي مديجي''' الڳ شهري ڪائونسلن طور موجود هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |date=13 April 2022
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]] جي 2022ع واري شڪارپور ضلعي جي انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڳوٺاڻين يونين ڪائونسلن ۾ ميرزاپور، امروٽ، نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين، ڳاهيجا، جنڊو ديرو، مديجي، ڇتو منگي، ڊکڻ، ٻانڀيهر، نم ۽ وارياسو جا نالا ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون بلدياتي اڪايون'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | نالا
|-
| ٽائون ڪاميٽيون
| [[ڳڙهي ياسين]]، [[مديجي]]
|- style=&quot;background:#f7fbfd;&quot;
| ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون
| [[ميرزاپور]]، [[امروٽ شريف|امروٽ]]، [[نوشهرو ابڙو]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[ڳاهيجا]]، [[جنڊو ديرو]]، [[مديجي]]، [[ڇتو منگي]]، [[ڊکڻ]]، [[ٻانڀيهر]]، [[نم]]، [[وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب 88 ديهون آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b7f5c; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون 88 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | #
! style=&quot;background:#eaf5ee;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#dbe9f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#f5e1d6;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf0ea;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#ece2f5;&quot; | #
! style=&quot;background:#f6f0fa;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالرحيم ڊکڻ]]
| 23 || [[فضل جوش]]
| 45 || [[ڪٽي پانڌي]]
| 67 || [[پليو ڪلهوڙو]]
|-
| 2 || [[عابد مرکياڻي]]
| 24 || [[فضل آباد]]
| 46 || [[خان ڪلهوڙو]]
| 68 || [[ڦوياري]]
|-
| 3 || [[آچر سڌايو]]
| 25 || [[ڳاهيجا]]
| 47 || [[کوهياري]]
| 69 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 4 || [[آچر سڌايو جاگير]]
| 26 || [[ڳهڻو واهه]]
| 48 || [[ڪوٽ حبيب جاگير]]
| 70 || [[قبالو]]
|-
| 5 || [[آدمجي]]
| 27 || [[ڳڙهي جيها]]
| 49 || [[ڪوٽ حبيب ريئتي]]
| 71 || [[قاضڪي مري]]
|-
| 6 || [[احسان جوڻيجو]]
| 28 || [[ڳڙهي ياسين]]
| 50 || [[لال اوڍو]]
| 72 || [[رحيم شاهه]]
|-
| 7 || [[احسان واهه]]
| 29 || [[غلام قادر ڊکڻ]]
| 51 || [[مديجي]]
| 73 || [[سائينداد وڳڻ]]
|-
| 8 || [[علي خان ککراڻي]]
| 30 || [[گودو ڏيٿو جاگير]]
| 52 || [[مڱريا]]
| 74 || [[سليم شاهه]]
|-
| 9 || [[عامر شاهه]]
| 31 || [[گودو ڏيٿو ريئتي]]
| 53 || [[مياڻي]]
| 75 || [[سمند ڪوٽ]]
|-
| 10 || [[امروٽ، ڳڙهي ياسين|امروٽ]]
| 32 || [[گوواز]]
| 54 || [[مرزاپور]]
| 76 || [[سانگي، ڳڙهي ياسين|سانگي]]
|-
| 11 || [[ٻانڀيهر]]
| 33 || [[حبيب جکرو]]
| 55 || [[محمد حسن ڊکڻ]]
| 77 || [[سانگي جاگير]]
|-
| 12 || [[ٻيلو آندل شاهه]]
| 34 || [[حميد جاگير]]
| 56 || [[محمد وارث ڪيهر]]
| 78 || [[شاهپور جکرو]]
|-
| 13 || [[ٻيلو سالار]]
| 35 || [[حسن وڳڻ]]
| 57 || [[منام آباد]]
| 79 || [[تڳيو داروڌو]]
|-
| 14 || [[ٻوڦو]]
| 36 || [[حسن جوڻيجو]]
| 58 || [[منڌو ڪلهوڙو]]
| 80 || [[تاجوديرو]]
|-
| 15 || [[بخشو اڄڻ]]
| 37 || [[هزارو، ڳڙهي ياسين|هزارو]]
| 59 || [[مراد انڙ]]
| 81 || [[ٽنڊو بهار]]
|-
| 16 || [[ڇتو منگي سڌايو]]
| 38 || [[هوواڻي]]
| 60 || [[مستي خان دل]]
| 82 || [[ترائي]]
|-
| 17 || [[ڇانگو راهوجا]]
| 39 || [[حسين حجم]]
| 61 || [[نم، ڳڙهي ياسين|نم]]
| 83 || [[اوڍا، ڳڙهي ياسين|اوڍا]]
|-
| 18 || [[چوئي ٻيلو]]
| 40 || [[جلال جکرو]]
| 62 || [[نئون آباد، ڳڙهي ياسين|نئون آباد]]
| 84 || [[عمر مرکياڻي]]
|-
| 19 || [[ڊينگارو]]
| 41 || [[ڄام پريو]]
| 63 || [[نورگاهه انڙ]]
| 85 || [[واهڻي]]
|-
| 20 || [[ڍورو غلام علي]]
| 42 || [[جنڊو ديرو]]
| 64 || [[نوشهرو ابڙو]]
| 86 || [[وقار جرام]]
|-
| 21 || [[دودو ڏيٿو]]
| 43 || [[ڪاڪيپوٽا، ڳڙهي ياسين|ڪاڪيپوٽا]]
| 65 || [[اورنگ آباد، ڳڙهي ياسين|اورنگ آباد]]
| 87 || [[والس آباد]]
|-
| 22 || [[فيض محمد جوڻيجو]]
| 44 || [[ڪنڍڙ]]
| 66 || [[پليجا، ڳڙهي ياسين|پليجا]]
| 88 || [[وارياسو، ڳڙهي ياسين|وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳڙهي ياسين تعلقي جي معيشت تاريخي طور زراعت سان ڳنڍيل رهي آهي. 1919ع جي گزيٽيئر ۾ مرڪزي ۽ ڏاکڻي حصن کي زرخيز ڄاڻايو ويو ۽ آبپاشي نظام کي تعلقي جي پوکيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

موجوده ٻهراڙيءَ واري آبادي جي تمام وڏي تناسب—تقريباً 89 سيڪڙو—مان به تعلقي جي زرعي نوعيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; سنڌ جي اترئين زرعي پٽيءَ جي ٻين علائقن وانگر چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون، چارا ۽ مال پالڻ مقامي روزگار جا اهم وسيلا آهن.

2011ع ۾ ڳڙهي ياسين ويجهو کيرٿر ڪئنال ۾ وڏي گهاري سبب اٺ ڳوٺ پاڻي هيٺ آيا ۽ سوين ايڪڙن تي بيٺل سارين جي فصل کي نقصان پهتو، جيڪو علائقي جي زراعت جي آبپاشي نظام تي ڀاڙڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Khirthar Canal develops breach
 |url=https://www.dawn.com/news/642513/khirthar-canal-develops-breach
 |work=[[ڊان]]
 |date=8 July 2011
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ==
=== بوهي جا قبا ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|بوهي جا قبا، [[ڊکڻ]] ڀرسان]]

'''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمن جا قبا''' [[ڊکڻ]] کان لڳ ڀڳ 3.5 ڪلوميٽر اولهه طرف ڳڙهي ياسين تعلقي اندر واقع آهن. اهي ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل تاريخي مقبرا آهن.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur/thaheeman-ja-quba.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ورثي جي رڪارڊ موجب قبرستان ۾ شاهه صاحب خان ٿهيم، جلال خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم سان منسوب قبا شامل آهن ۽ انهن جي تعمير 1781ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;/&gt;

=== امروٽ شريف ===
[[امروٽ شريف]] ڳڙهي ياسين تعلقي جي تاريخي ۽ مذهبي آبادين مان هڪ آهي. اهو سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ نوآبادياتي مخالف تحريڪن جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. امروٽ ۾ موجود تاريخي مسجدن ۽ مذهبي عمارتن مان ڪجهه 19هين صديءَ جي آخري دور سان تعلق رکن ٿيون.

== چونڊ تڪ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حتمي تڪبندي موجب سڄو ڳڙهي ياسين تعلقو قومي اسيمبليءَ جي '''[[اين اي-193 شڪارپور]]''' تڪ ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |date=30 November 2023
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en
 |archive-date=14 July 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
تعلقي جا اهم رستا ڳڙهي ياسين کي [[شڪارپور]]، [[مديجي]]، [[ڊکڻ]]، [[رتوديرو]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان ملائين ٿا. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ڊويزن جي اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Garhi Yaseen Taluka.jpg|شڪارپور ضلعي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|[[ڊکڻ]] ڀرسان بوهي جا تاريخي قبا
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مديجي]]
* [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Garhi Yasin Taluka}}

{{Shikarpur District}}
{{Tehsils of Sindh}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>97sdcylqtj02rlkpu426htx03baoky8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي ڊويزن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10277</id>
    <revision>
      <id>424945</id>
      <parentid>411236</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31288" sha1="lq4tqt1trqqqh5xdvc3ptlc8jow5zt9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جي انتظامي ڊويزن}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڪراچي ڊويزن
| native_name             = {{lang|ur|کراچی ڈویژن}}
| native_name_lang        = ur
| settlement_type         = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| image_skyline           = 
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = File:Pakistan - Sindh - Karachi (division).svg
| mapsize                 = 300px
| map_alt                 = سنڌ ۾ ڪراچي ڊويزن جو هنڌ
| map_caption             = سنڌ ۾ ڪراچي ڊويزن
| pushpin_map             = Sindh
| pushpin_mapsize         = 300
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|24.9059|67.0805|region:PK|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = ڊويزنل صدر مقام
| subdivision_name2       = [[ڪراچي]]
| subdivision_type3       = [[ضلعو|ضلعا]]
| subdivision_name3       = 7
| established_title       = ڪراچي-بيلا ڊويزن قائم
| established_date        = ڊسمبر 1960ع
| established_title1      = ڪراچي ڊويزن
| established_date1       = 1972ع
| established_title2      = ڊويزنل نظام ختم
| established_date2       = 2001ع
| established_title3      = بحال
| established_date3       = جولاءِ 2011ع
| government_type         = ڊويزنل انتظاميا
| leader_title            = ڪمشنر
| leader_name             = سيد حسن نقوي&lt;ref name=&quot;Commissioner2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Commissioner Karachi Office Team
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/contact-us
 |publisher=Office of the Commissioner Karachi
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| parts_type              = ضلعا
| parts_style             = coll,para
| parts                   = 7
| p1                      = [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي اوڀر ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي اولهه ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ڪورنگي ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ملير ضلعو]]&lt;br /&gt;[[ڪياماڙي ضلعو]]
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2          = 3527
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
| population_total        = 20,382,881
| population_density_km2  = auto
| population_urban        = 18,868,021 (92.57٪)
| population_rural        = 1,514,860
| population_blank1_title = سراسري گهراڻي جي ماپ
| population_blank1       = 5.9
| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 75.11٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 77.18٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 72.77٪
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 74XXX–75XXX
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ٽيليفون ڪوڊ|ٽيليفون ڪوڊ]]
| area_code               = 021
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪراچي ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي ڇهن انتظامي ڊويزنن مان هڪ ۽ آباديءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏي ڊويزن آهي. ان جو صدر مقام [[ڪراچي]] آهي، جيڪو سنڌ جي راڄڌاني ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر پڻ آهي. موجوده سرڪاري انتظامي ڍانچي موجب ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن—[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]—تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;CommissionerStructure&quot;&gt;{{cite web
 |title=Administrative Structure
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/admin-structure
 |publisher=Office of the Commissioner Karachi
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري حتمي آدمشماري موجب ڊويزن جي ڪُل آبادي 20,382,881 هئي، جن مان 18,868,021 شهري ۽ 1,514,860 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ڊويزن جي ڪُل ايراضي 3,527 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 5,779 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

[[File:Clifton Karachi View.jpg|thumb|[[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] ۽ ڪراچي جي جديد شهري آسمان ليڪ]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
ڪراچي ڊويزن جو نالو ان جي صدر مقام [[ڪراچي]] تان پيل آهي. ڊويزن سنڌ حڪومت جي روينيو ۽ عام انتظامي نظام جي هڪ وچولي سطح آهي. ڪمشنر ڊويزن جو انتظامي سربراهه ۽ صوبائي حڪومت جو اهم نمائندو هوندو آهي، جڏهن ته هر ضلعي جو انتظام ڊپٽي ڪمشنر سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;CommissionerStructure&quot;/&gt;

ڪمشنر آفيس روينيو انتظام، صوبائي پاليسين جي نفاذ، ضلعن وچ ۾ هم آهنگي، ترقياتي منصوبن جي نگراني، آفتن جي انتظام، تعليم ۽ ٻين سرڪاري معاملن ۾ رابطا ڪاري جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;CommissionerStructure&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== برطانوي دور ===
1843ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] پاران سنڌ تي قبضي کان پوءِ ڪراچي کي ضلعي جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو. برطانوي دور ۾ [[ڪراچي ضلعو]] موجوده ڪراچي شهر کان گهڻو وسيع هو ۽ ان ۾ موجوده ٺٽي واري پاسي جا ڪيترائي علائقا پڻ شامل هئا.

1941ع جي آدمشماريءَ مطابق پراڻي ڪراچي ضلعي جي ڪُل آبادي 713,900 هئي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan 1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31888/download/35069/1368_1951_REP.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ان وقت وارو ڪراچي ضلعو ۽ اڄوڪي ڪراچي ڊويزن جون حدون هڪجهڙيون نه هيون؛ تنهنڪري برطانوي دور جي ضلعي بابت آبادي يا ٻوليءَ جا انگ اڄوڪي ڊويزن سان سڌي ريت ڀيٽڻ مناسب ناهي.

1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي پاڪستان جي وفاقي راڄڌاني بڻيو. 1948ع کان اهو سنڌ جي عام صوبائي انتظام کان ڌار وفاقي گاديءَ واري علائقي طور هلندو رهيو. پاڪستان جي راڄڌاني منتقل ٿيڻ ۽ [[ون يونٽ اسڪيم]] واري دور دوران ان جي انتظامي حيثيت ٻيهر تبديل ٿي.

=== ڪراچي-بيلا ڊويزن ===
1959ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ڊسمبر 1960ع ۾ [[لسٻيلو ضلعو]] [[قلات ڊويزن]] کان ڌار ڪري ڪراچي سان گڏايو ويو ۽ '''ڪراچي-بيلا ڊويزن''' قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Objective review of Balochistan’s administrative evolution urged
 |url=https://www.dawn.com/news/2027990
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 September 2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1972ع ۾ لسٻيلو ٻيهر [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل ڪيو ويو ۽ ڪراچي-بيلا ڊويزن کي ڪراچي ڊويزن جي صورت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Objective review of Balochistan’s administrative evolution urged
 |url=https://www.dawn.com/news/2027990
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 September 2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ضلعن جي واڌ ===
1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچي کي اوڀر، اولهه ۽ ڏکڻ ضلعن ۾ ورهايو ويو. بعد ۾ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] ۽ [[ملير ضلعو]] قائم ٿيا، جنهن سان ڊويزن ۾ ضلعن جو انگ پنج ٿي ويو.

=== 2001ع وارو شهري ضلعي جو نظام ===
2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مقامي حڪومت وارو نظام لاڳو ٿيڻ سان انتظامي ڊويزنون ختم ڪيون ويون. ڪراچي جا پنج ضلعا ختم ڪري انهن کي گڏ ڪري '''شهري ضلعو ڪراچي''' ٺاهيو ويو. ان نظام تحت ڪراچي کي 18 ٽائونن ۽ 178 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Local government in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/670954
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 November 2011
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊويزن جي بحالي ===
جولاءِ 2011ع ۾ سنڌ حڪومت ڪمشنري نظام بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڊويزن ۽ ان جا پنج ضلعا ٻيهر انتظامي صورت ۾ بحال ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Commissionerate system restored in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/642847
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 July 2011
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪورنگي ضلعي جو قيام ===
5 نومبر 2013ع تي سنڌ حڪومت [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] ورهائي نئون [[ڪورنگي ضلعو]] قائم ڪيو، جنهن سان ڪراچي ڊويزن ۾ ضلعن جو انگ ڇهه ٿي ويو. نئين ضلعي ۾ ڪورنگي، لانڍي، شاهه فيصل ۽ ماڊل ڪالوني وارا علائقا شامل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Mansoor
 |first=Hasan
 |title=Korangi notified as sixth district of Karachi
 |url=https://www.dawn.com/news/1054395
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 November 2013
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪياماڙي ضلعي جو قيام ===
آگسٽ 2020ع ۾ سنڌ ڪابينا [[ڪراچي اولهه ضلعو]] ورهائي [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ڪرڻ جي منظوري ڏني. ان سان ڪراچي ڊويزن ۾ ضلعن جو انگ ست ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh cabinet approves creating Keamari district
 |url=https://www.dawn.com/news/1575499
 |work=[[ڊان]]
 |date=21 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع ۾ ضلعن جا نالا بدلائڻ واري تجويز ===
مارچ 2024ع ۾ مختلف ميڊيا ادارن خبر ڏني ته سنڌ حڪومت ڪراچي جي چئن ضلعن جا نالا بدلائڻ جو ارادو ڪيو آهي: ڪراچي اولهه کي '''اورنگي'''، ڪراچي مرڪزي کي '''ناظم آباد'''، ڪراچي اوڀر کي '''گلشن''' ۽ ڪراچي ڏکڻ کي '''ڪراچي ضلعو''' ڪرڻ جي تجويز سامهون آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Govt to Rename 4 Districts of Karachi
 |url=https://propakistani.pk/2024/03/29/sindh-govt-to-rename-4-districts-of-karachi/
 |date=29 March 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، سيپٽمبر 2026ع تائين ڪمشنر ڪراچي جي سرڪاري ويب سائيٽ، پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس ۽ اليڪشن ڪميشن اڃا تائين '''ڪراچي مرڪزي، ڪراچي اوڀر، ڪراچي اولهه ۽ ڪراچي ڏکڻ''' جا نالا استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommissionerStructure&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Disaggregated Data of Registered Men and Women Voters in Constituencies of Sindh Assembly
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]
 |access-date=11 September 2026
 |archive-date=3 December 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203042908/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Sindh%20Assembly%202025.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ان ڪري تجويز ڪيل نالا هن مضمون ۾ موجوده سرڪاري ضلعي نالن جي جاءِ تي استعمال نه ڪيا ويا آهن.

== انتظامي ورهاست ==
ڪمشنر ڪراچي جي سرڪاري انتظامي ڍانچي موجب ڪراچي ڊويزن ۾ ست ضلعا ۽ 31 سب ڊويزنون آهن.&lt;ref name=&quot;CommissionerArea&quot;&gt;{{cite web
 |title=Karachi Division Area Map
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map
 |publisher=Office of the Commissioner Karachi
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ڪراچي ڊويزن جا ضلعا، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f4cccc;&quot; | گهاٽائي&lt;br /&gt;(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;background:#eadcf8;&quot; | خواندگي
|-
| [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]]
| 69
| 3,822,325
| 55,396.0
| 83.55٪
|-
| [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
| 139
| 3,921,742
| 28,214.0
| 80.07٪
|-
| [[ڪورنگي ضلعو]]
| 108
| 3,128,971
| 28,972.0
| 79.86٪
|-
| [[ڪراچي اولهه ضلعو]]
| 370
| 2,679,380
| 7,241.6
| 67.43٪
|-
| [[ملير ضلعو]]
| 2,160
| 2,432,248
| 1,126.0
| 63.14٪
|-
| [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]
| 122
| 2,329,764
| 19,096.4
| 78.57٪
|-
| [[ڪياماڙي ضلعو]]
| 559
| 2,068,451
| 3,700.3
| 62.07٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#eeeeee;&quot;
| ڪُل
| 3,527
| 20,382,881
| 5,779.1
| 75.11٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== سب ڊويزنون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ڪراچي ڊويزن جون 31 سب ڊويزنون'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | سب ڊويزن
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;background:#f4cccc;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;background:#eadcf8;&quot; | خواندگي
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]]
| [[گلبرگ ٽائون|گلبرگ]] || 14 || 613,724 || 89.92٪
|-
| [[لياقت آباد ٽائون|لياقت آباد]] || 6 || 547,706 || 83.69٪
|-
| [[ناظم آباد]] || 8 || 572,740 || 84.73٪
|-
| [[نيو ڪراچي ٽائون|نيو ڪراچي]] || 18 || 1,165,742 || 79.82٪
|-
| [[نارٿ ناظم آباد ٽائون|اتر ناظم آباد]] || 23 || 922,413 || 83.01٪
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
| [[فيروز آباد]] || 20 || 1,167,692 || 83.02٪
|-
| [[گلشن اقبال]] || 29 || 979,502 || 89.18٪
|-
| [[گلزار هجري]] || 79 || 1,118,534 || 64.74٪
|-
| [[جمشيد ڪوارٽرز]] || 11 || 656,014 || 85.99٪
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]
| [[آرام باغ]] || 4 || 237,224 || 86.43٪
|-
| [[سول لائينز، ڪراچي|سول لائينز]] || 73 || 480,480 || 84.75٪
|-
| [[گارڊن، ڪراچي|گارڊن]] || 4 || 502,819 || 84.50٪
|-
| [[لياري]] || 6 || 949,878 || 68.40٪
|-
| [[صدر، ڪراچي|صدر]] || 35 || 159,363 || 88.56٪
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[ڪراچي اولهه ضلعو]]
| [[منگهو پير]] || 342 || 1,081,753 || 63.03٪
|-
| [[مومن آباد]] || 19 || 1,000,708 || 76.07٪
|-
| [[اورنگي]] || 9 || 596,919 || 60.76٪
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[ڪياماڙي ضلعو]]
| [[بلديه]] || 34 || 948,597 || 64.25٪
|-
| [[هاربر، ڪراچي|هاربر]] || 50 || 451,801 || 55.61٪
|-
| [[ماڙيپور]] || 450 || 218,933 || 52.76٪
|-
| [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ]] || 25 || 449,120 || 68.48٪
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[ڪورنگي ضلعو]]
| [[ڪورنگي]] || 59 || 1,363,992 || 70.93٪
|-
| [[لانڍي]] || 19 || 681,294 || 84.60٪
|-
| [[ماڊل ڪالوني، ڪراچي|ماڊل ڪالوني]] || 9 || 441,791 || 86.85٪
|-
| [[شاهه فيصل]] || 21 || 641,894 || 89.60٪
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | [[ملير ضلعو]]
| [[ايئرپورٽ، ڪراچي|ايئرپورٽ]] || 41 || 254,370 || 86.74٪
|-
| [[بن قاسم]] || 447 || 322,915 || 62.19٪
|-
| [[گڏاپ]] || 1,104 || 100,351 || 58.94٪
|-
| [[ابراهيم حيدري]] || 97 || 1,341,638 || 57.91٪
|-
| [[مراد ميمڻ]] || 195 || 376,987 || 71.88٪
|-
| [[شاهه مريد]] || 276 || 35,987 || 49.70٪
|}
&lt;ref name=&quot;CommissionerArea&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== آباديات ==

=== آبادي ===
{{Historical populations
|1981|5,437,984
|1998|9,856,318
|2017|16,024,894
|2023|20,382,881
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعا: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري ۾ ڪراچي ڊويزن جي ڪُل آبادي 20,382,881 هئي، جيڪا 2017ع جي 16,024,894 آباديءَ کان لڳ ڀڳ 27.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; ڊويزن ۾ ملڪ جي ٻين وڏن شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري آباديءَ جو تناسب تمام بلند آهي؛ 92.57 سيڪڙو ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

ڪُل آباديءَ مان 10,799,522 مرد، 9,580,686 عورتون ۽ 2,673 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي تفصيلي مادري ٻولي واري جدول ۾ ڪراچي ڊويزن لاءِ 20,357,474 ماڻهن جا جواب درج آهن، جيڪو حتمي ڪُل آبادي 20,382,881 کان 25,407 گهٽ آهي. تنهنڪري هيٺ ڏنل ٻوليءَ جا سيڪڙا تفصيلي ٻولي جدول جي پنهنجي ڪُل آباديءَ تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| caption = ڪراچي ڊويزن جون مادري ٻوليون، 2023ع
| label1 = [[اردو]] |value1 = 50.67 |color1 = darkgreen
| label2 = [[پشتو]] |value2 = 13.52 |color2 = gold
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value3 = 11.12 |color3 = red
| label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 8.08 |color4 = maroon
| label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5 = 3.97 |color5 = aqua
| label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value6 = 3.70 |color6 = pink
| label7 = [[هندڪو]] |value7 = 3.21 |color7 = saddlebrown
| label8 = ٻيون |value8 = 5.73 |color8 = grey
| thumb = right
}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[اردو]]
| 10,315,905
| 50.67٪
|-
| [[پشتو]]
| 2,752,148
| 13.52٪
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 2,264,189
| 11.12٪
|-
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 1,645,282
| 8.08٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 808,352
| 3.97٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 753,903
| 3.70٪
|-
| [[هندڪو]]
| 653,727
| 3.21٪
|-
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 50,982
| 0.25٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 75,993
| 0.37٪
|-
| [[شينا ٻولي|شينا]]
| 21,860
| 0.11٪
|-
| [[بلتي ٻولي|بلتي]]
| 26,906
| 0.13٪
|-
| [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]
| 30,375
| 0.15٪
|-
| [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]]
| 614
| 0.01٪ کان گهٽ
|-
| [[سنڌو ڪوهستاني ٻولي|ڪوهستاني]]
| 14,073
| 0.07٪
|-
| ٻيون
| 943,165
| 4.63٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

ڪراچي جي لساني جوڙجڪ ويهين صديءَ دوران وڏي تبديليءَ مان گذري. 1947ع کان اڳ شهر ۽ ان جو ڀرپاسي وارو ضلعو سنڌي سماجي، معاشي ۽ لساني ماحول جو حصو هئا، پر ورهاڱي کان پوءِ هندستان مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ ۾ تيز واڌ ٿي. ان سان گڏ ايندڙ ڏهاڪن ۾ سنڌ جي ٻين حصن، خيبر پختونخوا، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي اترين علائقن مان لڏپلاڻ پڻ ڪراچي جي گهڻ لساني آباديءَ کي وڌايو.

=== مذهب ===
2023ع جي مذهب واري تفصيلي جدول ۾ ڪراچي ڊويزن لاءِ 20,357,474 ماڻهن جا جواب شامل آهن. انهن مان 19,648,754 مسلمان، 435,621 عيسائي ۽ 238,806 هندو جاتي طور درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 19,648,754
| 96.52٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 435,621
| 2.14٪
|-
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 238,806
| 1.17٪
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5,883
| 0.03٪
|-
| احمدي
| 8,260
| 0.04٪
|-
| [[سک مت|سک]]
| 2,596
| 0.01٪
|-
| پارسي
| 1,656
| 0.01٪
|-
| ٻيا
| 15,898
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري ڪراچي ڊويزن جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 75.11 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 77.18 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.77 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگي 76.62 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ 55.77 سيڪڙو هئي. ڪراچي مرڪزي ضلعي جي خواندگي 83.55 سيڪڙو هئي، جيڪا سنڌ جي ضلعن ۾ سڀ کان مٿين شرحن مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f4cccc;&quot; | عورتون
|-
| سڄي ڊويزن
| 75.11٪
| 77.18٪
| 72.77٪
|-
| شهري
| 76.62٪
| 78.48٪
| 74.51٪
|-
| ٻهراڙي
| 55.77٪
| 60.58٪
| 50.18٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ڪراچي ڊويزن سنڌ جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. ڊويزن ساحلي ميدانن، پٿريلي ٽڪرين، سامونڊي ڀٽن، کاري پاڻيءَ وارن علائقن ۽ شهري آباديءَ تي مشتمل آهي. [[ملير ندي]] ۽ [[لياري ندي]] تاريخي طور علائقي جي قدرتي نيڪال جي نظام جو حصو رهيون آهن.

ڊويزن جو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه وارو حصو عربي سمنڊ سان لڳي ٿو، جڏهن ته اتر ۽ اوڀر ۾ سنڌ جي ٻين ضلعن سان حدون ملن ٿيون. ملير ۽ ڪياماڙي جا ڪيترائي ٻاهريان حصا نسبتاً گهٽ گهاٽي آباديءَ وارا آهن، جڏهن ته مرڪزي، اوڀر، ڏکڻ ۽ ڪورنگي جا علائقا انتهائي گهاٽي شهري آباديءَ وارا آهن.

[[File:PK Karachi asv2020-02 img12 Clifton Beach.jpg|thumb|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، ڪراچي جي سامونڊي پٽي جو مشهور حصو]]

== معيشت ==
{{مک مضمون|ڪراچي جي معيشت}}

ڪراچي ڊويزن پاڪستان جو سڀ کان اهم تجارتي، مالي، صنعتي ۽ سامونڊي اقتصادي مرڪز آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جو وڏو حصو سنڀالين ٿا، جڏهن ته شهر ۾ بئنڪنگ، بيمه، اسٽاڪ مارڪيٽ، صنعت، ٽيڪنالاجي، ميڊيا ۽ واپاري خدمتن جا اهم مرڪز موجود آهن.

[[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ سامونڊي واپار جون سهولتون]]

ڪراچي ۾ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، ملڪ جي وڏين بئنڪن جا صدر دفتر، ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جون مرڪزي آفيسون ۽ وڏا صنعتي علائقا آهن. [[سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، بن قاسم ۽ اتر ڪراچي جا صنعتي علائقا ملڪ جي پيداواري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.


== آمدورفت ==
ڪراچي ڊويزن ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهي، هوائي، ريلوي ۽ شاهراهي آمدورفت جو مرڪز آهي. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي اڏن مان هڪ آهي. [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل اهم اسٽيشنون آهن.

قومي شاهراهه، سپر هاءِ وي ۽ لياري ايڪسپريس وي شهر کي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. مقامي آمدورفت ۾ بسون، تيز رفتار بس نظام، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ ٻين قسمن جون شهري خدمتون شامل آهن.

== ثقافت ۽ ورثو ==
ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو ثقافتي ۽ شهري مرڪز آهي. شهر ۾ سنڌي، اردو، بلوچي، پشتو، پنجابي، سرائڪي، گجراتي، ميمڻ، ڪڇي، براهوي ۽ ٻين برادرين جون ثقافتي روايتون گڏجي هڪ گهڻ رخو شهري ماحول ٺاهين ٿيون.

[[File:Jinnah Mausoleum.JPG|thumb|[[مزار قائد]]، ڪراچي جو اهم قومي ماڳ]]

[[مزار قائد]] شهر جي سڀ کان نمايان قومي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[محمد علي جناح]] جي آخري آرامگاهه آهي. ڪراچي جي ٻين اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[موهٽا محل]]، [[فريئر هال]]، [[سنڌ هاءِ ڪورٽ جي عمارت]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[ميري ويدر ٽاور]] ۽ پراڻي شهر جون تاريخي عمارتون شامل آهن.

[[File:Mohatta Palace Renovated.JPG|thumb|[[موهٽا محل]]]]

== سياسي نمائندگي ==
موجوده حدبندين موجب ڪراچي ڊويزن کي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ 22 عام سيٽون ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] ۾ 47 عام سيٽون حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticalLandscape&quot;&gt;{{cite web
 |title=Political Landscape
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/karachi/political_landscape
 |publisher=Office of the Commissioner Karachi
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''ضلعي وار پارلياماني نمائندگي'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | قومي اسيمبلي جون عام سيٽون
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | سنڌ اسيمبلي جون عام سيٽون
|-
| [[ملير ضلعو]]
| 3
| 6
|-
| [[ڪورنگي ضلعو]]
| 3
| 7
|-
| [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
| 4
| 9
|-
| [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]]
| 3
| 5
|-
| [[ڪياماڙي ضلعو]]
| 2
| 5
|-
| [[ڪراچي اولهه ضلعو]]
| 3
| 6
|-
| [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]]
| 4
| 9
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#eeeeee;&quot;
| ڪُل
| 22
| 47
|}
&lt;ref name=&quot;PoliticalLandscape&quot;/&gt;

=== قومي اسيمبلي جا تڪ ===
* [[اين اي-229 ڪراچي ملير-1]]
* [[اين اي-230 ڪراچي ملير-2]]
* [[اين اي-231 ڪراچي ملير-3]]
* [[اين اي-232 ڪراچي ڪورنگي-1]]
* [[اين اي-233 ڪراچي ڪورنگي-2]]
* [[اين اي-234 ڪراچي ڪورنگي-3]]
* [[اين اي-235 ڪراچي اوڀر-1]]
* [[اين اي-236 ڪراچي اوڀر-2]]
* [[اين اي-237 ڪراچي اوڀر-3]]
* [[اين اي-238 ڪراچي اوڀر-4]]
* [[اين اي-239 ڪراچي ڏکڻ-1]]
* [[اين اي-240 ڪراچي ڏکڻ-2]]
* [[اين اي-241 ڪراچي ڏکڻ-3]]
* [[اين اي-242 ڪراچي ڪياماڙي-1]]
* [[اين اي-243 ڪراچي ڪياماڙي-2]]
* [[اين اي-244 ڪراچي اولهه-1]]
* [[اين اي-245 ڪراچي اولهه-2]]
* [[اين اي-246 ڪراچي اولهه-3]]
* [[اين اي-247 ڪراچي مرڪزي-1]]
* [[اين اي-248 ڪراچي مرڪزي-2]]
* [[اين اي-249 ڪراچي مرڪزي-3]]
* [[اين اي-250 ڪراچي مرڪزي-4]]

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪراچي]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]
* [[ڪراچي جا ضلعا]]
* [[ڪراچي جي انتظامي ورهاست]]
* [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]]
* [[ڪراچي جي معيشت]]
* [[ڪراچي جي تاريخ]]
* [[ڪراچي بندرگاهه]]
* [[پورٽ قاسم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{PakistanDivisions}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪراچي ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ جون ڊويزنون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]]
[[زمرو:سنڌ جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪراچي]]
[[زمرو:ڪراچي جي حڪومت]]</text>
      <sha1>lq4tqt1trqqqh5xdvc3ptlc8jow5zt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنون ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11705</id>
    <revision>
      <id>425144</id>
      <parentid>419121</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33881" sha1="ns7rc4hhf54ixzqg6oa8u32getem9hl" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family:tahoma&quot;&gt;
{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#ACE1AF&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=black&gt;بنون ضلعو&lt;font&gt;'''
|-
| style=&quot;background:#d0f0c0&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; 
 color=gray&gt;Bannu District&lt;font&gt;'''
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]]
|-|- align=&quot;center&quot;
| ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]]
|-
| صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] 
|-
|ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]]
|-
| ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر 
|-
| آبادي: || 677,346 &lt;ref&gt;[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]&lt;/ref&gt;
|-
| [[ٻولي]]: || پشتو
|-
|تعلقا: || 2 
|-
|يونين ڪائونسلون: || 
|-
|}
'''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي.

{{Short description|District in Pakistan}}

{{Infobox settlement
| name               = بنون ضلعو
| official_name      =ضلع بنوں (اردو) 
| native_name        = بنو ولسوالۍ (پشتو)
| native_name_lang   = 
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| total_type         = ڪل
| image_skyline      = Akra Mound back.jpg
| imagesize          = 300px
| image_alt          = 
| image_caption      = آڪرا، بنون جون ٽڪريون
| image_map          = {{wikidata|property|raw|P242}}
| mapsize            = 
| map_caption        = [[خيبر پختونخوا]] جي نقشي ۾ بنون ضلعو (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل)
| coordinates        = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2  = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2  = [[بنون ڊويزن]]
| established_title  = قيام
| established_date   =1982ع 
| founder            = 
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[بنون|بنون شهر]]
| government_footnotes = 
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_party       = 
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = محمد خان بنگش
| leader_title1      = قومي اسيمبلي جو ميمبر
| leader_name1       = مولانا نسيم علي شاهه
| leader_title2      = ضلعي هيلٿ آفيسر
| leader_name2       = N/A
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 1972
| population_total   = 13,57,890
| population_rural   = 13,09,492
| population_urban   = 48,398
| population_as_of   = 2023ع
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2023 census&quot;/&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics1_title1 = مکيه ٻوليون
| demographics_type2 = خواندگي
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_info1 = [[پشتو]] • [[اردو]]
| demographics2_title1 = خواندگي جي شرح
| demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''&lt;br /&gt;41.75% | '''مرد:'''&lt;br /&gt;58.47% | '''عورتون:'''&lt;br /&gt;23.84% }}
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1        = +5
| blank_name_sec1    = ضلعا ڪونسل
| blank_info_sec1    = 
| blank1_name_sec1   = تعلقا
| blank1_info_sec1   = 5
| website            = {{URL|bannu.kp.gov.pk}}
}}

'''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is 


بنو ضلع (پشتو: بنو ولسوالۍ، اردو: ضلع بنوں). هي پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخواهه جي بنو ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. برطانوي راڄ دوران 1861ع ۾ ان کي باضابطه طور تي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. * ڪپڙو اُڻڻ، کنڊ جون ملون ۽ سوٽي ڪپڙي، مشينري ۽ سامان جي تياري بنو جون اهم صنعتون آهن. هي علائقو پنهنجي هفتيوار جمعي واري بازار (ميلو) لاءِ پڻ مشهور آهي. جاگرافي: هن ضلعي جون سرحدون اتر اولهه ۾ اتر وزيرستان، اتر اوڀر ۾ ڪڙڪ (Karak)، ڏکڻ اوڀر ۾ لڪي مروت ۽ بيٽاني تحصيل، ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڏکڻ وزيرستان سان ملن ٿيون. صوبائي اسيمبليءَ ۾ ان جي نمائندگي چار ايم پي اي (MPAs) ڪن ٿا. هي علائقو اڻ هموار ۽ خشڪ جبلن سان گھيريل آهي، پر ان باوجود هي هڪ زرخيز علائقو آهي؛ اڳوڻا انگريز سياح ان کي ”جنت“ سڏيندا هئا (ٿارنٽن پاران نقل ڪيل ايڊورڊز جي بيان کي ڏسو). * هي ضلعو هڪ اهڙو ميداني خطو (بيسن) آهي جتان ڪرم درياءَ، گامبيلا درياءَ ۽ ٽوچي درياءَ وهن ٿا؛ اهي درياءَ وزيرستان جي جبلن مان نڪرن ٿا. سرحدي جبلن جي دامن تائين پکڙيل بنو جي وادي هڪ غير متوازن بيضوي شڪل اختيار ڪري ٿي، جيڪا اتر کان ڏکڻ تائين 60 ميل (97 ڪلوميٽر) ۽ اوڀر کان اولهه تائين 40 ميل (64 ڪلوميٽر) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. تاريخ: پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب بنو جي تاريخ قديم ترين دورن تائين وڃي پهچي ٿي. خاص طور تي، ”شيري خان تارڪائي“ (Sheri Khan Tarakai) بنو ضلعي ۾ واقع هڪ قديم آباديءَ جو ماڳ آهي. هتي موجود آثار بنو واري علائقي ۾ قديم ترين ڳوٺاڻي آباديءَ جي موجودگيءَ جي گواهي ڏين ٿا. هي ماڳ پنجين صديءَ جي آخر کان وٺي ٽين هزار سال قبل مسيح جي شروعات تائين آباد رهيو. * مقدس ڪتابن ”زند اوستا“ (Zend Avesta) ۽ ”ويندي داد“ (Vendidad) ۾ ”ورنا“ (Varəna) جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو بنو جي نالي جو اوستائي (قديم فارسي) اڳوڻو روپ آهي؛ ان کي اهورا مزدا (Ahura Mazda) پاران تخليق ڪيل 16 انتهائي خوبصورت ۽ مڪمل سرزمينن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. بنو، فريدون (Fereydun) جو وطن ۽ جنم ڀومي آهي. * ملڪ دلاسہ خان سک سلطنت خلاف هڪ ڪامياب جنگ پڻ وڙهي هئي، جنهن ۾ هن بنو جي جنگ دوران سک فوج جي اهم ڪمانڊر ”جي سنگهه عطاري والا“ کي هلاڪ ڪيو هو.

a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thor&quot;&gt;{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner &amp; Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}&lt;!--| access-date=9 May 2016 --&gt;&lt;/ref&gt;{{rp|3}}

Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair.

==Geography==
District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].&lt;ref name=&quot;thor&quot; /&gt;{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a &quot;paradise&quot; – see the description by Edwardes quoted by Thornton.&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thor&quot; /&gt;{{rp|6–7}}

The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot;&gt;{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392 |access-date=4 March 2024 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707061027/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&amp;nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&amp;nbsp;km) from east to west.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}&lt;/ref&gt;

==History==
{{See also|Bannu}}
The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.&lt;ref&gt;Petrie, C.A., Thomas, K.D. &amp; Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.&lt;/ref&gt;

The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].&lt;ref&gt;[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, &quot;The Home of the Aryans&quot;] people.fas.harvard.edu.&lt;/ref&gt; Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].&lt;ref&gt;Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.&lt;/ref&gt;{{rp|47–50}}

[[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&amp;q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}&lt;/ref&gt; in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}&lt;/ref&gt;

===British era (1849–1947)===
Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}&lt;/ref&gt; After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt; In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;
[[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]]

===Jirga===
====Bannu Jirga (1947)====
{{Main|Bannu Resolution}}
On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]],  which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Pashtun National Jirga (2022)====
{{Main|Pashtun National Jirga}}
On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mashaal&quot; &gt;{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ &quot;پښتون قامي جرګه&quot; روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}&lt;/ref&gt;

==Administrative subdivisions==
Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Tehsil&lt;ref&gt;[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names&lt;/ref&gt;
!Name 
(Urdu)
!Area
(km²)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km²)

(2023)
!Literacy rate
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Union Councils
|-
|[[Baka Khel Tehsil]]
|({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}})
({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}})
|367
|192,797
|107.84
|28.25%
|
|-
|[[Bannu Tehsil]]
|({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}})
({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}})
|228
|644,909
|106.97
|49.46%
|
|-
|[[Domel Tehsil]]
|({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}})
({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}})
|425
|224,428
|115.54
|41.38%
|
|-
|[[Kakki Tehsil]]
|({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}})
({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}})
|66
|92,021
|109.01
|42.62%
|
|-
|[[Miryan Tehsil]]
|({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}})
({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}})
|141
|166,473
|1,180.66
|31.77%
|
|-
|[[Wazir Tehsil]]
|
|745
|37,262
|50.02
|16.33%
|
|}


== Provincial and National Assembly Seats ==
The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&amp;constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&amp;constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}&lt;/ref&gt;

=== National Assembly ===
* [[NA-39 (Bannu)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Election!!Member!!Party
|-
|style=&quot;background-color: {{party color|MMA}}&quot; |
|| [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]]
| [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]]
|-
|style=&quot;background-color: {{party color|MMA}}&quot; |
|| [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]]
| [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]]
|-
|style=&quot;background-color: {{party color|JUI-F}}&quot; |
|| [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]]
| [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]]
|-
|style=&quot;background-color: {{party color|PTI}}&quot; |
|| [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]]
| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]]
|-
| style=&quot;background-color: {{party color|MMA}}&quot; |
|| 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]]
| [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]]
|}

=== Provincial Assembly ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Member of Provincial Assembly 
! colspan=&quot;2&quot; |Party Affiliation!! Constituency !! Year
|-
| [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018
|-
| [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018
|-
| [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018
|-
| [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018
|}

==Demographics==
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1972 |392,468
|1981 |485,240
|1998 |695,260
|2017 |1,210,183
|2023 |1,357,890
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2023 census&quot;/&gt;
}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023 census&quot;&gt;{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;

=== Religion ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Bannu District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref name=&quot;2017census&quot;&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023&lt;ref&gt;{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
|157,097
|83.74%
| 1,208,054
|{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }}
|1,349,359
|99.61%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
|24,517
|13.07%
| 275
|{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }}
|279
|0.02%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|5,285
|2.82%
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|22
|~0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|467
|0.25%
| 1,494
|{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }}
|4,844
|0.36%
|-
|Others
|232
|0.12%
|360
|0.04%
|170
|0.01%
|-
! Total Population
!187,598
!100%
! 1,210,183
! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }}
!1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}}
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1881&lt;ref name=&quot;Census1881B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1891&lt;ref name=&quot;Census1891B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref name=&quot;Census1901B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref name=&quot;Census1911B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref name=&quot;Census1931B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 301,002
| {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }}
| 337,269
| {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }}
| 206,429
| {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }}
| 225,374
| {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }}
| 219,695
| {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }}
| 237,674
| {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }}
| 257,648
| {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
| 30,643
| {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }}
| 33,832
| {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }}
| 22,178
| {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }}
| 20,721
| {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }}
| 23,509
| {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }}
| 26,181
| {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }}
| 31,471
| {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 790
| {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }}
| 1,062
| {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }}
| 2,673
| {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }}
| 3,746
| {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }}
| 3,286
| {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }}
| 5,482
| {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }}
| 6,112
| {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 82
| {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }}
| 58
| {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }}
| 245
| {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }}
| 244
| {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }}
| 964
| {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }}
| 699
| {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 60
| {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }}
| 55
| {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }}
|-
! Total population
! 332,577
! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }}
! 372,276
! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }}
! 231,485
! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }}
! 250,086
! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }}
! 246,734
! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }}
! 270,301
! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }}
! 295,930
! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}}
|}

===Language===
{{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881
|jstor=saoa.crl.25057657
|last1=Denzil Ibbetson
|first1=Sir
|last2=(India)
|first2=Punjab
|date=1881
|volume=2
}}&lt;/ref&gt;|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}}

[[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}&lt;/ref&gt;

== Universities in Bannu ==
District Bannu has two Universities with one i.e [https://web.archive.org/web/20260511214701/https://ustb.edu.pk/ University of Science &amp; Technology, Bannu] (USTB),&lt;ref&gt;{{Cite web|last=mskd|title=University of Science &amp; Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science &amp; Technology, Bannu|language=en|archive-date=2026-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511214701/https://ustb.edu.pk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering &amp; Technology (UET), Peshawar.  USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan  as well as from all over Pakistan.

==See also==
{{portal|Pakistan}}
* [[Khyber Pakhtunkhwa]]

==References==
{{reflist}}

{{Notelist}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu]
{{Authority control}}

[[زمرو:بنون ضلعو]]
[[زمرو:بنون ڊویزن]]
[[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]]
[[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]]

[[sv:Bannu District]]</text>
      <sha1>ns7rc4hhf54ixzqg6oa8u32getem9hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيرت ٻاٻاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11874</id>
    <revision>
      <id>424978</id>
      <parentid>422350</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21697" sha1="5mo62jb1lcsbkn5ty7gijvmtcwbf3g7" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي اديب، صحافي، ادبي نقاد ۽ سنڌي ٻوليءَ جي حقن لاءِ سرگرم ڪارڪن (1922ع–2015ع)}}

{{Infobox writer
| name = ڪيرت ٻاٻاڻي
| native_name = ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_name = ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي
| pen_name = ڪيرت
| birth_date = {{birth date|1922|1|3|df=yes}}
| birth_place = موريو لاکو، [[سڪرنڊ تعلقو]]، [[نوابشاهه ضلعو]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|2015|5|7|1922|1|3|df=yes}}
| death_place = [[ممبئي]]، [[ڀارت]]
| occupation = اديب، صحافي، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد، مترجم، سماجي ڪارڪن
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = ڀارتي
| education = بي. اي.، ايل. ايل. بي.
| alma_mater = ڊي. جي. سنڌ ڪاليج، ڪراچي؛ بعد ۾ ڀارت ۾ اعليٰ تعليم
| period = ويهين ۽ ايڪيهين صدي
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناٽڪ]]، [[ادبي تنقيد]]، مضمون، آتم ڪٿا
| movement = [[ترقي پسند ادب]]
| notable_works = ''هوءَ''؛ ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو''؛ ''سوريءَ سڏ ڪيو''؛ ''اوک ڊوک''؛ ''ڌرتيءَ جو سڏ''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (2006ع)
}}

'''ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي''' (انگريزي: ''Kirat Choithram Babani''؛ 3 جنوري 1922ع – 7 مئي 2015ع) سنڌي ٻوليءَ جو ترقي پسند اديب، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، ادبي نقاد، صحافي، مترجم ۽ سماجي ڪارڪن هو. هن برطانوي راڄ خلاف آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ، ادبي ترقي ۽ ثقافتي تحفظ لاءِ سرگرم رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirat Babani
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kirat_babani.pdf
 |website=Meet the Author
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هن سنڌي ڪهاڻي، ناٽڪ، ادبي تنقيد، ترجمي، سفرنامي ۽ آتم ڪٿا جي صنفن ۾ ڪم ڪيو. سندس ناٽڪن جي مجموعي ''ڌرتيءَ جو سڏ'' کي 2006ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ نقاد طور متعارف ڪرايو آهي. سندس ادبي لغت ۾ ٻاٻاڻيءَ جي ڪهاڻي مجموعن ''هوءَ'' (1956ع)، ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو'' (1966ع)، ''اوهين سڀ ننگا آهيو''، ناٽڪن جي مجموعي ''سوريءَ سڏ ڪيو'' (1972ع) ۽ تنقيدي مضمونن جي ڪتاب ''اوک ڊوک'' (1981ع) جو خاص ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

ڪيرت ٻاٻاڻي 3 جنوري 1922ع تي ڳوٺ موريو لاکو، تعلقي سڪرنڊ، ضلعي نوابشاهه (هاڻوڪو [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]) ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو چوئٿرام ٻاٻاڻي هو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Life Story of Sindhi Writer &amp; Intellectual Late Dada Kirat Babani
|url=https://sindhisangatsindh.wordpress.com/2015/05/07/life-story-of-sindhi-writer-intellectual-late-dada-kirat-babani-as-tribute-by-sindhi-sangat-sindh/
 |website=Sindhi Sangat Sindh
 |date=2015-05-07
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ٻاراڻي عمر ۾ والد جي وفات کان پوءِ سندس خاندان مختلف هنڌن تي رهڻ کان پوءِ نوابشاهه ۾ آباد ٿيو. سندس شروعاتي تعليم مقامي سطح تي ٿي ۽ بعد ۾ هن نوابشاهه جي ولس اسڪول ۾ داخلا ورتي.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

=== اسڪولي تعليم ۽ قومي شعور ===

نوابشاهه ۾ سندس استاد روچيرام ٿانواڻيءَ جي تربيت هيٺ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ ۾ قومي ۽ سياسي شعور پيدا ٿيو.
اسڪولي دور ۾ هن شاگردن جي سرگرمين، جلسن ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ حصو ورتو. سندس سياسي سوچ تي ان دور جي ڪانگريسي قومپرستيءَ ۽ بعد ۾ سوشلسٽ خيالن جو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ==

1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران ڪيرت ٻاٻاڻي نوابشاهه ۾ شاگردن جي سياسي سرگرمين ۾ شامل ٿيو.
سنڌي سنگت جي سوانحي مضمون موجب هن آزاديءَ جي حق ۾ جلوسن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين سبب گرفتار ٿيو. مختلف جيلن ۾ مجموعي طور لڳ ڀڳ يارهن مهينا قيد رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
قيد دوران سندس ملاقات ترقي پسند اڳواڻ [[سوڀو گيانچنداڻي]] سان ٿي. هن ملاقات ۽ سوشلسٽ ادب جي مطالعي سندس سياسي ۽ سماجي فڪر تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== اعليٰ تعليم ۽ ڪراچيءَ ۾ ادبي سرگرميون ==

مئٽرڪ کان پوءِ ٻاٻاڻي ڪراچيءَ آيو ۽ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪيائين.
ڪراچيءَ ۾ سندس تعلق شاگرد تنظيمن، ترقي پسند اديبن ۽ سنڌي ادبي سرگرمين سان وڌيو. ان دور ۾ هن اخبار ''آزاد'' سان پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
سندس ادبي لاڳاپن ۾ [[گوبند مالهي]]، [[اي جي اتم]]، [[سوڀو گيانچنداڻي]] ۽ ٻين ترقي پسند ليکڪن جا نالا ملن ٿا.
سنڌي سنگت موجب سندس شروعاتي ڪهاڻي ''جليبين جو چور'' رسالي ''نئين دنيا'' ۾ شايع ٿي، جنهن جي ادارت گوبند مالهي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏڻ ==

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ٻاٻاڻي سنڌ ۾ رهڻ چاهيو، پر سندس سياسي سرگرمين سبب نئين پاڪستاني انتظاميا سان اختلاف پيدا ٿيا.
سوانحي روايتن موجب کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ ملڪ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.
سنڌي سنگت جي تفصيلي مضمون موجب هو '''8 مئي 1949ع''' تي بمبئي پهتو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
ڀارت ۾ رهڻ دوران هن تعليم جاري رکي ۽ بي. اي. ۽ ايل. ايل. بي. جون ڊگريون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== وطن کان جدائي ===

سنڌ ڇڏڻ جو تجربو ٻاٻاڻيءَ جي ادبي ۽ سياسي فڪر ۾ اهم رهيو.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ کان جدائي، سنڌي ٻوليءَ جي سڃاڻپ ۽ پنهنجي وطن سان تعلق سندس مضمونن ۽ ادبي سرگرمين ۾ بار بار سامهون اچن ٿا.
سندس ليک ''تون پڇين ٿو ته مان اداس ڇو آهيان'' 1956ع ۾ سنڌي رسالي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ ==

ڀارت ۾ ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ٻوليءَ جي تحفظ ۽ آئيني حيثيت لاءِ هلندڙ تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو.
هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط ۽ سرڪاري سڃاڻپ بابت بحث پيدا ٿيا.
سنڌي سنگت جي سوانحي مضمون موجب ٻاٻاڻي ''سنڌي ٻولي ۽ لپي ڪميٽي'' جو سيڪريٽري رهيو، جڏهن ته [[ليکراج عزيز]] ان جو صدر هو. ڪميٽي سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي رسم الخط جي تحفظ لاءِ ڪوششون ڪيون.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

=== ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ سنڌي ٻولي ===

10 اپريل 1967ع تي هندستان جي آئين ۾ 21هين ترميم ذريعي سنڌي ٻوليءَ کي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪيو ويو.
هن آئيني سڃاڻپ لاءِ هلندڙ تحريڪ ۾ ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين سنڌي اديبن ۽ سماجي اڳواڻن حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ٻاٻاڻي ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' سان ڊگهي عرصي تائين وابسته رهيو ۽ ان جي صدارت پڻ ڪيائين.
هن سنڌي ٻوليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي برقرار رکڻ لاءِ ڀارت ۾ مختلف تنظيمن سان گڏ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ادب جي ترقي پسند لاڙي سان وابسته هو.
سندس لکڻين ۾ سماجي مسئلا، انساني قدر، سياسي شعور، وطن سان محبت، سماجي ناانصافي ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا تجربا اهم موضوع رهيا.
هن ڪهاڻين، ناٽڪن، مضمونن، تنقيدي مقالن، ترجمن ۽ سفرنامن ذريعي سنڌي ادب ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ڪهاڻيڪاري ===

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقت نگاري، انساني لاڳاپن ۽ ترقي پسند فڪر جا پهلو نمايان آهن.
سندس اهم ڪهاڻي مجموعن ۾ ''هوءَ''، ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو'' ۽ ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ناٽڪ نويسي ===

ٻاٻاڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ ۾ سماجي مسئلن ۽ انساني قدرن کي اهميت حاصل آهي.
سندس ڪتاب ''سوريءَ سڏ ڪيو'' (1972ع) ۾ هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ شامل آهن.
بعد ۾ سندس ناٽڪن جو مجموعو ''ڌرتيءَ جو سڏ'' شايع ٿيو، جنهن تي کيس 2006ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;

=== ادبي تنقيد ===

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ادب جي تنقيدي مطالعي ۾ پڻ سرگرم رهيو.
سندس تنقيدي ڪتابن ۾ ''ادب ۾ قدرن جو سوال'' (1974ع)، ''اوک ڊوک'' (1981ع) ۽ ''ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو جائزو'' (1986ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
انهن تصنيفن مان سندس دلچسپي ادب جي سماجي ڪردار، ادبي قدرن ۽ سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخي ارتقا سان ظاهر ٿئي ٿي.

== اهم تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1956ع
| ''هوءَ''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1958ع
| ''مالوا''
| مئڪسم گورڪيءَ جي ناول جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1960ع
| ''ڪولي''
| ملڪ راج آنند جي ناول جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1966ع
| ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1972ع
| ''سوريءَ سڏ ڪيو''
| هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1974ع
| ''ادب ۾ قدرن جو سوال''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1980ع
| ''لينن، دنيا جي عظيم انقلابي شخصيت''
| سوانحي ۽ سياسي مضمون
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1981ع
| ''اوک ڊوک''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1981ع
| ''چونڊ سنڌي مضمون''
| ترتيب
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1982ع
| ''جيڪي ڏٺو هو مون''
| سفرنامو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1982ع
| ''اٻول رڻي''
| لوڪ ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1986ع
| ''ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو جائزو''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1987ع
| ''امن جي افق ڏانهن''
| مضمون
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1987ع
| ''پيهي منجهه پاتال''
| مضمون
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1987ع
| ''نه ليليٰ نه مجنون''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1989ع
| ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون''
| ترتيب
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1993ع
| ''اوهين سڀ ننگا نڪتا آهيو''
| ڪهاڻيون؛ اشاعتي سال بابت اختلاف موجود
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1997ع
| ''ڪجهه ٻڌايم، ڪجهه لڪايم''
| آتم ڪٿا، چار جلد؛ ڇاپن بابت اختلاف موجود
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 2000ع
| ''لڪيو لياڪا پائين''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 2004ع
| ''ڌرتيءَ جو سڏ''
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 2004ع
| ''سو سڏ، سو پڙاڏو''
| خط
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 2007ع
| ''سنڌين جو سفر''
| سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ بابت دستاويز؛ گڏيل ڪم
|}

مٿين فهرست بنيادي طور انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت تي ٻڌل آهي. ڪجهه ڪتابن جي پهرين اشاعت ۽ بعد وارن ڇاپن جي سالن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== آتم ڪٿا ==

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي آتم ڪٿا '''''ڪجهه ٻڌايم، ڪجهه لڪايم''''' سندس زندگيءَ، سياسي جدوجهد، ادبي تجربن ۽ سنڌي سماج سان لاڳاپن بابت اهم تصنيف آهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هيءَ آتم ڪٿا چار جلدن تي مشتمل آهي ۽ 1997ع سان منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ٻين ماخذن ۾ ان جي اشاعت لاءِ 1993ع پڻ ڄاڻايل آهي. مختلف جلدن ۽ ڇاپن جي اصل ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق کان پوءِ سال بابت وڌيڪ قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.

== صحافت ==

ڪيرت ٻاٻاڻي صحافت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.
ڪراچيءَ ۾ نوجوانيءَ دوران هن اخبار ''آزاد'' سان ڪم ڪيو.
ڀارت ۾ هن سنڌي ۽ انگريزي رسالن جي ادارت ڪئي. 1991ع کان سنڌي ماهوار ''سنڌ سجاڳ'' ۽ انگريزي رسالي ''Sindh Rises'' سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سياسي ۽ سماجي سرگرميون ==

ٻاٻاڻيءَ جي سياسي سوچ تي آزاديءَ جي تحريڪ، سوشلزم ۽ ترقي پسند فڪر جو اثر رهيو.
هن سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ، امن جي سرگرمين ۽ ادبي تنظيمن ۾ حصو ورتو.
1981ع ۾ هن سوويت يونين جو دورو ڪيو. سندس سفرنامي ''جيڪي ڏٺو هو مون'' ۾ ان سفر بابت لکيل مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اعزاز ==

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ کي ادبي، سماجي ۽ ثقافتي خدمتن تي مختلف ادارن طرفان اعزاز مليا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جا اهم اعزاز'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ادارو يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1980ع
| سوويت لينڊ نهرو امن اعزاز
| سوانحي ماخذن موجب
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1980ع واري ڏهاڪي ۾
| ادبي خدمتن جا اعزاز
| مختلف سنڌي ادبي تنظيمون
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1992ع
| ادبي اعزاز
| ڀارتيه ڀاشا پريشد
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 2006ع
| '''ساهتيه اڪيڊمي انعام'''
| '''''ڌرتيءَ جو سڏ'''''، ناٽڪ
|}

2006ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جي تصديق اداري جي سرڪاري فهرست مان ٿئي ٿي؛ ٻين اعزازن جي سالن ۽ سرڪاري نالن بابت وڌيڪ اصل رڪارڊ جي تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== وفات ==

ڪيرت ٻاٻاڻي 7 مئي 2015ع تي ممبئي، ڀارت ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 93 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر موجب سندس وصيت مطابق سندس هاٺيون 19 سيپٽمبر 2015ع تي ڄامشوري وٽ سنڌو درياهه حوالي ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SindhSalamat&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/670
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي هڪ آن لائين داخلا ۾ وفات جي تاريخ 3 جنوري 2015ع پڻ ڏنل آهي، پر سنڌ سلامت ۽ وفات جي ڏينهن شايع ٿيل تعزيتي مضمون 7 مئي 2015ع جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== ادبي ورثو ==

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ترقي پسند ادب، سنڌي صحافت ۽ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن مان هو.
سندس ادبي ورثي ۾ ڪهاڻيون، ناٽڪ، تنقيد، ترجما، آتم ڪٿا، سفرناما ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ بابت دستاويزي مواد شامل آهي.
سندس زندگي سنڌ جي آزاديءَ جي تحريڪ، ورهاڱي کان پوءِ جي لڏپلاڻ ۽ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ لاءِ جدوجهد جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ترقي پسند ادب]]
* [[سنڌي ادبي سنگت]]
* [[گوبند مالهي]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[اي جي اتم]]
* [[ليکراج عزيز]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[هندستان جي آئين جي اٺين شيڊيول]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kirat_babani.pdf ساهتيه اڪيڊمي — ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جو سوانحي دستاويز]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي انعامن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڪيرت ٻاٻاڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/670 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — ڪيرت ٻاٻاڻي]
* [https://sindhisangatsindh.wordpress.com/2015/05/07/life-story-of-sindhi-writer-intellectual-late-dada-kirat-babani-as-tribute-by-sindhi-sangat-sindh/ سنڌي سنگت — ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي زندگيءَ جو احوال]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/publications/english-catalogue.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي ڪتابن جي فهرست]

{{اختيار ڪنٽرول}}

[[زمرو:1922ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:2015ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ترقي پسند اديب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڀارت جا سنڌي]]</text>
      <sha1>5mo62jb1lcsbkn5ty7gijvmtcwbf3g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاجڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12238</id>
    <revision>
      <id>425157</id>
      <parentid>419162</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149868" sha1="t4wjfz61cmhbigpn5ws6lq1pdxkzuw3" xml:space="preserve">{{Short description|وچ ايشيا ۾ هڪ خشڪي سان گهيريل ملڪ}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = جمهوريه تاجڪستان
| common_name            = تاجڪستان
| native_name            = {{small|{{Name in various languages
 | name = {{nobold|''(سرڪاري ٻولين ۾)''}}
 | tg = {{lang|tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}
 | ru = {{lang|ru|Республика Таджикистан}}
}}}}
| image_flag             = Flag of Tajikistan.svg
| image_coat             = Emblem of Tajikistan.svg
| symbol_type            = قومي نشان
| motto                  = &lt;br /&gt;{{native phrase|tg|Истиқлол, Озодӣ, Ватан|italics=off|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{transliteration|tg|Istiqlol, Ozodī, Vatan}}&lt;br /&gt;{{native phrase|ru|Независимость, Свобода, Родина|italics=off|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ru|Nezavisimost', Svoboda, Rodina}}&lt;br /&gt;&quot;آزادي، خودمختياري، وطن&quot;
| national_anthem        = &lt;br /&gt;{{native name|tg|Суруди Миллӣ|italics=off|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{transliteration|tg|[[Surudi Milli]]}}&lt;br /&gt;&quot;قومي ترانو&quot;&lt;br /&gt;{{centre|[[File:National_anthem_of_Tajikistan,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.flac]]}}
| image_map              = {{switcher|[[File:Tajikistan (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Tajikistan Map TI-map.gif|frameless]]|Show map of Tajikistan}}
| capital                = [[دوشنبي]]
| coordinates            = {{Coord|38|33|N|68|48|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{hlist|[[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]]|[[روسي ٻولي|روسي]]}}
| ethnic_groups          = {{tree list}}
*86.1% [[تاجڪ]]
*11.3% [[ازبڪ]]
*0.4% [[ڪرغيز ماڻهو|ڪرغيز]]
*0.3% [[روسي ماڻهو|روسي]]
*1.9% [[تاجڪستان جا نسلي گروهه|ٻيا]]
{{tree list/end}}
| ethnic_groups_year     = 2020
| religion               = {{tree list}}
*97.58% [[تاجڪستان ۾ اسلام|اسلام]]
**87.86% [[سني اسلام]]
**9.72% [[تاجڪستان ۾ شيعا اسلام|شيعا]]
*0.58% [[تاجڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
*1.64% لامذهبيت
*0.2% ٻيا
{{tree list/end}}
| religion_year          = 2025
| demonym                = {{hlist|تاجڪستاني|[[تاجڪ]]}}
| government_type        = وحداني [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]]
| leader_title1          = [[تاجڪستان جو صدر|صدر]]
| leader_name1           = [[امام علي رحمان]]
| leader_title2          = [[تاجڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]]
| leader_name2           = [[قاهر رسول زاده]]
| legislature            = [[سپريم اسيمبلي (تاجڪستان)|سپريم اسيمبلي]]
| upper_house            = [[قومي اسيمبلي (تاجڪستان)|قومي اسيمبلي]]
| lower_house            = [[نمائندن جي اسيمبلي (تاجڪستان)|نمائندن جي اسيمبلي]]
| sovereignty_type       = [[سوويت يونين جي خاتمي|آزادي]]
| sovereignty_note       = [[سوويت يونين]] کان
| established_event1     = [[تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه|سوويت الحاق]]
| established_date1      = 5 ڊسمبر 1929
| established_event2     = آزادي جو اعلان
| established_date2      = 9 سيپٽمبر 1991
| established_event3     = آزادي جي مڃتا
| established_date3      = 26 ڊسمبر 1991
| area_km2               = 143,100
| area_rank              = 94th
| area_sq_mi             = 55,251
| percent_water          = 1.8
| population_estimate    = {{increase}} 10,786,734
| population_estimate_year = 2025
| population_density_km2 = 75.4
| GDP_PPP                = {{increase}} $69.67 ارب
| GDP_PPP_year           = 2026
| GDP_PPP_rank           = 121th
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $6,616
| GDP_nominal            = {{increase}} $20.41 ارب
| GDP_nominal_year       = 2026
| GDP_nominal_rank       = 133th
| GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $1,939
| Gini                   = 34
| Gini_year              = 2015
| HDI                    = 0.691
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_rank               = 128th
| currency               = [[تاجڪستاني سوموني|سوموني]]
| currency_code          = TJS
| time_zone              = [[تاجڪستان وقت|TJT]]
| utc_offset             = +5
| date_format            = [[تاريخي نمونو|dd.mm.yyyy]]
| drives_on              = Right
| calling_code           = [[+992]]
| cctld                  = [[.tj]]
| footnote_a             =
| area_water_km2         = 2575
}}

'''تاجڪستان'''، سرڪاري طور '''جمهوريه تاجڪستان'''، وچ ايشيا ۾ واقع هڪ [[خشڪي سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[دوشنبي]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 12.4 لک آهي. تاجڪستان جي ڏکڻ ۾ [[افغانستان]]، اولهه ۾ [[ازبڪستان]]، اتر ۾ [[ڪرغيزستان]] ۽ اوڀر ۾ [[چين]] واقع آهن. ملڪ افغانستان جي [[واخان راهداري]] جي ڪري [[پاڪستان]] کان تمام ٿوري فاصلي تي جدا آهي. تاجڪستان جي آبادي 10.9 ملين کان وڌيڪ آهي.

هن علائقي ۾ ماضيءَ ۾ [[نوپٿر دور]] ۽ [[ڪانسي دور]] جون تهذيبون آباد هيون، جن ۾ [[آمو دريا تهذيب]] (اوڪسس تهذيب) شامل آهي. ملڪ جا مختلف حصا [[سوغديانا]] ۽ [[باختريا]] جي تهذيبن جو مرڪز رهيا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هتي [[هخامنشي سلطنت]]، [[سڪندر اعظم]]، [[يوناني-باختري بادشاهت]]، [[ڪوشان سلطنت]]، [[ڪيداريت]]، [[هپٿاليت]]، [[پهريون ترڪ خاقانيت]]، [[اموي خلافت]]، [[عباسي خلافت]]، [[ساماني سلطنت]]، [[قراخاني سلطنت]]، [[سلجوقي سلطنت]]، [[خوارزم شاهي سلطنت]]، [[منگول سلطنت]]، [[تيموري سلطنت]] ۽ [[بخارا خانات]] حڪومتون ڪنديون رهيون.
بعد ۾ هي علائقو [[روسي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو ۽ پوءِ [[سوويت يونين]] جو حصو بڻيو. سوويت دور ۾ تاجڪستان جون موجوده سرحدون طئي ڪيون ويون. شروعات ۾ اهو [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] جي اندر [[تاجڪ خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] هو، پوءِ 5 ڊسمبر 1929ع تي [[تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] طور سوويت يونين جي هڪ جزوي جمهوريه بڻيو.

9 سيپٽمبر 1991ع تي، سوويت يونين جي خاتمي دوران، تاجڪستان پاڻ کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست قرار ڏنو. آزاديءَ کان پوءِ مئي 1992ع کان جون 1997ع تائين [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه]] جاري رهي. جنگ جي خاتمي کان پوءِ سياسي استحڪام ۽ پرڏيهي امداد سبب ملڪ جي معيشت ۾ واڌ آئي.
1994ع کان وٺي ملڪ جي قيادت [[امام علي رحمان]] وٽ آهي، جيڪو هڪ آمرانه نظام جي سربراهي ڪري ٿو. سندس دور ۾ انساني حقن بابت عالمي ادارن پاران تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.

تاجڪستان هڪ [[صدارتي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[تاجڪستان جا علائقا|چار صوبن]] تي مشتمل آهي. [[تاجڪ]] ملڪ جي وڏي نسلي آبادي آهن ۽ [[تاجڪ ٻولي]] قومي ٻولي آهي. [[روسي ٻولي]] مختلف نسلي گروهن جي وچ ۾ رابطي جي سرڪاري ٻولي طور استعمال ڪئي وڃي ٿي.
جيتوڻيڪ رياست آئيني طور سيڪيولر آهي، پر آبادي جو لڳ ڀڳ 97.5 سيڪڙو [[اسلام]] سان وابسته آهي. [[گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو|گورنو-بدخشان]] ۾ لسانياتي تنوع موجود آهي، جتي [[روشاني ٻولي|روشاني]]، [[شغني ٻولي|شغني]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.
ملڪ جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ايراضي جبلن تي مشتمل آهي. تاجڪستان هڪ [[ترقي پذير ملڪ]] آهي جنهن جي [[منتقلي واري معيشت]] گهڻو ڪري پرڏيهي موڪليل رقم (ريميٽنس)، [[المونيم]] ۽ [[ڪپهه]] جي پيداوار تي ڀاڙي ٿي.
تاجڪستان [[گڏيل قومون]]، [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] (CIS)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE)، [[اسلامي سهڪار تنظيم]] (OIC)، [[اقتصادي سهڪار تنظيم]] (ECO)، [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] (SCO) ۽ [[اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم]] (CSTO) جو رڪن آهي، جڏهن⁠تہ [[نيٽو]] جي [[پارٽنرشپ فار پيس]] پروگرام جو پڻ شريڪ ملڪ آهي.

== نالو  ==
{{Main|تاجڪ ماڻهو}}

اصطلاح &quot;[[تاجڪ (لفظ)|تاجڪ]]&quot; پاڻ آخرڪار [[وچولي فارسي]] جي لفظ ''تازيک'' مان نڪتل آهي، جيڪو [[ترڪي ٻوليون|ترڪي]] صورت ۾ [[عربي ٻولي|عربي]] نسلي نالي ''[[طيء|طيّ]]'' مان آيو، ۽ ان مان مراد هڪ [[قحطاني]] [[عرب قبيلو]] هو، جيڪو 7هين صدي عيسويءَ ۾ [[وچ ايشيا]] جي [[ماوراء النهر]] واري علائقي ڏانهن لڏي ويو هو.&lt;ref&gt;Ali Shir Nava'i ''Muhakamat al-lughatain'' tr. &amp; ed. Robert Devereaux (Leiden: Brill) 1966 p6&lt;/ref&gt;

1991ع کان اڳ انگريزيءَ ۾ تاجڪستان جو نالو ''Tadjikistan'' يا ''Tadzhikistan'' طور لکيو ويندو هو. اهو {{langx|ru|&quot;Таджикистан&quot;}} مان حرفي منتقلي سبب هو. روسي ٻوليءَ ۾ صوتي آواز {{ipa|/d͡ʒ/}} کي ظاهر ڪرڻ لاءِ انگريزي &quot;j&quot; جهڙو ڪو اڪيلو اکر موجود ناهي؛ تنهن ڪري {{script|Cyrl|дж}}، يعني ''dzh''، استعمال ڪيو ويندو آهي. ''Tadzhikistan'' هڪ متبادل هِجي آهي ۽ اها روسي ذريعن مان ورتل انگريزي ادب ۾ استعمال ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gleason |first1=Gregory W. |title=The Central Asian States: Discovering Independence |date=8 October 2018 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-96532-6 |page=xv |url=https://books.google.com/books?id=9_7EDwAAQBAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تاجڪستان جي تاريخ}}

[[File:Ambassador from Kumedh (胡密丹), visiting the court of the Tang Dynasty. The Gathering of Kings (王会图) circa 650 CE.jpg|thumb|upright=0.65|left|[[تانگ خاندان]] جي درٻار ۾ ڪومدھ ({{lang|zh|胡密丹}}) جو سفير. ''[[وانگ هُئي تُو]]''، لڳ ڀڳ 650ع.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Xiong |first1=Victor Cunrui |title=Historical Dictionary of Medieval China |date=6 April 2017 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-4422-7616-1 |page=43 |url=https://books.google.com/books?id=fCdCDgAAQBAJ&amp;pg=PA43 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[شوان زانگ]] هن علائقي کي ''Kiumito'' سڏيو، جيڪو [[بطليموس]] جي ''Komdei'' ۽ مسلمان مؤرخن جي ''Kumadh'' يا ''Kumedh'' سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.&lt;/ref&gt;]]

هن علائقي ۾ انساني تهذيبن جا آثار گهٽ ۾ گهٽ چوٿين هزار سال ق.م. تائين ملن ٿا، جن ۾ [[ڪانسي دور]] جي [[آمو دريا آثار قديمه ثقافت]]، [[اندرونوو ثقافت]] ۽ [[سرازم]] جو نيم شهري ماڳ شامل آهن، جيڪو [[يونيسڪو عالمي ورثو]] پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1141|title=Proto-urban Site of Sarazm – UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

علائقي جي سڀ کان پراڻي لکيل تاريخ لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين پهچي ٿي، جڏهن موجوده تاجڪستان جو گهڻو حصو [[هخامنشي سلطنت]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;&gt;[https://lccn.loc.gov/97005110 A Country Study: Tajikistan, Ethnic Background]&lt;/ref&gt; ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ستين ۽ ڇهين صدي ق.م. دوران تاجڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور [[زرافشان ماٿري]]، [[هندومت]] سان لاڳاپيل [[ڪمبوج]] قبيلن جي قبضي ۾ هئا، ان کان اڳ جو اهي هخامنشي سلطنت ۾ شامل ٿين.&lt;ref&gt;Geographical and Economic Studies in the Mahābhārata, 1945.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Studies in Indian History and Civilization, Agra.&lt;/ref&gt;

[[سڪندر اعظم]] جي فتح کان پوءِ هي علائقو [[يوناني-باختري بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جيڪا سڪندر جي سلطنت جي جانشين رياست هئي. اتر تاجڪستان، جنهن ۾ [[خجند]] ۽ [[پنجيڪينت]] شامل هئا، [[سوغديانا]] جي شهر-رياستن جو حصو هو. لڳ ڀڳ 150 ق.م. ۾ انهن علائقن تي [[سٿين-سائبيرين]] ۽ [[يوئژي]] خانہ بدوش قبيلن قبضو ڪيو.

[[ريشم وارو رستو]] هن علائقي مان گذرندو هو. [[هان سلطنت]] جي شهنشاهه [[هان ووڊي]] جي دور ۾ چيني سياح [[ژانگ چيان]] جي سفرن کان پوءِ سوغديانا ۽ چين وچ ۾ واپاري لاڳاپا تمام گهڻا وڌي ويا.&lt;ref&gt;[http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=18006 C. Michael Hogan, &quot;Silk Road, North China&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Records of the Grand Historian|Shiji]], Burton Watson ترجمو.&lt;/ref&gt;

سوغدي واپارين ريشم واري رستي تي واپار کي هٿي ڏني ۽ اهي هاري، قالين ٺاهيندڙ، شيشي جا ڪاريگر ۽ ڪاٺ جا نقش نگار طور پڻ مشهور هئا.&lt;ref&gt;Frances Wood (2002), The Silk Road.&lt;/ref&gt;

[[ڪوشان سلطنت]]، جيڪا [[يوئژي]] قبيلن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، پهرين صدي عيسويءَ ۾ هن علائقي تي قابض ٿي ۽ چوٿين صديءَ تائين حڪومت ڪندي رهي. هن دور ۾ [[ٻڌ مت]]، [[نسطوري عيسائيت]]، [[زردشتي مذهب]] ۽ [[ماني مذهب]] هتي رائج هئا.&lt;ref name=&quot;Congress Call Number DK851?&quot;&gt;https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Tajikistan.pdf&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[هپٿاليت سلطنت]] (اڇا هون) هن علائقي ۾ داخل ٿي. اٺين صديءَ دوران عربن هتي [[اسلام جي تبليغ]] ڪئي ۽ اسلام کي وسيع پيماني تي ڦهلايو.&lt;ref name=&quot;Congress Call Number DK851?&quot; /&gt;

[[File:MansurISamanidPaintingHistoryofIran.jpg|thumb|left|[[ساماني سلطنت]] جو حڪمران [[منصور اول ساماني]] (961–976)]]

[[File:Thomas Edward Gordon Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874.png|thumb|center|19هين صديءَ جي مصوري، جنهن ۾ [[زورڪُل ڍنڍ]] ۽ هڪ مقامي [[تاجڪ ماڻهو|تاجڪ]] ڏيکاريل آهي.]]

=== ساماني سلطنت ===
{{Main|ساماني سلطنت}}

[[ساماني سلطنت]] (819ع–999ع) هن علائقي ۾ [[فارسي ماڻهو|فارسي]] اقتدار ٻيهر قائم ڪيو ۽ [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] جهڙن شهرن کي ترقي ڏني، جيڪي [[ايران]]ي تهذيب جا اهم ثقافتي مرڪز بڻيا. ان وقت هي علائقو خراسان جي نالي سان مشهور هو.
ساماني سلطنت پنهنجي عروج دوران موجوده [[افغانستان]]، [[ايران]] جا ڪجهه حصا، تاجڪستان، [[ترڪمانستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[قازقستان]] جا ڪجهه علائقا ۽ [[پاڪستان]] تائين پکڙيل هئي.
سامانين [[رودڪي]]، [[بلعمي]] ۽ [[دقيقي]] جهڙن شاعرن ۽ عالمن جي سرپرستي ڪري فارسي ثقافت کي نئين حياتي بخشي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=J. Calmard |title=The Encyclopedia of Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bosworth |first=C.E. |title=The Ghaznavids: 994–1040|year=1963 |url=https://archive.org/details/ghaznavids0000unse }}&lt;/ref&gt;

سامانين [[سني اسلام]] جي زور ڀري تبليغ ڪئي ۽ [[اسماعيلي شيعت]] کي دٻايو،&lt;ref&gt;An Ismaili Heresiography.&lt;/ref&gt; پر [[اثناعشري شيعت]] سان نسبتاً رواداري جو مظاهرو ڪيو. اسلامي فن تعمير ۽ ايران-اسلامي ثقافت کي انهن وچ ايشيا جي گهراين تائين پهچايو.
نائين صديءَ ۾ قرآن مجيد جو مڪمل فارسي ترجمو ٿيڻ کان پوءِ ساماني سلطنت جي رعيت وڏي تعداد ۾ اسلام قبول ڪرڻ لڳي.
ساماني رياست جا بنياد چار ڀائرن ــ نوح، احمد، يحيٰ ۽ الياس ــ وڌا. هر هڪ عباسي خلافت جي ماتحت مختلف علائقن تي حڪومت ڪندو هو. 892ع ۾ [[اسماعيل ساماني]] سڀني علائقن کي متحد ڪري هڪ مضبوط سلطنت قائم ڪئي ۽ جاگيرداري نظام جو خاتمو آندو. سندس دور ۾ ساماني سلطنت عملي طور عباسي اثر کان آزاد ٿي وئي.
999ع ۾ [[قراخاني خانات]] [[ماوراء النهر]] تي قبضو ڪيو، جيڪو موجوده ازبڪستان، تاجڪستان، ڏاکڻي ڪرغيزستان ۽ ڏکڻ اولهه قازقستان تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;encyclo&quot;&gt;{{cite web|url=http://search.eb.com/eb/article-9062103|title=Encyclopedia – Britannica Online Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Grousset, Rene |title=The Empire of the Steppes|year=1988 |url=https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}&lt;/ref&gt;

قراخانين جي آمد وچ ايشيا ۾ ايراني سياسي بالادستي کان ترڪ بالادستي ڏانهن هڪ وڏي تبديليءَ جي علامت هئي.&lt;ref name=&quot;svat&quot;&gt;{{cite book |title=A history of Inner Asia}}&lt;/ref&gt; وقت سان گڏ قراخاني حڪمران مقامي فارس-عرب اسلامي ثقافت ۾ جذب ٿي ويا.&lt;ref&gt;Iranica.&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ علائقي تي [[غوري سلطنت]] ۽ [[ڪرت خاندان]] حڪومت ڪئي، جيڪي تاجڪ نسل سان تعلق رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;RE2&quot;&gt;{{Cite book |author=Richard Eaton}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Encyclopaedia of Islam, &quot;Ghurids&quot;.&lt;/ref&gt;

13هين صديءَ ۾ [[منگول سلطنت]] وچ ايشيا تي حملو ڪيو، [[خوارزم شاهي سلطنت]] کي شڪست ڏني، شهرن کي تباهه ڪيو ۽ وڏي پيماني تي قتل عام ڪيو.
بعد ۾ ترڪ-منگول فاتح [[تيمور لنگ]] [[تيموري سلطنت]] قائم ڪئي ۽ تاجڪستان سميت سڄي وچ ايشيا تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== بخارا جي حڪومت ===
{{Main|بخارا خانات}}

16هين صديءَ دوران موجوده تاجڪستان جو گهڻو حصو [[بخارا خانات]] جي قبضي هيٺ آيو. 18هين صديءَ ۾ بخارا سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو [[بخارا امارت]] ۽ [[خوقند خانات]] جي حڪومت هيٺ رهيو. بخارا امارت ويهين صديءَ جي شروعات تائين قائم رهي.

=== روسي سلطنت ===
{{Main|ترڪستان تي روسي فتح}}

{{Further|روسي ترڪستان|عظيم راند}}

19هين صديءَ دوران [[روسي سلطنت]] هن علائقي تي تدريجي طور پنهنجو قبضو وڌائڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History of Central Asia – Under Russian rule|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Central-Asia}}&lt;/ref&gt;

روسي سامراجيت جي نتيجي ۾ 19هين صديءَ جي [[عظيم راند]] واري دور دوران روس وچ ايشيا تي حاوي ٿي ويو. 1864ع کان 1885ع جي وچ ۾ روس آهستي آهستي [[روسي ترڪستان]] جي سموري علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو، جنهن ۾ تاجڪستان جا اهي حصا به شامل هئا جيڪي اڳ [[بخارا امارت]] ۽ [[خوقند خانات]] جي قبضي هيٺ هئا.

روس کي خاص طور [[ڪپهه]] جي پيداوار ۾ دلچسپي هئي، تنهنڪري 1870ع واري ڏهاڪي ۾ هن علائقي ۾ اناج جي پوک کي ڪپهه جي پوک سان تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ سوويت حڪومت به انهيءَ پاليسي کي وڌيڪ وسيع پيماني تي جاري رکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Whitman |first1=John |title=Turkestan Cotton in Imperial Russia}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ دوران [[جديديت پسند تحريڪ|جديديت پسندن]] (جديدين) وچ ايشيا ۾ هڪ اسلامي سماجي تحريڪ طور اڀري آيا. جديدي جديد تعليم ۽ سماجي سڌارن جا حامي هئا ۽ لازمي طور روس مخالف نه هئا، پر روسي حڪومت هن تحريڪ کي خطري طور ڏٺو، ڇاڪاڻ⁠تہ روسي سلطنت بنيادي طور عيسائي رياست هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Khalid |first1=Adeeb |title=Jadidism in Central Asia}}&lt;/ref&gt;
1910ع کان 1913ع جي وچ ۾ خوقند خانات خلاف بغاوتن دوران روسي فوجن کي امن امان بحال ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. جولاءِ 1916ع ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ تڏهن پيدا ٿي جڏهن [[خجند]] ۾ ماڻهن پهرين عالمي جنگ دوران جبري فوجي ڀرتيءَ خلاف احتجاج ڪندي روسي سپاهين تي حملو ڪيو.
جيتوڻيڪ روسي فوج خجند تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي، پر ان سال دوران تاجڪستان جي مختلف علائقن ۾ جهيڙا ۽ بغاوتون جاري رهيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tajikistan – The Russian Conquest |url=http://countrystudies.us/tajikistan/4.htm}}&lt;/ref&gt;

=== سوويت دور ===
{{Main|باسماچي تحريڪ|تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه}}

[[File:Negotiations with basmachs Fergana, 1921.jpg|thumb|1921ع ۾ سوويت عملدارن ۽ [[باسماچي تحريڪ|باسماچي]] اڳواڻن وچ ۾ ڳالهيون]]

1917ع جي [[روسي انقلاب]] کان پوءِ وچ ايشيا ۾ مختلف هٿياربند گروهن، جن کي ''[[باسماچي تحريڪ|باسماچي]]'' سڏيو ويندو هو، [[بالشويڪ]] فوجن خلاف آزادي برقرار رکڻ لاءِ جنگ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news |title=Tajikistan profile – Timeline |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-16201087}}&lt;/ref&gt;

چار سالن جي ويڙهه کان پوءِ بالشويڪ ڪامياب ٿيا. هن جنگ دوران مسجدون ۽ ڳوٺ ساڙيا ويا ۽ مقامي آباديءَ کي سخت دٻاءُ هيٺ رکيو ويو.
1928ع کان 1941ع تائين سوويت حڪومت مذهب مخالف مهم هلائي. [[سيڪيولرزم]] کي فروغ ڏنو ويو ۽ [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]] جي مذهبي سرگرمين کي محدود ڪيو ويو. سوويت قانونن جي نتيجي ۾ ڪيترائي گرجا گهر، مسجدون ۽ عبادتگاهون بند ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Pipes|first1=Richard|title=Muslims of Soviet Central Asia: Trends and Prospects}}&lt;/ref&gt;

سوويت زرعي پاليسين ۽ سياسي تڪرارن جي نتيجي ۾ وچ ايشيا، بشمول تاجڪستان، سخت ڏڪار جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Country Study: Tajikistan, Impact of the Civil War|url=http://countrystudies.us/tajikistan/6.htm}}&lt;/ref&gt;
1924ع ۾ تاجڪستان کي پهريون ڀيرو [[تاجڪ خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪا [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] جي اندر هڪ خودمختيار جمهوريه هئي.

تاريخي طور تاجڪن جي وڏن شهرن ۽ ثقافتي مرڪزن جهڙوڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[ترمذ]]، [[قرشي]] ۽ [[خجند]] مان گهڻا تاجڪستان ۾ شامل نه ڪيا ويا. ان جي بدران گاديءَ جو هنڌ [[دوشنبي]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو ان وقت لڳ ڀڳ هڪ هزار ماڻهن وارو ننڍڙو جبلستاني شهر هو.
سوويت حڪومت رسمي فارسي ٻولي کان مختلف هڪ مقامي فارسي لهجي کي قومي ٻولي قرار ڏنو ۽ ان جو نالو ''تاجڪي'' رکيو. ان جو مقصد تاجڪن کي وسيع فارسي ثقافتي دنيا کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ هو.

1928ع ۾ عربي رسم الخط جي جاءِ تي لاطيني بنيادن تي ٻڌل نئون رسم الخط لاڳو ڪيو ويو ۽ 1940ع ۾ ان کي [[سيريلڪ رسم الخط]] سان تبديل ڪيو ويو. ان عمل سبب تاجڪ عوام جو لاڳاپو نه رڳو موجوده پر قديم فارسي ادب سان به محدود ٿي ويو.

فارسي ٻولي تاجڪستان تائين محدود ٿي وئي، جڏهن⁠تہ روسي ٻولي وچ ايشيا جي گڏيل رابطي جي ٻولي بڻجي وئي. ان سان گڏ وسيع [[فارسياتي دنيا]] جي تاريخي وحدت پڻ ٽٽي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت ۽ پوءِ سوويت کان پوءِ وارو وچ ايشيا ايران ۽ افغانستان کان مختلف رستي تي هليو ويو.

1929ع ۾ تاجڪ خودمختيار جمهوريه کي مڪمل درجي جي [[سوويت يونين جون جمهوريتون|سوويت جمهوريه]] بڻايو ويو ۽ ان جو نالو [[تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] رکيو ويو. ساڳئي سال [[سغد علائقو]] پڻ تاجڪستان ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{sfn|Foltz|2019|p=120}}&lt;/ref&gt;
1927ع کان 1934ع جي وچ ۾ زراعت جي [[اجتماعي زراعت|اجتماعي نظام]] کي لاڳو ڪيو ويو ۽ خاص طور ڏکڻ تاجڪستان ۾ ڪپهه جي پيداوار کي تيزي سان وڌايو ويو.&lt;ref name=&quot;countrystudies.us&quot;&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/tajikistan/9.htm|title=Tajikistan – Collectivization}}&lt;/ref&gt;

سوويت اجتماعي زراعت واري پاليسي دوران هارين خلاف تشدد ڪيو ويو. ڪيترن ماڻهن کي ''عوام جا دشمن'' قرار ڏئي زبردستي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو ويو. نتيجي طور ڪجهه هارين مزاحمت ڪئي ۽ [[باسماچي تحريڪ]] کي ٻيهر سرگرم بڻايو.
ساڳئي عرصي ۾ آبپاشي نظام جي توسيع ۽ محدود صنعتي ترقي پڻ ٿي، جنهن سان تاجڪستان جي معاشي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;countrystudies.us&quot; /&gt;

[[File:Hammond Slides Central Asia Unlabeled 15.jpg|thumb|سوويت تاجڪستان، 1964ع]]

[[عظيم صفائي|اسٽالن جي صفائين]] جا ٻه دور (1927ع–1934ع ۽ 1937ع–1938ع) اهڙا هئا، جن جي نتيجي ۾ [[تاجڪستان جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي سڀني سطحن مان لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن کي ڪڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;The Purges 1996&quot;&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/tajikistan/10.htm|title=Tajikistan – The Purges|work=Country Studies US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014204552/http://countrystudies.us/tajikistan/10.htm|archive-date=14 October 2012}}&lt;/ref&gt; ڪڍيل ماڻهن جي جاءِ تي نسلي [[روسي ماڻهو|روسي]] موڪليا ويا ۽ پوءِ روسين پارٽيءَ جي سڀني سطحن تي، پهرين سيڪريٽري جي اعليٰ عهدي سميت، غلبو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;The Purges 1996&quot;/&gt; 1926ع کان 1959ع جي وچ ۾ تاجڪستان جي آباديءَ ۾ روسين جو تناسب 1 سيڪڙو کان گهٽ مان وڌي 13 سيڪڙو ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=live |url=http://countrystudies.us/tajikistan/23.htm |title=Tajikistan – Ethnic Groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207115900/http://countrystudies.us/tajikistan/23.htm |archive-date=7 December 2010 |agency=U.S. Library of Congress |website=Country Studies US }}&lt;/ref&gt; [[باباجان غفوروف]]، جيڪو 1946ع کان 1956ع تائين [[تاجڪستان جي ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري]] رهيو، سوويت دور ۾ جمهوريه کان ٻاهر اهم حيثيت رکندڙ واحد نمايان تاجڪ سياستدان هو.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;

تاجڪن کي 1939ع کان [[سرخ فوج]] ۾ ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو ويو، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران لڳ ڀڳ 260,000 تاجڪ شهرين [[نازي جرمني]]، [[ٻي عالمي جنگ ۾ فنلينڊ|فنلينڊ]] ۽ [[جاپاني سلطنت]] خلاف جنگ ۾ حصو ورتو. ٻي عالمي جنگ دوران تاجڪستان جي 1,530,000 شهرين مان 60,000 (4 سيڪڙو)&lt;ref&gt;Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzaheh (2010) ''Historical Dictionary of Tajikistan'', 2nd ed. p. 383. {{ISBN|0810860619}}.&lt;/ref&gt; کان 120,000 (8 سيڪڙو)&lt;ref&gt;Vadim Erlikman (2004). ''Poteri narodonaseleniia v XX veke''. Moscow. pp. 23–35. {{ISBN|5-93165-107-1}}&lt;/ref&gt; تائين ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ww2db.com/country/tajikistan|title=Tajikistan in World War II|author=C. Peter Chen|work=WW2DB|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726045015/http://ww2db.com/country/tajikistan|archive-date=26 July 2014|access-date=15 June 2014}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۽ اسٽالن جي حڪمراني ختم ٿيڻ کان پوءِ تاجڪستان جي زراعت ۽ صنعت کي وڌيڪ وڌائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/tajikistan/11.htm|title=Tajikistan – The Postwar Period|work=Country Studies US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014205135/http://countrystudies.us/tajikistan/11.htm|archive-date=14 October 2012}}&lt;/ref&gt; 1957ع–1958ع دوران [[نيڪيتا خروشچيف]] جي [[ورجن لينڊس مهم]] تاجڪستان ڏانهن ڌيان ڏياريو، جتي رهڻي ڪهڻي جون حالتون، تعليم ۽ صنعت ٻين [[سوويت يونين جون جمهوريتون|سوويت جمهوريتن]] کان پوئتي هيون.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt; 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تاجڪستان ۾ سوويت يونين اندر گهريلو بچت جي شرح سڀ کان گهٽ هئي،&lt;ref&gt;Boris Rumer (1989) ''Soviet Central Asia: A Tragic Experiment'', Unwin Hyman, London. p. 126. {{ISBN|0044451466}}.&lt;/ref&gt; في ماڻهو آمدنيءَ جي مٿين ٻن گروهن ۾ شامل گهرن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو،&lt;ref&gt;''Statistical Yearbook of the USSR 1990'', Goskomstat, Moscow, 1991, p. 115 {{in lang|ru}}.&lt;/ref&gt; ۽ هر 1000 ماڻهن ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽن جي شرح به سڀ کان گهٽ هئي.&lt;ref&gt;''Statistical Yearbook of the USSR 1990'', Goskomstat, Moscow, 1991, p. 210 {{in lang|ru}}.&lt;/ref&gt;

1980ع واري ڏهاڪي تائين تاجڪ قومپرستن وڌيڪ حقن جو مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو. جمهوريه اندر حقيقي بدامني 1990ع تائين ظاهر نه ٿي. ايندڙ سال [[سوويت يونين]] ٽٽي پيو، ۽ تاجڪستان 9 سيپٽمبر 1991ع تي پنهنجي آزادي جو اعلان ڪيو؛ اهو ڏينهن ملڪ جي [[تاجڪستان جو آزادي ڏينهن|آزادي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://frontnews.eu/news/en/12776/Tajikistan-celebrates-Independence-Day |title=Tajikistan celebrates Independence Day |work=Front News International |date=9 September 2017 |access-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907221425/https://frontnews.eu/news/en/12776/Tajikistan-celebrates-Independence-Day |archive-date=7 September 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== آزادي ===
{{multiple image
|image1=RIAN archive 699861 Dushanbe riots, February 1990.jpg
|caption1=[[1990ع دوشنبي فساد]]
|image2=RIAN archive 466493 Rally on Ozodi square.jpg
|caption2=آزادي کان پوءِ 1992ع ۾ دوشنبي جي [[دوستي چوڪ|آزادي چوڪ]] تي تاجڪ مردن ۽ عورتن جو اجتماع.
}}

فيبروري 1990ع ۾ ڏکي سماجي ۽ معاشي صورتحال، رهائش جي کوٽ ۽ نوجوانن ۾ بيروزگاري سبب [[دوشنبي]] ۽ ٻين شهرن ۾ [[1990ع دوشنبي فساد|فساد ۽ هڙتالون]] شروع ٿيون.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; قومپرست ۽ جمهوري مخالف ڌر، گڏوگڏ آزادي جا حامي، انهن هڙتالن ۾ شامل ٿيا ۽ جمهوريه جي آزادي ۽ جمهوري سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. [[اسلام پسندي|اسلام پسندن]] به پنهنجن حقن جي احترام ۽ آزادي جي مطالبي لاءِ هڙتالون شروع ڪيون. سوويت قيادت بدامني ختم ڪرڻ لاءِ دوشنبي ۾ داخلي فوجون داخل ڪيون.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[File:Spetsnaz troopers during the 1992 Tajik war.jpg|thumb|left|[[اسپيتسناز]] جا سپاهي [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه]] دوران، 1992ع]]

آزادي کان پوءِ ملڪ [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي پيو، جنهن ۾ ڌريون قبيلائي وفادارين جي بنياد تي ورهايل هيون.&lt;ref name=&quot;United Nations&quot;&gt;{{cite web|title=Tajikistan: rising from the ashes of civil war|url=https://www.un.org/events/tenstories/06/story.asp?storyID=600|publisher=United Nations|access-date=10 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812220732/http://www.un.org/events/tenstories/06/story.asp?storyID=600|archive-date=12 August 2014}}&lt;/ref&gt; تاجڪستان جي [[غرم]] ۽ [[گورنو-بدخشان]] علائقن جا علائقائي گروهه، جن جي اڳواڻي [[لبرل جمهوريت|لبرل جمهوري]] سڌارن پسندن&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dubovitsky|first=Viktor|url=http://www.analitika.org/article.php?story=20060307230526550&amp;mode=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201135/http://www.analitika.org/article.php?story=20060307230526550&amp;mode=print|title=Features of the ethnic and confessional situation in the Republic of Tajikistan|date=February 2003|archive-date=11 April 2008|url-status=usurped|language=ru}}&lt;/ref&gt; ۽ [[اسلام پسندن]] جي گڏيل گروهه وٽ هئي، نئين ٺهيل صدر [[رحمان نبيئف]] جي حڪومت خلاف اٿي بيٺا، جنهن تي [[خجند]] ۽ [[ڪولاب]] علائقن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جو غلبو هو.

جنگ 1997ع تائين جاري رهي. هن عرصي دوران ظلم، وڌندڙ غربت ۽ بهتر معاشي موقعن جي تلاش سبب 500,000 کان وڌيڪ رهواسي اولهه يا ٻين اڳوڻين سوويت جمهوريتن ڏانهن لڏي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Watch World Report 1994: Tajikistan|url=https://www.hrw.org/reports/1994/WR94/Helsinki-20.htm|publisher=Human Rights Watch|access-date=10 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924164340/http://www.hrw.org/reports/1994/WR94/Helsinki-20.htm|archive-date=24 September 2015}}&lt;/ref&gt; اندازي موجب 100,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. لڳ ڀڳ 1.2 ملين ماڻهو ملڪ اندر ۽ ملڪ کان ٻاهر [[پناهگير]] بڻيا.&lt;ref name=&quot;United Nations&quot; /&gt;

[[امام علي رحمان]] هن تڪرار جي شروعاتي مرحلي ۾ 1992ع ۾ اقتدار ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; جڏهن نبيئف کي 7 سيپٽمبر 1992ع تي هٿيارن جي زور تي عهدي تان استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 November 1992|title=Ситуация в Таджикистане|url=https://www.kommersant.ru/doc/30157|access-date=17 May 2021|website=www.kommersant.ru|language=ru}}&lt;/ref&gt; رحمان نومبر ۾ ٿيندڙ صدارتي چونڊ ۾ اڳوڻي وزيراعظم [[عبدالملڪ عبدالله جانوف]] کي 58 سيڪڙو ووٽن سان شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wrmea.com/backissues/0695/9506053.htm |title=Telling the truth for more than 30 years – Tajikistan After the Elections: Post-Soviet Dictatorship |work=Washington Report on Middle East Affairs |date=June 1995 |access-date=13 September 2013 |archive-date=22 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622035642/http://www.wrmea.com/backissues/0695/9506053.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1997ع ۾ گيرڊ ڊي. ميريم، سيڪريٽري جنرل جي خاص نمائندي، جي رهنمائيءَ هيٺ رحمان ۽ مخالف ڌرين وچ ۾ [[جنگبندي]] ٿي،&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; جنهن کي گڏيل قومن جي ڪامياب امن قائم ڪرڻ واري ڪوشش طور ساراهيو ويو. جنگبنديءَ تحت 30 سيڪڙو وزارتي عهدن جي ضمانت [[متحده تاجڪ مخالف ڌر|مخالف ڌر]] لاءِ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Jim Nichol|title=Central Asia's Security: Issues and Implications for U.S. Interests|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL30294.pdf|publisher=Federation of American Scientists|access-date=10 August 2014|page=8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520055426/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL30294.pdf|archive-date=20 May 2012}}&lt;/ref&gt;

[[1999ع تاجڪستاني صدارتي چونڊ|1999ع ۾ چونڊون]] ڪرايون ويون، جن کي مخالف ڌرين ۽ پرڏيهي مبصرن غير منصفاڻيون قرار ڏنو؛ رحمان 98 سيڪڙو ووٽن سان ٻيهر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; [[2006ع تاجڪستاني صدارتي چونڊ|2006ع جي چونڊ]] به رحمان کٽي، هن ڀيري 79 سيڪڙو ووٽن سان، ۽ هن پنهنجي ٽئين مدت شروع ڪئي. مخالف ڌرين 2006ع جي چونڊ جو بائيڪاٽ ڪيو، ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (او ايس سي اي) ان تي تنقيد ڪئي، جڏهن⁠تہ [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جي مبصرن انهن چونڊن کي قانوني ۽ شفاف قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=REPUBLIC OF TAJIKISTAN PRESIDENTIAL ELECTION|url=http://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan/24664?download=true|publisher=Organization for Security and Cooperation in Europe|access-date=10 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810080751/http://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan/24664?download=true|archive-date=10 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=OSCE and CIS Observers Disagree on Presidential Election in Tajikistan|url=http://www.neweurasia.net/politics-and-society/osce-and-cis-observers-disagree-on-presidential-election-in-tajikistan/|website=New Eurasia|access-date=10 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722001344/https://www.neweurasia.net/politics-and-society/osce-and-cis-observers-disagree-on-presidential-election-in-tajikistan/|archive-date=22 July 2015}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2010ع ۾ او ايس سي اي رحمان جي انتظاميا تي ميڊيا جي سينسرشپ ۽ دٻاءُ بابت وڌيڪ تنقيد ڪئي. او ايس سي اي دعويٰ ڪئي ته تاجڪ حڪومت تاجڪ ۽ پرڏيهي ويب سائيٽن کي سينسر ڪيو ۽ آزاد ڇاپخانن تي ٽيڪس جاچون شروع ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين آزاد اخبارن جي ڇپائي بند ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE69H2FD20101018|work=Reuters|title=OSCE urges Tajikistan to stop attacks on free media|date=18 October 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628001735/http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE69H2FD20101018|archive-date=28 June 2017}}&lt;/ref&gt;

روسي سرحدي فوجون 2005ع جي اونهاري تائين تاجڪستان-افغانستان سرحد تي مقرر رهيون. [[11 سيپٽمبر 2001ع جا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ فرانسيسي فوجون [[دوشنبي هوائي اڏو|دوشنبي ايئرپورٽ]] تي [[افغانستان]] ۾ [[نيٽو]] جي [[بين الاقوامي سلامتي مدد فورس]] جي هوائي ڪارروائين جي حمايت لاءِ مقرر رهيون. [[آمريڪي فوج]] ۽ [[آمريڪي مرين ڪور]] جا اهلڪار وقت بوقت تاجڪستان جو دورو ڪندا رهيا، جتي اهي گڏيل تربيتي مشقون ڪندا هئا، جيڪي ڪيترن هفتن تائين جاري رهنديون هيون.

[[هندستان جي حڪومت]] دوشنبي کان 15&amp;nbsp;ڪلو ميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع فوجي هوائي اڏي [[عيني هوائي اڏو]] کي 70 ملين ڊالر جي لاڳت سان ٻيهر تعمير ڪيو، ۽ مرمت جو ڪم سيپٽمبر 2010ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kucera|first=Joshua|title=Tajikistan's Ayni airbase opens – but who is using it?|work=The Bug Pit – The military and security in Eurasia|publisher=The Open Society Institute|date=7 September 2010|url=http://www.eurasianet.org/node/61866|access-date=12 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905071620/http://www.eurasianet.org/node/61866|archive-date=5 September 2013}}&lt;/ref&gt; اهو تاجڪستاني هوائي فوج جو مکيه اڏو آهي. عيني سهولت جي استعمال بابت روس سان ڳالهيون ٿينديون رهيون،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/62187|title=Tajikistan: Dushanbe Dangling Ayni Air Base Before Russia|publisher=EurasiaNet.org|date=19 October 2010|access-date=13 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905123258/http://www.eurasianet.org/node/62187|archive-date=5 September 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ روس دوشنبي جي ٻاهرئين علائقي ۾ پنهنجو فوجي اڏو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ratification of Russian military base deal provides Tajikistan with important security guarantees|url=http://www.janes.com/article/27898/ratification-of-russian-military-base-deal-provides-tajikistan-with-important-security-guarantees|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803133141/http://www.janes.com/article/27898/ratification-of-russian-military-base-deal-provides-tajikistan-with-important-security-guarantees|url-status=dead|archive-date=3 August 2014|website=Jane's|access-date=10 August 2014}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ تاجڪ عملدارن کي خدشو ٿيو ته ملڪ جي اوڀر ۾ اسلامي عسڪريت پسندي وڌي رهي آهي. اهو خدشو آگسٽ ۾ تاجڪ جيل مان 25 جنگجوئن جي فرار ٿيڻ، سيپٽمبر ۾ [[رشت ماٿري]] ۾ گھات لڳائي حملي ۾ 28 تاجڪ سپاهين جي مارجڻ،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11565443|work=BBC News|title=Tajikistan says restive east is under control|date=18 October 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115193229/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11565443|archive-date=15 November 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ آڪٽوبر ۾ ساڳئي ماٿريءَ ۾ ٻي گھات لڳائي حملي ۾ 30 سپاهين جي مارجڻ کان پوءِ وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tajikistan Says Kills Three Suspected Islamist Militants|publisher=Radio Free Europe Radio Liberty|date=18 October 2010|url=https://www.rferl.org/a/Tajikistan_Says_Kills_Three_Suspected_Islamist_Militants/2193377.html|access-date=12 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106020716/http://www.rferl.org/content/Tajikistan_Says_Kills_Three_Suspected_Islamist_Militants/2193377.html|archive-date=6 November 2013}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[غرم]] جي ٻاهران ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٽي جنگجو مارجي ويا. ملڪ جي گهرو وزارت زور ڏنو ته مرڪزي حڪومت ملڪ جي اوڀر تي مڪمل ڪنٽرول برقرار رکيو آهي، ۽ رشت ماٿري ۾ فوجي ڪارروائي نومبر 2010ع ۾ ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://enews.fergananews.com/news.php?id=1903&amp;mode=snews |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415112458/http://enews.fergananews.com/news.php?id=1903&amp;mode=snews |url-status=dead |archive-date=15 April 2012 |title=Tajikistan: The government withdraws troops from the Rasht valley|publisher=Ferghana Information agency, Moscow|date=3 November 2010|access-date=13 September 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2012ع گورنو-بدخشان جهڙپون|جولاءِ 2012ع ۾ ٻيهر ويڙهه شروع ٿي]]، هن ڀيري گورنو-بدخشان ۽ ان جي ڀرپاسي ۾.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Khayrullo Fayz|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18965366|title=Tajikistan clashes: 'Many dead' in Gorno-Badakhshan|publisher=BBC Uzbek|date=24 July 2012|access-date=13 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121218140917/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18965366|archive-date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ روس وڌيڪ فوجون تاجڪستان موڪليون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.stratfor.com/analysis/why-russia-will-send-more-troops-central-asia|title=Why Russia Will Send More Troops to Central Asia|work=Stratfor|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927163915/https://www.stratfor.com/analysis/why-russia-will-send-more-troops-central-asia|archive-date=27 September 2015}}&lt;/ref&gt;

مئي 2015ع ۾ تاجڪستان جي قومي سلامتي کي هڪ وڏو ڌڪ تڏهن لڳو، جڏهن گهرو وزارت جي خاص مقصد واري پوليس يونٽ (او ايم او اين) جو ڪمانڊر ڪرنل [[گلمراد خليموف]] [[داعش|اسلامي رياست عراق ۽ شام]] سان وڃي مليو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-tajikistan-idUSKBN0OD1AP20150528|work=Reuters|title=Commander of elite Tajik police force defects to Islamic State|date=28 May 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016042543/http://www.reuters.com/article/2015/05/28/us-mideast-crisis-tajikistan-idUSKBN0OD1AP20150528|archive-date=16 October 2015}}&lt;/ref&gt; چيو ويو ته خليموف 8 سيپٽمبر 2017ع تي [[شام]] جي [[دير الزور]] ويجهو روسي هوائي حملي ۾ مارجي ويو،&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia/russia-says-its-air-strike-kills-several-top-islamic-state-commanders-in-syria-idUSKCN1BJ0KJ|title = Russia says its air strike kills several top Islamic State commanders in Syria|newspaper = Reuters|date = 8 September 2017}}&lt;/ref&gt; پر تاجڪستاني اختيارين سندس موت بابت شڪ ظاهر ڪيو.

2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|ڪابل جي زوال]] کان پوءِ تاجڪستان مبينا طور [[افغانستان جي قومي مزاحمتي محاذ]] جي پاسي کان [[پنجشير تڪرار]] ۾ [[طالبان]] خلاف شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 October 2021|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|access-date=17 December 2021|website=France 24|language=en|archive-date=13 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013170556/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kyrgyzstan, Tajikistan diverge on approaches to Afghanistan {{!}} Eurasianet|url=https://eurasianet.org/kyrgyzstan-tajikistan-diverge-on-approaches-to-afghanistan|access-date=17 December 2021|website=eurasianet.org|language=en|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207155858/https://eurasianet.org/kyrgyzstan-tajikistan-diverge-on-approaches-to-afghanistan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2022ع ۾ [[2022ع ڪرغيزستان–تاجڪستان جهڙپون|ڪرغيزستان ۽ تاجڪستان وچ ۾ هٿياربند جهڙپون]]، جن ۾ توپخاني جو استعمال به شامل هو، ٻنهي ملڪن جي سرحد جي وڏي حصي تي شروع ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Armed clashes erupted all along the border of Kyrgyzstan and Tajikistan, Kyrgyz government sources reported on Sept. 16. |url=https://english.nv.ua/nation/fighting-breaks-out-between-kyrgyzstan-and-tajikistan-central-asia-news-50270517.html |access-date=17 September 2022 |archive-date=24 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124200452/https://english.nv.ua/nation/fighting-breaks-out-between-kyrgyzstan-and-tajikistan-central-asia-news-50270517.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
{{Main|تاجڪستان جي سياست}}

{{See also|تاجڪستان ۾ چونڊون|تاجڪستان جا پرڏيهي لاڳاپا|تاجڪستان جي فوج|تاجڪستان ۾ انساني حق|تاجڪستاني گهرو ويڙهه|تاجڪستان جي ڪابينا}}

[[File:Dushanbe Presidential Palace 01.jpg|thumb|[[دوشنبي]] ۾ قومن جو محل]]

آزادي کان پوءِ تاجڪستان گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي پيو. مختلف ڌڙن کي پرڏيهي ملڪن، جن ۾ [[افغانستان]]، ايران، پاڪستان، [[ازبڪستان]] ۽ روس شامل هئا، جي حمايت حاصل هئي. روس ۽ ايران جنگ ۾ ورتل ملڪ ۾ امن برقرار رکڻ تي ڌيان ڏنو، ته جيئن [[آمريڪا]] يا [[ترڪي]] جي مداخلت جا امڪان گهٽجي وڃن. روس حڪومت نواز ڌڙي جي پٺڀرائي ڪئي ۽ [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] مان فوجون موڪليون، جيڪي تاجڪستان-افغانستان سرحد جي حفاظت لاءِ مقرر ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.c-r.org/accord-article/tajik-civil-war-causes-and-dynamics|title=The Tajik civil war: Causes and dynamics|date=30 December 2011|website=Conciliation Resources|language=en|access-date=10 March 2019|archive-date=12 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412223027/https://www.c-r.org/accord-article/tajik-civil-war-causes-and-dynamics|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

400,000 کان وڌيڪ نسلي روسين مان، جيڪي گهڻو ڪري صنعت ۾ ملازم هئا، 25,000 کان سواءِ باقي سڀ روس ڏانهن لڏي ويا. 1997ع تائين حڪومت ۽ اسلام پسند اڳواڻي واري مخالف ڌر جي وچ ۾ [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه|امن معاهدي]] کان پوءِ جنگ ختم ٿي وئي، ۽ هڪ مرڪزي حڪومت شڪل وٺڻ لڳي. 1999ع ۾ پرامن چونڊون ڪرايون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How The Tajik President Has Managed To Stay In Power For Nearly Three Decades|url=https://www.rferl.org/a/30884643.html|access-date=5 January 2021|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|archive-date=4 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104055854/https://www.rferl.org/a/30884643.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Emomali Rahmonov 2001Nov03.jpg|thumb|left|upright|[[تاجڪستان جو صدر]] [[امام علي رحمان]] 1994ع کان ملڪ تي حڪمراني ڪري رهيو آهي.]]

''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]'' ۾ ملڪ جي نومبر 2006ع واري صدارتي چونڊ کان اڳ ايلان گرينبرگ لکيو ته: &quot;تاجڪستان جا ڊگهي عرصي کان مبصر اڪثر ملڪ کي خطري کان گهڻو پاسو ڪندڙ ۽ سڌارن جي واعدن بابت شڪي قرار ڏين ٿا؛ اها سياسي بي عملي اهي ملڪ جي تباهه ڪندڙ گهرو ويڙهه سان ڳنڍين ٿا.&quot;&lt;ref name=greenberg&gt;Greenberg, Ilan, &quot;Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote&quot;, ''[[The New York Times]]'', 4 November 2006, page A7.&lt;/ref&gt;

[[File:Tajik Parliament House, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|[[دوشنبي]] ۾ [[سپريم اسيمبلي (تاجڪستان)|سپريم اسيمبلي]].]]

2005ع جي پارلياماني چونڊن تي مخالف ڌرين ۽ عالمي مبصرن الزام لڳايو ته صدر [[امام علي رحمان]] چونڊ عمل ۽ بيروزگاري کي بدعنواني سان پنهنجي حق ۾ استعمال ڪيو. فيبروري 2010ع جي چونڊن ۾ حڪمران پي ڊي پي ٽي پارليامينٽ جون چار سيٽون وڃايون، پر پوءِ به اڪثريت برقرار رکي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جي چونڊ مبصرن چيو ته 2010ع جي پولنگ &quot;او ايس سي اي جي ڪيترن اهم واعدن تي پوري نه لٿي&quot; ۽ &quot;انهن چونڊن ڪيترن بنيادي جمهوري معيارن تي ناڪامي ڏيکاري.&quot;&lt;ref name=&quot;economistchange&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BBC2010election&quot; /&gt; حڪومت زور ڏنو ته صرف ننڍيون ڀڃڪڙيون ٿيون، جيڪي تاجڪ عوام جي مرضي تي اثرانداز نه ٿينديون.&lt;ref name=&quot;economistchange&quot;&gt;{{cite news|title=Change you can't believe in|newspaper=[[The Economist]]|date=4 March 2010|url=http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&amp;source=hptextfeature|access-date=5 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230010535/http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&amp;source=hptextfeature|archive-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC2010election&quot;&gt;{{cite news|title=Tajikistan elections criticised by poll watchdog|newspaper=[[BBC]]|date=1 March 2010|access-date=5 March 2010|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304194250/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;

رپورٽن موجب تاجڪ حڪومت اسلامي اثر جي خلاف ڪارروائين جي حصي طور ۽ [[اسلامي انتهاپسندي]] سان تصوراتي لاڳاپن سبب چهري جي وار، خاص طور ڏاڙهي، تي دٻاءُ وڌو، جنهن جو پسمنظر پاڙيسري [[افغانستان]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ انتهاپسندي سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite AV media|title=Dictatorland: Tajikistan|date=20 April 2017|medium=Television production|work=BBC Three}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/07/tajikistans-beard-ban-facial-hair-emomali-rahmon|title=The men evading Tajikistan's de-facto beard ban|website=The Guardian|date=7 September 2015|access-date=22 March 2021|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225034114/https://www.theguardian.com/world/2015/sep/07/tajikistans-beard-ban-facial-hair-emomali-rahmon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vladimir Putin and Emomali Rahmon (2017-02-27) 2.jpg|thumb|تاجڪستان جو صدر [[امام علي رحمان]] روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] سان.]]

6 نومبر 2006ع تي ٿيل صدارتي چونڊ جو &quot;مرڪزي&quot; مخالف ڌرين، جن ۾ 23,000 رڪنن واري [[تاجڪستان جي اسلامي نشات ثانيه پارٽي]] شامل هئي، بائيڪاٽ ڪيو. باقي چار مخالف اميدوارن عملي طور موجوده صدر رحمان جي ئي حمايت ڪئي.&lt;ref name=greenberg /&gt;

پريس جي آزادي سرڪاري طور حڪومت طرفان ضمانت ڏنل آهي، پر آزاد صحافتي ادارا محدود آهن، جيئن ويب مواد جو هڪ حصو پڻ محدود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Press freedom in Tajikistan: Going from bad to worse {{!}} DW {{!}} 5 June 2020|url=https://www.dw.com/en/press-freedom-in-tajikistan-going-from-bad-to-worse/a-53697778|access-date=5 January 2021|website=DW.COM|date=5 June 2020 |language=en-GB|archive-date=15 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615162514/https://www.dw.com/en/press-freedom-in-tajikistan-from-bad-to-worse/a-53697778|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[انسٽيٽيوٽ فار وار اينڊ پيس رپورٽنگ]] موجب، مقامي ۽ پرڏيهي ويب سائيٽن تائين رسائي روڪي ويندي آهي، ۽ صحافين کي ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه واقعن بابت رپورٽنگ کان روڪيو ويندو آهي. عملي طور حڪومت تي ڪا به عوامي تنقيد برداشت نه ڪئي ويندي آهي، ۽ هر سڌي احتجاج کي دٻايو ويندو آهي ۽ مقامي ميڊيا ۾ ان جي ڪوريج کان انڪار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926061259/http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|url-status=dead|archive-date=26 September 2014|title=Tajik Government's Fury Over Conflict Reporting|publisher=Iwpr.net|date=22 October 2010|access-date=14 January 2011}}&lt;/ref&gt;

[[اڪنومسٽ انٽيليجنس يونٽ]] جي 2020ع واري ''[[جمهوريت انڊيڪس]]'' ۾ تاجڪستان کي [[سعودي عرب]] کان پوءِ 160هين نمبر تي رکيو ويو ۽ ان کي &quot;آمرانه حڪومت&quot; قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Global democracy has another bad year|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|access-date=27 July 2020|issn=0013-0613|archive-date=23 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323135217/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2019ع ۾ تاجڪستان سميت 37 ملڪن جي گڏيل قومن ۾ سفيرن [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] ڏانهن گڏيل خط تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ [[سنڪيانگ ٻيهر تعليم ڪيمپون|سنڪيانگ]] علائقي ۾ [[اويغور]] ماڻهن بابت چين جي پاليسي جو دفاع ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies? |url=https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/ |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |date=15 July 2019 |access-date=18 July 2019 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716160658/https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Мацква.ру, репортаж с Парада Победы 2023 на Красной площади, фото 21.jpg|thumb|رحمان، [[شوڪت مرزيوئيف|مرزيوئيف]]، [[قاسم جومارت توقايف|توقايف]] ۽ ٻيا اڳوڻا سوويت اڳواڻ [[2023ع ماسڪو فتح ڏينهن پريڊ]] ۾.]]

آڪٽوبر 2020ع ۾ صدر امام علي رحمان هڪ وڏي حد تائين رسمي چونڊ کان پوءِ 90 سيڪڙو ووٽن سان ٻيهر ستن سالن لاءِ [[2020ع تاجڪ صدارتي چونڊ|چونڊيو ويو]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/tajikistan-leader-rakhmon-wins-election-with-over-90-percent|title=Tajikistan re-elects leader Rahmon with overwhelming majority|website=www.aljazeera.com|access-date=3 May 2021|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120060537/https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/tajikistan-leader-rakhmon-wins-election-with-over-90-percent/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اپريل 2021ع ۾ [[ڪرغيزستان]] سان [[پاڻي تڪرار|پاڻي بابت تڪرار]] ٻنهي ملڪن جي آزادي کان پوءِ ٿيندڙ [[2021ع ڪرغيزستان–تاجڪستان تڪرار|سرحدي جهڙپن]] مان هڪ وڏي جهڙپ ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 April 2021|title=Kyrgyz, Tajik security forces clash at border in water dispute|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/kyrgyzstan-tajikistan-border-clashes-idUSL8N2MM5JM|access-date=19 July 2021|archive-date=2 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502053222/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kyrgyz-tajik-security-forces-clash-border-water-dispute-2021-04-29/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=After Kyrgyzstan-Tajikistan Border Conflict, Time For a Human Rights Agenda |url=https://www.hrw.org/news/2021/05/21/after-kyrgyzstan-tajikistan-border-conflict-time-human-rights-agenda |work=Human Rights Watch |date=21 May 2021 |access-date=19 July 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521140543/https://www.hrw.org/news/2021/05/21/after-kyrgyzstan-tajikistan-border-conflict-time-human-rights-agenda |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2021ع ۾ تاجڪستان روس جي اڳواڻي هيٺ اڳوڻين سوويت رياستن جي [[اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم]] (CSTO) جي رڪنن کي پاڙيسري [[افغانستان]] مان پيدا ٿيندڙ سلامتي چئلينجن کي منهن ڏيڻ لاءِ مدد جي اپيل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tajikistan asks Russia-led bloc for help on Afghan border |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/russia-says-afghan-situation-can-swiftly-worsen-pledges-help-if-needed-2021-07-07/ |work=Reuters |date=7 July 2021 |access-date=4 August 2021 |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804184603/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/russia-says-afghan-situation-can-swiftly-worsen-pledges-help-if-needed-2021-07-07/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي سلامتي خدشا تڏهن پيدا ٿيا جڏهن آمريڪي ۽ برطانوي فوج سميت پرڏيهي فوجون افغانستان مان نڪرڻ لڳيون، جنهن سبب 1,000 کان وڌيڪ افغان شهري ۽ فوجي اهلڪار پاڙيسري تاجڪستان ڏانهن ڀڄي ويا، جڏهن [[طالبان]] باغين افغانستان جي ڪجهه حصن تي [[2021ع طالبان حملو|قبضو]] ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tajikistan Reportedly Calls On Allies For Help With Security Challenges From Afghanistan|url=https://www.rferl.org/a/tajikistan-csto-help-afghanistan/31346198.html|access-date=8 July 2021|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=7 July 2021 |language=en|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122165303/https://www.rferl.org/a/tajikistan-csto-help-afghanistan/31346198.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|تاجڪستان جي جاگرافي}}

[[File:Tajikistan satellite photo.jpg|thumb|سيٽلائيٽ تصوير]]
[[File:Koppen-Geiger_Map_TJK_present.svg|thumb|[[ڪوپن آبهوا درجابندي]] جو نقشو]]

تاجڪستان [[خشڪي سان گهيريل ملڪ]] آهي، ۽ ايراضي جي لحاظ کان وچ ايشيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ آهي. اهو گهڻو ڪري [[36هين اتر متوازي|36°]] ۽ [[41هين اتر متوازي|41° اتر]] ويڪرائي ڦاڪ، ۽ [[67هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|67°]] ۽ [[75هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|75° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ملڪ جو وڏو حصو [[پامير جبل]]ن سان ڍڪيل آهي، ۽ ملڪ جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{convert|3000|m|ft}} کان مٿي آهي. هيٺاهين زمينون اتر ۾، يعني [[فرغانه ماٿري]] جي حصي ۾، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪافرنهان درياهه|ڪافرنهان]] ۽ [[وخش درياهه|وخش]] درياهن جي ماٿرين ۾ واقع آهن، جيڪي گڏجي آمو دريا ٺاهين ٿيون. [[دوشنبي]] ڪافرنهان ماٿريءَ کان مٿي ڏاکڻين لاڙن تي واقع آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; font-size:90%; text-align:center; border:2px solid #6b7db3; background:#f7f9ff;&quot;
|-
! style=&quot;background:#dde7ff;&quot; | جبل
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d6ad45;&quot; | اوچائي
! style=&quot;background:#d6ad45;&quot; | هنڌ
|-
| [[اسماعيل ساماني چوٽي]]، سڀ کان اوچي
| style=&quot;background:#b9d9d6;&quot; | 7,495&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#b9d9d6;&quot; | 24,590&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#b9d9d6;&quot; | [[گورنو-بدخشان]] ([[GBAO]]) جي اتر-اولهه ڪنڊ، [[ڪرغيزستان|ڪرغيز]] سرحد جي ڏکڻ ۾
|-
| [[ابن سينا چوٽي]]، [[لينن چوٽي]]
| 7,134&amp;nbsp;m
| 23,537&amp;nbsp;ft
| [[ترانس-الائي سلسلو]] ۾ اتر سرحد، [[اسماعيل ساماني چوٽي]] جي اتر-اوڀر ۾
|-
| [[ڪورژينيوسڪايا چوٽي]]
| style=&quot;background:#e3d9a0;&quot; | 7,105&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#e3d9a0;&quot; | 23,310&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#e3d9a0;&quot; | [[اسماعيل ساماني چوٽي]] جي اتر ۾، [[مڪسُو درياهه]] جي ڏکڻي ڪناري تي
|-
| [[آزادي چوٽي]]، [[انقلاب چوٽي]]
| 6,974&amp;nbsp;m
| 22,881&amp;nbsp;ft
| وچ [[گورنو-بدخشان]]، [[اسماعيل ساماني چوٽي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾
|-
| [[اڪيڊمي آف سائنسز سلسلو]]
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | 6,785&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | 22,260&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | اتر-اولهه [[گورنو-بدخشان]]، اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل
|-
| [[ڪارل مارڪس چوٽي]]
| 6,726&amp;nbsp;m
| 22,067&amp;nbsp;ft
| [[GBAO]]، [[افغانستان]] جي سرحد ويجهو، [[قراقرم سلسلو]] جي اترين قطار ۾
|-
| [[گرمو چوٽي]]
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | 6,595&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | 21,637&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#bde3b4;&quot; | اتر-اولهه گورنو-بدخشان
|-
| [[ماياڪوفسڪي چوٽي]]
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | 6,096&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | 20,000&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | [[GBAO]] جي انتهائي ڏکڻ-اولهه ۾، افغانستان جي سرحد ويجهو
|-
| [[ڪانڪارڊ چوٽي]]
| 5,469&amp;nbsp;m
| 17,943&amp;nbsp;ft
| [[قراقرم سلسلو]] جي اترين قطار ۾ ڏاکڻي سرحد
|-
| [[قيزيل آرت لڪ]]
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | 4,280&amp;nbsp;m
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | 14,042&amp;nbsp;ft
| style=&quot;background:#e5c2a7;&quot; | [[ترانس-الائي سلسلو]] ۾ اتر سرحد
|}

[[آمو دريا]] ۽ [[پنج درياهه]] افغانستان سان سرحد ٺاهين ٿا، ۽ تاجڪستان جي جبلن جا گليشيئر [[ارال سمنڊ]] لاءِ [[پاڻيءَ جو وهڪرو|پاڻيءَ جي وهڪري]] جو ذريعو آهن. تاجڪستان ۾ 10 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ ڊيگهه وارا 900 کان وڌيڪ درياهه آهن.

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|تاجڪستان جا علائقا|تاجڪستان جا ضلعا}}

{{stack|{{Tajikistan Provinces Image Map}}}}

[[File:Tajik mountains edit.jpg|thumb|جبل]]

تاجڪستان چار انتظامي ورهاستن تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[سغد]] ۽ [[ختلان]] جا صوبا ([[ولايت]])، [[گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو]]، جنهن کي مختصر طور GBAO چيو ويندو آهي، ۽ [[جمهوري ماتحت علائقا]] شامل آهن، جن کي روسي حرفي منتقلي ۾ RRP، يعني ''Raiony Respublikanskogo Podchineniya''، يا تاجڪ ٻوليءَ ۾ NTJ، يعني Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ، چيو ويندو آهي. هر علائقو [[تاجڪستان جا ضلعا|ضلعن]]، {{langx|tg|Ноҳия}}، ''نوحيا'' يا ''رايون''، ۾ ورهايل آهي. ضلعا وري ''[[تاجڪستان جا جماعت|جماعتن]]''، يعني ڳوٺاڻي سطح جي خود حڪومتي اڪائين، ۽ پوءِ ڳوٺن، ''[[تاجڪستان جا قشلاق|قشلاقن]]''، ۾ ورهايل آهن. 2006 مطابق، تاجڪستان ۾ 58 ضلعا ۽ 367 جماعتون هيون.&lt;ref name=pop2008 /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! ورهاست !! [[ISO 3166-2]] !! نقشي نمبر !! گادي جو هنڌ !! ايراضي (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=pop2008&gt;''Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008'', State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt; !! آبادي (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population size, Republic of Tajikistan on January 1, 2019 |url=http://stat.ww.tj/publications/July2019/macmuai_sumorai_aholi_to_1_anvari_soli_2019.pdf |publisher=Tajikistan Statistics Agency |access-date=28 March 2020 |pages=16–29 |language=tg |date=2019 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! [[سغد]]
| TJ-SU || 1 || [[خجند]] || align=&quot;right&quot; | 25,400 || align=&quot;right&quot; | 2,658,400
|-
! [[جمهوري ماتحت علائقا]]
| TJ-RR || 2 || [[دوشنبي]] || align=&quot;right&quot; | 28,600 || align=&quot;right&quot; | 2,122,000
|-
! [[ختلان]]
| TJ-KT || 3 || [[باختر]] || align=&quot;right&quot; | 24,800 || align=&quot;right&quot; | 3,274,900
|-
! [[گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو|گورنو-بدخشان]]
| TJ-GB || 4 || [[خاروغ]] || align=&quot;right&quot; | 64,200 || align=&quot;right&quot; | 226,900
|-
! [[دوشنبي]]
|  ||  || [[دوشنبي]] || align=&quot;right&quot; | 124.6 || align=&quot;right&quot; | 846,400
|}

=== حياتياتي گوناگوني ===

تاجڪستان ۾ زميني ماحولياتي علائقن جا پنج قسم موجود آهن: [[الائي-اولهه تيان شان اسٽيپ]]، [[حصار-الائي کليل ٻيلا]]، [[پامير الپائن ريگستان ۽ ٽنڊرا]]، [[بادغيز ۽ ڪرابيل نيم ريگستان]]، ۽ [[پاروپاميسس خشڪ ٻيلا]].&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
{{Main|تاجڪستان جي معيشت}}

{{See also|تاجڪستان ۾ زراعت}}

[[File:Young Tajikistani dry fruit seller.jpg|thumb|right|هڪ تاجڪ خشڪ ميوو وڪڻندڙ]]

2019ع ۾ تاجڪستان جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ 29٪ حصو [[مهاجر]] مزدورن پاران موڪليل [[زرِ موڪلي (Remittances)|زرِ موڪلي]] مان حاصل ٿيو، جيڪي گهڻو ڪري روس ۾ ڪم ڪندڙ تاجڪ هئا.&lt;ref&gt;[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?contextual=max&amp;end=2019&amp;locations=TJ&amp;start=2019&amp;view=bar World Bank Data]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.economist.com/news/asia/21584999-russia-attempts-draw-tajikistan-and-kyrgyzstan-back-its-orbit-remittance-man Remittance man]&quot;. The Economist. 7 September 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=C1ey-4PO7fE Tajikistan: Building a Democracy (video)], United Nations, March 2014&lt;/ref&gt; ٻاهرين آمدني جو وڏو حصو زرِ موڪلي، ايلومينيم ۽ ڪپهه جي برآمدن تي دارومدار رکي ٿو، تنهن ڪري معيشت ٻاهرين معاشي جهٽن لاءِ حساس رهي ٿي. مالي سال 2000ع دوران بين الاقوامي امداد بحاليءَ جي منصوبن لاءِ بنيادي سهارو رهي، جن جو مقصد گهرو ويڙهه جي اڳوڻن ويڙهاڪن کي شهري معيشت ۾ شامل ڪرڻ هو، جنهن سان امن قائم رکڻ ۾ مدد ملي. امداد خشڪ ساليءَ جي ٻئي سال جي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ به ضروري هئي، جنهن خوراڪ جي پيداوار ۾ گهٽتائي آندي.

21 آگسٽ 2001ع تي [[ريڊ ڪراس]] اعلان ڪيو ته تاجڪستان ۾ [[ڏڪار]] پکڙجي رهيو آهي ۽ عالمي امداد جي اپيل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Spectre of famine over Tajikistan – IFRC|url=https://www.ifrc.org/en/news-and-media/news-stories/europe-central-asia/tajikistan/spectre-of-famine-over-tajikistan/}}&lt;/ref&gt; جنوري 2012ع ۾ تاجڪستان جا 680,152 ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ جو شڪار هئا. انهن مان 676,852 ماڻهو مرحلو 3 (کاڌي ۽ گذر سفر جي شديد بحران) ۾ هئا، جڏهن ته 3,300 ماڻهو مرحلو 4 (انساني هنگامي حالت) ۾ هئا. خوراڪ جي عدم تحفظ جو سڀ کان وڌيڪ خطرو [[مرغاب ضلعو|مرغاب ضلعي]] ۾ هو، جيڪو [[گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Integrated Food Security Phase Classification|url = http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp245412.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[گڏيل قومن]] جي [[عالمي خوراڪ پروگرام]] (WFP) موجب 2023ع ۾ تاجڪستان ۾ غذائي کوٽ جي شرح 30٪ تائين پهچڻ جو امڪان هو. وچ ايشيا جي ٻين ملڪن وانگر هتي به مٽيءَ جي زرخيزي گهٽجي رهي آهي ۽ پاڻي جا وسيلا خاص طور تي [[موسمياتي تبديلي]] سبب گهٽجي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=31 March 2023 |title=Tajikistan {{!}} World Food Programme |url=https://www.wfp.org/countries/tajikistan}}&lt;/ref&gt;

[[File:Talco.jpg|thumb|[[تاجڪ ايلومينيم ڪمپني]] جو ڳارڻ وارو ڪارخانو، ترسون زاده ۾، وچ ايشيا جو سڀ کان وڏو ايلومينيم ڪارخانو ۽ تاجڪستان جو اهم صنعتي اثاثو آهي.]]

جنگ کان پوءِ تاجڪستان جي معيشت تيزيءَ سان وڌي. عالمي بئنڪ جي انگن موجب 2000ع کان 2007ع تائين ملڪ جي GDP سراسري طور 9.6٪ جي شرح سان وڌي. ان سان تاجڪستان جي معاشي حيثيت وچ ايشيا جي ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[ترڪمانستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي ڀيٽ ۾ بهتر ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/guides/456900/456938/html/nn4page1.stm|title = BBC's Guide to Central Asia}}&lt;/ref&gt;

ملڪ جي آمدني جا بنيادي ذريعا ايلومينيم جي پيداوار، ڪپهه جي پوک ۽ مهاجر مزدورن جون زرِ موڪليون آهن.&lt;ref name=&quot;usstate2&quot;&gt;{{cite web|date=December 2007|title=Background Note: Tajikistan|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5775.htm}}&lt;/ref&gt; ڪپهه زرعي پيداوار جو 60٪ حصو ڏئي ٿي، جيڪا ڳوٺاڻن آباديءَ جي 75٪ ماڻهن جي روزگار جو ذريعو آهي ۽ آبپاشي ٿيل زمين جي 45٪ حصي تي پوکي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tajikistan: Over 392.5 thousand tons of cotton picked in Tajikistan}}&lt;/ref&gt;

ايلومينيم صنعت جي نمائندگي سرڪاري ملڪيت واري [[تاجڪ ايلومينيم ڪمپني]] ڪري ٿي، جيڪا وچ ايشيا جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏين ايلومينيم صنعتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;expert.ru2&quot;&gt;{{cite journal|script-title=ru:Алюминий по-таджикски|trans-title=تاجڪي طرز جو ايلومينيم}}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان جون نديون، جهڙوڪ [[وخش ندي]] ۽ [[پنج ندي]]، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. حڪومت اندروني استعمال ۽ بجلي جي برآمد لاءِ وڏن منصوبن ۾ سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ تي ڌيان ڏنو آهي. تاجڪستان ۾ [[نورڪ بند]] واقع آهي، جيڪو دنيا جو ٻيو بلند ترين بند آهي.&lt;ref name=&quot;dams2&quot;&gt;{{cite web|title=Highest Dams (World and U.S.)}}&lt;/ref&gt;

روس جي [[RAO UES]] ڪمپني 670 ميگاواٽ گنجائش واري [[سنگتوده-1 پن بجلي گهر]] تي ڪم ڪيو، جيڪو 18 جنوري 2008ع تي ڪم ڪرڻ لڳو.

ترقي هيٺ ٻين منصوبن ۾:

* [[سنگتوده-2]] (ايران جي سهڪار سان)
* [[زرافشان پن بجلي منصوبو]] (چيني ڪمپني [[سينو هائيڊرو]] پاران)
* [[روغن بند]]، جيڪو 335 ميٽر اوچو ٿيڻ جي صورت ۾ نورڪ بند کان به بلند ترين بند بڻجي ويندو.

[[CASA-1000]] منصوبو تاجڪستان مان اضافي 1000 ميگاواٽ بجلي افغانستان وسيلي پاڪستان منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. هن منصوبي جي ٽرانسميشن لائين جي ڊيگهه 750 ڪلوميٽر هوندي ۽ ان جي اندازي مطابق لاڳت 865 ملين آمريڪي ڊالر آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Pakistan can end power crisis thru CASA-1000}}&lt;/ref&gt;

توانائي جا ٻيا وسيلا ڪوئلي جا ذخيرا، قدرتي گئس ۽ پيٽروليم جا محدود ذخيرا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tajikistan|url=https://www.eu4energy.iea.org/countries/tajikistan|access-date=2026-06-18|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418054953/https://www.eu4energy.iea.org/countries/tajikistan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ تاجڪستان دنيا جي سڀ کان وڌيڪ زرِ موڪلي تي ڀاڙيندڙ معيشت هئي، جتي زرِ موڪلي GDP جو 49٪ حصو هئي. روسي معيشت جي بحران سبب 2015ع ۾ انهن ۾ 40٪ گهٽتائي جو انديشو ظاهر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|title=Tajikistan: Remittances to Plunge 40% – World Bank}}&lt;/ref&gt;

روس ۽ ٻين ملڪن ۾ ڪم ڪندڙ تاجڪ مزدور لکين ماڻهن لاءِ آمدني جو اهم ذريعو بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;wb-note32&quot;&gt;{{cite web|title = Remittance Trends 2007}}&lt;/ref&gt; عالمي بئنڪ خبردار ڪيو ته روسي معاشي سستي سبب وڏي تعداد ۾ تاجڪ مزدور وطن موٽي سگهن ٿا، جتي انهن لاءِ محدود معاشي موقعا موجود هوندا.&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;/&gt;

ڪجهه اندازن موجب تقريباً 47٪ آبادي روزانو 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدني تي زندگي گذاري ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Human development indices}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ تاجڪ مزدورن جون زرِ موڪليون تقريباً 2.1 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتيون، جيڪي 2009ع جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هيون. عالمي بئنڪ مطابق انهن زرِ موڪلين ملڪ جي اقتصادي واڌ ۽ غربت ۾ گهٽتائي آڻڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;wb-policynote2&quot;&gt;{{cite web|title = Tajikistan Policy Note}}&lt;/ref&gt;

منشيات جي اسمگلنگ تاجڪستان ۾ غيرقانوني آمدني جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ افغانستان کان روس ۽ يورپ ڏانهن ويندڙ منشيات جي رستي تي واقع آهي.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=RFVcQ7ZxC1o MEET THE STANS – episodes 3&amp;4: Uzbekistan and Tajikistan]&lt;/ref&gt; ڪجهھ علائقن ۾ مقامي استعمال لاءِ [[افيون خشخاش]] پڻ پوکي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Silk2&quot;&gt;{{cite web |title=Country Factsheets, Eurasian Narcotics: Tajikistan 2004}}&lt;/ref&gt;

منشيات جي واپار خلاف [[گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن واري اداري]] (UNODC)، آمريڪا، روس، يورپي يونين ۽ افغانستان سان سهڪار جاري آهي. ان جي نتيجي ۾ سرحدي نگراني، گڏيل آپريشن ۽ منشيات روڪ ايجنسيون قائم ڪيون ويون آهن.

تاجڪستان هيروئن ۽ خام افيون جي ضبطين ۾ دنيا جي ٽئين نمبر تي رهيو آهي. 2006ع جي پهرين اڌ ۾ 1216.3 ڪلوگرام هيروئن ۽ 267.8 ڪلوگرام خام افيون ضبط ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Facts and Figures}}&lt;/ref&gt;

روس کان علاوه [[چين]] به تاجڪستان جو اهم واپاري ۽ اقتصادي ڀائيوار آهي. تاجڪستان [[بيلٽ اينڊ روڊ شروعات]] سان لاڳاپيل انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي چيني سيڙپڪاري وڏي پيماني تي ٿي رهي آهي.&lt;ref&gt;Vakulchuk, Roman and Indra Overland (2019), China's Belt and Road Initiative through the Lens of Central Asia.&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
{{Main|تاجڪستان ۾ آمدرفت}}

خشڪي سان گهيريل ملڪ هجڻ سبب تاجڪستان وٽ بندرگاهون ناهن، ۽ آمدرفت جو وڏو حصو روڊن، هوائي رستن ۽ ريل ذريعي ٿئي ٿو. سالن کان تاجڪستان [[افغانستان]] وسيلي ايران ۽ پاڪستان جي بندرگاهن تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ ايران ۽ پاڪستان سان معاهدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي. 2009ع ۾ تاجڪستان، پاڪستان ۽ افغانستان وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جو مقصد {{cvt|1,300|km}} ڊگهو شاهراهه ۽ ريل نظام بهتر ڪرڻ ۽ تعمير ڪرڻ هو، جيڪو ٽنهي ملڪن کي پاڪستان جي بندرگاهن سان ڳنڍي. تجويز ڪيل رستو ملڪ جي اوڀر حصي ۾ [[گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو]] مان گذرڻو هو.&lt;ref name=&quot;pak&quot;&gt;{{cite news |title=President Zardari chairs PPP consultative meeting |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=83411&amp;Itemid=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102200343/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=83411&amp;Itemid=1 |url-status=dead |archive-date=2 January 2014 |publisher=Associated Press of Pakistan |date=10 August 2009 |access-date=11 August 2009}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ تاجڪستان، افغانستان ۽ ايران جي صدرن ٽنهي ملڪن کي ڳنڍڻ لاءِ روڊن، ريلويز، تيل، گئس ۽ پاڻيءَ جي پائيپ لائينن جي تعمير بابت معاهدي تي صحيحون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iran, Afghanistan, Tajikistan sign agreement on road, railway construction|url=http://www.tehrantimes.com/politics/96460-iran-afghanistan-tajikistan-sign-agreement-on-road-railway-construction-|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406174251/http://www.tehrantimes.com/politics/96460-iran-afghanistan-tajikistan-sign-agreement-on-road-railway-construction-|url-status=dead|archive-date=6 April 2015|newspaper=Tehran Times|access-date=9 August 2014}}&lt;/ref&gt;

=== ريل ===
{{Main|تاجڪستان ۾ ريل آمدرفت}}

[[ريلوي]] نظام جو ڪل ڦهلاءُ صرف {{convert|680|km|mi}} پٽڙي تي مشتمل آهي، ۽ سڄو نظام {{RailGauge|1520mm}} [[روسي گيج|ويڪري گيج]] تي ٻڌل آهي. اهم حصا ڏاکڻي علائقي ۾ آهن ۽ گاديءَ واري شهر کي [[حصار]] ۽ [[وخش، تاجڪستان|وخش]] ماٿرين جي صنعتي علائقن سان، گڏوگڏ [[ازبڪستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[قازقستان]] ۽ روس سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=BBSardpSH0E|title=Migrant Express Part 1: Good-bye Dushanbe|date=1 September 2009|work=YouTube|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016042543/https://www.youtube.com/watch?v=BBSardpSH0E|archive-date=16 October 2015}}&lt;/ref&gt;

گهڻو ڪري بين الاقوامي مال برداري ريل ذريعي ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;tajikistanmission.ch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tajikistanmission.ch/business-and-investment/infrastructure.html|title=Tajikistan Mission – Infrastructure|author=Administrator|work=tajikistanmission.ch|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531142944/http://www.tajikistanmission.ch/business-and-investment/infrastructure.html|archive-date=31 May 2014}}&lt;/ref&gt; [[باختر]]–[[ڪولاب، تاجڪستان|ڪولاب]] ريلوي [[ڪولاب ضلعو]] کي ملڪ جي مرڪزي علائقي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;tajikistanmission.ch&quot; /&gt;

=== هوائي آمدرفت ===

2009ع ۾ تاجڪستان وٽ 26 هوائي اڏا هئا، جن مان 18 وٽ پڪا رن وي هئا، ۽ انهن مان ٻن جا رن وي 3,000 ميٽرن کان ڊگها هئا.

=== روڊ ===

ملڪ ۾ روڊن جي ڪل ڊيگهه 27,800 ڪلوميٽر آهي. مسافرن جي ڪل آمدرفت جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ ملڪ اندر مال برداري جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو گاڏين ذريعي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;tajikistanmission.ch&quot; /&gt;

2004ع ۾ افغانستان ۽ تاجڪستان وچ ۾ [[تاجڪ-افغان دوستي پل]] تعمير ڪئي وئي، جنهن سان ملڪ جي [[ڏکڻ ايشيا]] تائين رسائي بهتر ٿي. هي پل آمريڪا طرفان تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=usace&gt;{{cite web|url=http://www.aed.usace.army.mil/Snapshots.asp?PageNo=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403130857/http://www.aed.usace.army.mil/Snapshots.asp?PageNo=2|url-status=dead|archive-date=3 April 2015|title= US Army Corps of Engineer, Afghanistan-Tajikistan Bridge|publisher=US Army Corps of Engineer|access-date=8 March 2008}}&lt;/ref&gt;

2014 شاهراهه ۽ سرنگن جي تعمير جا ڪيترائي منصوبا يا ته جاري هئا يا مڪمل ٿي چڪا هئا. انهن منصوبن ۾ دوشنبي–چانڪ (ازبڪ سرحد)، دوشنبي–ڪولما (چيني سرحد)، ۽ قرغان ٽيپه–نِجني پيانج (افغان سرحد) شاهراهن جي بحالي، ۽ [[انزاب سرنگ|انزاب]]، شهرستان، شر-شر&lt;ref&gt;[http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/2009/09/03/feature-06 Shar-Shar auto tunnel links Tajikistan to China]، {{convert|2.3|km|0|abbr=on}} ڊگهي شر-شر گاڏين واري سرنگ 30 آگسٽ تي ٽرئفڪ لاءِ کولي وئي.&lt;/ref&gt; ۽ چورمغزڪ&lt;ref&gt;Payrav Chorshanbiyev (12 February 2014) [http://news.tj/en/news/chormaghzak-tunnel-renamed-khatlon-tunnel-and-shar-shar-tunnel-renamed-ozodi-tunnel Chormaghzak Tunnel renamed Khatlon Tunnel and Shar-Shar Tunnel renamed Ozodi Tunnel]. news.tj&lt;/ref&gt; جبل لڪن هيٺ سرنگن جي تعمير شامل آهي. انهن منصوبن کي بين الاقوامي امداد ڏيندڙ ملڪن جي سهڪار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;tajikistanmission.ch&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.fco.gov.uk/leighturner/2013/05/07/trade-tunnels-transit-and-training-in-mountainous-tajikistan/ Trade, tunnels, transit and training in mountainous Tajikistan]. fco.gov.uk&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|تاجڪستان جي آبادي}}

[[File:Tajikistan, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|upright=1.25|تاجڪستان: 1970ع–2010ع دوران [[انساني ترقي انڊيڪس]] جي رجحانن]]

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:10px; text-align:center;&quot;
|+ تاجڪستان جي آبادي&lt;ref&gt;{{Cite web|title=96 ЛЕТ НАЗАД ТАДЖИКИСТАН ВПЕРВЫЕ ПОЯВИЛСЯ НА КАРТЕ МИРА|url=https://akhbor-rus.com/-p5798-117.htm|access-date=20 June 2021|website=akhbor-rus.com|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203037/https://akhbor-rus.com/-p5798-117.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{UN_Population|ref}}
|-
! scope=&quot;col&quot; | سال
! scope=&quot;col&quot; | ملين
|-
| 1926 || style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.83
|-
| 1950 || style=&quot;text-align:right;&quot; | 1.5
|-
| 2000 || style=&quot;text-align:right;&quot; | 6.2
|-
| {{UN_Population|Year}} || style=&quot;text-align:right;&quot; | {{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Tajikistan}}|R}}/1e6 round 1}}
|}

[[File:Women of Dushanbe .jpg|thumb|تاجڪ عورتن جو گروهه]]

2023ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] جي انگن اکرن موجب تاجڪستان جي آبادي جو اندازو 10,389,799 لڳايو ويو.&lt;ref name=&quot;worldbankpop&quot;&gt;{{cite web | title=Population, total - Tajikistan | website=Data | date=8 February 2022 | url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TJ | language=en | access-date=20 September 2022 | archive-date=20 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173042/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TJ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[تاجڪ]]، جيڪي [[تاجڪ ٻولي]] ڳالهائين ٿا، ملڪ جو مکيه نسلي گروهه آهن، جڏهن⁠تہ [[ازبڪ]] ۽ [[روسي ماڻهو|روسي]] اقليتون پڻ موجود آهن، جن جو تعداد لڏپلاڻ سبب گهٽجي رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm Russians left behind in Central Asia], Robert Greenall, BBC News, 23 November 2005.&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري تاجڪستان وچ ايشيا جو واحد ملڪ آهي جتي ترڪي نسل وارا ماڻهو اقليت ۾ آهن ۽ ايراني نسل وارا ماڻهو اڪثريت ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/#people-and-society | archive-url=https://web.archive.org/web/20210110023948/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan#people-and-society | url-status=dead | archive-date=10 January 2021 | title=Tajikistan | date=October 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[بدخشان]] جا [[پاميري ماڻهو]]، [[يغنوبي ماڻهو]] ۽ [[اسماعيلي]] اقليت عام طور تاجڪن جي وڏي گروهه جو حصو سمجهي ويندا آهن. تاجڪستان جي شهرين کي [[تاجڪستاني]] سڏيو ويندو آهي.

[[File:Nowruz_and_a_happy_child.jpg|thumb|right|[[نوروز]] جون تقريبون]]

1989ع ۾ [[تاجڪستان ۾ روسي]] ملڪ جي آبادي جو 7.6٪ هئا؛ 1998ع تائين، [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، جڏهن اڪثر نسلي روسي بي گهر ٿيا، اهو تناسب گهٽجي لڳ ڀڳ 0.5٪ ٿي ويو. جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ به روسين جي لڏپلاڻ جاري رهي.&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/tajikistan/23.htm Tajikistan – Ethnic Groups]. Source: ''U.S. Library of Congress.''&lt;/ref&gt; تاجڪستان جي [[روس، يوڪرين ۽ سوويت يونين ۾ جرمنن جي تاريخ|نسلي جرمن]] آبادي به لڏپلاڻ سبب گهٽجي وئي؛ 1979ع ۾ اها آبادي 38,853 تائين پهتي هئي، پر سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ اها &quot;تقريباً غائب&quot; ٿي وئي.&lt;ref&gt;[http://library.ndsu.edu/grhc/history_culture/history/tajikistan.html Russian-Germans in Tajikistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820100426/http://library.ndsu.edu/grhc/history_culture/history/tajikistan.html |date=2009-08-20 }}. Pohl, J. Otto. &quot;Russian-Germans in Tajikistan&quot;, ''Neweurasia'', 29 March 2007.&lt;/ref&gt;

[[تاجڪ]] تاجڪستان جي گهڻي حصي، ۽ اترين ۽ اولهه [[افغانستان]] ۾ مکيه نسلي گروهه آهن؛&lt;ref&gt;{{cite news |title=Why Tajikistan Is Taking a Stand Against the Taliban |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/26/why-tajikistan-is-taking-a-stand-against-the-taliban-a75413 |work=The Moscow Times |date=26 October 2021 |access-date=12 February 2022 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212165000/https://www.themoscowtimes.com/2021/10/26/why-tajikistan-is-taking-a-stand-against-the-taliban-a75413 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; افغانستان ۾ تاجڪستان کان وڌيڪ تاجڪ آباد آهن. [[ازبڪستان]] ۾ تاجڪ اقليت طور رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Tajik Tragedy of Uzbekistan |url=https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/ |work=The Diplomat |date=6 September 2016 |access-date=12 February 2022 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619165415/https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 2.4 ملين تاجڪ شهري روس ۾ سرڪاري طور رجسٽرڊ هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Doctor Drain: 'Exodus' Of Tajiks To Russia Seen As Migration Laws Eased |url=https://www.rferl.org/a/tajikistan-russia-exodus-migration-brain-drain/31700293.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=12 February 2022 |access-date=12 February 2022 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212165000/https://www.rferl.org/a/tajikistan-russia-exodus-migration-brain-drain/31700293.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===
{{main|تاجڪستان جون ٻوليون|تاجڪ ٻولي|روسي لهجا#تاجڪ روسي|l2 = تاجڪ روسي|}}

تاجڪستان جون سرڪاري [[ٻولي]]ون، آئين جي آرٽيڪل 2 مطابق، رياستي ٻولي طور [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]] ۽ بين النسلي رابطي جي ٻولي طور [[روسي ٻولي|روسي]] آهن: &quot;تاجڪستان جي رياستي ٻولي تاجڪ هوندي. روسي بين الاقوامي رابطي جي ٻولي هوندي.&quot;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.unesco.org/education/edurights/media/docs/ae8c0f7576f3d9f63ff2055592a9cb6b7f95227a.pdf |title=Constitution of Tajikistan |publisher=UNESCO |access-date=8 April 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510033938/http://www.unesco.org/education/edurights/media/docs/ae8c0f7576f3d9f63ff2055592a9cb6b7f95227a.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان جمهوريه جي رياستي يا قومي ٻولي ({{langx|tg|забони давлатӣ|zaboni davlatí|links=no|engvar=gb}}, {{langx|ru|государственный язык|gosudarstvennyy yazyk|engvar=gb}}) [[تاجڪ ٻولي]] آهي، جيڪا [[تاجڪ الفابيٽ|تاجڪ سيريلڪ الفابيٽ]] ۾ لکي وڃي ٿي. لکين مادري تاجڪ ڳالهائيندڙ پاڙيسري [[ازبڪستان]] ۽ روس ۾ پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tajik language |url=https://www.britannica.com/topic/Tajik-language |website=Britannica |access-date=5 February 2021 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227074700/https://www.britannica.com/topic/Tajik-language |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 2 موجب&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; روسي کي تاجڪستان جي ٻي سرڪاري ٻولي، يعني ملڪ اندر بين النسلي رابطي جي سرڪاري ٻولي ({{langx|ru|язык межнационального общения}}؛ {{langx|tg|забони муоширати байни миллатҳо}}) طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RIA-RU&quot;&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/culture/20091022/190107839.html|title=The status of the Russian language in Tajikistan remains unchanged – Rahmon|publisher=RIA – RIA.ru|date=22 October 2009|access-date=30 September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002141721/https://ria.ru/culture/20091022/190107839.html|archive-date=2 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lenta.ru/news/2011/06/09&quot;&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/06/09/russian|title=В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус|publisher=Lenta.ru|access-date=13 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905014016/http://lenta.ru/news/2011/06/09/russian/|archive-date=5 September 2013}}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 90٪ آبادي مختلف سطحن تي روسي ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/tajiki/index.html | title=Tajiki | access-date=25 October 2024 | archive-date=12 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222820/https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/tajiki/index.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; تاجڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ روسي لهجن کي عالمن ''[[روسي لهجا#تاجڪستاني روسي|تاجڪستاني روسي]]'' سڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Russian: A Monocentric or Pluricentric Language |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=739986 |publisher=Colloquia Humanistica |access-date=28 February 2021 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417154701/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=739986 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ۾ ''ازبڪستاني روسي'' سان ڪجهه مشابهتون آهن، جهڙوڪ صرفي فرق ۽ لفظي فرق؛ مثال طور جهنگلي خوباني لاءِ ''урюк''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Урюк |url=http://forum.lingvolive.com/thread/l132954/?order=all#comment-96f1bb5a-2004-46a4-85a3-a7e80086b86b |website=Lingvolive |publisher=ABBYY Lingvo |access-date=28 February 2021 }}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; يا ريوند چيني لاءِ ''кислушка'' استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Кислушка (ревень) |url=http://forum.lingvolive.com/thread/l131195/?order=all#comment-2c008487-0fcb-480f-9742-a7e80086723c |website=Lingolive |publisher=ABBYY Lingvo |access-date=28 February 2021 }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾ روسي ۽ تاجڪ ڳالهائيندڙ اڻسڃاتل ماڻهن ۽ واقفڪارن کي مخاطب ڪرڻ لاءِ هيٺيان لفظ عام طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Карина |first1=Рахим-заде |title=Взаимопроникновение русского и таджикского языков в разговорной речи населения Душанбе |url=https://studentlib.com/chitat/kursovaya_rabota_teoriya-32870-vzaimoproniknovenie_russkogo_i_tadzhikskogo_yazykov_v_razgovornoy_rechi_naseleniya_dushanbe.html |website=Studentlib.com |publisher=ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ИНСТИТУТ РУССКОГО ЯЗЫКА имени А.С.ПУШКИНА |access-date=28 November 2021 |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128110606/https://studentlib.com/chitat/kursovaya_rabota_teoriya-32870-vzaimoproniknovenie_russkogo_i_tadzhikskogo_yazykov_v_razgovornoy_rechi_naseleniya_dushanbe.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ خانداني لاڳاپن جا لفظ
|-
! تاجڪستاني روسي !! معياري روسي !! سنڌي ترجمو
|-
| апа || старшая сестра || وڏي ڀيڻ
|-
| ака || старший брат || وڏو ڀاءُ
|-
| хола || тетя || ماسي / چاچي
|-
| янга || жена брата, невестка || ڀاڄائي؛ ننهن
|}

تاجڪستان جي &quot;گهڻي پڙهيل لکيل&quot; آبادي ۽ [[دانشور]] طبقو روسي ۽ فارسي ڳالهائڻ کي ترجيح ڏئي ٿو، جنهن جي تاجڪستاني اچار کي &quot;ايراني انداز&quot; چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;RFE/RL&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rferl.org/a/Tajikistan_Drops_Russian_As_Official_Language/1846118.html |title=Tajikistan Drops Russian As Official Language |publisher=RFE/RL – Rferl.org |date=7 October 2009 |access-date=13 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055202/http://www.rferl.org/content/Tajikistan_Drops_Russian_As_Official_Language/1846118.html |archive-date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIA-RU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lenta.ru/news/2011/06/09&quot;/&gt;

مادري ازبڪ ڳالهائيندڙ تاجڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ رهن ٿا. مادري ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان تاجڪ، روسي ۽ ازبڪ کان پوءِ چوٿين نمبر تي [[پاميري ٻوليون]] آهن، جن جا ڳالهائيندڙ [[گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو|ڪوهستاني بدخشان خودمختيار علائقي]] ۾ رهن ٿا. تاجڪستان ۾ اڪثر [[زردشتي]] پاميري ٻولين مان ڪنهن هڪ ٻولي ڳالهائين ٿا. [[ڪرغيز ٻولي]] جا مادري ڳالهائيندڙ ڪوهستاني بدخشان خودمختيار علائقي جي اتر ۾ رهن ٿا. [[يغنوبي ٻولي]] ڳالهائيندڙ ملڪ جي اولهه ۾ رهن ٿا. مقامي [[روماني ماڻهو|روماني ماڻهن]]، يعني وچ ايشيائي جپسين، جي [[پريا ٻولي]] پڻ تاجڪستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. تاجڪستان ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[پشتو]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]]، [[تاتار ٻولي|تاتار]]، [[ترڪماني ٻولي|ترڪماني]]، [[قازق ٻولي|قازق]]، [[چيني ٻولي|چيني]] ۽ [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]] مادري ڳالهائيندڙن جون برادريون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sen Nag |first1=Oishimaya |title=What Languages Are Spoken In Tajikistan |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-tajikistan.html |website=World Atlas |date=August 2017 |access-date=5 February 2021 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025005/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-tajikistan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== روزگار ===

2009ع ۾ لڳ ڀڳ 10 لک [[تاجڪ]] ملڪ کان ٻاهر ڪم ڪري رهيا هئا، خاص طور روس ۾.&lt;ref&gt;[http://www.arabnews.com/?page=1&amp;section=0&amp;article=122728&amp;d=21&amp;m=5&amp;y=2009 Deployment of Tajik workers gets green light]. Arab News. 21 May 2007.&lt;/ref&gt; عورتن جي آباديءَ جو 70٪ کان وڌيڪ حصو روايتي ڳوٺن ۾ رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Azimova|first1=Aigul|last2=Abazbekova|first2=Nazgul|title=Millennium Development Goals: Saving women's Lives|newspaper=D+C|page=289|date=27 July 2011|url=http://www.dandc.eu/en/article/tough-labour-conditions-central-asias-female-health-workers|access-date=12 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217124220/http://www.dandc.eu/en/article/tough-labour-conditions-central-asias-female-health-workers|archive-date=17 February 2014}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Main|تاجڪستان ۾ مذهب}}

{{See also|تاجڪستان ۾ مذهبي آزادي|تاجڪستان ۾ اسلام}}

{{bar box
|title=تاجڪستان ۾ مذهب، 2020
|titlebar=#ddd
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[تاجڪستان ۾ اسلام|اسلام]]|green|97.5}}
{{bar percent|[[تاجڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|blue|0.7}}
{{bar percent|[[لامذهبيت|غير وابسته]]|grey|1.7}}
{{bar percent|[[تاجڪستان ۾ مذهب#ٻيا مذهب|ٻيا]]|purple|0.2}}
}}

[[File:Abdullokhon Mosque Isfara.jpg|thumb|upright|[[اسفرا]] ۾ هڪ [[مسجد]]]]

تاجڪستان هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو آئين مذهبي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو، پر ان جي باوجود حڪومت پنهنجي مسلمان اڪثريت جي مذهبي عملن کي سختي سان منظم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2015/04/tajikistan-no-hajj-no-hijab-and-shave-your-beard/|title=Tajikistan: No Hajj, No Hijab, and Shave Your Beard|first=Catherine|last=Putz|website=thediplomat.com|access-date=12 September 2021|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021054613/https://thediplomat.com/2015/04/tajikistan-no-hajj-no-hijab-and-shave-your-beard/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[حنفي]] مذهب جو [[سني اسلام]] 2009ع کان حڪومت طرفان سرڪاري طور تسليم ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Avaz Yuldashev|url=http://asiaplus.tj/news/16/47964.html|script-title=ru:«Ханафия» объявлена официальным религиозным течением Таджикистана|trans-title=&quot;Hanafi&quot; declared the official religious movement in Tajikistan|language=ru|date=5 March 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825055806/http://asiaplus.tj/news/16/47964.html|archive-date=25 August 2010}}&lt;/ref&gt; حڪومت [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحيٰ]] کي سرڪاري موڪلون قرار ڏنو آهي.

[[آمريڪي پرڏيهي کاتي]] ۽ پيو ريسرچ گروپ موجب تاجڪستان جي آبادي جو 98٪ حصو [[مسلمان]] آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 87٪ کان 95٪ [[سني اسلام|سني]]، لڳ ڀڳ 3٪ [[شيعا]] ۽ لڳ ڀڳ 7٪ [[غير فرقيوار مسلمان]] آهن.&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Pew Forum on Religious &amp; Public life, Chapter 1: Religious Affiliation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5775.htm |title=Background Note: Tajikistan |publisher=State.gov |access-date=2 October 2009 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513180616/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5775.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آبادي جو شيعا حصو گهڻو ڪري [[گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو]] ۾ رهي ٿو ۽ [[شيعا اسلام]] جي [[اسماعيلي]] شاخ جو پيروڪار آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Keeping religion alive: performing Pamiri identity in Central Asia {{!}} IIAS |url=https://www.iias.asia/the-newsletter/article/keeping-religion-alive-performing-pamiri-identity-central-asia |access-date=26 May 2022 |website=www.iias.asia |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811135252/https://www.iias.asia/the-newsletter/article/keeping-religion-alive-performing-pamiri-identity-central-asia |url-status=live }}&lt;/ref&gt; باقي 2٪ آبادي [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ|روسي آرٿوڊوڪسي]]، [[پروٽيسٽنٽزم]]، [[زردشتي مذهب]] ۽ [[ٻڌ مت]] جي پيروڪار آهي.

مسلمان رمضان دوران روزا رکن ٿا، جڏهن⁠تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ٽيون ۽ شهرن ۾ 10٪ ماڻهو روزاني نماز ۽ خوراڪي پابندين تي عمل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=U.S. Department of State Annual Report on International Religious Freedom for 1999: Tajikistan |url=https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/irf/irf_rpt/1999/irf_tajikist99.html |website=U.S. Department of State Archive |publisher=U.S. Department of State |access-date=29 November 2021 |archive-date=29 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129065456/https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/irf/irf_rpt/1999/irf_tajikist99.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جنوري 2016ع تائين، &quot;انتهاپسندي خلاف مهم&quot; جي حصي طور، رپورٽن موجب ختلان علائقي ۾ پوليس 13,000 مردن جون ڏاڙهيون ڪوڙايون ۽ [[حجاب]] وڪرو ڪندڙ 160 دڪان بند ڪيا. ڏاڙهيون ڪوڙائڻ ۽ عورتن کي حجاب پائڻ کان روڪڻ حڪومت جي ان مهم جو حصو هو، جنهن جو مقصد اهڙن رجحانن کي نشانو بڻائڻ هو، جن کي &quot;تاجڪ ثقافت کان ڌار ۽ غير موافق&quot; سمجهيو ويو، ۽ &quot;سيڪيولر روايتون محفوظ رکڻ&quot; هو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35372754 |title=Tajikistan's battle against beards |access-date=27 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124221542/http://www.bbc.com/news/world-asia-35372754 |archive-date=24 January 2016 |work=BBC News |date=21 January 2016 |last1=Sarkorova |first1=Anora }}&lt;/ref&gt;

مذهبي ادارن جي سياسي ميدان ۾ سرگرم ٿيڻ بابت حڪومت کي خدشو رهيو آهي. [[تاجڪستان جي اسلامي نشات ثانيه پارٽي]] (IRP)، جيڪا [[تاجڪستاني گهرو ويڙهه|1992ع–1997ع جي گهرو ويڙهه]] ۾ هڪ ڌر هئي ۽ ان وقت تاجڪستان ۾ [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ جي حامي هئي، قانون موجب حڪومت جو 30٪ کان وڌيڪ حصو نٿي بڻجي سگهي. [[حزب التحرير]]، جيڪا سيڪيولر حڪومتن جي خاتمي ۽ تاجڪن کي هڪ اسلامي رياست هيٺ گڏ ڪرڻ جو مقصد رکندڙ عسڪري اسلامي پارٽي آهي، جي رڪنيت غيرقانوني آهي، ۽ ان جا رڪن گرفتار ۽ قيد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | title =Hizb ut Tahrir | newspaper =BBC News | publisher =BBC | date =27 August 2003 | url =https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/3182271.stm | access-date =12 September 2013 | url-status =live | archive-url =http://archive.wikiwix.com/cache/20130913234029/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/3182271.stm | archive-date =13 September 2013 | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;

قانون موجب مذهبي برادرين کي رياستي مذهبي معاملن واري ڪميٽي (SCRA) ۽ مقامي اختيارين وٽ رجسٽر ٿيڻ ضروري آهي. SCRA وٽ رجسٽريشن لاءِ هڪ منشور، 10 يا وڌيڪ رڪنن جي فهرست، ۽ مقامي حڪومت جي منظوريءَ سان نماز واري هنڌ جو ثبوت گهربل هوندو آهي. جن مذهبي گروهن وٽ جسماني ڍانچو نه هجي، انهن کي عوامي طور نماز لاءِ گڏ ٿيڻ جي اجازت نه هوندي آهي. رجسٽريشن نه ڪرائڻ تي ڏنڊ ۽ عبادتگاهه بند ٿيڻ جا امڪان هوندا آهن. رپورٽن موجب مقامي سطح تي رجسٽريشن ڪڏهن ڪڏهن مشڪل هوندي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=190 TAJIKISTAN: Religious freedom survey, November 2003] -[[Forum 18]] News Service, 20 November 2003&lt;/ref&gt; 18 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن کي عوامي مذهبي عمل کان روڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=U. S. Department of State International Religious Freedom Report for 2013, Executive Summary.|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207121457/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|archive-date=7 February 2017|access-date=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 1.6٪ آبادي [[عيسائيت|عيسائي]] آهي، گهڻو ڪري [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]].&lt;ref name=&quot;pewforum.org&quot;&gt;[http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/percent/all/ Religious Composition by Country, 2010–2050 | Pew Research Center]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;globalreligiousfutures.org&quot;&gt;[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tajikistan#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2013 Tajikistan – Pew-Templeton Global Religious Futures Project]&lt;/ref&gt; تاجڪستان جو علائقو [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ|روسي آرٿوڊوڪس ماسڪو پيتريارڪيٽ]] جي [[وچ ايشيائي ميٽروپوليٽن ضلعي]] جي دوشنبي ۽ تاجڪستان ڊايوسيس جو حصو آهي. ملڪ ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، [[آرمينيائي اپاسٽولڪ چرچ|آرمينيائي عيسائي]]، [[پروٽيسٽنٽزم|پروٽيسٽنٽ]]، [[لوٿرنزم|لوٿرن]]، [[جيوواه جا شاهد]]، [[بپتسما ڏيندڙ]]، [[مورمن]] ۽ [[ايڊونٽسٽ]] برادريون پڻ موجود آهن..&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tajikistan – Religion |url=http://countrystudies.us/tajikistan/25.htm |website=Country Studies |access-date=5 February 2021 |archive-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515173642/http://countrystudies.us/tajikistan/25.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
{{Main|تاجڪستان ۾ صحت}}

[[File:Big Hospital.jpg|thumb|دوشنبي ۾ هڪ اسپتال]]

رياست جي محنت ۽ سماجي ڀلائي واري وزارت رپورٽ ڪيو ته تاجڪستان ۾ 104,272 معذور ماڻهو رجسٽرڊ آهن (2000ع). تاجڪستان جي حڪومت ۽ عالمي بئنڪ آبادي جي هن حصي جي مدد لاءِ اهڙين سرگرمين تي غور ڪيو، جيڪي عالمي بئنڪ جي غربت گهٽائڻ واري حڪمت عمليءَ واري دستاويز ۾ بيان ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64193027&amp;piPK=64187937&amp;theSitePK=523679&amp;menuPK=64187510&amp;searchMenuPK=64187283&amp;siteName=WDS&amp;entityID=000094946_02112004011765|title=Tajikistan – Poverty Reduction Strategy Paper (PRSP) and joint assessment|pages=1–0|publisher=World Bank|date=31 October 2002|access-date=1 November 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526082536/http://www-wds.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64193027&amp;piPK=64187937&amp;theSitePK=523679&amp;menuPK=64187510&amp;searchMenuPK=64187283&amp;siteName=WDS&amp;entityID=000094946_02112004011765 |archive-date=26 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ GDP جو 1٪ هو.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_TJK.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323145121/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_TJK.html |url-status=dead |archive-date=23 March 2010 |title=Human Development Report 2009 – Tajikistan |publisher=Hdrstats.undp.org |access-date=20 June 2010}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ ڄمڻ وقت [[اوسط عمر]] جو اندازو 69 سال هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Field Listing :: Life expectancy at birth — The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/355.html#TI|access-date=12 July 2020|website=www.cia.gov|archive-date=20 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620031317/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/355.html#TI|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2018ع ۾ [[ٻارڙن جي موت]] جي شرح لڳ ڀڳ 30.42 موت في 1,000 ٻار هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://childmortality.org/data/Tajikistan|title=Child Mortality – Tajikistan}}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾ هر 1,000 ماڻهن تي 2.1 ڊاڪٽر هئا، جيڪا [[اتر ڪوريا]] کان پوءِ ڪنهن به ٻئي گهٽ آمدني واري ملڪ کان وڌيڪ شرح هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Physicians (per 1,000 people) – Tajikistan, Low income {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.PHYS.ZS?locations=TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true|access-date=12 July 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712171537/https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.PHYS.ZS?locations=TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ 1992ع کان تاجڪستان ۾ في ماڻهو اسپتال جي بسترن جو تعداد گهٽيو آهي، پر اڃا به اهو 1,000 ماڻهن تي 4.8 بسترا آهي، جيڪو عالمي اوسط 2.7 کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hospital beds (per 1,000 people) – World, Tajikistan, Low income {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.BEDS.ZS?locations=1W-TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true&amp;view=chart|access-date=12 July 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712200520/https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.BEDS.ZS?locations=1W-TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true&amp;view=chart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عالمي بئنڪ موجب تاجڪستان ۾ 96٪ ڄمڻ جا واقعا ماهر صحت عملي جي نگراني هيٺ ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ 1999ع ۾ اها شرح 66.6٪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Births attended by skilled health staff (% of total) – Tajikistan, Low income {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.STA.BRTC.ZS?locations=TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true&amp;view=chart|access-date=12 July 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712175457/https://data.worldbank.org/indicator/SH.STA.BRTC.ZS?locations=TJ-XM&amp;most_recent_value_desc=true&amp;view=chart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ملڪ ۾ [[پوليو]] جي وبا پکڙي، جنهن سبب ٻارن ۽ بالغن ۾ پوليو جا 457 کان وڌيڪ ڪيس ٿيا ۽ ان کي ڪنٽرول ڪرڻ کان اڳ 29 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.euro.who.int/en/health-topics/communicable-diseases/poliomyelitis/news/news/2012/7/2010-polio-outbreak-in-tajikistan-a-reminder-of-the-continued-need-for-vigilance-as-the-region-marks-10-years-of-polio-free-status|title=2010 polio outbreak in Tajikistan: A reminder of the continued need for vigilance as the Region marks 10 years of polio-free status|work=World Health Organization|date=10 July 2012|access-date=28 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062402/http://www.euro.who.int/en/health-topics/communicable-diseases/poliomyelitis/news/news/2012/7/2010-polio-outbreak-in-tajikistan-a-reminder-of-the-continued-need-for-vigilance-as-the-region-marks-10-years-of-polio-free-status|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

2021ع جي اونهاري ۾ ڪورونا وائرس ملڪ کي سخت متاثر ڪيو، ۽ رپورٽن موجب [[تاجڪستان جو صدر|تاجڪ صدر]] جي ڀيڻ هڪ اسپتال ۾ [[ڪوويڊ-19]] سبب فوت ٿي. مقامي ميڊيا موجب صدر جي ڀيڻ جي پٽن صحت واري وزير ۽ هڪ سينيئر ڊاڪٽر تي جسماني حملو ڪيو.&lt;ref&gt;Dixon, Robyn. [https://www.washingtonpost.com/world/europe/tajik-covid-president-nephews-assault-doctors/2021/07/27/660efdaa-eebb-11eb-ab6f-b41a066381df_story.html After the Tajik president's sister died of covid, her sons beat up the country's top health officials.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728120859/https://www.washingtonpost.com/world/europe/tajik-covid-president-nephews-assault-doctors/2021/07/27/660efdaa-eebb-11eb-ab6f-b41a066381df_story.html |date=28 July 2021 }} Washington Post 27 August 2021.&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ [[عالمي صحت تنظيم]] موجب تاجڪستان کي تصديق نامو مليو، جنهن تحت ملڪ کي [[مليريا]] کان پاڪ ملڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO certifies Azerbaijan and Tajikistan as malaria-free |url=https://www.who.int/news/item/29-03-2023-who-certifies-azerbaijan-and-tajikistan-as-malaria-free |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
{{Main|تاجڪستان ۾ تعليم}}

[[File:Tajik National University (Main Building).jpg|thumb|[[تاجڪ قومي يونيورسٽي]]، دوشنبي]]

اندازن موجب تاجڪستان جي 99.8٪ آبادي پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکي ٿي.

تاجڪستان ۾ سرڪاري تعليم 11 سالن جي ابتدائي ۽ ثانوي تعليم تي مشتمل آهي، ۽ حڪومت 2016ع ۾ 12 سالن واري نظام لاڳو ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو هو.&lt;ref name=&quot;scholaro.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.scholaro.com/db/Countries/Tajikistan/Education-System|title=Tajikistan Education System|website=www.scholaro.com|access-date=4 August 2024}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[خجند رياستي يونيورسٽي]] شامل آهي، جنهن ۾ 15 فئڪلٽين اندر 76 شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;scholaro.com&quot; /&gt; ٻين اهم ادارن ۾ [[تاجڪستان رياستي يونيورسٽي آف لا، واپار ۽ سياست]]، [[خاروغ رياستي يونيورسٽي]]، [[تاجڪستان زرعي يونيورسٽي]]، [[تاجڪ قومي يونيورسٽي]] ۽ ٻيا ادارا شامل آهن. اهي يونيورسٽيون سوويت دور دوران قائم ڪيون ويون هيون.

2008ع اعليٰ تعليم ۾ داخلا جي شرح 17٪ هئي، جيڪا علائقائي اوسط 37٪ کان گهٽ هئي،&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot;&gt;[http://www.unicef.org/ceecis/Tajikistan.pdf Education in Tajikistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106003014/http://www.unicef.org/ceecis/Tajikistan.pdf |date=6 November 2013 }}. unicef.org&lt;/ref&gt; پر [[شام]] کان پوءِ ڪنهن به گهٽ آمدني واري ملڪ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=School enrollment, tertiary (% gross) – Low income {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.TER.ENRR?locations=XM&amp;most_recent_value_desc=true|access-date=27 July 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727191035/https://data.worldbank.org/indicator/SE.TER.ENRR?locations=XM&amp;most_recent_value_desc=true|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيترا تاجڪ شاگرد تعليم جو سلسلو ڇڏي ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ محنتي منڊي ۾ اعليٰ تعليمي تربيت يا پيشاورانه مهارتن وارن ماڻهن جي گهرج نسبتاً گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot; /&gt;

2005ع کان 2012ع تائين تعليم تي سرڪاري خرچ نسبتاً مستحڪم رهيو ۽ GDP جي 3.5٪ کان 4.1٪ جي وچ ۾ رهيو،&lt;ref&gt;[http://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS/countries/TJ?display=graph Tajikistan, Public spending on education, total (% of GDP)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714214007/http://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS/countries/TJ?display=graph |date=14 July 2014 }} World Bank&lt;/ref&gt; جيڪو [[او اي سي ڊي]] جي 6٪ اوسط کان گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot; /&gt;

[[گڏيل قومون]] رپورٽ ڪيو ته خرچن جي اها سطح ملڪ جي وڌيڪ ضرورتن واري تعليمي نظام جون گهرجون پوريون ڪرڻ لاءِ ''تمام گهڻي ناڪافي'' هئي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot; /&gt;
يونيسيف جي سهڪار سان ٿيل هڪ سروي موجب، تاجڪستان ۾ لڳ ڀڳ 25٪ ڇوڪريون غربت ۽ صنفي امتياز سبب لازمي ابتدائي تعليم مڪمل نٿيون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web | title =Tajikistan hosts education forum | work =News note | publisher =UNICEF | date =9 June 2005 | url =http://www.unicef.org/media/media_27308.html | access-date =12 September 2013 | url-status =live | archive-url =https://web.archive.org/web/20131104204553/http://www.unicef.org/media/media_27308.html | archive-date =4 November 2013 | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt; ان جي باوجود ملڪ ۾ [[خواندگي]] جي شرح عام طور تي تمام بلند آهي.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot; /&gt;

اسڪول کان ٻاهر رهندڙ ٻارن بابت اندازا 4.6٪ کان 19.4٪ تائين آهن، جن مان اڪثريت ڇوڪرين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot; /&gt;
سيپٽمبر 2017ع ۾ [[مرڪزي ايشيا جي يونيورسٽي]] تاجڪستان جي شهر خاروغ ۾ پنهنجو ٻيون ڪيمپس قائم ڪيو، جتي زميني ۽ ماحولياتي سائنسن ۽ معاشيات ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucentralasia.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129122624/http://www.ucentralasia.org/|url-status=dead|title=University of Central Asia – University of Central Asia|archive-date=29 November 2016|website=www.ucentralasia.org}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي [[عالمي جدت اشاري]] ۾ تاجڪستان جو درجو 108هون هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/tajikistan |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
{{Main|تاجڪستان جي ثقافت}}

{{See also|تاجڪستان جي موسيقي|تاجڪ ادب|تاجڪستان جون سرڪاري موڪلون|تاجڪ کاڌا|تاجڪستان ۾ مواصلات}}

[[File:Одежда жителей Гиссара.JPG|thumb|روايتي تاجڪ لباس]]

[[تاجڪ ٻولي]] تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 80٪ شهرين جي مادري ٻولي آهي. ملڪ جا اهم شهري مرڪز [[دوشنبي]] (گاديءَ جو هنڌ)، [[خجند]]، [[ڪولاب]]، [[پنجيڪينت]]، [[بختر]]، [[خاروغ]] ۽ [[استروشن]] آهن. ملڪ ۾ [[ازبڪ]]، [[ڪرغيز]] ۽ [[روسي]] نسلي اقليتون پڻ رهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tajikistan – People |url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People |website=Britannica |access-date=5 February 2021 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231634/https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[يغنابي ماڻهو]] اتر تاجڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهن ٿا. انهن جو اندازي مطابق تعداد لڳ ڀڳ 25,000 آهي. ويهين صديءَ دوران زبردستي لڏپلاڻ سبب سندن آبادي ۾ وڏي گهٽتائي آئي. اهي [[يغنابي ٻولي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا قديم [[سغدي ٻولي]] جي سڌي وارث ۽ واحد بچيل نسل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Award-winning Yaghnobi-Czech dictionary captures dying language|url=http://cuni.cz/UKEN-300.html|access-date=5 January 2021|website=Charles University|language=en|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411004322/https://cuni.cz/UKEN-300.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاجڪ ڪاريگرن مشهور [[دوشنبي چانهه خانو]] تعمير ڪيو، جيڪو 1988ع ۾ آمريڪي شهر [[بولڊر، ڪولوراڊو]] کي ڀيڻ شهر جي تحفي طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120527123614/http://www.boulder-dushanbe.org/teahouse.html The Dushanbe-Boulder tea house]. boulder-dushanbe.org&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾، خاص طور تي مقامي عورتن ۾، روايتي قومي لباس پائڻ جي روايت اڃا تائين محفوظ آهي. تاجڪستان جي مختلف علائقن جون درزيون ۽ ڪڙهائي ڪندڙ عورتون گهرن جي سينگار ۽ عورتن جي لباس لاءِ ڪارخاني ۾ تيار ٿيل ڪپڙو ۽ مقامي هٿ جي ڪڙهائي استعمال ڪن ٿيون. ''چڪان'' ڪڙهائي جو فن ڪجهه علائقن ۾ نسل در نسل عورتن وسيلي منتقل ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Chakan Embroidery&quot;&gt;{{cite web |title=UNESCO - Chakan, embroidery art in the Republic of Tajikistan |url=https://ich.unesco.org/en/RL/chakan-embroidery-art-in-the-republic-of-tajikistan-01397 |website=Intangible Cultural Heritage |access-date=25 April 2022 |language=en |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210130159/https://ich.unesco.org/en/RL/chakan-embroidery-art-in-the-republic-of-tajikistan-01397 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== رانديون ===

تاجڪستان جي قومي راند [[گشتيگري]] آهي، جيڪا [[ڪشتي]] جي هڪ روايتي صورت آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last1=Ibbotson|first1=Sophie|last2=Lovell-Hoare|first2=Max|title=Tajikistan|url=https://books.google.com/books?id=Nm9DI7nu6CoC&amp;pg=PA22|year=2013|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-455-6|page=22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 June 2016|title=Tajikistan National Sport - Gushtigiri, Then And Now|url=https://www.bjjee.com/articles/tajikistan-national-sport-gushtigiri-then-and-now/|access-date=5 October 2020|website=Bjj Eastern Europe|language=en-US|archive-date=10 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010212916/https://www.bjjee.com/articles/tajikistan-national-sport-gushtigiri-then-and-now/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي مشهور راند [[بزڪشي]] آهي، جيڪا گهوڙن تي کيڏي ويندي آهي ۽ ڪجهه حد تائين [[پولو]] سان مشابهت رکي ٿي. هي راند انفرادي طور به کيڏي ويندي آهي ۽ ٽيم جي صورت ۾ به. راند جو مقصد 50 ڪلوگرام وزني مئل ٻڪري تي قبضو ڪرڻ، ٻين رانديگرن کان اڳتي نڪري شروعاتي هنڌ تي واپس اچڻ ۽ ان کي مقرر دائري ۾ اڇلائڻ هوندو آهي. اها راند خاص طور تي [[نوروز]] جي جشن دوران کيڏي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Abdullaev|first1=Kamoludin|last2=Akbarzaheh|first2=Shahram|title=Historical Dictionary of Tajikistan|publisher=Scarecrow Press|url=https://books.google.com/books?id=PB5xgFRuYPUC&amp;pg=PA85|isbn=978-0-8108-7379-7|page=85|date=27 April 2010|access-date=8 November 2015|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124200453/https://books.google.com/books?id=PB5xgFRuYPUC&amp;pg=PA85|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:1982 expedition to Tartu Ülikool 350 (20).jpg|thumb|تاجڪستان جبل چڙهندڙن لاءِ هڪ مشهور منزل آهي. 1982ع جي مهم.]]

آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ تاجڪستان هر [[اونهاري اولمپڪس]] ۽ چار [[سياري اولمپڪس]] مقابلن ۾ رانديگر موڪليا آهن، جيتوڻيڪ ڪاميابيون محدود رهيون آهن.{{efn|1992ع ۾ تاجڪستان جا رانديگر [[متحده ٽيم]] جي حصي طور مقابلا ڪيا هئا.}}

ملڪ جا بهترين اولمپڪ نتيجا [[هيمر اڇلائڻ]] واري مقابلي ۾ حاصل ٿيا، جتي [[اندري ابدوواليئف]] ۽ [[دلشود نظروف]] بالترتيب 1992ع ۽ 2016ع ۾ سون جا تمغا کٽيا.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;ابدوواليئف 1992ع ۾ [[متحده ٽيم]] جي نمائندگي ڪئي هئي.&lt;/ref&gt;

[[2024ع اونهاري اولمپڪس]] ۾ تاجڪستان پنهنجي تاريخ جي بهترين ڪارڪردگي ڏيکاري ۽ ٽن تمغن حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[تاجڪستان فٽبال فيڊريشن]] ملڪ ۾ [[فٽبال]] جي انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. جيتوڻيڪ مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون اڃا تائين [[فيفا عالمي ڪپ]] لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيون آهن، مردن جي ٽيم [[2023ع اي ايف سي ايشيائي ڪپ]] ۾ پهتي، جتي حيرت انگيز طور چوٿين مرحلي (ڪوارٽر فائنل) تائين رسائي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Segrt: Asian Cup euphoria can spark bright Tajikistan future|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/petar-segrt-interview-tajikistan|website=[[FIFA]]|date=13 February 2024|access-date=6 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909224039/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/petar-segrt-interview-tajikistan|archive-date=9 September 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مردن جي ٽيم چار ڀيرا [[اي ايف سي چيلينج ڪپ]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ 2006ع جي پهرين ٽورنامينٽ ۾ فاتح رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-afc.com/en/challenge-cup-previous-competitions/afc-challenge-cup-2006/5657|title=Tajikistan lift inaugural AFC Challenge Cup|website=[[Asian Football Confederation]]|date=19 April 2006|archive-url=https://archive.today/20130203153915/http://www.the-afc.com/en/challenge-cup-previous-competitions/afc-challenge-cup-2006/5657|archive-date=3 February 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

عورتن جي قومي ٽيم ٻه ڀيرا [[مرڪزي ايشيائي عورتن جي فٽبال چيمپيئن شپ]] ۾ شرڪت ڪئي. 2018ع ۾ ٽئين پوزيشن حاصل ڪئي ۽ 2022ع ۾ تاجڪستان ان مقابلي جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.the-afc.com/en/more/news/uzbekistan_inaugural_cafa_womens_championship_winners.html|title=Uzbekistan inaugural CAFA Women's Championship winners|website=[[Asian Football Confederation]]|date=2 December 2018|access-date=6 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106150312/https://www.the-afc.com/en/more/news/uzbekistan_inaugural_cafa_womens_championship_winners.html|archive-date=6 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://turkmenistan.gov.tm/index.php/en/post/64765/turkmen-football-players-tied-team-tajikistan-cafa-2022-championship-dushanbe|title=Turkmen football players tied with the team of Tajikistan at the CAFA-2022 championship in Dushanbe|website=[[Government of Turkmenistan|Turkmenistan.gov.tm]]|date=10 July 2022|access-date=6 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106151301/https://turkmenistan.gov.tm/index.php/en/post/64765/turkmen-football-players-tied-team-tajikistan-cafa-2022-championship-dushanbe|archive-date=6 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[تاجڪستان ڪرڪيٽ فيڊريشن]] 2012ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ساڳئي سال ان کي [[ايشيائي ڪرڪيٽ ڪائونسل]] جي الحاقي رڪنيت ملي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cricket in Tajikisyan |url=https://emergingcricket.com/teams/tajikistan/ |website=Emerging Cricket |access-date=5 February 2021 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123003712/https://emergingcricket.com/teams/tajikistan/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ [[رگبي يونين]] کي سرڪاري طور [[تاجڪستان جي انصاف واري وزارت]] وٽ رجسٽر ڪيو ويو، ۽ ملڪ ۾ مردن جا ٽي رگبي ڪلب موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Таъсиси нахустин тими духтаронаи рогбӣ дар Тоҷикистон|trans-title=Establishment of the first girls' rugby team in Tajikistan|url=http://www.bbc.com/tajik/institutional/2012/04/120414_zm_regy_dushanbe.shtml|access-date=5 October 2020|website=BBC Tajik/Persian|language=tg}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[خاروغ]]، جيڪو [[گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو]] جو مرڪز آهي، دنيا جو سڀ کان اوچائيءَ وارو هنڌ آهي جتي [[بينڊي]] راند کيڏڻ جو رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ru&amp;u=http%3A%2F%2Fbandynet.ru%2Fv1%2Fnode%2F14931&amp;prev=search|title=Google Translate|work=google.co.uk|access-date=13 November 2016|archive-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130025448/https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ru&amp;u=http%3A%2F%2Fbandynet.ru%2Fv1%2Fnode%2F14931&amp;prev=search|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاجڪستان ۾ هڪ اسڪائي تفريحي مرڪز موجود آهي، جنهن جو نالو [[سفيد دره]] (اڳوڻو ''تاڪوب'') آهي. اهو [[ورزوب]] شهر جي ويجهو واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tripadvisor.ca/Hotel_Review-g811255-d9792233-Reviews-Safed_Dara-Varzob_Karotegin_Province.html|title=Safed Dara|work=Trip Advisor|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811060158/https://www.tripadvisor.ca/Hotel_Review-g811255-d9792233-Reviews-Safed_Dara-Varzob_Karotegin_Province.html|archive-date=11 August 2017}}&lt;/ref&gt;

=== سائنس ===

تاجڪستان جي سرزمين تي وچئين دور ۾ سائنس نمايان ترقي حاصل ڪئي، جڏهن⁠تہ سوويت دور ۾ ڪيترائي سائنسي ادارا قائم ڪيا ويا. آزادي کان پوءِ سائنسي شعبي کي هڪ ''بحران'' کي منهن ڏيڻو پيو؛ ايجادن بابت پيٽنٽ درخواستن جو ساليانو تعداد 1994ع کان 2011ع جي وچ ۾ 193 کان گهٽجي صرف 5 رهجي ويو.&lt;ref&gt;''Султанова Л. Ш., Айдинова М. А.'' Значение канала трансфера новых технологий для Узбекистана // Актуальные вопросы современной науки. — 2014. — № 1 (2,3). — С. 87.&lt;/ref&gt;

سائنس جي ترقي ۾ يونيورسٽيون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. 2011ع ۾ يونيورسٽين ۾ 6,707 محقق ڪم ڪري رهيا هئا، جن مان 2,450 وٽ علمي ڊگريون موجود هيون.&lt;ref&gt;''Шарипов М. М.'' Роль вузов в формировании и развитии инновационной экономики в Республике Таджикистан // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 6. — С. 627.&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col}}
* [[2006ع تاجڪستان زلزلو]]
* [[مرڪزي ايشيائي اتحاد]]
* [[اتحادي اسڪائوٽهوئي توجيڪستان]]
* [[تاجڪستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[تاجڪستان ۾ ايل جي بي ٽي حق]]
* [[جبل ايميون]]
* [[تاجڪستان جو خاڪو]]
* [[تاجڪستان ۾ ذرائع ابلاغ]]
* [[يغناب ماٿري]]
{{div col end}}

== حوالا ==
{{CIA World Factbook}}&lt;br /&gt;
{{country study|title=Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan : country studies|abbr=tj}}
{{reflist}}

&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ذريعا ==
* {{cite book |last=Allworth|first=Edward A.|authorlink=Edward A. Allworth |title=The Personal History of a Bukharan Intellectual: The Diary of Muḥammad Sharīf-i Ṣadr-i Ziyā |date=2003 |publisher=[[برل پبلشرز]] | url = https://books.google.com/books?id=ko0zbdjXFzYC | isbn= 978-9004131613 }}
* {{cite book |last=Arjomand|first=Saïd Amir|authorlink=Saïd Amir Arjomand|year=2025 |title=Persianate Historical Sociology: Collected Essays |publisher=[[برل پبلشرز|برل]]|url=https://books.google.com/books?id=DiNrEQAAQBAJ|isbn=978-9004742529}}
* {{cite encyclopedia | article = Modern Tajikistan | last = Atkin | first = Muriel | encyclopedia  = Oxford Research Encyclopedia of Asian History | year = 2019 | doi = 10.1093/acrefore/9780190277727.013.246 | isbn = 978-0-19-027772-7 }}
* {{cite journal |last=Battis|first=Matthias|year=2015|title=Soviet Orientalism and Nationalism in Central Asia: Aleksandr Semenov's Vision of Tajik National Identity |journal=Region|volume=48 |issue=5 |pages=729–745 |doi=10.1080/00210862.2015.1058632}} {{Registration required}}
* {{cite journal |last=Clark|first=James D. |title=New Nation, New History: Promoting National History in Tajikistan|journal=[[ايران ۽ قفقاز]]|publisher=[[برل پبلشرز|برل]] |date=2019|volume=11|issue=2|pages=224–239|doi=10.1163/18747167-12341322 }}
* {{cite book | last = Foltz | first = Richard | author-link = Richard Foltz | title = A History of the Tajiks: Iranians of the East |url=https://books.google.com/books?id=U2KmDwAAQBAJ | year = 2019 | publisher = بلومزبري پبلشنگ | location = نيو يارڪ | isbn = 978-1784539559}}
* {{cite book |title=The Transformation of Tajikistan: The Sources of Statehood |last1=Heathershaw |first1=John |last2=Herzig |first2=Edmund |publisher=روٽليج |year=2013 |isbn=978-1138209749|editor-last=Heathershaw |editor-first=John |location=New York, NY |pages=1991 |chapter=From Resettlement to Conflict: Development-Induced Involuntary Displacement and Violence in Tajikistan |editor-last2=Herzig |editor-first2=Edmund}}
* {{cite book |last=Kılavuz |first=Idil Tunçer|title=Power, Networks and Violent Conflict in Central Asia: A Comparison of Tajikistan and Uzbekistan |date=2014 |publisher=ٽيلر اينڊ فرانسس |isbn=978-0815377931|edition=1st}}
* {{Encyclopædia Iranica Online|url=https://iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application|title=Tajik i. The Ethnonym: Origins and Application|first=John|last=Perry|year=2009|isbn = 978-0710090959}}
* {{cite book | last = Rakowska-Harmstone | first = Teresa |authorlink=Teresa Rakowska-Harmstone| title = Russia and Nationalism in Central Asia: The Case of Tadzhikistan | publisher = جانس هاپڪنز يونيورسٽي پريس | year = 1970 | url = https://books.google.com/books?id=UpWntAEACAAJ | isbn = 978-0801810213 }}
* {{cite book | last = Roy | first = Olivier | authorlink=Olivier Roy (political scientist) | title = The New Central Asia: Geopolitics and the Birth of Nations | publisher = [[نيو يارڪ يونيورسٽي پريس]] | year = 2000 | url = https://books.google.com/books?id=WmTmjgEACAAJ | isbn = 978-0814775554 }}

== وڌيڪ مطالعو ==
{{See also|مرڪزي ايشيا جي تاريخ بابت ڪتابيات}}

* Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh, ''Historical Dictionary of Tajikistan'', 3rd ed., Rowman &amp; Littlefield, 2018.
* [[شيرين اڪينر]]، Mohammad-Reza Djalili ۽ Frederic Grare (مرتب)، ''Tajikistan: The Trials of Independence''، Routledge، 1998.
* [[رچرڊ فولٽز]]، ''A History of the Tajiks: Iranians of the East''، لنڊن: [[بلومزبري پبلشنگ]]، 2019.
* Robert Middleton، Huw Thomas ۽ Markus Hauser، ''Tajikistan and the High Pamirs''، هانگ ڪانگ: Odyssey Books، 2008.
* Nahaylo, Bohdan ۽ Victor Swoboda. ''Soviet Disunion: A History of the Nationalities Problem in the USSR'' (1990).
* Kirill Nourdhzanov ۽ Christian Blauer، ''Tajikistan: A Political and Social History''، ڪينبرا: ANU E-Press، 2013.
* Rashid, Ahmed. ''The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?'' (2017).
* Smith, Graham (ed.). ''The Nationalities Question in the Soviet Union'' (2nd ed. 1995).
* Monica Whitlock، ''Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia''، نيو يارڪ: St. Martin's Press، 2003.
* [[پوپڪ نڪ طلب]]، ''سرو سمرقند'' (Sarve Samarghand)، رودڪي جي شاعريءَ جي مسلسل تشريح، تهران، 2020، فراديد پبليڪيشنز.
* Sharma, Raj Kumar، ''Food Security and Political Stability in Tajikistan''، نئين دهلي، Vij Books، 2018.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Library resources box}}

* [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TJ تاجڪستان بابت اهم ترقياتي اڳڪٿيون] – [[انٽرنيشنل فيوچرز]]

=== حڪومت ===
* [https://prezident.tj صدر جو دفتر] – تاجڪستان جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://web.archive.org/web/20260618110626/https://majmilli.tj/ قومي اسيمبلي] – تاجڪستان جي قومي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://www.parlament.tj نمائندن جي اسيمبلي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922080940/https://parlament.tj/ |date=22 September 2023 }} – نمائندن جي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ
* [https://www.stat.tj/en شماريات] – تاجڪستان جي صدر هيٺ شماريات واري اداري جي سرڪاري ويب سائيٽ

=== سياحت ===
* [https://traveltajikistan.tj/en ٽريول تاجڪستان] – تاجڪستان جو سرڪاري سياحتي پورٽل

=== نقشا ===
* {{Wikiatlas}}
* {{Osmrelation-inline|214626}}

{{Tajikistan topics}}

{{Navboxes
|title = جاگرافيائي جڳھ
|list =
{{Provinces and regions of Tajikistan}}
{{Countries of Asia}}
}}

{{Navboxes
|title = بين الاقوامي رڪنيتون
|list =
{{Economic Cooperation Organization}}
{{Commonwealth of Independent States (CIS)}}
{{Organization of the Islamic Conference (OIC)|state=collapsed}}
{{Eurasian Economic Community (EURASEC)}}
{{Shanghai Cooperation Organisation}}
}}

{{Subject bar|Tajikistan|Asia|Countries|auto=yes|voy=Tajikistan}}
{{Authority control}}

{{Coord|39|N|71|E|display=title}}

[[زمرو:Tajikistan| ]]
[[زمرو:مرڪزي ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]]
[[زمرو:آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اجتماعي سلامتي معاھدي تنظيم جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي فارسي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي روسي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:1991ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1991ع ۾ ايشيا ۾ قيام]]
[[زمرو:ايشيا جا ملڪ]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{OIC}}

[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:تاجڪستان]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]]
[[زمرو:اسلامي رياستون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:زمين بند ملڪ]]
[[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:فارسي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ جون ڀاتي رياستون]]</text>
      <sha1>t4wjfz61cmhbigpn5ws6lq1pdxkzuw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اٽلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12247</id>
    <revision>
      <id>425125</id>
      <parentid>414240</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361943" sha1="2qzou81zgc1t01i7m1gqb0qg6w33dxr" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون| جون 2026}}
{{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}}


{{Infobox country
| conventional_long_name = اطالوي جمهوريه
| common_name            = اٽلي
| native_name            = {{Lang|it|Repubblica Italiana&lt;!--upper case see Italian wiki--&gt;}}
| image_flag             = Flag of Italy.svg
| image_coat             = Emblem of Italy.svg
| symbol_type            = نشان
| national_anthem        = &quot;{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}&quot;&lt;br/&gt;&quot;اطالوين جو گيت&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}}
| capital                = [[روم]]
| coordinates            = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| languages_type         = ڏيهي ٻوليون
| languages              = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]]
| official_languages     = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
{{Infobox|child=yes
|label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}&lt;ref name=&quot;id2020&quot;&gt;{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;
| data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}}
}}
| religion               = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}}
| religion_year          = 2021
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = اطالوي
| government_type        = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]]
| leader_title1          = [[اٽلي جو صدر|صدر]]
| leader_name1           = [[سرجيو ماتاريلا]]
| leader_title2          = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]
| leader_name2           = [[جورجيا ميلوني]]
| leader_title3          = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]]
| leader_name3           = [[اگناتسيو لا روسا]]
| leader_title4          = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]]
| leader_name4           = [[لورينزو فونتانا]]
| legislature            = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]]
| upper_house            = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]]
| lower_house            = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]]

| sovereignty_type       = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]]
| established_event1     = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]]
| established_date1      = قديم دور
| established_event2     = [[قديم روم]]&lt;br&gt;[[رومي اٽلي]]
| established_date2      = 753 ق م–476 ع
| established_event3     = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]&lt;br&gt;[[بازنطيني اٽلي]]
| established_date3      = اوائلي وچون دور
| established_event4     = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]]
| established_date4      = وچون دور ۽ جديد دور
| established_event5     = [[اٽلي جي بادشاهت]]
| established_date5      = 1861–1946&lt;br&gt;{{start date and age|1861|03|17|df=y}}
| established_event6     = [[اطالوي سلطنت]]
| established_date6      = 1869/1882–1960
| established_event7     = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]]
| established_date7      = {{start date and age|1946|06|02|df=y}}
| area_km2               = 301,340
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;Central Intelligence Agency-2023&quot;&gt;{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 71هون
| area_sq_mi             = 116,347 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water          = 1.24 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&amp;a=&amp;i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 25هون
| population_density_km2 = 195.5
| population_density_sq_mi = auto&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 72هون
| GDP_PPP                = {{Increase}} $3.872&amp;nbsp;trillion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IT&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2026
| GDP_PPP_rank           = 12هون
| GDP_PPP_per_capita     = {{Increase}} $65,761&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IT&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون
| GDP_nominal            = {{Increase}} $2.738&amp;nbsp;trillion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IT&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2026
| GDP_nominal_rank       = 8هون
| GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IT&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون
| Gini                   = 32.5 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2020
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/steady/decrease--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.915 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 29هون
| currency               = [[يورو]] (€)&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| currency_code          = EUR
| time_zone              = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]]
| utc_offset             = +1
| utc_offset_DST         = +2
| time_zone_DST          = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]]
| calling_code           = [[+39]] &lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| cctld                  = [[.it]]
| footnote_a             = &lt;span style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&amp;c=72&amp;file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&amp;c=72&amp;file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;
| footnote_b             = &lt;span style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;
| footnote_c             = &lt;span style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.&lt;/span&gt;
}}

'''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهائين يورپ|اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list
|{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}}
|{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&amp;q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}}
|{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}}
|{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific &amp; Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}}
|{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&amp;q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}}
|{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&amp;q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}}
}}&lt;/ref&gt;|name=WE}} اهو هڪ اپٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ سارڊينيا اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن انڪليوز، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني حدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر '''[[روم]]''' آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ ميلان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، نيپلز، تورين، [[پاليرمو|پالرمو]]، [[بولونيا]]، فلورينس، جينووا ۽ [[وينس]] شامل آهن.

اٽلي جي تاريخ ڪيترن ئي اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو.

سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي.

[[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي.

== نالو&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Etymology&quot;&gt;&lt;/span&gt; ==
{{Main|اٽلي جو نالو}}

''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.&lt;ref&gt;Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.&lt;/ref&gt; هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')&lt;!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] --&gt;.&lt;ref&gt;J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.&lt;/ref&gt; ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.&lt;ref&gt;Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus&lt;/ref&gt;

اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ &quot;اٽلي&quot; جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين &quot;اٽاليا&quot; کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M &amp; Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50&lt;/ref&gt; ڏکڻ ۾ &quot;[[يوناني اٽلي]]&quot; کان علاوه، مورخن هڪ &quot;ايٽرسڪن اٽلي&quot; جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94&lt;/ref&gt;

[[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&amp;q=cato+italy+south+of+the+Alps&amp;pg=PT49|title=The &quot;Birth&quot; of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&amp;q=cato+walls+of+Italy&amp;pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&amp;q=cato+walls+of+Italy&amp;pg=PA108#v=snippet&amp;q=cato%20walls%20of%20Italy&amp;f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&amp;q=Tota+Italia+essays&amp;pg=PT454|title=The &quot;Birth&quot; of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&amp;q=Tota+Italia+essays&amp;pg=PT454#v=snippet&amp;q=Tota%20Italia%20essays&amp;f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&amp;q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&amp;dq=beyond+the+Rubicon&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|url=https://archive.org/details/declineofromanre0002geor|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}&lt;/ref&gt; سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}&lt;/ref&gt;

لاطيني لفظ ''Italicus'' &quot;اٽلي جي ماڻهو&quot; لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.&lt;ref&gt;''Letters'' 9.23&lt;/ref&gt; صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|اٽلي جي تاريخ}}

=== قبل تاريخ ۽ قديم دور ===
{{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}}

[[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]]

[[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}&lt;/ref&gt; سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،&lt;ref&gt;Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]).
{{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}&lt;/ref&gt;

رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo &amp; Bizzarri, Roma, 1980&lt;/ref&gt; [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}&lt;/ref&gt;

=== قديم روم ===
{{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}}

{{Multiple image
| align             = right
| direction         = vertical
| width             = 220
| image1            = Colosseo 2020.jpg
| caption1          = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو
| image2            = Roman Empire Trajan 117AD.png|275
| caption2          = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}&lt;/ref&gt;}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}}
}}

اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer &amp; Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;

قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}&lt;/ref&gt; 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&amp;nbsp;BC.|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&amp;dq=Italia+domina+provinciarum&amp;pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&amp;dq=Italia+domina+provinciarum&amp;pg=PR13#v=onepage&amp;q=Italia%20domina%20provinciarum&amp;f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو.

رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}&lt;/ref&gt; پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |date=17 May 2016 }}&lt;/ref&gt; [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|url=https://archive.org/details/whywereallromans0000rich_n0v3|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}&lt;/ref&gt;

=== وچون دور ===
{{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}}

[[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|url=https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr/page/118 118]}}&lt;/ref&gt; حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا &quot;[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]&quot; شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

[[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]]

لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |url=https://archive.org/details/ageofwarsofrelig0000nola|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}&lt;/ref&gt; جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|url=https://archive.org/details/italiancitystate0000jone|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/italiancitystate0000jone/page/55 55]–77}}&lt;/ref&gt; 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي.

شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}&lt;/ref&gt; ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.&lt;ref name=&quot;Lane&quot;&gt;{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}&lt;/ref&gt; سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.&lt;ref&gt;G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton &amp; Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}&lt;/ref&gt; هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&amp;q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&amp;q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image
| align             = right
| total_width       = 345
| direction         = horizontal
| width1            = 280
| image1            = Naval Jack of Italy.svg
| width2            = 280
| image2            = Republik Venedig Handelswege01-IT.png
| alt2              = نقشو
| footer            = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.&lt;br/&gt;ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون.
}}

وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.&lt;ref name=Lane/&gt; اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.&lt;ref name=&quot;See&quot;&gt;{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}&lt;/ref&gt; پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}&lt;ref&gt;Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.&lt;/ref&gt; 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Stéphane Barry and Norbert Gualde, &quot;The Biggest Epidemics of History&quot; (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; &quot;[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]&quot;. Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;

=== اوائلي جديد دور ===
{{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}}

[[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]]

1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;strathern&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.&lt;/ref&gt;

[[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]]

1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}.

Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.&lt;/ref&gt; انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff&lt;/ref&gt; [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' &quot;John &amp; Sebastian Cabot&quot;|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}&lt;/ref&gt; ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني &quot;نئين دنيا&quot;، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&amp;pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&amp;pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&amp;pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&amp;pg=PAPA13#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو.

1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي.

[[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]]

[[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.&lt;ref&gt;Napoleon Bonaparte, &quot;The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy&quot;, ''Exploring the European Past: Texts &amp; Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.&lt;/ref&gt; ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}}

[http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.&lt;/ref&gt; هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 (&quot;National celebration of the bicentenary of the first national flag&quot;)&lt;/ref&gt;

=== اتحاد ===
{{Main|اٽلي جو اتحاد}}

[[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}&lt;/ref&gt; 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ &quot;[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]&quot; جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image
| align             = right
| image1            = Giuseppe Mazzini.jpg
| width1            = 173
| image2            = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg
| width2            = 138
| footer            = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور&lt;ref name=&quot;scholar and patriot&quot;&gt;{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب &quot;ٻن جهانن جو هيرو&quot; طور سڃاتو ويندڙ،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt; جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون
}}

نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،&lt;ref&gt;Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.&lt;/ref&gt; جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.&lt;ref&gt;Enrico Dal Lago, &quot;Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective&quot;. ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.&lt;/ref&gt; سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=28 August 2017|title=&quot;Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio&quot; in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}&lt;/ref&gt;

1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref&gt;Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.&lt;/ref&gt; [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،&lt;ref&gt;{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;scholar and patriot&quot;/&gt;

=== لبرل دور ===
{{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}}

{{Multiple image
| align             = right
| image1            = VictorEmmanuel2.jpg
| width1            = 125
| image2            = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg
| width2            = 141
| footer            = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا.
}}

سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(Bosworth (2005), p. 49.)&lt;/ref&gt; 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو.

[[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]]
[[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}&lt;/ref&gt; جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&amp;q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&amp;pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&amp;q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&amp;pg=PA41#v=snippet&amp;q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&amp;f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي &quot;[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]&quot; طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.&lt;ref&gt;Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}.

Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}.

Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.&lt;/ref&gt; هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}&lt;/ref&gt; ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي &quot;[[ڪٽيل فتح]]&quot; قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ &quot;ڪٽيل فتح&quot; کي هڪ &quot;سياسي افسانو&quot; سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106&lt;/ref&gt; اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي.

=== فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ ===
{{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}}

[[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]]

عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ &quot;[[روم ڏانهن مارچ]]&quot; وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; 
موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو.

[[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|url=https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=[https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo/page/88 88]}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |url=https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=[https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall/page/41 41]}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&amp;pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&amp;pg=PA157#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]].

اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،&lt;ref&gt;James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)&lt;/ref&gt; جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،&lt;!-- it became effective on 8 Sept---&gt; جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا.

[[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]]

اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.&lt;ref&gt;G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.&lt;/ref&gt; 
هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' (&quot;Italy of civil war&quot;), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' (&quot;History of Italy&quot;) by the same author.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|url=https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=[https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo/page/238 238]|language=it}}&lt;/ref&gt; اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،&lt;ref&gt;{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}&lt;/ref&gt; پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].&lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;

دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}&lt;/ref&gt; 
جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}&lt;/ref&gt;

=== جمهوري دور ===
{{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}}

اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،&lt;ref&gt;{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}&lt;/ref&gt; اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}&lt;/ref&gt; وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}&lt;/ref&gt; اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي.

[[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]]

ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}&lt;/ref&gt;

معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}&lt;/ref&gt; ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.&lt;ref&gt;The so-called &quot;Second Republic&quot; was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}&lt;/ref&gt; ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا.

21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

[[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]]

2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،&lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}&lt;/ref&gt; هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}&lt;/ref&gt; ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|اٽلي جي جاگرافي}}

{{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}}

[[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]]

اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،&lt;ref name=&quot;Treccani&quot;&gt;{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}&lt;/ref&gt; [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt; (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Treccani&quot; /&gt; اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن.

ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}&lt;/ref&gt; ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}}

فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.&lt;ref name=Area/&gt;

[[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]]

اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;eug92&quot;&gt;{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}&lt;/ref&gt; [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن.

اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}&lt;/ref&gt; [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=eug92/&gt; سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}&lt;/ref&gt;
[[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]]

[[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.&lt;ref name=&quot;altovastese&quot;&gt;{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.&lt;ref name=&quot;altovastese&quot;/&gt; قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ماحول ===
{{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}}

[[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]]

تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}&lt;/ref&gt; قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;

اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}&lt;/ref&gt;

ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;

هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.&lt;ref&gt;United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&amp;crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&amp;crid=|date=25 December 2009}}&lt;/ref&gt; وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;

ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}&lt;/ref&gt; ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
{{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}}

اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.&lt;ref&gt;Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}&lt;/ref&gt;

اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); &quot;''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''&quot; See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.&lt;/ref&gt; جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&amp;q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&amp;q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&amp;q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: &quot;selfistans&quot;, secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&amp;q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&amp;q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&amp;f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حڪومت ===
{{Main|اٽلي جي حڪومت}}

{{Multiple image
| align             = right
| caption_align     = center
| image1            = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg
| caption1          = [[سرجيو ماتاريلا]]&lt;br/&gt;{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}}
| image2            = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg
| caption2          = [[جورجيا ميلوني]]&lt;br/&gt;{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}}
| total_width       = 320
}}

اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن.

پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر &quot;سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن&quot; جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن.

[[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]]

[[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن.

اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون.

{{Clear}}

=== قانون ۽ فوجداري انصاف ===
{{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}}

[[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]]

اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}&lt;/ref&gt;

[[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي.

اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}&lt;/ref&gt; تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}&lt;/ref&gt;

قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Walters&quot;&gt;{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}&lt;/ref&gt; قومي پوليس ادارن ۾ [[پوليٽسيا دي ستاتو]] ('رياستي پوليس')، [[ڪارابينيئري]]، [[گوارڊيا دي فنانزا]] ('مالي پوليس') ۽ [[پوليٽسيا پينيٽينتسيريا]] ('جيل پوليس') شامل آهن،&lt;ref name=&quot;BuonannoMastrobuoni&quot;&gt;{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|url=https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=[https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil/page/193 193]|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[گوارڊيا ڪوسٽيرا]] ('[[پاڻي پوليس|سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس]]') پڻ آهي.&lt;ref name=Walters/&gt; جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي،&lt;ref name=&quot;BuonannoMastrobuoni&quot;/&gt; پر [[صوبائي پوليس|صوبائي]] ۽ [[ميونسپل پوليس (اٽلي)|ميونسپل]] پوليس پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Walters&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، [[اٽلي ۾ منظم ڏوھ|اطالوي منظم ڏوھ]] ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=11 November 2008|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=27 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=9 January 2010|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=21 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=22 October 2007|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/http://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=1 May 2011|access-date=19 April 2011|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 [[ڪوموني|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Maria Loi|date=1 October 2009|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{spaces}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=1 October 2009|access-date=5 May 2010| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=8 September 2013}}&lt;/ref&gt; ڪلابريا جي [['ندرنگيتا]]، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=ANSA|date=14 March 2011|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today}}&lt;/ref&gt;

هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=29 September 2008|access-date=4 April 2010|publisher=NationMaster.com}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن.

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|[[گروپ آف سيون|جي-7]] اڳواڻن جي [[50هين جي-7 سربراهي اجلاس]]، [[اپوليا]] ۾ گروپ تصوير]]

اٽلي [[يورپي اقتصادي ڪميونٽي]] (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ [[نيٽو]] جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[او اي سي ڊي]]، [[ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو]]/[[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (GATT/WTO)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] (OSCE)، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[مرڪزي يورپي انيشيٽو]] جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]]، 2017ع ۾ [[جي-7]]، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت|يورپي يونين ڪائونسل]]. اٽلي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبرن جي فهرست|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو بار بار چونڊجندڙ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|غير مستقل ميمبر]] آهي.

اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013 |url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=27 January 2014|publisher=Italian Ministry of Defence}}&lt;/ref&gt; اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ [[UNITAF|صوماليا]]، [[موزمبيق ۾ گڏيل قومن جو آپريشن|موزمبيق]] ۽ [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مربوط مشن|اوڀر تيمور]] ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي [[IFOR|بوسنيا]]، [[ڪوسوو فورس|ڪوسوو]] ۽ [[آپريشن سن رائز (البانيا)|البانيا]] ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان [[آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم]] (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا.

اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو [[ملٽي نيشنل فورس – عراق#2006ع واپسيون|فوجي دستو]] واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس]] لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا.&lt;ref&gt;[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml &quot;Italian soldiers leave for Lebanon&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2 September 2006}} Corriere della Sera, 30 August 2006&lt;/ref&gt; اٽلي [[فلسطيني اٿارٽي]] جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60&amp;nbsp;ملين جو حصو ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 September 2013|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=18 October 2014|access-date=27 January 2014|agency=[[Ma'an News Agency]]}}&lt;/ref&gt;

=== فوج ===
{{Main|اطالوي هٿياربند فوجون|اٽلي جي فوجي تاريخ}}

{{See also|اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست}}
[[File:Cavour (550).jpg|thumb|هوائي جهاز بردار ٻيڙو ''[[اطالوي هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير|ڪاوير]]''، [[اطالوي بحريه]] جو [[فليگ شپ]]]]
[[File:Centauro01.JPEG|thumb|[[IFOR]] جي حصي طور [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو [[چينتاورو (ٽينڪ تباه ڪندڙ)|چينتاورو]] ٽينڪ تباه ڪندڙ]]

[[اٽلي جي فوجي تاريخ]] هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو [[اٽلي جون قديم قومون|اٽلي جي قديم قومن]] طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي [[قديم رومن]] طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي [[اطالوي شهري رياستون|شهري رياستن]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون|سامونڊي جمهوريهن]] جي واڌ، ۽ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|تاريخي اطالوي رياستن]] جي [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] ۽ [[جانشيني جون جنگيون|جانشيني جي جنگين]] ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، [[اٽلي جو اتحاد]]، [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] جي مهمن، ٻنهي [[عالمي جنگون|عالمي جنگين]]، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ [[نيٽو]]، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي [[امن قائم رکڻ]] واريون ڪارروائيون شامل آهن.

[[اطالوي فوج]]، [[اطالوي بحريه|بحريه]]، [[اطالوي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[ڪارابينيئري]] گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي [[هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس (اٽلي)|هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس]] جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن [[اٽلي جو آئين]] مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، [[اٽلي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي.

هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، [[گوارڊيا دي فنانزا]] کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي.{{Efn|گوارڊيا دي فنانزا جهازن، هوائي جهازن ۽ هيليڪاپٽرن جو وڏو ٻيڙو هلائي ٿي، جنهن سان اها اٽلي جي پاڻيءَ جي نگراني ڪري سگهي ٿي ۽ جنگي منظرنامن ۾ حصو وٺي سگهي ٿي.}} 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=17 January 2013|access-date=13 July 2012|publisher=Camera.it}}&lt;/ref&gt; 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا،&lt;ref&gt;&quot;The Military Balance 2010&quot;, pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.&lt;/ref&gt; جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009 |url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=4 May 2011|access-date=11 July 2014|language=it}}&lt;/ref&gt; نيٽو جي [[نيوڪليئر شيئرنگ]] حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي [[B61 نيوڪليئر بم]]ن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي [[گيدي ايئر بيس|گيدي]] ۽ [[اويانو ايئر بيس|اويانو]] هوائي اڏن تي رکيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=1 January 2011|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt;

فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، &quot;[[رائل اطالوي آرمي]]&quot; جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون [[دارڊو آءِ ايف وي|دارڊو]] [[پيادل جنگي گاڏي]]، [[بي 1 چينتاورو]] [[ٽينڪ تباه ڪندڙ]] ۽ [[ارييتي]] [[ٽينڪ]] آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ [[اگوستا A129 مانگوستا|مانگوستا]] [[حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر]] شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ [[ليوپارڊ 1]] ۽ [[M113]] بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن.

اطالوي بحريه هڪ [[بليو واٽر نيوي]] آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ''[[ريجيا مارينا]]'' ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=25 May 2022|access-date=28 April 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;

اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ''[[ريجيا ايروناوٽيڪا]]'' ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ''ايروناوٽيڪا ميليتاري'' رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 [[لاڪ هيڊ مارٽن C-130J سپر هرڪيولس|C-130J]] ۽ [[C-27J اسپارٽن]] جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم ''[[فريتچي تريڪولوري]]'' ('ترنگا تير') آهي.

فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي [[جينڊارمري]] ۽ [[فوجي پوليس]] آهي، جيڪا [[اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي جي ٻين پوليس فورسن]] سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=30 April 2011|access-date=14 May 2010|publisher=Carabinieri}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
{{Main|اٽلي جي معيشت}}

{{See also|وڏين اطالوي ڪمپنين جي فهرست}}
اٽلي وٽ هڪ ترقي يافته&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=22 October 2017|access-date=22 October 2017}}&lt;/ref&gt; [[مخلوط معيشت]] آهي، جيڪا [[يورو زون]] ۾ ٽين وڏي ۽ [[قوت خريد جي برابري]] سان ترتيب ڏنل GDP موجب دنيا ۾ [[GDP (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|11هين وڏي]] معيشت آهي.&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IT&quot;/&gt; ان وٽ [[ڪل دولت موجب ملڪن جي فهرست|نائين وڏي قومي دولت]] آهي ۽ [[سون جي ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|مرڪزي بئنڪ جي سون جي ذخيرن]] ۾ ٽئين نمبر تي آهي. [[جي-7]]، يورو زون ۽ [[او اي سي ڊي]] جي باني ميمبر طور، اهو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ملڪن مان هڪ ۽ يورپ ۾ هڪ اهم [[واپاري قوم]] آهي؛&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=6 December 2014|access-date=25 November 2014|work=HuffPost}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&amp;reloadFlag=1|access-date=25 November 2014|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace|Carnegie Europe]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&amp;reloadFlag=1|archive-date=13 July 2015}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies |url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=15 July 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[United States Commercial Service]]}}&lt;/ref&gt; 2024ع تائين، ان €612&amp;nbsp;ارب ماليت جو سامان برآمد ڪيو ۽ €46&amp;nbsp;ارب جو واپاري سرپلس حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&amp;utm_social_handle_id=18949452&amp;fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 November 2025)&lt;/ref&gt; [[انساني ترقي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقي اشاري]] ۾ 30هين نمبر تي ايندڙ هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] طور، اٽلي [[متوقع حياتي]]، [[اٽلي ۾ صحت سنڀال|صحت سنڀال]]،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=5 January 2010|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com}}&lt;/ref&gt; ۽ [[تعليم اشاري]] ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. اهو پنهنجي تخليقي ۽ جدت پسند ڪاروبارن،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011 |url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=30 September 2014|access-date=26 November 2014|publisher=Martin Prosperity Institute}}&lt;/ref&gt; مقابلي واري زرعي شعبي،&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=29 November 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[The World Bank]]}}&lt;/ref&gt; ۽ پنهنجي اثرائتي ۽ اعليٰ معيار واري موٽر گاڏين، مشينري، خوراڪ، ڊزائن ۽ فيشن جي صنعتن لاءِ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[Trade Commissioner Service|The Canadian Trade Commissioner Service]]}}; {{Cite web|title=Data &amp; Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014 |url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=6 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[FoodDrinkEurope]]}}; {{Cite news|date=10 January 2014|title=Italy fashion industry back to growth in 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

[[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[ميلان]] اٽلي جو معاشي گاديءَ جو هنڌ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 May 2018|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=7 July 2022|access-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ هڪ عالمي [[مالي مرڪز]] ۽ [[فيشن گاديءَ جو هنڌ]] آهي.]]
[[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، جيڪا 1472ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[قديم ترين بئنڪن جي فهرست|سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي]].]]
[[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[ايني]] کي دنيا جي تيل ۽ گئس جي [[سپرميجرز]] مان هڪ سمجھيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=27 April 2020|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]

اٽلي دنيا جو [[پيداوار جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو پيداواري ملڪ]] ۽ يورپ ۾ ٻيو وڏو ملڪ آهي،&lt;ref&gt;&quot;[http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&amp;series=NV.IND.MANF.KD&amp;country= Manufacturing, value added (current US$)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&amp;series=NV.IND.MANF.KD&amp;country=|date=10 October 2017}}&quot;. Retrieved 17 May 2017.&lt;/ref&gt; جنهن جي خاصيت اها آهي ته ساڳي ماپ واري ٻين معيشتن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنون گهٽ آهن ۽ ڪيترائي متحرڪ [[ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار|ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار]] موجود آهن، جيڪي صنعتي ضلعن ۾ گڏ ٿيل آهن ۽ اطالوي صنعت جي ريڙهه جي هڏي آهن. ان سان هڪ اهڙو پيداوار وارو شعبو پيدا ٿيو آهي، جيڪو اڪثر نچ مارڪيٽن ۽ عياشي شين جي برآمد تي ڌيان ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو مقدار جي لحاظ کان مقابلي ۾ گهٽ صلاحيت رکي ٿو، پر اعليٰ معيار جي شين وسيلي انهن ايشيائي معيشتن سان مقابلو ڪري سگهي ٿو، جتي مزدوريءَ جو خرچ گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 May 2005|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe &amp; Central Asian Growth |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=23 June 2008|access-date=17 June 2008|publisher=The World Bank}}&lt;/ref&gt; اٽلي 2023ع ۾ دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|9هين وڏو برآمد ڪندڙ]] ملڪ هو. [[اٽلي جي وڏن واپاري ڀائيوارن جي فهرست|ان جا ويجها واپاري لاڳاپا]] ٻين يورپي يونين ملڪن سان آهن، ۽ 2019ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا برآمدي ڀائيوار جرمني (12%)، فرانس (11%) ۽ آمريڪا (10%) هئا.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 May 2021|publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt;

[[اطالوي موٽر گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ 144,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون ۽ لڳ ڀڳ 485,000 ملازم هئا،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=25 September 2015|access-date=23 September 2015|website=adnkronos.com}}&lt;/ref&gt; ۽ اها GDP ۾ 9% حصو وجهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=11 February 2008|access-date=9 February 2008|website=acea.thisconnect.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses |url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=1 July 2021|access-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ گاڏين جو وڏو سلسلو آهي، [[ماس مارڪيٽ]] تي ڌيان ڏيندڙ برانڊن جهڙوڪ [[فيات]]، [[پريميئم پيداوار|پريميئم]] برانڊن جهڙوڪ [[الفا روميو]] ۽ [[مازيراتي]] کان وٺي عياشي [[سپر ڪارز]] جهڙوڪ [[پاگاني (ڪمپني)|پاگاني]]، [[لامبورگيني]] ۽ [[فيراري]] تائين.

[[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، تعريف تي دارومدار رکندي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي، ۽ اٽلي جي چوٿين وڏي تجارتي ۽ ريٽيل بئنڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 October 2017|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=15 February 2018|access-date=26 October 2021|newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt; اٽلي وٽ مضبوط [[ڪوآپريٽو]] شعبو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين اندر آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو (4.5%) ڪوآپريٽو ۾ ملازم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015 |url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=12 November 2020|access-date=28 May 2021|website=[[Cooperatives Europe]]}}&lt;/ref&gt; [[وال ڊي آڪري تيل جو ميدان|وال ڊي آڪري]] علائقو، بازيليڪاتا، يورپ جو سڀ کان وڏو [[آن شور (هائيڊروڪاربنز)|آن شور]] [[هائيڊروڪاربن ميدان]] رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=16 May 2022|access-date=3 February 2021|publisher=[[Eni]]}}&lt;/ref&gt; معتدل قدرتي گئس جا ذخيرا، خاص طور تي [[پو ماٿري]] ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي هيٺان آف شور علائقن ۾، دريافت ڪيا ويا آهن ۽ اهي ملڪ جو سڀ کان اهم معدني وسيلو آهن. اٽلي دنيا ۾ [[پومس]]، [[پوزولانا]] ۽ [[فيلڊسپار]] جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=9 February 2015|date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=9 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻيو قابل ذڪر وسيلو سنگ مرمر آهي، خاص طور تي ٽسڪني مان نڪرندڙ مشهور اڇو [[ڪارارا سنگ مرمر]].

اٽلي هڪ مالي اتحاد، يعني يورو زون، جو حصو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 330 ملين شهرين جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ [[يورپي واحد مارڪيٽ]] جو پڻ حصو آهي، جيڪا 500 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪيترين ئي ملڪي تجارتي پاليسين جو تعين يورپي يونين جي ميمبر ملڪن جي معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازي ذريعي ٿيندو آهي. اٽلي 2002ع ۾ گڏيل يورپي ڪرنسي، [[يورو]]، اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=1 January 2002|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=1 May 2011|access-date=18 March 2011|work=The New York Times}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=28 December 1998|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A}}&lt;/ref&gt; ان جي مالياتي پاليسي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.

اٽلي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان متاثر ٿيو، جنهن ڍانچائي مسئلن کي وڌيڪ سنگين بڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=23 April 2013|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press |url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=19 November 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[The London School of Economics]]}}&lt;/ref&gt; 1950ع واري ڏهاڪي کان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هر سال GDP جي 5–6% مضبوط واڌ کان پوءِ،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945 |url=https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=[https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7/page/428 428]}}&lt;/ref&gt; ۽ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ تدريجي سستي کان پوءِ، ملڪ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جمود جو شڪار ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=14 July 2014|access-date=8 October 2014|publisher=The Lisbon Council}}; {{Cite news|title=&quot;Secular stagnation&quot; in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=23 November 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt; وڏي سرڪاري خرچ سان واڌ بحال ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششن [[عوامي قرض]] ۾ شديد واڌ پيدا ڪئي، جيڪو 2017ع ۾ GDP جي 132% کان وڌيڪ هو؛&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 May 2018|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=21 February 2020|access-date=1 June 2018}}&lt;/ref&gt; اهو يورپي يونين ۾ يونان کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=21 October 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[Eurostat]]}}&lt;/ref&gt; [[اطالوي سرڪاري قرض|اطالوي عوامي قرض]] جو سڀ کان وڏو حصو قومي ادارن ۽ ماڻهن وٽ آهي، جيڪو اٽلي ۽ يونان جي وچ ۾ هڪ اهم فرق آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 May 2010|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=30 April 2011|access-date=30 May 2011|publisher=CNBC}}&lt;/ref&gt; ۽ [[گهريلو قرض]] جي سطح او اي سي ڊي جي اوسط کان گهڻي گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=9 January 2015|access-date=26 November 2014|publisher=[[OECD]] Economics Department}}&lt;/ref&gt;
[[ڏکڻ وارو سوال|وڏي اتر–ڏکڻ ورهاست]] سماجي-معاشي ڪمزوريءَ جو هڪ اهم عنصر آهي؛&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=24 October 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt; اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن ۽ ميونسپلٽين جي سرڪاري آمدنيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=5 April 2015|access-date=4 April 2015|website=lastampa.it}}&lt;/ref&gt; سڀ کان امير صوبو، [[آلٽو آديجي-ڏکڻ ٽائرول]]، في فرد قومي GDP جو 152% ڪمائي ٿو، جڏهن ته سڀ کان غريب علائقو، ڪلابريا، 61% ڪمائي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=25 October 2017|publisher=[[Istat]]}}&lt;/ref&gt; بيروزگاريءَ جي شرح (11%) يورو زون جي اوسط کان مٿي آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=31 July 2017|access-date=26 October 2017|publisher=[[Eurostat]]}}&lt;/ref&gt; پر جدا جدا انگن موجب اها اتر ۾ 7% ۽ ڏکڻ ۾ 19% آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=26 October 2017}}&lt;/ref&gt; [[درمياني آمدني|درمياني قابلِ خرچ آمدني]] 2021ع ۾ هر سال $27,949 هئي ([[قوت خريد جي برابري|PPP]]).&lt;ref name=&quot;y148&quot;&gt;{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}&lt;/ref&gt; [[اٽلي ۾ نوجوانن جي بيروزگاري|نوجوانن جي بيروزگاريءَ جي شرح]] (2018ع ۾ 32%) انتهائي بلند آهي.

=== زراعت ===
{{Main|اٽلي ۾ زراعت}}

[[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[پيڊمونٽ جو انگورن وارو منظر: لانگهي-روئيرو ۽ مونفيراتو|لانگهي ۽ مونفيرات، پيڊمونٽ ۾ انگورن جا باغ]]. اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي، ۽ ان وٽ مقامي [[انگور جي ول|انگورن جي ولين]] جو سڀ کان وسيع قسم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 November 2018|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=11 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}; {{Cite web|date=3 June 2017|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=1 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}&lt;/ref&gt;]]

آخري زرعي مردم شماري موجب، 2010ع ۾ 1.6&amp;nbsp;ملين فارم هئا (2000ع کان −32%)، جيڪي {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} تي پکڙيل هئا (انهن مان 63% ڏکڻ اٽلي ۾ آهن).&lt;ref name=&quot;agrocensus&quot;&gt;{{Cite web|date=24 October 2010|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=13 February 2015|access-date=11 February 2015|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}&lt;/ref&gt; 99% خاندانن طرفان هلندڙ ۽ ننڍا آهن، جن جو سراسري پکيڙ صرف {{Convert|8|ha|0|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;agrocensus&quot;/&gt; زرعي استعمال واري زمين مان، اناج جا کيت 31%، [[زيتون]] جا باغ 8%، [[انگورن جا باغ]] 5%، [[کٽا ميوا]] جا باغ 4%، [[شگر بيٽ]] 2%، ۽ باغباني 2% تي مشتمل آهن. باقي زمين گهڻو ڪري چراگاهن (26%) ۽ چارا اناج (12%) لاءِ مخصوص آهي.&lt;ref name=&quot;agrocensus&quot;/&gt;

اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=28 July 2011|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pisa |first=Nick |date=12 June 2011 |title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |archive-date=3 September 2011 |access-date=17 August 2011 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; ۽ [[زيتون جو تيل]]، ميون (صوف، زيتون، انگور، نارنگيون، ليمون، ناسپاتيون، خوبانيون، هيزل نٽ، آڙون، چيريون، آلوبخارا، اسٽرابيريون ۽ ڪيئي فروٽ) ۽ ڀاڄين (خاص طور تي آرٽچوڪ ۽ ٽماٽا) جو اهم پيدا ڪندڙ آهي. سڀ کان مشهور [[اطالوي شراب]] [[ٽسڪني (شراب)|ٽسڪن]] [[ڪيانتي]] ۽ [[پيڊمونٽ (شراب)|پيڊمونٽي]] [[بارولو]] آهن. ٻيا مشهور شراب [[بارباريسڪو]]، [[باربيرا ڊي آستي]]، [[برونيلو دي مونتالچينو]]، [[فراسڪاتي DOC|فراسڪاتي]]، [[مونٽي پلچانو دابروزو]]، [[موريلينو دي اسڪانسانو]]، ۽ چمڪندڙ شراب [[فرانچياڪورتا DOCG|فرانچياڪورتا]] ۽ [[پروسيڪو]] آهن.

معياري شيون جن ۾ اٽلي خاص مهارت رکي ٿو، خاص طور شراب ۽ [[اطالوي DOP پنيرن جي فهرست|علائقائي پنير]]، اڪثر معيار جي ضمانت وارن ليبلن [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]] هيٺ محفوظ ڪيون وينديون آهن. هي [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|جاگرافيائي اشاري وارو سرٽيفڪيٽ]]، جيڪو يورپي يونين طرفان منظور ٿيل آهي، [[نقلي شين]] سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.

== آمدرفت ==
{{Main|اٽلي ۾ آمدرفت}}

{{See also|اٽلي ۾ ريلوي اسٽيشنون}}
[[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|آٽوسترادا ديئي لاگي ('ڍنڍن واري موٽر وي'؛ [[آٽوسترادا A8 (اٽلي)|A8]] ۽ [[آٽوسترادا A9 (اٽلي)|A9]] جو حصو)، دنيا ۾ ٺهيل پهرين موٽر وي&lt;ref name=&quot;independent&quot;/&gt;]]

{{Anchor|Infrastructure}}اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن موٽر ويون، ''[[آٽوسترادي]]''، ٺاهيون، جيڪي تيز ٽرئفڪ ۽ موٽر گاڏين لاءِ مخصوص هيون.&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=30 January 2016|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=26 May 2022|access-date=12 May 2022|work=[[The Independent]]}}&lt;/ref&gt; 2002ع ۾ اٽلي ۾ استعمال لائق [[اٽلي ۾ رستا|رستن]] جي ڊيگهه {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} هئي، جنهن ۾ {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} موٽر ويون شامل هيون، جيڪي رياست جي ملڪيت هيون پر [[اٽلانٽيا (ڪمپني)|اٽلانٽيا]] طرفان خانگي طور هلائي وينديون هيون. 2005ع ۾، لڳ ڀڳ 34,667,000 ڪارون (هر 1,000 ماڻهن تي 590) ۽ 4,015,000 مال بردار گاڏيون هن نيٽ ورڪ تي هلنديون هيون.&lt;ref name=&quot;European Commission&quot;&gt;{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=7 April 2009|access-date=3 May 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Etr500.JPG|thumb|[[ETR 500]] ريل گاڏي [[فلورنس–روم تيز رفتار ريلوي|فلورنس–روم تيز رفتار لائين]] تي، جيڪا يورپ ۾ ٺهيل پهرين تيز رفتار ريلوي هئي&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=22 July 2023|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=17 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

[[اٽلي ۾ ريل آمدرفت|ريلوي نيٽ ورڪ]]، جيڪو رياست جي ملڪيت آهي ۽ [[فيروويه ديلو ستاتو|ريتي فيرووياريا ايتاليانا]] (FSI) طرفان هلائجي ٿو، 2024ع ۾ ڪل {{Convert|16879|km|mi|abbr=on}} هو، جنهن مان {{Convert|12277|km|0|abbr=on}} بجليءَ سان هلندڙ هو،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The network today |url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html |access-date=29 September 2025 |website=[[Rete Ferroviaria Italiana]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; ۽ جنهن تي 4,802 لوڪوموٽو ۽ ريل ڪارون هلن ٿيون. تيز رفتار ريلن جو مکيه عوامي آپريٽر [[ترينيتاليا]] آهي، جيڪو FSI جو حصو آهي. تيز رفتار ريلون ٽن قسمن ۾ آهن: [[فريچياروسا]] ('ڳاڙهو تير') ريلون مخصوص تيز رفتار پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 300{{spaces}}km/h جي رفتار سان هلن ٿيون؛ [[فريچيارجينتو]] ('چانديءَ جو تير') تيز رفتار ۽ مکيه پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 250{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون؛ ۽ [[فريچيابيانڪا]] ('اڇو تير') علائقائي تيز رفتار لائينن تي وڌ ۾ وڌ 200{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون. اٽلي وٽ پاڙيسري ملڪن سان الپائن جبلن مٿان 11 ريل سرحدي گذرگاهون آهن.

هوائي آمدرفت استعمال ڪندڙ مسافرن جي تعداد موجب اٽلي يورپ ۾ پنجين نمبر تي آهي، 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 148 ملين مسافرن، يعني يورپ جي ڪل جو تقريباً 10%، سان.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 January 2013|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=5 August 2013|publisher=ISTAT|archive-date=13 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ 45 شهري هوائي اڏا هئا، جن ۾ [[ميلان مالپينسا ايئرپورٽ]] ۽ [[روم فيوميچينو ايئرپورٽ]] جا مرڪز شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=17 November 2022|access-date=17 November 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; 2021ع کان، اٽلي جو قومي هوائي جهاز بردار [[ITA ايئرويز]] آهي، جنهن [[اليتاليا]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=18 October 2021|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=18 October 2021|publisher=CNN|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=15 October 2021|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=16 October 2021|access-date=18 October 2021|work=Airways Magazine}}&lt;/ref&gt;

2004ع ۾ 43 وڏا سامونڊي بندرگاهه هئا، جن ۾ [[جينوا]] شامل آهي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ بحر روم ۾ ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. 2005ع ۾ اٽلي وٽ لڳ ڀڳ 389,000 يونٽن تي مشتمل شهري هوائي ٻيڙو ۽ 581 جهازن تي مشتمل واپاري ٻيڙو هو.&lt;ref name=&quot;European Commission&quot;/&gt; قومي اندروني آبي رستن جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 2012ع ۾ تجارتي آمدرفت لاءِ {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} هئي.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; اتر اطالوي بندرگاهه، جهڙوڪ ٽريئستي جو گہرے پاڻي وارو بندرگاهه، جنهن جون وچ ۽ اوڀر يورپ سان وسيع ريلوي ڳنڍڻيون آهن، سبسڊين ۽ اهم پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو مرڪز آهن.&lt;ref&gt;Marcus Hernig: Die Renaissance der Seidenstraße (2018) pp 112.; Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.; Chazizam, M. (2018). The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean. Mediterranean Quarterly, 29(2), 54–69.; Guido Santevecchi: Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste in Corriere della Sera: 5. November 2019.; Linda Vierecke, Elisabetta Galla &quot;Triest und die neue Seidenstraße&quot; In: Deutsche Welle, 8 December 2020.; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule |url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=11 January 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2025ع ۾، رٿيل [[آبنائے ميسينا پل]] کي ميلوني حڪومت طرفان حتمي منظوري ڏني وئي، جنهن جي تعمير 2025ع جي سرءُ ۾ شروع ٿيڻ مقرر آهي. اهو [[ڪلابريا]] کي [[سسلي]] سان ڳنڍيندو جڏهن اهو 2032ع ۾ کلي ويندو، ۽ اهو [[سڀ کان ڊگهي معلق پلن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان ڊگهي معلق پل]] بڻجي ويندو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project |url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/ |website=reuters.com |date=6 August 2025 |access-date=6 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== توانائي ==
{{Main|اٽلي ۾ توانائي}}

{{Further|اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|اٽلي ۾ بجلي جو شعبو}}
[[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|[[پيومبينو]]، ٽسڪني ۾ شمسي پينل. اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;legambiente2015&quot;&gt;{{Cite web|date=18 May 2015|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=13 March 2016|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

اٽلي دنيا جي [[قابل تجديد ذريعن مان بجلي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙن]] مان هڪ بڻجي ويو آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ ٻيو ۽ دنيا ۾ نائون نمبر رکي ٿو. [[اٽلي ۾ هوائي توانائي|هوائي توانائي]]، [[اٽلي ۾ پن بجلي|پن بجلي]] ۽ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] ملڪ ۾ [[اٽلي ۾ بجلي جو شعبو|بجلي]] جا اهم ذريعا آهن. [[اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعا]] پيدا ٿيندڙ سموري بجلي جو 28% فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ صرف پن بجلي 13% تائين پهچي ٿي، ان کان پوءِ شمسي توانائي 6%، هوائي توانائي 4%، بائيو انرجي 3.5% ۽ ارضي حرارتي توانائي 1.6% آهي.&lt;ref name=&quot;gse&quot;&gt;{{Cite web|date=19 December 2013|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=18 October 2017|access-date=11 February 2015|publisher=Gestore dei Servizi Energetici}}&lt;/ref&gt; قومي طلب جو باقي حصو فوسل ٻارڻن (قدرتي گئس 38%، ڪوئلو 13%، تيل 8%) ۽ درآمدات مان پورو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;gse&quot;/&gt; [[ايني]]، جيڪا 79 ملڪن ۾ ڪم ڪري ٿي، ست &quot;[[بگ آئل]]&quot; ڪمپنين مان هڪ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏين صنعتي ڪمپنين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=1 July 2020|archive-date=4 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اٽلي ۾ شمسي توانائي|شمسي توانائي]] جي پيداوار اڪيلي 2014ع ۾ بجلي جو 9% هئي، جنهن سان اٽلي دنيا ۾ شمسي توانائي جي سڀ کان وڏي حصيداري وارو ملڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;legambiente2015&quot;/&gt; [[مونتالتو دي ڪاسترو فوٽو وولٽائڪ پاور اسٽيشن]]، جيڪا 2010ع ۾ مڪمل ٿي، اٽلي جي سڀ کان وڏي فوٽو وولٽائڪ (PV) بجلي گهر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=9 May 2018|access-date=8 May 2018|website=solarserver.com}}&lt;/ref&gt; اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=22 July 2011|access-date=14 September 2011|publisher=UNMIG}}&lt;/ref&gt; [[اٽلي ۾ جوهري توانائي]] [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم|1987ع جي ريفرنڊمن]] کان پوءِ، 1986ع جي [[چرنوبل حادثو]] جي پسمنظر ۾، ڇڏي ڏني وئي، جيتوڻيڪ اٽلي اڃا تائين پرڏيهي علائقن ۾ اطالوي ملڪيت وارن ريئڪٽرن مان جوهري توانائي درآمد ڪري ٿو.

== سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ==
{{Main|اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}}

{{See also|اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست}}
[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[گليليو گليلي]]، جنهن کي عام طور جديد سائنس، فزڪس ۽ فلڪيات جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي]]

صدين کان، اٽلي هڪ اهڙي سائنسي برادريءَ کي فروغ ڏنو آهي، جنهن سائنسن ۾ اهم دريافتون پيدا ڪيون. [[گليليو گليلي]] [[سائنسي انقلاب]] ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس عام طور [[مشاهداتي فلڪيات]]،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=22 March 2023|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جديد فزڪس،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei &amp; His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Disraeli|first=I.|title=Curiosities of Literature|url=https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog|date=1835|publisher=W. Pearson &amp; Company|page=[https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog/page/n384 371]}}&lt;/ref&gt;

[[لابوراتوري ناتسيونالي دل گران ساسو]] (LNGS) دنيا جو سڀ کان وڏو زير زمين تحقيقي مرڪز آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=15 January 2018|language=it}}&lt;/ref&gt; ٽريئستي ۾ آباديءَ جي نسبت سان يورپ ۾ محققن جو سڀ کان وڏو سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;G. Bar &quot;Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia&quot;, In: il Fatto Quotidiano, 26 April 2018.&lt;/ref&gt; اٽلي 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 28هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025}}&lt;/ref&gt; اٽلي ۾ [[ٽيڪنالاجي پارڪ]] آهن، جهڙوڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ ڪلوميٽرو روسو (بيرگامو)، [[AREA سائنس پارڪ]] (ٽريئستي)، ويگا-وينس گيٽ وي فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (وينيزيا)، توسڪانا لائيف سائنسز (سيئنا)، ٽيڪنالاجي پارڪ آف لودي ڪلسٽر (لودي)، ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ آف ناواڪيو (پيزا)،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=19 July 2023|access-date=28 August 2023}}&lt;/ref&gt; گڏوگڏ [[سائنس ميوزيم]]، جهڙوڪ ميلان ۾ [[ميوزيو ناتسيونالي شينتسا ا ٽيڪنالوجيا ليوناردو دا ونچي]].

آمدنيءَ ۾ اتر–ڏکڻ جو وڏو فرق هڪ &quot;[[ڊجيٽل ورهاست]]&quot; پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&amp;context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سياحت ==
{{Main|اٽلي ۾ سياحت}}

[[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|[[امالفي ساحل]] اٽلي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB &quot;Foreign tourist numbers in Italy head towards new record&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=1 June 2017}}. Retrieved 21 May 2017.&lt;/ref&gt;]]

ماڻهو صدين کان اٽلي جو دورو ڪندا رهيا آهن، پر [[اٽلي ۾ سياحت|سياحت لاءِ اپٻيٽ جو دورو]] سڀ کان پهريان امير امرا [[گرانڊ ٽور]] دوران ڪرڻ لڳا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ شروع ٿيو ۽ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ عروج تي پهتو.&lt;ref name=&quot;grand-tour&quot;&gt;{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=6 May 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; اهو اهڙو دور هو، جنهن ۾ يورپي اشرافيا، جن مان گهڻا برطانوي هئا، يورپ جي حصن جو دورو ڪندا هئا، جن ۾ اٽلي هڪ اهم منزل هوندو هو.&lt;ref name=&quot;grand-tour&quot;/&gt; اٽلي لاءِ، هن جو مقصد قديم تعمير، مقامي ثقافت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي ساراهڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=http://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;

اٽلي [[عالمي سياحت درجابندي|دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ]] آهي، جتي 2024ع ۾ ڪل 57 ملين سياح آيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=25 May 2025}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾ سفر ۽ سياحت مان آمدني EUR163{{spaces}}ارب هئي (GDP جو 10%) ۽ 1,082,000 نوڪريون سڌي طرح ان سان لاڳاپيل هيون (روزگار جو 5%).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Travel &amp; Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=10 October 2017|access-date=20 May 2017|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]}}&lt;/ref&gt;

سياحن جي دلچسپي خاص طور [[اٽلي جي ثقافت|ثقافت]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اٽلي جي تاريخ|تاريخ]]، [[اٽلي جي تعميراتي فن|تعميراتي فن]]، [[اطالوي فن|فن]]، مذهبي هنڌن ۽ رستن، شادي سياحت، قدرتي حسن، رات جي زندگي، پاڻيءَ هيٺان هنڌن ۽ اسپا سان آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2 February 2023|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=28 December 2021|language=it}}&lt;/ref&gt; سياري ۽ اونهاري جي سياحت الپس ۽ [[اپينائن جبلن]] جي هنڌن تي موجود آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 July 2017|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته سامونڊي سياحت [[بحر روم]] جي ڪناري وارن هنڌن تي وڏي پيماني تي عام آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 February 2018|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=1 January 2022|language=it|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001012217/https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اٽلي بحر روم ۾ ڪروز سياحت جي اهم منزل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=27 April 2022|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=13 May 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; ننڍن، تاريخي ۽ فني ڳوٺن کي [[اي بورگي پيو بيلي ديٽاليا]] ({{Literally|اٽلي جا سڀ کان خوبصورت ڳوٺ}}) انجمن وسيلي فروغ ڏنو ويندو آهي.

سڀ کان وڌيڪ گهميل علائقا وينيتو، ٽسڪني، لومباردي، ايميليا-رومانيا ۽ لازيو آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=17 April 2022|publisher=European Commission}}&lt;/ref&gt; روم يورپ جو ٽيون ۽ دنيا جو 12هون سڀ کان وڌيڪ گهميل شهر آهي، جتي 2017ع ۾ 9.4&amp;nbsp;ملين سياح آيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse}}&lt;/ref&gt; وينس ۽ فلورنس دنيا جي 100 وڏين منزلن مان آهن.

اٽلي وٽ ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[عالمي ورثو ماڳ]] آهن: [[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=27 August 2016|access-date=1 August 2021|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt; جن مان 55 ثقافتي ۽ 6 قدرتي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=1 December 2021|access-date=9 April 2019|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|اٽلي جي آبادي}}

{{See also|اطالوي ماڻهو|اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اطالوي ڊائاسپورا|اٽلي جي جينياتي تاريخ|اٽلي جي شهرن جي فهرست}}
[[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|اٽلي جي آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو (2011ع مردم شماري)]]
[[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|دنيا ۾ [[اطالوي ڊائاسپورا]]]]

2025ع تائين، اٽلي جي آبادي 58,915,561 آهي.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt; ان جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|195|PD/km2}} آهي، جيڪا اڪثر مغربي يورپي ملڪن کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به ورهاست غير برابر آهي: سڀ کان وڌيڪ گهاٽا آباد علائقا پو ماٿري (لڳ ڀڳ اڌ آبادي) ۽ روم ۽ نيپلز جا ميٽروپوليٽن علائقا آهن، جڏهن ته وڏا علائقا جهڙوڪ الپس ۽ اپينائن جا بلند ميداني علائقا، بازيليڪاتا جا پليٽو، ۽ سارڊينيا ٻيٽ، گڏوگڏ سسلي جو وڏو حصو، گهٽ آباد آهن.

20هين صديءَ دوران اٽلي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي، پر واڌ جو نمونو غير برابر رهيو، ڇاڪاڻ ته ڳوٺاڻي ڏکڻ کان صنعتي اتر ڏانهن وڏي پيماني تي [[اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اندروني لڏپلاڻ]] ٿي، جيڪا 1950ع–1960ع واري ڏهاڪي جي [[اطالوي معاشي معجزو]] جو نتيجو هئي. بلند زرخيزيءَ جون شرحون 1970ع واري ڏهاڪي تائين برقرار رهيون، جنهن کان پوءِ اهي گهٽجڻ لڳيون؛ [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR) 1995ع ۾ هر عورت تي 1.2 ٻارن جي تاريخي گهٽ ترين سطح تي پهتي، جيڪا 2.1 جي بدلي واري شرح کان گهڻو گهٽ ۽ 1883ع جي 5 واري بلند ترين سطح کان ڪافي گهٽ هئي.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=ITA|access-date=7 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2008ع کان، جڏهن شرح ٿوري وڌي 1.4 ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=3 May 2009|language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=10 May 2009|language=it}}&lt;/ref&gt; ڄمڻ جو تعداد هر سال مسلسل گهٽجي رهيو آهي، جيڪو 2023ع ۾ 379,000 جي رڪارڊ گهٽ سطح تي پهتو — 1861ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ.&lt;ref name=&quot;www.reuters.com&quot;&gt;[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Births fall in Italy for 15th year running to record low]| Reuters&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ اها شرح 1.2 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=3 January 2024|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=29 May 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

انهن رجحانن جي نتيجي ۾، اٽلي جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي ۽ آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. لڳ ڀڳ هر چئن مان هڪ اطالوي 65 سالن کان مٿي آهي،&lt;ref name=&quot;www.reuters.com&quot; /&gt; ۽ ملڪ وٽ [[درمياني عمر موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي]] آهي، جنهن جي درمياني عمر 48 ۽ اوسط عمر 46.6 آهي.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=29 May 2024|website=Statista|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مجموعي آبادي 2014ع کان مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ 2024ع ۾ 59 ملين کان ٿوري گهٽ ٿيڻ جو اندازو آهي، جيڪو هڪ ڏهاڪي ۾ 1.36&amp;nbsp;ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي گڏيل گهٽتائي ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Nadeau |first1=Barbie Latza |last2=Di Donato |first2=Valentina |last3=Mortensen |first3=Antonia|date=17 May 2023|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=29 May 2024|website=CNN|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي آخر کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين، اٽلي وڏي پيماني تي هجرت ڪندڙ ملڪ هو. 1898ع ۽ 1914ع جي وچ ۾، [[اطالوي ڊائاسپورا]] جي عروج وارن سالن ۾، لڳ ڀڳ 750,000 اطالوي هر سال هجرت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 August 1999|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&amp;paKey=7&amp;loKey=0&amp;evKey=&amp;toKey=&amp;torKey=&amp;tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&amp;paKey=7&amp;loKey=0&amp;evKey=&amp;toKey=&amp;torKey=&amp;tolKey=|archive-date=1 July 2009|access-date=11 August 2014|publisher=ThinkQuest Library}}&lt;/ref&gt; ڊائاسپورا ۾ 25 ملين کان وڌيڪ اطالوي شامل هئا ۽ ان کي جديد دور جي سڀ کان وڏي اجتماعي لڏپلاڻ سمجھيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Introduction&lt;/ref&gt;

=== وڏا شهر ===
{{Largest cities of Italy}}

=== اميگريشن ===
{{Main|اٽلي ڏانهن اميگريشن|2015ع يورپي مهاجر بحران}}

[[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|علائقائي آباديءَ جي سيڪڙو طور پرڏيهي رهواسي (2011ع مردم شماري)]]

1980ع واري ڏهاڪي ۾، ان وقت تائين لساني ۽ ثقافتي طور هڪجهڙي سماج طور، اٽلي وڏي تعداد ۾ اميگرنٽس کي متوجه ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; [[برلن ديوار جو ڪرڻ|برلن ديوار]] ۽ [[لوهي پردو#زوال|لوهي پردي]] جي زوال کان پوءِ، لڏپلاڻ جون لهرون اوڀر يورپ جي ڪيترن اڳوڻن سوشلسٽ ملڪن مان شروع ٿيون. يورپي يونين [[2004ع ۾ يورپي يونين جي واڌ|2004ع]]، 2007ع (رومانيا ۽ بلغاريا) ۽ 2013ع ([[ڪروشيا]]) ۾ وڌي.

اميگريشن جا ٻيا ذريعا پاڙيسري اتر آفريڪا، ايشيا-پئسفڪ علائقو،&lt;ref&gt;&quot;[https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm Milan police in Chinatown clash] &quot;. BBC News. 13 April 2007.&lt;/ref&gt; [[فلپائن]] ۽ لاطيني آمريڪا رهيا آهن.

2010ع ۾، پرڏيهه ڄاول آبادي هيٺين علائقن مان هئي: يورپ (54%)، آفريڪا (22%)، ايشيا (16%)، آمريڪا (8%)، ۽ اوشيانا (0.06%). پرڏيهي آباديءَ جي ورهاست جاگرافيائي طور مختلف آهي: 2020ع ۾، 61% پرڏيهي شهري اتر ۾، 24% مرڪز ۾، 11% ڏکڻ ۾ ۽ 4% ٻيٽن تي رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾، اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 5.2&amp;nbsp;ملين پرڏيهي رهواسي هئا،&lt;ref name=&quot;id2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=28 August 2023|archive-date=21 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي آباديءَ جو 9% بڻجن ٿا. انهن انگن ۾ پرڏيهي شهرين مان اٽلي ۾ ڄاول اڌ ملين کان وڌيڪ ٻار شامل آهن، پر اهي پرڏيهي شهري شامل ناهن، جن بعد ۾ اطالوي شهريت حاصل ڪئي؛&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=9 July 2017|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 201,000 ماڻهن اطالوي شهريت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انگن ۾ [[غير قانوني مهاجر]] پڻ شامل ناهن، جن جو 2008ع ۾ اندازو 670,000 لڳايو ويو هو.&lt;ref&gt;Elisabeth Rosenthal, &quot;[https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/ Italy cracks down on illegal immigration] &quot;. ''[[The Boston Globe]]''. 16 May 2008.&lt;/ref&gt; لڳ ڀڳ هڪ ملين [[رومانوي ڊائاسپورا|رومانوي]] شهري اٽلي ۾ رهندڙ طور رجسٽرڊ آهن، جيڪي سڀ کان وڏي مهاجر آباديءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.

=== ٻوليون ===
{{Main|اٽلي جون ٻوليون|اطالوي ٻولي|علائقائي اطالوي|اطالوي ڳالهائيندڙن جي جاگرافيائي ورهاست}}

[[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|[[اٽلي جون ٻوليون|اٽلي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين]] جو نقشو]]

اٽلي جي سرڪاري ٻولي اطالوي آهي.&lt;ref name=&quot;lang&quot;&gt;{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 &quot;Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche&quot; pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=12 May 2015|access-date=2 December 2014|publisher=[[Italian Parliament]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99&lt;/ref&gt; 
دنيا ۾ اندازاً 64 ملين مقامي اطالوي ڳالهائيندڙ آهن،&lt;ref&gt;[https://www.ethnologue.com/language/ita Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 July 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=30 April 2011|format=485{{spaces}}KB}}; [[Nationalencyklopedin]] &quot;Världens 100 största språk 2007&quot; The World's 100 Largest Languages in 2007&lt;/ref&gt; ۽ ٻيا 21 ملين ان کي ٻي ٻولي طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 May 2014}} University of Leicester&lt;/ref&gt; 
اطالوي اڪثر مقامي طور [[علائقائي اطالوي|علائقائي لهجي]] طور ڳالهائي ويندي آهي، جنهن کي اٽلي جي علائقائي ۽ اقليتي ٻولين سان نه ملائڻ گهرجي؛&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=18 December 2016|access-date=2 January 2018|publisher=UNESCO}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=3 November 2008|access-date=19 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=29 November 2009}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، 20هين صديءَ دوران قومي تعليمي نظام جي قيام سان علائقائي لهجن ۾ گهٽتائي آئي. معيار سازي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن ۾ معاشي واڌ ۽ [[اٽلي جو ميڊيا|ماس ميڊيا]] ۽ ٽيليويزن جي اڀار سبب وڌيڪ پکڙجي وئي.

ٻارهن &quot;تاريخي اقليتي ٻوليون&quot; رسمي طور تسليم ٿيل آهن: البانيائي، [[ڪاتالان ٻولي|ڪاتالان]]، جرمن، يوناني، سلووين، ڪروئيشيائي، فرينچ، فرينڪو-پروونسل، فريوليائي، [[لادين ٻولي|لادين]]، [[اوڪسيٽان ٻولي|اوڪسيٽان]]، ۽ سارڊينيائي.&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt; انهن مان چار کي پنهنجي لاڳاپيل علائقن ۾ گڏيل سرڪاري حيثيت حاصل آهي: اوستا وادي ۾ فرينچ؛&lt;ref&gt;L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta&lt;/ref&gt; [[ڏکڻ ٽائرول]] ۾ جرمن، ۽ ساڳئي صوبي جي ڪجهه حصن ۽ پاڙيسري ترينتينو جي ڪجهه حصن ۾ لادين؛&lt;ref&gt;L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige&lt;/ref&gt; ۽ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو|ٽريئستي]]، [[گوريزيا صوبو|گوريزيا]] ۽ [[اوديني صوبو|اوديني]] جي صوبن ۾.&lt;ref&gt;L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia&lt;/ref&gt; ٻين Ethnologue، ISO ۽ UNESCO ٻولين کي اطالوي قانون تحت تسليم نه ڪيو ويو آهي. فرانس وانگر، اٽلي به [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر]] تي صحيح ڪئي آهي، پر ان جي توثيق نه ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=3 January 2018|publisher=[[European Centre for Minority Issues]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 October 2023)&lt;/ref&gt;

تازو اميگريشن سبب، اٽلي ۾ اهڙيون وڏيون آباديون آهن جن جي مادري ٻولي اطالوي يا ڪا علائقائي ٻولي نه آهي. [[اطالوي قومي شمارياتي ادارو]] موجب، 2012ع ۾ پرڏيهي رهواسين ۾ رومانوي سڀ کان عام مادري ٻولي هئي: لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو رومانوي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائين ٿا (6 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن پرڏيهي رهواسين جو 22%). ٻيون عام مادري ٻوليون عربي (475,000 کان وڌيڪ ماڻهن طرفان ڳالهائي ويندڙ؛ پرڏيهي رهواسين جو 13%)، البانيائي (380,000)، ۽ اسپيني (255,000) هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=24 July 2014|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=30 July 2014|access-date=27 July 2014|publisher=Italian National Institute of Statistics}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Main|اٽلي ۾ مذهب|اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ}}

{{See also|اٽلي ۾ ڪيٿيڊرلز جي فهرست}}
[[File:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|[[سينٽ پيٽرز بيسيليڪا]] [[ٽائبر]] کان ڏسڻ ۾؛ پٺيان [[ويٽيڪن ٽڪري]] ۽ ساڄي طرف روم ۾ [[ڪاستل سانت اينجلو]]. بيسيليڪا ۽ ٽڪري ٻئي [[ويٽيڪن سٽي]] جي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|خودمختيار رياست]] جو حصو آهن، جيڪا [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[هولي سي]] آهي.]]

[[هولي سي]]، يعني [[روم جو ڊائوسيس|روم جو اسقفي اختيار]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي حڪومت تي مشتمل آهي. ان کي هڪ [[خودمختياري|خودمختيار]] اداري طور تسليم ڪيو ويو آهي، جنهن جو سربراهه پوپ آهي، جيڪو [[روم جو اسقف]] پڻ آهي، جنهن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;Text taken directly from {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=31 December 2010|access-date=5 February 2016}} (viewed on 14 December 2011), on the website of the British Foreign &amp; Commonwealth Office.&lt;/ref&gt;{{Efn|هولي سي جي خودمختياري ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن ۾ صراحت سان تسليم ڪئي وئي آهي ۽ خاص طور 11 فيبروري 1929ع جي [[لاٽران معاهدو]] جي آرٽيڪل 2 ۾ زور ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ &quot;اٽلي بين الاقوامي معاملن ۾ هولي سي جي خودمختياري کي، ان جي روايتن ۽ دنيا ڏانهن ان جي مشن جي ضرورتن مطابق، هڪ لازمي وصف طور تسليم ڪري ٿو&quot; ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Lateran Treaty, English translation]).}}

اٽلي تاريخي طور ڪيٿولڪ ازم جي غلبي هيٺ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dell'orto&quot;&gt;{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=6 October 2023|work=[[Associated Press News]]|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=6 October 2023|work=Associated Press News|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
گهڻا ڪيٿولڪ نالي ماتر آهن؛ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] [[اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|اطالوي ڪيٿولڪ ازم]] کي &quot;نالي ماتر قبول ڪيل پر گهٽ ئي عمل ڪيل&quot; قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dell'orto&quot;/&gt; لڳ ڀڳ 2010ع ۾، اٽلي وٽ دنيا جي [[ملڪ موجب ڪيٿولڪ چرچ|پنجين وڏي ڪيٿولڪ آبادي]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي ڪيٿولڪ آبادي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 February 2013|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|access-date=21 November 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Holy See publishes a 'Statistical Yearbook of the Church' every year.&lt;/ref&gt; 1985ع کان، ڪيٿولڪ ازم هاڻي [[رياستي مذهب]] ناهي رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 June 1985|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=20 October 2013|access-date=7 September 2013|work=[[Sun Sentinel]]}}&lt;/ref&gt; 2011ع ۾، اقليتي عيسائي عقيدن ۾ اندازاً 15 لک آرتھوڊوڪس عيسائي شامل هئا، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي پيروڪارن جو انگ وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723}}&lt;/ref&gt; اٽلي صدين کان انهن يهودين کي پناهه ڏيندو رهيو آهي، جن کي ٻين ملڪن، خاص طور تي [[اسپين]]، مان جلاوطن ڪيو ويو هو. بهرحال، [[هولوڪاسٽ]] دوران تقريباً 20 سيڪڙو اطالوي يهودي ماريا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dawidowicz, Lucy S. |title=The war against the Jews, 1933–1945 |url=https://archive.org/details/waragainstjews191933dawi |publisher=Bantam Books |year=1986 |isbn=978-0-5533-4302-1 |location=New York}} p. 403.&lt;/ref&gt; ان سان گڏ ٻي عالمي جنگ کان اڳ ۽ پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اڄ اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 28,000 يهودي رهجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=13 March 2013|access-date=25 August 2014|publisher=The European Jewish Congress}}&lt;/ref&gt; اٽلي ۾ 120,000 هندو&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 November 2019|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su &quot;L'Induismo in Italia&quot;|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 70,000 سک پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 November 2004|title=NRI Sikhs in Italy|url=http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=7 February 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Nriinternet.com}}&lt;/ref&gt;

رياست هڪ نظام تحت، جيڪو [[اٺ في هزار]] (''Otto per mille'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، تسليم ٿيل مذهبي برادرين کي آمدني ٽيڪس مان حصو منتقل ڪري ٿي. عيسائي، يهودي، ٻڌ ۽ هندو برادرين کي عطيا ڏيڻ جي اجازت آهي؛ بهرحال، اسلام هن نظام کان ٻاهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسلم برادري حڪومت سان باضابطه معاهدو نه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 April 2003|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=20 June 2013|access-date=2 June 2013|publisher=Adnkronos.com}}&lt;/ref&gt; جيڪي ٽيڪس ڏيندڙ ڪنهن مذهب جي مالي مدد نٿا ڪرڻ چاهين، تن جو حصو فلاحي نظام ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Camera dei deputati Dossier BI0350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 September 2013}}. Documenti.camera.it (10 March 1998). Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
{{Main|اٽلي ۾ تعليم}}

[[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]]

تعليم ڇهن کان سورهن سالن جي عمر تائين لازمي ۽ مفت آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=6 December 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Italian Parliament}}&lt;/ref&gt; ۽ اها پنجن مرحلن تي مشتمل آهي: ڪنڊرگارٽن، پرائمري اسڪول، هيٺيون ثانوي اسڪول، مٿيون ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|access-date=18 January 2014|publisher=Hdr.undp.org}}&lt;/ref&gt;

پرائمري اسڪول اٺ سال هلندو آهي. شاگردن کي اطالوي ٻولي، انگريزي، رياضي، قدرتي سائنسون، تاريخ، جاگرافي، سماجي اڀياس، جسماني تعليم ۽ بصري ۽ موسيقي فنون ۾ بنيادي تعليم ڏني ويندي آهي. ثانوي تعليم پنج سال جاري رهندي آهي ۽ ان ۾ ٽن روايتي قسمن جا اسڪول شامل آهن، جيڪي مختلف علمي سطحن تي ڌيان ڏين ٿا: ''[[اٽلي ۾ ثانوي تعليم#ليچيو|ليچيو]]'' شاگردن کي ڪلاسيڪي يا سائنسي نصاب سان يونيورسٽي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[اِسٽيٽوٽو ٽيڪنيڪو]]'' ۽ ''[[اِسٽيٽوٽو پروفيشونالي]]'' شاگردن کي پيشيوراڻين شعبن لاءِ تيار ڪن ٿا.

2018ع ۾، ثانوي تعليم جو جائزو وٺندي ان کي [[او اي سي ڊي]] ملڪن جي اوسط کان هيٺ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;oecd.org&quot;&gt;{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=6 April 2021|website=oecd.org|archive-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اٽلي پڙهائي ۽ سائنس ۾ او اي سي ڊي جي اوسط کان هيٺ ۽ رياضي ۾ اوسط جي ويجهو رهيو.&lt;ref name=&quot;oecd.org&quot;&gt;&lt;/ref&gt; اتر ۽ ڏکڻ جي اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ اتر جا اسڪول تقريباً اوسط جي برابر نتيجا ڏين ٿا، جڏهن ته ڏکڻ جا نتيجا گهڻو ڪمزور رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=17 November 2015|access-date=16 November 2015|publisher=Parthenope University of Naples}}&lt;/ref&gt;

اعليٰ تعليم [[اٽلي جي يونيورسٽين جي فهرست|سرڪاري يونيورسٽين]]، خانگي يونيورسٽين ۽ معزز ۽ چونڊيل [[اٽلي جا اعليٰ گريجوئيٽ اسڪول|اعليٰ گريجوئيٽ اسڪولن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ [[اسڪولا نورمالي سپيريئوري دي پيزا]]. 2019ع ۾ 33 اطالوي يونيورسٽيون دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين ۾ شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=18 May 2019|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، اڃا تائين هلندڙ [[قديم ترين يونيورسٽي]] آهي&lt;ref&gt;Nuria Sanz, Sjur Bergan: &quot;The heritage of European universities&quot;, 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006. ISBN 978-92-871-6121-5. p. 136.&lt;/ref&gt; ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 July 2017|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=10 September 2018|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[بوڪوني يونيورسٽي]]، [[يونيورسيتا ڪاتوليڪا دل ساڪرو ڪوئوري]]، [[لوئيس يونيورسٽي]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ٽورين]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ميلان]]، [[ساپئينزا يونيورسٽي آف روم]] ۽ [[يونيورسٽي آف ميلان]] پڻ بهترين يونيورسٽين ۾ شمار ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=30 October 2015|access-date=29 October 2015|publisher=Shanghai Ranking Consultancy}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
{{Main|اٽلي ۾ صحت}}

{{See also|اٽلي ۾ صحت جي سار سنڀال}}
[[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[زيتون جو تيل]] ۽ ڀاڄيون بحيرۂ روم واري خوراڪ جو مرڪزي حصو آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=26 January 2021|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

اٽلي ۾ 2015ع دوران مردن جي متوقع عمر 80.5 سال ۽ عورتن جي 84.8 سال هئي، جنهن سبب ملڪ دنيا ۾ [[متوقع عمر موجب ملڪن جي فهرست|پنجين نمبر]] تي رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=23 June 2016|access-date=27 June 2016|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;
ٻين اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾، اٽلي ۾ بالغن ۾ موٽاپي جي شرح گهٽ آهي، جيڪا 10 سيڪڙو کان گهٽ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=29 January 2008|publisher=[[انٽرنيشنل اوبيسٽي ٽاسڪ فورس]]}}&lt;/ref&gt;، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحيرۂ روم واري غذا]] جا صحت وارا فائدا تمام اهم آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=اينجلا ڪاسيني|last4=Sofi|first4=F|date=10 May 2017|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾، اٽلي جي ترغيب تي [[يونيسڪو]]، بحيرۂ روم واري غذا کي اٽلي، [[مراڪش]]، [[اسپين]]، [[پرتگال]]، [[يونان]]، [[قبرص]] ۽ [[ڪروئيشيا]] جي [[انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00473|archive-date=20 December 2013|access-date=3 April 2014}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00884|access-date=3 April 2014|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists &amp; Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00884|archive-date=15 April 2014}}&lt;/ref&gt;

روزانو سگريٽ پيئندڙن جو تناسب 2012ع ۾ 22 سيڪڙو هو، جيڪو 2000ع جي 24 سيڪڙو کان گهٽ هو، پر [[او اي سي ڊي]] جي اوسط کان مٿي هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=24 September 2015|publisher=OECD}}&lt;/ref&gt; 2005ع کان وٺي، عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشي کي &quot;خاص طور تي هوادار ڪمرن&quot; تائين محدود ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=21 June 2015|access-date=1 August 2010|publisher=[[ڊيوئچے ويلے]]}}&lt;/ref&gt;

1978ع کان وٺي، رياست هڪ آفاقي عوامي صحت جو نظام هلائي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}&lt;/ref&gt; بهرحال، صحت جون خدمتون سڀني شهرين ۽ رهواسين کي هڪ گڏيل سرڪاري-خانگي نظام وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان جو سرڪاري حصو [[سيرويتسيو سانيتاريو ناتسيونالي]] آهي، جيڪو صحت واري وزارت جي ماتحت منظم آهي ۽ علائقائي اختيارن جي حوالي ٿيل بنيادن تي هلائجي ٿو. 2020ع ۾ صحت تي خرچ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 10 سيڪڙو هو. اٽلي جو صحت وارو نظام لڳاتار دنيا جي بهترين نظامن ۾ شمار ٿيندو رهيو آهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com|archive-date=5 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live}}; {{Cite news|date=20 March 2017|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=9 December 2020|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) جي 2000ع سان لاڳاپيل تحقيق موجب، خرچن جي ڪارڪردگي ۽ شهرين کي عوامي علاج تائين رسائي جي لحاظ کان، فرانس کان پوءِ اٽلي وٽ دنيا جو ٻيون بهترين صحت وارو نظام هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Maio |first1=Vittorio |last2=Manzoli |first2=L |date=2002 |title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception. |url=https://www.researchgate.net/publication/285698246 |journal=P and T |volume=27 |pages=301–308}}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
{{Main|اٽلي جي ثقافت}}

اٽلي [[اولهندي تهذيب]] جي بنيادي جنم ڀومن مان هڪ ۽ هڪ [[ثقافتي سپر پاور]] آهي.&lt;ref&gt;Among others, Italy has been described as a &quot;cultural superpower&quot; by [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''دي واشنگٽن پوسٽ'']، آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]]، ۽ اڳوڻي پرڏيهي معاملن واري وزير [[جوليو تيرتسي دي سانت آگاتا]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2 June 2012 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown }}.&lt;/ref&gt; ان جي ثقافت کي ڪيترين ئي علائقائي رسمن، مقامي طاقت جي مرڪزن ۽ سرپرستيءَ جي مرڪزن شڪل ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]}}&lt;/ref&gt; ملڪ يورپ جي [[يورپ جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ [[يورپ جي تاريخ|تاريخي]] ورثي ۾ اهم حصو وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|url=https://archive.org/details/virtuemagnificen0000cole|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York}}&lt;/ref&gt;

=== معمارِي ===
{{Main|اطالوي معمارِي}}

[[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] دنيا ۾ سڀ کان وڏي اڳوڻي شاهي رهائشگاهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=23 January 2024 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=23 January 2024 |website=Academia |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=24 October 2013|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;]]

اٽلي پنهنجي معمارِي ڪاميابين لاءِ مشهور آهي،&lt;ref&gt;[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=15 January 2012}}, ItalyTravel.com&lt;/ref&gt; جهڙوڪ قديم روم طرفان محرابن، گنبذن ۽ ساڳين اڏاوتن جي تعمير، چوڏهين صديءَ جي آخر کان سورهين صديءَ تائين [[نشاۃ ثانيه واري معمارِي|نشاۃ ثانيه واري معمارِي تحريڪ]] جو بنياد، ۽ [[پيلاڊيئن ازم]] جو گهر هجڻ؛ اهو اهڙو انداز هو جنهن [[نوڪلاسيڪي معمارِي]] جهڙين تحريڪن کي متاثر ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ ملڪاڻن گهرن جي ڊزائنن تي اثر وڌو، خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾ سترهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين.

ڊزائنن جي هڪ مڃيل سلسلي جي شروعات سڀ کان پهرين يونانين ۽ اِيٽرسڪن ماڻهن ڪئي، جيڪو اڳتي وڌي ڪلاسيڪي رومي انداز تائين پهتو،&lt;ref&gt;Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&amp;pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.&lt;/ref&gt; پوءِ نشاۃ ثانيه دوران ڪلاسيڪي رومي دور جي ٻيهر بحالي ٿي، ۽ اهو باروڪ دور تائين ارتقا ڪندو رهيو. باسيليڪا جو عيسائي تصور، جيڪو وچئين دور ۾ غالب معمارِي انداز بڻجي ويو، روم ۾ ايجاد ٿيو هو.&lt;ref&gt;[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com&lt;/ref&gt; [[رومانسڪ معمارِي]]، جيڪا تقريباً 800ع کان 1100ع تائين عروج تي رهي، اطالوي معمارِي جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ۽ تخليقي دورن مان هڪ هئي، جڏهن [[پيزا جو جهڪيل مينار]] ۽ ميلان ۾ [[سينٽ امبروجيو جي باسيليڪا]] جهڙا شاهڪار تعمير ٿيا. اها رومي محرابن، رنگين شيشي وارن دريچن ۽ وڪڙيل ٿنڀن جي استعمال لاءِ مشهور هئي. اطالوي رومانسڪ معمارِي جي بنيادي جدت [[والٽ (معمارِي)|والٽ]] هئي، جيڪا ان کان اڳ اولهندي معمارِي ۾ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي.&lt;ref&gt;[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com&lt;/ref&gt;

اطالوي معمارِي [[نشاۃ ثانيه]] دوران نمايان طور ارتقا ڪئي. [[فليپو برونيلليسڪي]] [[فلورينس گرجاگھر|فلورينس جي گرجاگھر]] لاءِ پنهنجي گنبذ وسيلي معمارِي ڊزائن ۾ حصو وڌو، جيڪو انجنيئرنگ جو اهڙو ڪارنامو هو، جيڪو قديم زماني کان پوءِ نه ڏٺو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen J|title=Italian Renaissance Art|url=https://archive.org/details/isbn_2900500289432|last2=Cole|first2=Michael Wayne|publisher=Thames &amp; Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900500289432/page/95 95]–97}}&lt;/ref&gt; 
اطالوي نشاۃ ثانيه واري معمارِي جي مشهور ڪاميابي [[سينٽ پيٽر جي باسيليڪا]] هئي، جنهن کي [[دوناٽو برامانتي]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊزائن ڪيو. [[اندريا پيلاڊيو]] پنهنجي ڊزائن ڪيل ولاز ۽ محلن وسيلي سڄي اولهندي يورپ جي معمارن تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

[[باروڪ معمارِي|باروڪ دور]] شاندار اطالوي معمار پيدا ڪيا. پوئين باروڪ ۽ [[روڪوڪو]] معمارِي جو سڀ کان اصلي ڪم [[ستوپينيجي جو شڪار محل]] آهي.&lt;ref&gt;R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', pg. 443.&lt;/ref&gt; 1752ع ۾، [[لوئيجي وانويتيلي]] [[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] تعمير ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|url=https://archive.org/details/architecturegeom0000hers|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/architecturegeom0000hers/page/119 119]}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي [[نوڪلاسيڪي معمارِي|نوڪلاسيڪي معمارِي تحريڪ]] کان متاثر ٿيو. ولاز، محل، باغ، اندروني سجاوٽ ۽ فن ٻيهر قديم رومي ۽ يوناني موضوعن تي ٻڌل ٿيڻ لڳا.&lt;ref&gt;[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com&lt;/ref&gt;

[[اطالوي فاشزم|فاشسٽ دور]] دوران، نام نهاد &quot;[[نويچينتو تحريڪ]]&quot; عروج تي آئي، جيڪا سامراجي روم جي ٻيهر دريافت تي ٻڌل هئي. [[مارچيلو پياچينتيني]]، جيڪو شهرن جي شهري تبديليءَ جو ذميوار هو، سادي بڻايل نوڪلاسيڪيت جو هڪ روپ جوڙيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=20 August 2017|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

=== بصري فن ===
{{Main|اطالوي فن}}

[[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''[[آخري دعوت (ليونارڊو دا ونچي)|آخري دعوت]]'' (1494–1499)، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[سانتا ماريا ديللي گراتسي، ميلان|سانتا ماريا ديللي گراتسي جو گرجاگھر]]، ميلان]]

اطالوي بصري فنن جي تاريخ [[اولهندي مصوري]] لاءِ اهم آهي. [[رومي فن]] يونان کان متاثر هو ۽ ان کي قديم يوناني مصوريءَ جو وارث سمجهي سگهجي ٿو. رومي مصوريءَ مان رڳو ديواري مصوريون باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=26 July 2013|publisher=art-and-archaeology.com}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ [[ٽرومپ لوئيل]]، ڪاذب منظرڪشي ۽ خالص منظرنگاريءَ جا سڀ کان پهريان مثال شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007|publisher=accd.edu}}&lt;/ref&gt;

اطالوي نشاۃ ثانيه کي مصوريءَ جو [[سونهري دور (استعارو)|سونهري دور]] سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پندرهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين پکڙيل هو ۽ اٽلي کان ٻاهر به وڏو اثر رکندڙ هو. [[مساچچو]]، [[فليپو لپي]]، [[تنتوريتو]]، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]] ۽ [[تيتسيان]] جهڙن فنڪارن [[منظرڪشي (گرافڪ)|منظرڪشي]] جي استعمال ذريعي مصوريءَ کي وڌيڪ بلند سطح تي پهچايو. مائيڪل اينجلو مجسما ساز طور پڻ سرگرم هو؛ سندس ڪمن ۾ ''[[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|ڊيوڊ]]''، ''[[پيتا (مائيڪل اينجلو)|پيتا]]'' ۽ ''[[موسى (مائيڪل اينجلو)|موسى]]'' جهڙا شاهڪار شامل آهن.

پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾، [[اعليٰ نشاۃ ثانيه]] هڪ اندازي فن کي جنم ڏنو، جنهن کي [[مينرزم]] چيو وڃي ٿو. سورهين صديءَ جي شروعات واري فن کي نمايان ڪندڙ متوازن ترتيبن ۽ منظرڪشيءَ ڏانهن عقلي طريقيڪار جي جاءِ تي، مينرسٽ فنڪارن بي ثباتي، بناوٽ ۽ شڪ کي اختيار ڪيو. [[پيئرو ديللا فرانچيسڪا]] جا بي چين نه ٿيندڙ چهرا ۽ اشارا ۽ رافائيل جون پرسڪون مريمون، [[پونتورمو]] جي پريشان اظهار ۽ [[ايل گريڪو]] جي جذباتي شدت سان بدلجي ويون.

[[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''[[وينس جو جنم]]'' (1484–1486)، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[اُففيتسي گيلري]]، فلورينس]]
سترهين صديءَ ۾، [[اطالوي باروڪ]] جي عظيم ترين مصورن ۾ [[ڪاراواجو]]، [[آرتيميسيا جينتيليسڪي]]، [[ڪارلو ساراسيني]] ۽ [[بارتولوميو مانفريدي]] شامل آهن. ارڙهين صديءَ ۾، [[اطالوي روڪوڪو فن|اطالوي روڪوڪو]] بنيادي طور [[ارڙهين صديءَ جو فرانسيسي فن|فرانسيسي]] [[روڪوڪو]] کان متاثر هو. اطالوي نوڪلاسيڪي مجسما سازي، [[انتونيو ڪانووا]] جي عريان مجسمن سان گڏ، تحريڪ جي مثالي رخ تي مرڪوز رهي.

اڻويهين صديءَ ۾، رومانوي مصورن ۾ [[فرانچيسڪو هايز]] ۽ [[فرانچيسڪو پوديستي]] شامل هئا. [[امپريشنزم]] فرانس کان اٽلي ۾ ''[[ماڪيايولي]]'' وسيلي آيو، ۽ [[حقيقت نگاري (فنون)|حقيقت نگاري]] [[جوآڪينو توما]] ۽ [[جيوسيپي پيلليتسا دا وولپيدو]] وسيلي آئي. ويهين صديءَ ۾، [[مستقبل نگاري]] سان گڏ، اٽلي مصوري ۽ مجسما سازيءَ جي ارتقا ۾ ٻيهر هڪ بنيادي ملڪ طور اڀريو. مستقبل نگاريءَ کان پوءِ [[جورجو دي ڪيريڪو]] جون مابعدالطبيعي مصوريون آيون، جن [[سررئيلسٽن]] تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;Gale, Matthew. &quot;Pittura Metafisica&quot;. ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.&lt;/ref&gt;

=== ادب ===
{{Main|اطالوي ادب}}

رسمي لاطيني ادب 240 ق.م. ۾ شروع ٿيو، جڏهن روم ۾ پهريون اسٽيج ڊرامو پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Duckworth, George Eckel. [https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&amp;pg=PA3 ''The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment.''] University of Oklahoma Press, 1994. p. 3. Web. 15 October 2011.&lt;/ref&gt; لاطيني ادب انتهائي اثرائتو هو ۽ اڄ به آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ليکڪ، شاعر، فلسفي ۽ مؤرخ شامل آهن، جهڙوڪ [[پليني دي ايلڊر]]، [[پليني دي ينگر]]، [[ورجل]]، [[هوريس]]، [[پروپرشيس]]، [[اووڊ]] ۽ [[ليوي]]. رومي پنهنجي زباني روايت، شاعري، ڊرامي ۽ قطعات لاءِ مشهور هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|access-date=18 October 2011}}&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ جي شروعات ۾، [[فرانسس آف اسيسي]] پهريون اطالوي شاعر هو، پنهنجي مذهبي گيت ''[[سج جو گيت]]'' سان.&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=31 December 2015|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=لينو پيرتيلي|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&amp;printsec=frontcover|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[دانتي اليگهيئري]]، جنهن جي ڪمن جديد اطالوي ٻوليءَ جي بنياد وجهڻ ۾ مدد ڪئي، [[وچئين دور]] جي عظيم ترين شاعرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس رزمي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]'' [[عالمي ادب]] جي بهترين ڪمن ۾ شمار ٿئي ٿو.]]
تيرهين صديءَ ۾، سسلي ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] جي درٻار ۾، پرووانسال صورتن ۽ موضوعن تي ٻڌل غنائي شاعري مقامي عام ٻوليءَ جي هڪ نفيس صورت ۾ لکي وئي. انهن شاعرن مان هڪ [[جياڪومو دا لينتيني]] هو، جيڪو [[سونٽ]] جي صورت جو موجد هو؛ سڀ کان مشهور ابتدائي سونٽ نگار [[پيٽرارڪ]] هو.&lt;ref&gt;Ernest Hatch Wilkins, ''The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature'' (Rome: Edizioni di Storia e letteratura, 1959), 11–39&lt;/ref&gt;

[[گويڊو گوئينيتسيلي]] ''[[دولچي ستل نووو]]'' جو باني آهي، جيڪا اهڙي شعري مکتب هئي جنهن محبت جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه پاسو شامل ڪيو. محبت جي هن نئين سمجهه، جيڪا نرم انداز ۾ ظاهر ڪئي وئي، فلورينس جي شاعر [[دانتي اليگهيئري]] کي متاثر ڪيو، جنهن جديد اطالوي ٻوليءَ جو بنياد وڌو. دانتي جو ڪم، ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، ادب جي بهترين ڪمن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Bloom&quot;&gt;{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=هيرلڊ بلوم|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration}} See also [[اولهندي ڪينن]] for other &quot;canons&quot; that include the ''Divine Comedy''.&lt;/ref&gt; پيٽرارڪ ۽ [[جيوواني بوڪاچچو]] قديم دور جي ڪمن کي ڳوليو ۽ انهن جي پيروي ڪئي ۽ پنهنجي فني شخصيتن کي سنواريو. پيٽرارڪ پنهنجي نظمن جي مجموعي ''[[اِل ڪانتسونيري]]'' وسيلي شهرت ماڻي. بوڪاچچو جو ''[[دي ڊيڪاميرون]]'' پڻ برابر اثرائتو هو، جيڪو ننڍين ڪهاڻين جو تمام مشهور مجموعو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron.|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=19 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نشاۃ ثانيه جي ليکڪن جي ڪمن ۾ [[نيڪولو ميڪياويلي]] جو ''[[دي پرنس]]'' شامل آهي، جيڪو سياسي سائنس تي هڪ مضمون آهي، جنهن ۾ &quot;اثرائتي حقيقت&quot; کي ڪنهن به مجرد مثالي تصور کان وڌيڪ اهم سمجهيو ويو آهي. [[جيوواني فرانچيسڪو سترپارولا]] ۽ [[جيمباتيستا باسيلي]]، جن بالترتيب ''[[سترپارولا جون مزاحيه راتيون]]'' (1550–55) ۽ ''[[پينتاميرون]]'' (1634) لکيا، يورپ ۾ پري ڪهاڻين جي سڀ کان پهرين معلوم صورتن مان ڪجهه ڇاپيون.&lt;ref&gt;Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, p. 38; Bottigheimer 2012a, 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, 599.; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=آئيونا اوپي|author-link2=پيٽر اوپي}} See p. 20. The claim for earliest fairy-tale is still debated, see for example Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski examines [[ايگبرٽ آف ليئج]]'s Latin beast poem ''Fecunda natis'' (''The Richly Laden Ship'', c. 1022/24), the earliest known version of &quot;[[ننڍڙي ڳاڙهي ٽوپي]]&quot;. Further info: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 July 2007.&lt;/ref&gt; باروڪ دور [[گليليو]] جي صاف سائنسي نثر کي جنم ڏنو. سترهين صديءَ ۾، [[آرڪيڊيا اڪيڊمي|آرڪيڊين]] شاعريءَ ۾ سادگي ۽ ڪلاسيڪي ضبط بحال ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &amp;#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds &amp; Arcadian Landscape &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com|accessdate=19 November 2025}}&lt;/ref&gt;

اطالوي ليکڪن اڻويهين صديءَ ۾ رومانويت کي اختيار ڪيو؛ اها [[ريزورجيمنتو]] جي خيالن سان هم وقت هئي، اها تحريڪ جنهن اطالوي اتحاد آندو. اتحاد جي خبر [[ويتوريو الفيري]]، [[اوگو فوسڪولو]] ۽ [[جياڪومو ليوپاردي]] جهڙن شاعرن اڳواٽ ڏني. اهم اطالوي رومانوي ليکڪ [[اليساندرو مانزوني]] جا ڪم، پنهنجي حب الوطنيءَ واري پيغام ۽ جديد، متحد اطالوي ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪوششن سبب، اطالوي اتحاد جي علامت آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 May 2023|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

[[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو باني]]
اڻويهين صديءَ جي آخر ۾، ''[[ويرزمو (ادب)|ويرزمو]]'' نالي هڪ ادبي تحريڪ، جنهن حقيقت نگاريءَ کي ساراهيو، اطالوي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ايميليو سالگاري]]، جيڪو ايڪشن-ايڊوينچر [[سواش بڪلر]]ن جو ليکڪ ۽ سائنس فڪشن جو اڳواڻ هو، پنهنجي ''[[ساندوڪان]]'' سلسلو شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654}}&lt;/ref&gt; 1883ع ۾، [[ڪارلو ڪولودي]] ''[[پنوڪيو جون مهمون]]'' شايع ڪيو، جيڪو ڪنهن اطالوي ليکڪ جو سڀ کان مشهور ٻارن جو ڪلاسيڪي ڪتاب بڻيو ۽ دنيا جي [[ترجمن جي تعداد موجب ادبي ڪمن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ترجمو ٿيل]] غير مذهبي ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;Giovanni Gasparini. ''La corsa di Pinocchio''. Milano, Vita e Pensiero, 1997. p. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}&lt;/ref&gt; [[مستقبل نگاري]] نالي تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ادب تي اثر انداز ٿي. [[فليپو توماسو مارينيتي]] ''[[مستقبل نگاري جو منشور]]'' لکيو ۽ اهڙي ٻولي ۽ استعارن جي استعمال جو مطالبو ڪيو، جيڪي مشيني دور جي رفتار، تحرڪ ۽ تشدد کي عظمت ڏين.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted.|location=dsdLondon}}&lt;/ref&gt;

جديد ادبي شخصيتن ۾ [[گابريئلي دانونتسيو]]، قوم پرست شاعر [[جيوسوئي ڪارڊوچچي]]، 1906ع جو نوبل انعام ماڻيندڙ، حقيقت نگار ليکڪا [[گرازيا ديليدا]]، 1926ع جي انعام يافته، جديد ٿيٽر ليکڪ [[لوئيجي پيرانديللو]]، 1936ع ۾، ننڍين ڪهاڻين جو ليکڪ [[ايتالو ڪالوينو]]، 1960ع ۾، شاعر [[سالوواتوري ڪوازيمودو]]، 1959ع ۾، ۽ [[يوجينيو مونتالي]]، 1975ع ۾، [[امبرتو ايڪو]]، 1980ع ۾، ۽ طنز نگار ۽ ٿيٽر ليکڪ [[داريو فو]]، 1997ع ۾، شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=29 May 2011|access-date=30 May 2011|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;

=== فلسفو ===
{{Main|اطالوي فلسفو}}

اطالوي فلسفي [[اولهندي فلسفو|اولهندي فلسفي]] تي اثر وڌو، جنهن جي شروعات يونانين ۽ رومن کان ٿي، ۽ پوءِ نشاۃ ثانيه جي انسان دوستي، [[روشن خيالي جو دور]] ۽ [[جديد فلسفو]] تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Garin&quot;&gt;{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5}}&lt;/ref&gt; اٽلي ۾ باضابطه فلسفو [[فيثاغورث]] متعارف ڪرايو، جيڪو [[ڪروتوني]] ۾ اطالوي فلسفي جي مکتب جو باني هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|year=1972|url=https://archive.org/details/alf.alfbk.4663.930.her|publisher=Penguin Classics|page=226}}&lt;/ref&gt; يوناني دور جي اطالوي فلسفين ۾ [[زينوفينس]]، [[پارمينيدس]] ۽ [[زينو آف ايليا|زينو]] شامل آهن. رومي فلسفين ۾ [[سيسرو]]، [[لوڪريتيوس]]، [[سينيڪا دي ينگر]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ايپيڪتيتس]]، [[مارڪس اوريليئس]] ۽ [[آگسٽين آف هيپو]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Garin&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيءَ جي رخ ۾: [[ٿامس اڪوئناس|اڪوئناس]]، ديني عالم؛&lt;ref&gt;{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=20 January 2020|website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[جورڊانو برونو|برونو]]، [[ڪائناتيات دان]]؛&lt;ref&gt;Gatti, Hilary. ''Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power''. Cornell University Press, 2002, 1. {{ISBN|0-8014-8785-4}}.&lt;/ref&gt; [[چيزاري بيڪاريا|بيڪاريا]]، [[جرم شناس]]؛&lt;ref name=&quot;Hostettler-2011&quot;&gt;{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/160 160]}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ماريا مونٽيسوري|مونٽيسوري]]، [[مونٽيسوري تعليم]] واري&lt;ref name=&quot;Montessori&quot;&gt;{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society}}&lt;/ref&gt;]]
اطالوي وچئين دور جو فلسفو بنيادي طور عيسائي هو، ۽ ان ۾ [[ٿامس اڪوئناس]] جهڙا ديني عالم شامل هئا، جيڪو [[فطري الٰهيات]] جو ڪلاسيڪي حامي هو، جنهن [[ارسطوي فلسفو]] عيسائيت ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=13 September 2013|access-date=18 December 2013|website=The Dartmouth Apologia}}&lt;/ref&gt; نشاۃ ثانيه جي فلسفين ۾ شامل آهن: [[جورڊانو برونو]]، اولهه جي هڪ اهم سائنسي شخصيت؛ [[مارسيليو فيچينو]]، انسان دوست فلسفي؛ ۽ [[نيڪولو ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو هڪ باني. ميڪياويلي جو سڀ کان مشهور ڪم ''[[دي پرنس]]'' آهي، جنهن جو سياسي فڪر ۾ حصو سياسي [[مثاليت پسندي]] ۽ [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] جي وچ ۾ بنيادي وڇوڙو آهي.&lt;ref&gt;Moschovitis Group Inc, Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris, ''Philosophers and religious leaders'', (The Oryx Press, 1999), 117.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=23 January 2013|access-date=12 December 2017|website=International World History Project}}&lt;/ref&gt; [[پادووا]]، [[بولونيا]] ۽ [[نيپلز]] جهڙا يونيورسٽي شهر علم ۽ تحقيق جا مرڪز رهيا، جن ۾ [[جيامباتيستا ويڪو]] جهڙا فلسفي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;maritain.nd.edu&quot;&gt;{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=25 May 2017|access-date=12 December 2017|website=maritain.nd.edu}}&lt;/ref&gt; [[چيزاري بيڪاريا]] روشن خياليءَ جي اهم شخصيت ۽ [[ڪلاسيڪي مکتب (جرم شناسي)|ڪلاسيڪي فوجداري نظريي]] ۽ [[سزا شناسي]] جو پيءُ هو.&lt;ref name=&quot;Hostettler-2011&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

اٽلي ۾ 1800ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مشهور فلسفيانه تحريڪ هئي، جنهن ۾ [[مثاليت پسندي]]، [[حسيت]] ۽ [[تجربيت]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;maritain.nd.edu&quot;&gt;&lt;/ref&gt; اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٻيون تحريڪون پڻ مقبول ٿيون، جهڙوڪ [[وجودي الٰهيات]]،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|url=https://archive.org/details/sim_history-of-education-quarterly_1964-12_4_4/page/232|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567}}&lt;/ref&gt; [[اٽلي ۾ انارڪزم|انارڪزم]]، ڪميونزم، سوشلزم، مستقبل نگاري، فاشزم ۽ عيسائي جمهوريت.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892 |url=https://archive.org/details/italiananarchism0000unse|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113}}&lt;/ref&gt; [[انتونيو گرامشي]] ڪميونسٽ نظريي اندر اڃا تائين لاڳاپيل فلسفي آهي، جنهن کي [[ثقافتي بالادستي]] جو نظريو ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. اطالوي فلسفين غير مارڪسي [[لبرل سوشلزم]] واري فلسفي جي ترقيءَ ۾ اثر وڌو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، کاٻي ڌر جي ڪارڪنن [[اختيار مخالف]] مزدور نواز نظرين کي اختيار ڪيو، جيڪي [[خودمختيار تحريڪ]] ۽ [[ورڪرزم]] جي نالي سان مشهور ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale |last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5}}&lt;/ref&gt;

[[اطالوي فيمينسٽن]] ۾ [[سيبيلا اليرامو]]، [[الائدي گوالبيرتا بيڪاري]] ۽ [[آنا ماريا موتسوني]] شامل آهن، ۽ پروٽو-فيمينسٽ فلسفن کي اڳ ۾ ئي اطالوي ليکڪن ڇُهيو هو. اطالوي تعليمدان [[ماريا مونٽيسوري]] [[مونٽيسوري تعليم|اهڙو تعليمي فلسفو]] پيدا ڪيو، جيڪو سندس نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Montessori&quot;&gt;&lt;/ref&gt; [[جيوسيپي پيانو]] تجزياتي فلسفي ۽ رياضيات جي جديد فلسفي جو باني هو. تجزياتي فلسفين ۾ [[ڪارلو پينڪو]]، [[گلوريا اوريجي]]، [[پيئرئنا گاراواسو]] ۽ [[لوچانو فلوريدي]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Garin&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== ٿيٽر ===
{{Main|اٽلي جو ٿيٽر}}

[[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|[[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] جو ٽولو [[آئي جيلوسي]] پرفارم ڪندي، [[هيرونيمس فرانڪن اول]] جو ڪم، {{circa|1590}}]]

اطالوي ٿيٽر وچئين دور ۾ وجود ۾ آيو، جنهن جا اڳوڻا بنياد ڏکڻ اٽليءَ جي قديم يوناني ڪالونين ([[ميگنا گريشيا]])،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=27 July 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; گڏوگڏ [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] جي ٿيٽر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=28 July 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; ۽ [[قديم روم جو ٿيٽر]] تائين پهچن ٿا. ٻه مکيه رستا هئا، جن وسيلي ٿيٽر ترقي ڪئي. پهريون، ڪيٿولڪ مذهبي عبادتن جي ڊرامائي صورت، ۽ ٻيو، تماشي جي بت پرست صورتن مان ٺهيل هو، جهڙوڪ شهري ميلن لاءِ اسٽيجنگ، درٻاري مسخرن جون تياريون، ۽ [[ٽروباڊور]]ن جا گيت.&lt;ref&gt;Of this second line, Dario Fo speaks of a true alternative culture to the official one: although widespread as an idea, some scholars such as {{Ill|Giovanni Antonucci|it}} do not agree in considering it as such. In this regard, see {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=[https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto/page/n9 10]–14|language=it}}&lt;/ref&gt; نشاۃ ثانيه واري ٿيٽر جديد ٿيٽر جي شروعات ڪئي. قديم ٿيٽري متن ترجمو ڪيا ويا ۽ درٻارن ۾ اسٽيج ڪيا ويا، ۽ پوءِ عوامي ٿيٽرن ڏانهن منتقل ٿيا. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، [[فيرارا]] ۽ روم جا شهر ٿيٽر جي ٻيهر دريافت ۽ تجديد لاءِ اهم هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ تائين، [[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] [[بداهتي ٿيٽر]] جي هڪ صورت هئي، ۽ اڄ به پيش ڪئي وڃي ٿي. اداڪارن جا گهمندڙ ٽولا کليل هنڌن تي اسٽيج لڳائيندا هئا ۽ [[جگلنگ]]، [[اڪروبيٽڪس]] ۽ مزاحيه ڊرامن جي صورت ۾ وندر فراهم ڪندا هئا. ڊراما لکيل ڊرامائي متن مان پيدا نه ٿيندا هئا، پر ''[[لاتسي]]'' نالي منظرنامن مان، جيڪي اهڙا آزاد ڍانچا هئا، جن جي چوڌاري اداڪار بداهت ڪندا هئا. ''ڪوميڊيا'' جا ڪردار عام طور تي مقرر سماجي قسمن ۽ روايتي ڪردارن جي نمائندگي ڪندا هئا، جن مان هر هڪ جو پنهنجو جدا [[ڪوميڊيا ديل آرٽي جا لباس|لباس]] هوندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1}}&lt;/ref&gt; ڪوميڊيا ديل آرٽي جي پهرين رڪارڊ ٿيل پرفارمنسون 1551ع جي شروعات ۾ روم مان مليون.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&amp;q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82}}&lt;/ref&gt; عورتن جا ڪردار عورتن ئي ادا ڪيا، جن جو دستاويزي ثبوت 1560ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملي ٿو، جنهن ڪري اهي قديم دور کان پوءِ يورپ جون پهريون ڄاتل پيشاور اداڪارائون بڻيون. [[لوڪريتسيا دي سينا]]، جنهن جو نالو 1564ع جي هڪ معاهدي ۾ آيو آهي، نالي سان سڃاتل پهرين اطالوي اداڪاره سڏبي آهي، جڏهن ته [[ونچينزا آرماني]] ۽ [[باربرا فلامينيا]] پهريون [[پريما ڊونا]]ون هيون.&lt;ref&gt;Giacomo Oreglia (2002). Commedia dell'arte. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.&lt;/ref&gt;

بيلٽ نشاۃ ثانيه دوران اٽليءَ ۾ پيدا ٿيو، درٻاري نمائش ۽ شان و شوڪت جي واڌ ويجهه طور.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=9 February 2008|website=michaelminn.net}}&lt;/ref&gt;

=== موسيقي ===
{{Main|اٽلي جي موسيقي}}

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Old violin.jpg
| width1            = 106
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Pianoforte Verticale.jpg
| width2            = 197
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ وائلن ۽ پيانو شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erlich&quot;/&gt;
}}

[[اطالوي لوڪ موسيقي|لوڪ]] کان [[يورپي ڪلاسيڪي موسيقي|ڪلاسيڪي]] تائين، موسيقي اطالوي ثقافت جو اندروني حصو آهي. ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ پيانو ۽ وائلن شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا،&lt;ref name=&quot;Erlich&quot;&gt;{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|url=https://archive.org/details/pianohistory0000ehrl|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe}} Accessed 5 September 2015.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترين موجوده صورتن، جهڙوڪ [[سمفني]]، ڪنسرٽو ۽ [[سوناتا]]، جون پاڙون سورهين ۽ سترهين صديءَ جي اطالوي موسيقيءَ جي نون تجربن تائين پهچن ٿيون.

اٽلي جي سڀ کان مشهور موسيقارن ۾ نشاۃ ثانيه جا [[جيوواني پيئرلوئيجي دا پالسترينا|پالسترينا]]، [[مونتيوردي]] ۽ [[ڪارلو جيسوالدو|جيسوالدو]]؛ [[باروڪ موسيقي|باروڪ]] جا [[دومينيڪو اسڪارلاتي|اسڪارلاتي]] ۽ [[ويوالدي]]؛ ڪلاسيڪي جا [[پاگانيني]] ۽ [[روسيني]]؛ ۽ رومانوي دور جا [[ويردي]] ۽ [[پوچيني]] شامل آهن. اٽلي ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي مضبوط حيثيت آهي، جنهن جو ثبوت ان جي اوپيرا گهرن، جهڙوڪ لا اسڪالا، ۽ پيانو نواز [[مائوريتسيو پوليني]] ۽ ٽينر [[لوچانو پاواروتي]] جهڙن فنڪارن جي شهرت مان ملي ٿو. اٽلي اوپيرا جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kimbell, David R.B.-1994&quot;&gt;{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=20 December 2009}}&lt;/ref&gt; [[اطالوي اوپيرا]] بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو سترهين صديءَ ۾ قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Kimbell, David R.B.-1994&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ، [[جاز]] اٽلي ۾ مضبوط جڳهه حاصل ڪئي، ۽ فاشسٽن جي غير ملڪي مخالف پاليسين باوجود مقبول رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي [[پروگريسيو راڪ]] ۽ پاپ تحريڪن ۾ اٽلي جي نمائندگي [[پريمياتا فورنيريا مارڪوني|پي ايف ايم]]، [[بانڪو دل موتوو سوڪورسو]]، [[لي اورمي]]، [[گوبلن (بينڊ)|گوبلن]] ۽ [[پوھ (بينڊ)|پوھ]] جهڙن بينڊن ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&amp;q=keller%20catalano%20and%20colicci&amp;pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=25 September 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625}}&lt;/ref&gt; ساڳئي دور ۾ [[اٽلي جو سئنيما|اطالوي سئنيما]] ۾ تنوع آيو، ۽ [[چينيچتا]] جي فلمن ۾ [[اينيو موريڪوني]] سميت موسيقارن جا پيچيده موسيقيائي اسکور شامل هئا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، [[اطالوي هپ هاپ]] مان اڀرندڙ پهريون ستارو ڳائڻو [[جووانوتي]] هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=3 October 2012|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=3 January 2022|access-date=24 February 2014|work=The New York Times}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; اطالوي ميٽل بينڊن ۾ [[ريپسوڊي آف فائر]]، [[لاڪونا ڪوئل]]، [[ايلون ڪنگ (بينڊ)|ايلون ڪنگ]]، [[فارگوٽن ٽومب]] ۽ [[فليش گاڊ اپوڪليپس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1= Garry|author-link1= MusicMight|title= A–Z of Power Metal|series= Rockdetector Series|year= 2003|publisher= Cherry Red Books|isbn= 978-1-901447-13-2}}&lt;/ref&gt;

اٽلي [[ڊسڪو]] ۽ [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي ترقيءَ ۾ حصو وڌو، جنهن ۾ [[اٽالو ڊسڪو]]، جيڪو پنهنجي مستقبل پسند آواز ۽ سنٿيسائيزرن ۽ ڊرم مشينن جي نمايان استعمال لاءِ مشهور آهي، اليڪٽرانڪ ڊانس جي سڀ کان پهرين صنفن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=1 September 2008|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=14 July 2012|work=The Guardian|location=London}}&lt;/ref&gt; [[جورجو مورودر]] جهڙا پروڊيوسر، جنهن ٽي اڪيڊمي اوارڊ ۽ چار گولڊن گلوب کٽيا، اليڪٽرانڪ ڊانس موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اثرائتا رهيا.&lt;ref&gt;&quot;This record was a collaboration between Philip Oakey, the big-voiced lead singer of the techno-pop band the Human League, and Giorgio Moroder, the Italian-born father of disco who spent the '80s writing synth-based pop and film music.&quot; {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey &amp; Giorgio Moroder: Overview|url={{AllMusic|class=album|id=r59464|pure_url=yes}}|access-date=21 December 2009|publisher=[[آل ميوزڪ]]}}&lt;/ref&gt; اطالوي پاپ جي نمائندگي هر سال [[سانريمو ميوزڪ فيسٽيول]] وسيلي ٿئي ٿي، جنهن [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ]] لاءِ الهام طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=27 February 2007|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=18 August 2011|publisher=esctoday.com}}&lt;/ref&gt; [[جيگليولا چينڪويتي]]، [[توتو ڪوتونيو]] ۽ [[مونياسڪن]] بالترتيب [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1964|1964ع]]، [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1990|1990ع]] ۽ [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 2021|2021ع]] ۾ يوروويزن کٽيو. [[دومينيڪو مودونيو]]، [[مينا (اطالوي ڳائڻي)|مينا]]، [[اندريا بوچيلي]]، [[رافائيلا ڪارا]]، [[اِل وولو]]، [[ال بانو]]، [[توتو ڪوتونيو]]، [[نيڪ]]، [[امبرتو توتسي]]، [[جورجيا (ڳائڻي)|جورجيا]]، گريمي کٽيندڙ [[لائورا پائوسيني]]، [[ايروس رامازوتي]]، [[تيتسيانو فيرو]]، مونياسڪن ۽ ٻين ڳائڻن عالمي شهرت ماڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=29 August 2023|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=5 June 2024|publisher=socialboost.it|language=it}}&lt;/ref&gt;

=== فيشن ۽ ڊزائن ===
{{Main|اطالوي فيشن|اطالوي ڊزائن}}

[[File:Prada milano.JPG|thumb|ميلان ۾ [[گاليريا ويتوريو ايمانوئلي ٻيون]] ۾ [[پرادا]] جو دڪان]]

اطالوي فيشن جي ڊگهي روايت آهي. [[گلوبل لئنگئيج مانيٽر]] جي ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013ع) ۾ روم کي ڇهين ۽ ميلان کي ٻارهين نمبر تي رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=22 February 2014|access-date=25 February 2014|publisher=Languagemonitor.com}}&lt;/ref&gt; اهم اطالوي فيشن ليبلز — جهڙوڪ [[گوچي]]، [[ارماني]]، [[پرادا]]، [[ورساچي]]، [[ويلنٽينو ايس پي اي|ويلنٽينو]]، [[ڊولچي اينڊ گبانا]] — دنيا جي بهترين فيشن گهرن ۾ شامل آهن. [[بلغاري]]، [[دامياني (زيورن جي ڪمپني)|دامياني]] ۽ [[بوچيلاتي]] جهڙا زيورن جا ادارا اٽلي ۾ قائم ٿيا. فيشن رسالو ''[[ووگ اٽاليا]]'' دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معزز فيشن رسالن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=28 October 2020|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue}}&lt;/ref&gt;

اٽلي ڊزائن جي ميدان ۾ نمايان آهي، خاص طور تي اندروني، معمارِي، صنعتي ۽ شهري ڊزائن ۾.&lt;ref&gt;Miller (2005) p. 486&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Insight Guides (2004) p. 220&lt;/ref&gt; ميلان ۽ تورين ملڪ ۾ معمارِي ۽ صنعتي ڊزائن جا اڳواڻ آهن. ميلان شهر [[فيرا ميلانو]] جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪا يورپ جي سڀ کان وڏي ڊزائن نمائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=6 December 2010|access-date=3 January 2010|publisher=Wiley}}&lt;/ref&gt; ميلان ڊزائن ۽ معمارِي سان لاڳاپيل اهم واقعن ۽ هنڌن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ ''Fuori Salone'' ۽ [[ميلان فرنيچر فيئر]]، ۽ اهو [[برونو موناري]]، [[لوچيو فونتانا]]، [[اينريڪو ڪاستيلاني]] ۽ [[پيئرو مانزوني]] جهڙن ڊزائنرن جو گهر رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=10 January 2010|access-date=3 January 2010|website=Frieze}}&lt;/ref&gt;

=== سئنيما ===
{{Main|اٽلي جو سئنيما}}

اطالوي سئنيما [[لوميئر ڀائرن]] طرفان حرڪتي تصويرن جون نمائشون متعارف ڪرائڻ کان ٿوري ئي پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=20 March 2018|access-date=1 January 2022|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=21 March 2018|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; پهريون اطالوي ڊائريڪٽر [[ويتوريو ڪالچينا]] آهي، جنهن 1896ع ۾ [[پوپ ليو تيرهون]] کي فلمبند ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; 1914ع جي ''[[ڪابيريا]]'' سڀ کان مشهور اطالوي [[خاموش فلم]] آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=[[تريڪاني]]|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La &quot;storia&quot; senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}&lt;/ref&gt; يورپ جي سڀ کان پراڻي [[اونگارڊ]] سئنيما تحريڪ، [[اطالوي مستقبل نگاري (سئنيما)|اطالوي مستقبل نگاري]]، 1910ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 September 2017|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=13 November 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;
[[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[فيديريڪو فيليني]]، جيڪو ويهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي عزت ماڻيندڙ فلمسازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web|date=20 January 2022|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=10 September 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;]]

1920ع واري ڏهاڪي ۾ زوال کان پوءِ، صنعت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[آواز واري فلم|آواز]] جي اچڻ سان ٻيهر متحرڪ ٿي. هڪ مشهور اطالوي صنف، ''[[تيليفوني بيانڪي]]''، دلڪش پس منظرن واريون مزاحيه فلمون هيون.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.&lt;/ref&gt; ''[[ڪاليگرافزمو]]''، ''تيليفوني بيانڪي''-آمريڪي انداز جي مزاحيه فلمن جي تيز ابتڙ هو؛ اهو وڌيڪ فني، تمام گهڻو رسمي، پيچيدگيءَ ۾ اظهار ڀريو، ۽ بنيادي طور معاصر ادبي مواد سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}&lt;/ref&gt; سئنيما کي موسوليني استعمال ڪيو، جنهن روم جي مشهور [[چينيچتا|چينيچتا اسٽوڊيو]] قائم ڪيو، [[فاشسٽ پروپيگنڊا]] جي پيداوار لاءِ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=31 July 2010|access-date=30 October 2010|publisher=Ccat.sas.upenn.edu}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، اطالوي فلم کي وسيع سڃاڻپ ملي ۽ اها برآمد ڪئي وئي، تان جو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ فني زوال آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; [[اطالوي فلم ڊائريڪٽرن جي فهرست|اطالوي فلم ڊائريڪٽرن]] ۾ [[فيديريڪو فيليني]]، [[سرجيو ليئوني]]، [[پيئر پاولو پاسوليني]]، [[دوچو تيساري]]، [[لوڪينو ويسڪونتي]]، [[ويتوريو دي سيڪا]]، [[مائيڪل اينجلو انتونيوني]] ۽ [[روبيرتو روسيلليني]] شامل آهن، جن کي هر دور جي عظيم ترين ڊائريڪٽرن مان مڃيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319%2FREVIEWS08%2F903190306%2F1023|archive-date=27 February 2009|access-date=8 September 2011|work=Chicago Sun-Times}}; {{Cite web|date=7 July 2002|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=11 December 2015|access-date=21 February 2017|website=MovieMaker Magazine}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[اطالوي نيو ريئلزم]] جو عروج هو، جيڪو جنگ کان پوءِ واري اٽليءَ جي خراب حالت کي ظاهر ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=18 September 2011|access-date=7 September 2011|publisher=Criterion.com}}&lt;/ref&gt;

1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيئن ملڪ وڌيڪ امير ٿيو، نيو ريئلزم جي هڪ صورت، جيڪا گلابي نيو ريئلزم طور مشهور هئي، ان جي جاءِ ورتي، ۽ ''[[ڪوميڊيا آل اطاليانا]]'' صنف ۽ ٻيون [[فلم صنف]]ون، جهڙوڪ [[سورڊ اينڊ سينڊل]] ۽ [[اسپيگيٽي ويسٽرن]]، 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; [[صوفيا لورين]] جهڙين اداڪارائن عالمي شهرت حاصل ڪئي. شهوت انگيز اطالوي ٿرلر، يا ''[[جئلي]]''، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[داريو ارجينتو]] جهڙن ڊائريڪٽرن ٺاهيا، خوفناڪ فلمن تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=http://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; تازو دور ۾، اطالوي منظر کي رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڌيان مليو آهي، جهڙوڪ ''[[لائف از بيوٽيفل]]''، ''[[سئنيما پيراڊيسو]]'' ۽ ''[[اِل پوستينو: دي پوسٽمين]]'' جهڙين فلمن سان.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 May 2013|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=1 January 2022|work=Stanze di Cinema|language=it}}&lt;/ref&gt;


چينيچتا اسٽوڊيو يورپ ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جي سڀ کان وڏي سهولت آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 December 2021|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=10 September 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; جتي ڪيتريون ئي عالمي باڪس آفيس ڪامياب فلمون فلمبند ٿيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، اتي ٺاهيل عالمي پيداوارن جي انگ سبب روم کي &quot;[[ٽائبر تي هالي ووڊ]]&quot; سڏيو ويو. ان جي احاطي تي 3,000 کان وڌيڪ پيداوارون ٺهيون، جن مان 90 کي [[اڪيڊمي اوارڊ]] لاءِ نامزدگي ملي، ۽ 47 ڪاميابيون حاصل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13}}&lt;/ref&gt; اٽلي [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ اوارڊ ماڻيندڙ ملڪ آهي، جنهن 14 ڪاميابيون، 3 [[اعزازی اڪيڊمي اوارڊ|خاص اوارڊ]] ۽ 31 [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ ڏانهن اطالوي موڪلن جي فهرست|نامزدگيون]] حاصل ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=26 October 2021|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; 2016ع مطابق، اطالوي فلمن 12 پام دُور،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 May 2014|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; 11 [[گولڊن لائن]]،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=28 August 2018|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; ۽ 7 [[گولڊن بيئر]] کٽيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=1 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;

=== کاڌ خوراڪ ===
{{Main|اطالوي کاڌ خوراڪ|اطالوي کاڌي جو ڍانچو|اطالوي کاڌن ۽ مشروبن جي فهرست}}

[[File:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|[[اطالوي شراب]] ۽ ''[[سالومي]]'']]

[[اطالوي کاڌ خوراڪ]] تي [[اِيٽرسڪن تهذيب|اِيٽرسڪن]]، [[قديم يوناني کاڌ خوراڪ|قديم يوناني]]، [[قديم رومي کاڌ خوراڪ|قديم رومي]]، [[بازنطيني کاڌ خوراڪ|بازنطيني]]، [[عربي کاڌ خوراڪ|عربي]] ۽ [[يهودي کاڌ خوراڪ|يهودي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=5 April 2023|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=25 February 2024|website=italian-cuisine.org}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Inmamaskitchen.com}}&lt;/ref&gt; [[نئين دنيا]] جي دريافت سان اهم تبديليون آيون، جن ۾ آلو، ٽماٽا ۽ مڪئي جهڙيون شيون ارڙهين صديءَ کان بنيادي جز بڻجي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=27 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Epicurean.com}}; Del Conte, 11–21.&lt;/ref&gt; [[بحيرۂ روم واري غذا]] اطالوي کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي، جيڪا [[پاستا]]، مڇي، ميون ۽ ڀاڄين سان مالا مال آهي ۽ پنهنجي سادگي ۽ قسمين قسمين هئڻ ڪري سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ ڪيترن کاڌن ۾ رڳو چار کان اٺ جز هوندا آهن.&lt;ref&gt;The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, 1997 ed.&lt;/ref&gt; اطالوي کاڌ خوراڪ پنهنجي علائقائي تنوع،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=24 April 2010|date=2 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=16 July 2010|author=Related Articles|url-status=live}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes &amp; Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=24 April 2010|publisher=Indigoguide.com}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Rusticocooking.com}}&lt;/ref&gt; ذائقي جي گهڻائي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور کاڌن مان هڪ هئڻ ڪري نمايان آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=6 January 2013|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=29 June 2013|access-date=14 October 2013|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; جنهن جو ٻاهرين ملڪن تي به مضبوط اثر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2 March 2007|title=American Food, Cuisine|url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=18 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Sallybernstein.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=20 May 2013|access-date=31 August 2013|publisher=[[هئرس انسائيٽس اينڊ اينالٽڪس|هئرس انٽرايڪٽو]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=26 March 2013|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=10 December 2022|access-date=31 August 2013|work=[[فنانشل ٽائيمز]]|location=London}}&lt;/ref&gt;

اطالوي کاڌ خوراڪ روايتي شين تي گهڻو ڀاڙي ٿي؛ ملڪ وٽ [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|يورپي يونين جي قانون]] هيٺ محفوظ ڪيل روايتي خاصيتن جو وڏو تعداد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=29 March 2014|access-date=5 September 2013|publisher=[[بورڊ بيا]]}}&lt;/ref&gt; اٽلي ۾ 395 [[ميشلن اسٽار]] رکندڙ ريسٽورنٽ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=20 November 2024}}&lt;/ref&gt; [[اطالوي چيزن جي فهرست|چيز]]، [[سالومي|ٿڌا گوشت]] ۽ [[اطالوي شراب|شراب]] اطالوي کاڌ خوراڪ جا مرڪزي جز آهن، جن سان علائقائي صورتون ۽ [[محفوظ اصل جو نالو]] يا [[محفوظ جاگرافيائي اشارو]] جا ليبل لاڳاپيل آهن؛ ان سان گڏ [[پيزا]] ۽ ڪافي پڻ کاڌي پيتي واري ثقافت جو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=30 September 2009|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=10 October 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}&lt;/ref&gt; مٺا کاڌا مقامي ذائقن، جهڙوڪ ترش ميون، پسته ۽ بادام، کي [[ماسڪارپوني]] ۽ [[ريڪوٽا]] جهڙن مٺن چيزن يا ڪوڪو، وينلا ۽ دارچيني جهڙن غير ملڪي ذائقن سان ملائڻ جي ڊگهي روايت رکن ٿا. [[جيلاتو]]،&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=13 October 2012|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=16 October 2013|access-date=5 September 2013|work=[[ٽائيمز ڪالونسٽ]]}}&lt;/ref&gt; [[تيراميسو]]،&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=23 August 2013|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=29 August 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪاساتا]] اطالوي مٺن کاڌن جا سڀ کان مشهور مثال آهن.

[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو]] بحيرۂ روم واري علائقي لاءِ خاص آهي ۽ اتر، وچ ۽ اوڀر يورپي کاڌي جي ڍانچن کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به اڪثر ناشتي (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#ناشتو (ڪولازيوني)|ڪولازيوني]]'')، منجهند جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند جي ماني (پرانزو)|پرانزو]]'') ۽ رات جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#رات جي ماني (چينا)|چينا]]'') تي مشتمل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&amp;idvert=62|access-date=12 November 2021|language=it|archive-date=12 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&amp;idvert=62|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ناشتي تي گهڻو گهٽ زور ڏنو ويندو آهي، جيڪو اڪثر ڇڏيو ويندو آهي يا غير بحيرۂ روم اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪن حصن تي مشتمل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=29 March 2016|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=12 November 2021|language=it}}&lt;/ref&gt; صبح دير سان ۽ منجهند کان پوءِ هلڪا کاڌا، جن کي ''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند کان پوءِ هلڪو کاڌو (ميريندا)|ميريندا]]'' ({{Plural form}}: ''ميريندي'') چيو وڃي ٿو، اڪثر شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 August 2021|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=12 November 2021|language=it}}&lt;/ref&gt;

=== راند ===
{{Main|اٽلي ۾ راند}}

[[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|2012ع ۾ [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|''آتسوري'']]. [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] اٽلي ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.]]

سڀ کان مشهور راند [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=10 March 2014|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=12 June 2015|publisher=BBC News}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|url=https://archive.org/details/managingfootball0000unse|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/managingfootball0000unse/page/285 285]}}&lt;/ref&gt; اٽلي جي [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|ٽيم]] سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار [[فيفا ورلڊ ڪپ|ورلڊ ڪپ]] ڪاميابيون ([[1934 فيفا ورلڊ ڪپ|1934]]، [[1938 فيفا ورلڊ ڪپ|1938]]، [[1982 فيفا ورلڊ ڪپ|1982]] ۽ [[2006 فيفا ورلڊ ڪپ|2006]]) ۽ ٻه [[يوئيفا يورو]] ڪاميابيون ([[يوئيفا يورو 1968|1968]] ۽ [[يوئيفا يورو 2020|2020]]) حاصل ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=25 January 2011|access-date=8 January 2011|publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; اطالوي ڪلبن 48 وڏيون يورپي ٽرافيون کٽيون آهن، جنهن ڪري اٽلي اسپين کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان ڪامياب ملڪ بڻجي ٿو. اٽلي جي مٿئين ليگ [[سيري آ]] آهي، جنهن کي دنيا ڀر ۾ لکين مداح ڏسن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ٻيون مشهور ٽيم واريون رانديون باسڪيٽ بال، والي بال ۽ رگبي آهن.&lt;ref name=&quot;sportface&quot;&gt;{{Cite web|date=15 March 2021|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اٽلي جون مردن ۽ عورتن جون قومي والي بال ٽيمون اڪثر دنيا جي بهترين ٽيمن ۾ شامل ٿين ٿيون. [[اٽلي مردن جي قومي والي بال ٽيم|مردن جي ٽيم]] لڳاتار ٽي [[ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپون]] کٽيون (1990ع، 1994ع ۽ 1998ع ۾). [[اٽلي مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم|اٽلي مردن جي باسڪيٽ بال ٽيم]] جا بهترين نتيجا [[يورو باسڪيٽ 1983]] ۽ [[يورو باسڪيٽ 1999|1999ع]] ۾ سونا تمغا، ۽ [[2004ع گرمائين اولمپڪس ۾ باسڪيٽ بال|2004ع اولمپڪس]] ۾ چاندي جو تمغو هئا. [[ليگا باسڪيٽ سيري آ]] يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ليگن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=4 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; [[اٽلي قومي رگبي يونين ٽيم]] [[سڪس نيشنز چيمپيئن شپ]] ۽ [[رگبي ورلڊ ڪپ]] ۾ مقابلو ڪري ٿي.

انفرادي راندين ۾، سائيڪل ڊوڙ مشهور آهي؛&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312}}&lt;/ref&gt; اطالوين [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس|يو سي آءِ عالمي چيمپيئن شپون]] [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس#قوم موجب تمغا ماڻيندڙ|بيلجيم کان سواءِ ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ]] کٽيون آهن. [[جيرو دي اٽاليا]] هر مئي ۾ ٿيندڙ سائيڪل ريس آهي ۽ ٽن [[گرانڊ ٽورس]] مان هڪ آهي. الپائن اسڪائينگ هڪ وسيع راند آهي، ۽ ملڪ اسڪائينگ لاءِ مشهور منزل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Hall|first=James|date=23 November 2012|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=3 October 2013|access-date=29 August 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}&lt;/ref&gt; اطالوي اسڪائر [[سياري جون اولمپڪ رانديون]] ۽ [[الپائن اسڪائي ورلڊ ڪپ]] ۾ سٺا نتيجا حاصل ڪن ٿا. ٽينس کي اهم پيروي حاصل آهي: اها چوٿين سڀ کان وڌيڪ کيڏي ويندڙ راند آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=27 September 2013|access-date=29 August 2013|publisher=Federazione Italiana Tennis}}&lt;/ref&gt; [[روم ماسٽرز]]، جيڪو 1930ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڌيڪ معزز ٽينس ٽورنامينٽن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021 |url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=4 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; اطالوي رانديگرن [[ڊيويس ڪپ]] 4 ڀيرا (1976، 2023، 2024 ۽ 2025) ۽ [[بلي جين ڪنگ ڪپ]] 6 ڀيرا (2006، 2009، 2010، 2013، 2024 ۽ 2025) کٽيا آهن.
[[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|[[اسڪوديريا فيراري]] جي [[فيراري 248 ايف 1]]، جيڪا [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،&lt;ref name=&quot;targaflorio&quot;/&gt; جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ شمارياتي طور [[فارمولا ون گرانڊ پري فاتحن جي فهرست (تعمير ڪندڙ)|تاريخ جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم]] آهي]]

موٽر راندون مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;sportface&quot;&gt;&lt;/ref&gt; اٽلي، تمام وڏي فرق سان، سڀ کان وڌيڪ موٽو جي پي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون آهن. اطالوي [[اسڪوديريا فيراري]] [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،&lt;ref name=&quot;targaflorio&quot;&gt;{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=4 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ 232 ڪاميابين سان سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي. [[فارمولا ون]] جو [[اطالوي گرانڊ پري]] 1921ع کان منعقد ٿيندو رهيو آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 September 2020|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=4 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; ۽ هميشه [[آٽوڊرومو ناتسيونالي مونزا]] ۾ ٿيو آهي (سواءِ [[1980 اطالوي گرانڊ پري|1980ع]] جي).&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 September 2021|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; موٽر راندين ۾ ٻيا ڪامياب اطالوي ڪار ٺاهيندڙ [[الفا روميو]]، [[لانچيا]]، [[مازيراتي]] ۽ [[فيات]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=5 October 2021|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اٽلي اولمپڪس ۾ ڪامياب رهيو آهي، [[1896ع گرمائين اولمپڪس|پهرين اولمپياڊ]] کان حصو وٺندو رهيو آهي ۽ 48 مان 47 رانديگرن ۾ شامل ٿيو آهي ([[1904ع گرمائين اولمپڪس|1904ع]] کان سواءِ).&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=4 January 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; [[اولمپڪس ۾ اٽلي|اطالوين]] [[گرمائين اولمپڪ رانديون]] ۾ 618 تمغا، ۽ سياري جي اولمپڪس ۾ 141 تمغا کٽيا آهن، جن ۾ 259 سونا تمغا شامل آهن، ۽ ڪل تمغن جي لحاظ کان ڇهون سڀ کان ڪامياب ملڪ آهي. ملڪ [[1960ع گرمائين اولمپڪس|1960ع]] ۾ گرمائين اولمپڪس جي ميزباني ڪئي؛ ۽ [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪس]] جي [[1956ع سياري اولمپڪس|1956ع]]، [[2006ع سياري اولمپڪس|2006ع]] ۾ ميزباني ڪئي، ۽ هن وقت [[ميلان]] ۽ [[ڪورتينا دامپيتسو]] ۾ [[2026ع سياري اولمپڪس|2026ع واري ايڊيشن]] جي ميزباني ڪري رهيو آهي.

=== عام موڪلون، ميلو ۽ لوڪ روايتون ===
{{Main|اٽلي ۾ عام موڪلون|اٽلي جون روايتون|اٽلي جون لوڪ روايتون}}

[[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|روم ۾ ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' جي جشن دوران [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون يادگار]] مٿان ''[[فريچي تريڪولوري]]''، جنهن جي دونهين واري لڪير [[اٽلي جا قومي رنگ]] ڏيکاري ٿي]]

عام موڪلن ۾ مذهبي، قومي ۽ علائقائي ڏينهن شامل آهن. اٽلي جو قومي ڏينهن، ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' ('جمهوريت جو ڏينهن')،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=http://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=29 December 2022|language=it}}&lt;/ref&gt; 2 جون تي ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مکيه جشن روم ۾ ٿيندو آهي، ۽ اهو 1946ع ۾ اطالوي جمهوريه جي جنم جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Italian Embassy in London&quot;&gt;{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=24 June 2012|access-date=15 April 2012|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}&lt;/ref&gt; تقريب ۾ [[اڻڄاتل سپاهيءَ جو مقبرو (اٽلي)|اطالوي اڻڄاتل سپاهي]] کي خراج عقيدت طور گلن جي چادر چاڙهڻ ۽ روم ۾ [[ويا ديئي فوري امپيريالي]] سان فوجي پريڊ شامل آهي.

[[سينٽ لوسي جو ڏينهن#اٽلي|سينٽ لوسي جو ڏينهن]]، 13 ڊسمبر تي، اٽلي جي ڪجهه علائقن ۾ ٻارن ۾ مشهور آهي، جتي هوءَ سانتا ڪلاز جهڙو ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=15 October 2012|website=bestofsicily.com}}&lt;/ref&gt; [[ايپيفني (موڪل)|ايپيفني]] [[اطالوي لوڪ روايتون|اطالوي لوڪ روايتن]] جي شخصيت [[بيفانا]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ٻهاريءَ تي سوار هڪ پوڙهي عورت آهي، جيڪا 5 جنوري جي رات سٺن ٻارن لاءِ تحفا، ۽ خراب ٻارن لاءِ ڪوئلو يا رک جا ٿيلها آڻي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=13 January 2015}}&lt;/ref&gt; [[مريم جو آسمان تي کڄڻ]] 15 آگسٽ تي ''[[فيراگوستو]]'' سان گڏ اچي ٿو، جيڪو اونهاري جي موڪلن جو دور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books}}&lt;/ref&gt; اطالوي قومي [[سرپرست ڏينهن]]، 4 آڪٽوبر تي، [[سينٽ فرانسس ۽ ڪيٿرائن جو عيد ڏينهن|سينٽ فرانسس ۽ سينٽ ڪيٿرائن]] کي ملهايو ويندو آهي. هر شهر يا ڳوٺ پنهنجي مقامي سرپرست بزرگ جي عيد تي پڻ عام موڪل ملهائيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Italian Embassy in London&quot;&gt;&lt;/ref&gt; [[ناتالي دي روما]] ({{literally|روم جو جنم ڏينهن}}) [[روم]] ۾ 21 اپريل تي ٿيندڙ ساليانو ميلو آهي، جيڪو شهر جي ڏند ڪٿائي [[روم جو بنياد|بنياد]] جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Plutarch12&quot;&gt;[[پلوٽارڪ]]، ''[[متوازي زندگيون]] – رومولس جي زندگي''، [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] ([[لاڪوس ڪورتيوس]] مان)&lt;/ref&gt; [[ڏند ڪٿا]] موجب، چيو وڃي ٿو ته [[رومولس]] 21 اپريل 753 ق.م. تي روم شهر جو بنياد وڌو.&lt;ref name=&quot;penelope&quot;&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;

ميلن ۽ جشنن ۾ [[پاليو دي سينا]] گهوڙن جي ڊوڙ، [[مقدس هفتو#اٽلي|مقدس هفتي]] جون رسمون، اريتسو جو [[ساراسين جوسٽ]]، ۽ ''[[ڪالچو ستوريڪو فيورينتينو]]'' شامل آهن. 2013ع ۾، [[يونيسڪو]] [[غير مادي ثقافتي ورثو|غير مادي ثقافتي ورثي]] ۾ اطالوي ميلن ۽ ''[[پاسو (فلوٽ)|پاسو]]'' کي شامل ڪيو، جهڙوڪ [[واريا دي پالمي]]، [[ويتربو]] ۾ [[ماڪينا دي سانتا روزا]]، ۽ [[ساساري]] ۾ ''faradda di li candareri''.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=13 December 2014|access-date=29 November 2014|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt; ٻين ميلن ۾ [[اٽلي ۾ ڪارنيول|ڪارنيول]] شامل آهن، جهڙوڪ [[وينس جو ڪارنيول|وينس]]، [[وياريجو جو ڪارنيول|وياريجو]]، [[اِوريا جو ڪارنيول|اِوريا]]، [[فويانو ديلا ڪيانا جو ڪارنيول|فويانو ديلا ڪيانا]]، ۽ [[ساتريانو دي لوڪانيا جو ڪارنيول|ساتريانو دي لوڪانيا]]. [[وينس فلم فيسٽيول]]، جيڪو [[گولڊن لائن]] انعام ڏئي ٿو ۽ 1932ع کان منعقد ٿي رهيو آهي، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي ميلو آهي ۽ [[ڪانز فلم فيسٽيول|ڪانز]] ۽ [[برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول|برلن]] سان گڏ يورپ جي &quot;وڏن ٽن&quot; فلمي ميلن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=24 July 2014|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=18 February 2016|website=[[دي هالي ووڊ رپورٽر]]}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=20 September 2014|magazine=Time}}&lt;/ref&gt;


==انتظامي ورهاستون==
&lt;!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not remove or modify it, except to add another appropriate anchor. If you modify the section title, please anchor the old title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it will not be broken. See [[Template:Anchor]] for details. This template is {{Subst:Anchor comment}}. --&gt;
{{Main|اٽلي جا علائقا|اٽلي جا صوبا|اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ڪوموني}}

اٽلي 20 علائقن (''[[ريجوني]]'') تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي [[خاص قانوني حيثيت وارا خودمختيار علائقا|خاص خودمختيار حيثيت]] حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;tuttitalia&quot;&gt;{{Cite news|title=Regioni italiane|url=http://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=9 May 2022|access-date=30 April 2022|language=it}}&lt;/ref&gt;
{{Div col}}
* [[ابروزو]]
* [[اوستا وادي]]
* [[اپوليا]]
* [[بازيليڪاتا]]
* [[ڪلابريا]]
* [[ڪمپانيا]]
* [[ايميليا-رومانا]]
* [[فريولي-وينيزيا جوليا]]
* [[لازيو]]
* [[ليگوريا]]
* [[لومباردي]]
* [[مارڪي]]
* [[موليزه]]
* [[پيڊمونٽ]]
* [[سارڊينيا]]
* [[سسلي]]
* [[ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول]]
* [[ٽسڪني]]
* [[امبريا]]
* [[وينيتو]]
{{Div col end}}
{{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}}
''ريجوني'' ۾ 107 صوبا (''[[اٽلي جا صوبا|پرووينچي]]'') يا ميٽروپوليٽن شهر (''[[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|چِتا ميٽروپوليتاني]]'')، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (''[[ڪوموني]]'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tuttitalia&quot;/&gt;
{{Clear}}

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين
}}
* [[اٽلي جو خاڪو]]
{{Clear}}

== نوٽ ==
{{Notelist|30em}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}}
* {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}}
* Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International، 2007).
* Sarti, Roland، ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004).
* Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge، 2014).
* {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}}
{{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}}
* [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي]، [[بي بي سي نيوز]] تان
* {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=16 January 2026|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]}}
* {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=16 December 2008|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs}}
* [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تان
* [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en اٽلي جو ملڪي تعارف]، يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي
* {{Wikiatlas|Italy}}
* {{OSM relation|365331}}
* [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] تان
* [https://www.governo.it/ حڪومت جي ويب سائيٽ] {{In lang|it}}
* [https://www.italia.it/en/ اٽلي جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{Italy topics}}
{{Navboxes
|title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list=
{{Sovereign states of Europe}}
{{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}}
{{EU members}}
{{European Economic Area (EEA)}}
{{Council of Europe members}}
{{G8 nations}}
{{G20}}
{{OSCE}}
}}
{{Authority control}}
{{Coord|43|N|12|E|display=title}}

[[Category:اٽلي| ]]&lt;!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو.--&gt;
[[Category:يورپ ۾ 1861ع ۾ قائم ٿيل]]
[[Category:ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[Category:يورپ جا ملڪ]]
[[Category:جي 20 جا ميمبر]]
[[Category:يورپ جي ڪائونسل جا ميمبر ملڪ]]
[[Category:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]]
[[Category:نيٽو جا ميمبر ملڪ]]
[[Category:ميڊيٽرينين لاءِ يونين جا ميمبر ملڪ]]
[[Category:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]]
[[Category:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]]
[[Category:جمهوريائون]]
[[Category:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[Category:يورپ ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين
}}
* [[اٽلي جو خاڪو]]
{{Clear}}

== نوٽس ==
{{Notelist|30em}}

== ڪتابيات ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}}
* {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}}
* Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007).
* Sarti, Roland, ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004).
* Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014).
* {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}}
{{Refend}}

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}}
{{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}}
* [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي] [[بي بي سي نيوز]] مان
* [https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ اٽلي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]].
* [https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm اٽلي] ''يو سي بي لائبريريز گوو پبس'' مان
* [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي] [[او اي سي ڊي]] مان
* [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي اٽلي جو ملڪي خاڪو]
* {{Wikiatlas|Italy}}
* {{OSM relation|365331}}
* [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] [[انٽرنيشنل فيوچرز]] مان
* [https://www.governo.it/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{In lang|it}}
* [https://www.italia.it/en/ اطالوي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{Italy topics}}
{{Navboxes
|title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list=
{{Sovereign states of Europe}}
{{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}}
{{EU members}}
{{European Economic Area (EEA)}}
{{Council of Europe members}}
{{G8 nations}}
{{G20}}
{{OSCE}}
}}
{{Authority control}}
{{Coord|43|N|12|E|display=title}}

[[زمرو:اٽلي| ]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:جمهوريتون]]
[[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]]
[[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اطالوي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:جي 20 ميمبر]]
[[زمرو:ڪائونسل آف يورپ جا ميمبر رياستون]]
[[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر رياستون]]
[[زمرو:نيٽو جا ميمبر رياستون]]
[[زمرو:يونين فار دي ميڊيٽرينين جا ميمبر رياستون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر رياستون]]
[[زمرو:او اي سي ڊي ميمبر]]
[[زمرو:جمهوريتون]]
[[زمرو:1861ع ۾ يورپ ۾ قيام]]
[[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[Category:1946ع ۾ يورپ ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]

{{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}}</text>
      <sha1>2qzou81zgc1t01i7m1gqb0qg6w33dxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آخوند لطف الله لطف قريشي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13885</id>
    <revision>
      <id>425100</id>
      <parentid>422258</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13243" sha1="rctpvzipvwlhrclmh8q4ozcu6uxgpkc" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي نثر نويس، شاعر، مترجم ۽ استاد (1842ع–1902ع)}}

{{Infobox person
| name = آخوند لطف الله لطف قريشي
| native_name = آخوند لطف الله
| native_name_lang = sd
| honorific_prefix = آخوند
| birth_date = 1842ع
| birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = ڊسمبر 1902ع
| death_place = 
| occupation = [[نثر نويس]]، [[شاعر]]، [[مترجم]]، استاد ۽ طبيب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = برطانوي هندستاني
| father = آخوند محمد اسحاق قريشي
| known_for = ''[[گل خندان]]''
| notable_works = ''گل خندان'' (1892ع)
| pen_name = لطف
| years_active = اڻويهين صديءَ جو ٻيو اڌ
}}

'''آخوند لطف الله لطف قريشي''' (1842ع – ڊسمبر 1902ع) اڻويهين صديءَ جو سنڌي [[نثر نويس]]، [[شاعر]]، [[مترجم]]، استاد ۽ طبيب هو. هو سنڌي ادب ۾ خاص طور پنهنجي نثري تصنيف '''''گل خندان''''' جي ڪري مشهور آهي، جيڪا اردو اديب [[رجب علي بيگ سرور]] جي تصنيف ''[[فسانۂ عجائب]]'' جو سنڌي روپ آهي. سندس نثر ۾ قافيي دار جملن، روانيءَ ۽ سنڌي محاورن جي استعمال کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |author-link=غلام علي الانا
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==

آخوند لطف الله 1842ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو آخوند محمد اسحاق قريشي هو. هو حيدرآباد جي مشهور پاڙي گنج بخش شاهه جي پڙ ۾ رهندڙ قريشي خاندان سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=آخوند لطف الله لطف قريشي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%20%D9%84%D8%B7%D9%81%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D9%84%D8%B7%D9%81%20%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4%D9%8A
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Hyderabad1800s.jpg|thumb|left|260px|اڻويهين صديءَ ۾ حيدرآباد شهر جو هڪ منظر؛ آخوند لطف الله جي زماني جو تاريخي پسمنظر.]]
آخوند لطف الله جو ننڍپڻ اهڙي دور ۾ گذريو، جڏهن سنڌ ۾ انگريز حڪومت جي قيام کان پوءِ تعليمي ۽ انتظامي تبديليون اچي رهيون هيون. 1853ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي عربي-سنڌي رسم الخط جي سرڪاري معياربندي پڻ انهيءَ دور جي اهم لسانياتي تبديلي هئي.&lt;ref name=&quot;Jokhio&quot;&gt;{{cite journal
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=’ديوان گل‘ ۾ بيهاريل آئيويٽا جو جزوي جائزو
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-189-a-brief-review-of-alphabet-used-in-dewan-gul
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ تدريسي خدمتون ==

ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ آخوند لطف الله پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات تعليم جي شعبي سان ڪئي. پهرين هن آخوند محمد صديق جي مڪتب ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. بعد ۾ لوڪل بورڊ طرفان پرائمري استاد مقرر ٿيو.
پنهنجي تدريسي ملازمت دوران هن سنڌ جي مختلف شهرن ۽ وسندين ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ [[چنيجا]]، [[نصرپور]] ۽ [[تاجپور]] شامل هئا. آخرڪار حيدرآباد جي ٽنڊي ولي محمد واري اسڪول جو هيڊماستر ٿيو، جيڪو پوءِ قاضي عبدالقيوم اسڪول جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |author-link=مختيار احمد ملاح
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |chapter=آخوند لطف الله ”لطف“ (1842–1902ع)
 |language=sd
 |edition=پهريون
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1828/read/62548
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== ملازمت کان پوءِ جي زندگي ===

آخوند لطف الله طبابت جي ڪم کان پڻ واقف هو. 1898ع ۾ سرڪاري ملازمت کان فارغ ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي باقي زندگي طبابت جي پيشي سان وابسته رهي گذاري.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ادبي زندگي ==

آخوند لطف الله سنڌي نثر ۽ نظم ٻنهي ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ادبي سرگرميون ان دور سان واسطو رکن ٿيون، جڏهن سنڌيءَ ۾ جديد درسي ڪتابن، ترجمن ۽ داستاني نثر جي اشاعت وڌي رهي هئي.
هو سنڌيءَ جي نثر نويسيءَ سان گڏ شاعريءَ جو به ذوق رکندو هو. شاعريءَ ۾ '''لطف''' تخلص اختيار ڪيائين ۽ مداحون، مناجاتون ۽ مولود چيائين.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== همعصر اديبن سان لاڳاپا ===

آخوند لطف الله جا پنهنجي دور جي نامور شاعر [[مير عبدالحسين سانگي]] ۽ سنڌي ادب جي اهم نثر نويس [[مرزا قليچ بيگ]] سان ادبي لاڳاپا هئا. انهن سان سندس ادبي ڪچهريون ۽ روح رهاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== گل خندان ==

'''''گل خندان''''' آخوند لطف الله جي سڀ کان وڌيڪ مشهور نثري تصنيف آهي. هيءُ داستان اردوءَ جي مشهور اديب [[رجب علي بيگ سرور]] جي ڪتاب ''[[فسانۂ عجائب]]'' تان سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيو ويو.
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''گل خندان'' کي اردوءَ جي ''فسانۂ عجائب'' جو سنڌي ادبي روپ قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح موجب، ''گل خندان'' کي '''1892ع ۾ تعليم کاتي شايع ڪيو'''.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== داستان جو موضوع ===

''گل خندان'' جي ڪهاڻيءَ جو مرڪزي موضوع شهزادي '''جان عالم''' ۽ '''انجمن آرا''' جي محبت آهي. داستان ۾ محبت، جدائي، مهم جوئي، جادوئي واقعا، جنن ۽ پرين سان لاڳاپيل قصا ۽ مختلف مشڪلاتن مان گذرڻ جا احوال شامل آهن.
داستان جي پڄاڻيءَ ۾ جان عالم پنهنجي مهم ۾ ڪاميابي حاصل ڪري ٿو ۽ ڪهاڻي خوشگوار انجام تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== ترجمي جي ادبي حيثيت ===

''گل خندان'' رڳو لفظي ترجمو نه، پر سنڌي ٻوليءَ جي ادبي مزاج مطابق ڪيل هڪ تخليقي موافقت آهي. ان ۾ اصل اردو داستان جي واقعن کي سنڌي محاورن، مقامي لفظن ۽ روايتي قصه گوئيءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.
سنڌي نثر جي تاريخ تي لکيل تحقيق ۾ هن ڪتاب کي اڻويهين صديءَ جي داستاني نثر جو اهم نمونو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== مسجع نثر ۽ ٻولي ===

آخوند لطف الله جي نثر جي هڪ نمايان خصوصيت '''مسجع نثر''' آهي. مسجع نثر اهڙي نثر کي چئبو آهي، جنهن جي جملن يا فقري جي پڇاڙيءَ ۾ آواز جي مناسبت يا قافيي جهڙي هم آهنگي موجود هجي.
''گل خندان'' ۾ انهيءَ انداز سبب عبارت ۾ رواني ۽ ترنم پيدا ٿئي ٿو. ڊاڪٽر غلام علي الانا پڻ هن تصنيف کي سنڌيءَ جي داستاني ۽ شاعراڻي نثر جي ارتقا سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي تحقيق موجب، آخوند لطف الله اردو ۽ فارسيءَ جي ڏکين يا غير مانوس اصطلاحن بدران ٺيٺ سنڌي لفظن ۽ محاورن جي استعمال کي ترجيح ڏني.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== ادبي تنقيد ===

سنڌي اديب ۽ تعليمدان محمد اسماعيل عرساڻي ''گل خندان'' جي عبارت ۽ داستاني انداز کي وڏي اهميت ڏني. هن ان جي نثر جي دلچسپيءَ کي ساراهيو ۽ اصل اردو تصنيف سان ان جو تقابلي جائزو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ادبي ڪم ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8CA9D1; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | آخوند لطف الله جون ڄاڻايل ادبي تخليقون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234A80; padding:8px;&quot; | تصنيف يا صنف
! style=&quot;background:#EAE2F8; color:#563A83; padding:8px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246747; padding:8px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | ''گل خندان''
| داستاني نثر ۽ ترجمو
| اردو ڪتاب ''فسانۂ عجائب'' جو سنڌي روپ؛ 1892ع ۾ شايع ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | ''جان عالم انجمن آرا''
| داستان جو متبادل عنوان
| ''گل خندان'' جي مرڪزي ڪردارن سان لاڳاپيل عنوان
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مداحون
| مذهبي شاعري
| مختلف مداحون چيون
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مناجاتون
| مذهبي شاعري
| دعا ۽ التجا تي ٻڌل شاعري
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مولود
| مذهبي شاعري
| مولودن جي صنف ۾ شاعري
|}

''گل خندان'' کان سواءِ سندس شاعريءَ جي مڪمل مجموعن ۽ انهن جي اشاعتي تفصيلن بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

== سنڌي نثر ۾ مقام ==

اڻويهين صديءَ ۾ سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ ترجمن ۽ داستاني ادب اهم ڪردار ادا ڪيو. آخوند لطف الله انهن نثر نويسن مان هو، جن ٻين ٻولين جي مشهور قصن کي سنڌيءَ جي ادبي روايت سان هم آهنگ ڪيو.
سندس ''گل خندان'' سنڌيءَ جي قصه گوئيءَ، مسجع نثر ۽ ترجمي جي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي سنڌي ادب جي تاريخي جائزي ۾ آخوند لطف الله جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي نثر نويسن سان گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;/&gt;

== وفات ==

آخوند لطف الله ڊسمبر 1902ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي درست ڏينهن ۽ تدفين جي هنڌ بابت دستياب حوالن ۾ پڪي معلومات نٿي ملي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== لاڳاپيل موضوع ==

* [[گل خندان]]
* [[فسانۂ عجائب]]
* [[رجب علي بيگ سرور]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[مير عبدالحسين سانگي]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[سنڌي ادب جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/1828/read/62548 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: آخوند لطف الله لطف]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hyderabad1800s.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: اڻويهين صديءَ جي حيدرآباد جي تصوير]

[[زمرو:1842ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1902ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:حيدرآباد جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>rctpvzipvwlhrclmh8q4ozcu6uxgpkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي ڪنگز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15800</id>
    <revision>
      <id>424946</id>
      <parentid>420873</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33779" sha1="onjah7kwrobfmqjwk4ay713fd9k6b5f" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون}}
{{Infobox cricket team
| name = ڪراچي ڪنگز&lt;br&gt; Karachi Kings
| image = Karachi Kings.png
| alt              =
| caption          =
| nickname         = دلين جو بادشاهه (''lit. Kings of hearts'')
| captain = {{flagicon|PAK}} [[عماد وسيم]] 
| coach = {{flagicon|RSA}} [[مڪي آرٿر]]
| city = ڪراچي، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| colors = [[فائل:Karachi Kings Colours.png]]
| owner = [[سلمان اقبال]]
| founded = {{Start date and age|2015}}
| ground  =[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]]، [[ڪراچي]]
| capacity = 34,228
| website = [http://www.karachikings.com.pk/ karachikings.com.pk]
| psl_wins = 0
 
| t_pattern_la = _redshoulders
| t_pattern_b =  _thinredsides
| t_pattern_ra = _redshoulders
| t_pattern_pants = 
| t_leftarm = 0000FF
| t_body = 0000FF
| t_rightarm = 0000FF
| t_pants = 0000FF
}}
'''ڪراچي ڪنگز''' ({{lang-en|'''Karachi Kings'''}}، [[اردو]]: '''{{Nastaliq|کراچی کنگز}}'''، [[مخفف]]: '''KK''')، [[پاڪستان]] جي هڪ پيشوار [[ٽي ٽوينٽي]] [[ڪرڪيٽ]] ٽيم آهي، جيڪا [[پاڪستان سپر ليگ]] جو حصو آهي. هي ٽيم [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گادي واري شهر [[ڪراچي]] تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.emirates247.com/sports/local/pakistan-super-league-t20-in-uae-seeks-to-rival-india-s-ipl-2015-09-29-1.604988|title=Pakistan Super League T20 in UAE seeks to rival India's IPL|date=29 September 2015|accessdate=3 December 2015}}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; هن ٽيم جو قيام 2015ع تي ٿيو، جڏهن [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] طرفان [[پاڪستان سپر ليگ]] جو بنياد رکيو ويو. هن ٽيم جو  گھرو ميدان [[نيشنل اسٽيڊيم ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]] آهي. هن وقت هن ٽيم جو ڪيپٽن [[عماد وسيم]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news|title= Imad Wasim appointed as new captain of Karachi Kings|url= http://dunyanews.tv/en/Cricket/413341-Imad-Wasim-appointed-new-captain-of-Karachi-Kings/|accessdate=21 February 2017|issue=Samaa TV}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪوچ [[ڏکڻ آفريڪا]] جو اڳوڻو رانديگر مڪي آرٿر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pslt20.tv/karachi-kings/|title=Karachi Kings Team Sq&amp;shy; for PSL 2016|author=Majeed Jhamat|work=Pakistan T20 Super League 2016|access-date=2018-07-31|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729182101/http://pslt20.tv/karachi-kings/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; راشد لطيف کي 20 سيپٽمبر 2016ع تي ڪرڪيٽ آپريشنس جو ڊاريڪٽر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title= Rashid Latif joins kings as Director of cricket operations|url=
 http://www.pakpassion.net/ppforum/showthread.php?250644-Rashid-Latif-appointed-Director-of-Cricket-Operations-for-Karachi-Kings/|accessdate=21 February 2017|issue=Pak Passion}}&lt;/ref&gt; اپريل 2017ع تي [[شاهد آفريدي]] کي ٽيم جو صدر مقرر ڪيو ويو. ٽيم ۾ وڌيڪ رنسون ڪندڙ کلاڙي بابر اعظم آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karachi Kings/Most runs|url=http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=205;team=5793;type=trophy|publisher=[[ESPNcricinfo]]|accessdate=21 March 2017}}&lt;/ref&gt; جڏهن گھڻا وڪيٽ وٺندڙ بالر محمد عامر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karachi Kings/Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=205;team=5793;type=trophy|publisher=[[ESPNcricinfo]]|accessdate=21 March 2017}}&lt;/ref&gt;

== مالڪاڻا حق ==
ڪراچي ڪنگز جو مالڪ سلمان اقبال آهي، جڏهن 3 ڊسمبر 2015ع تي، [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ|پي سي بي]]، پاڪستان جي پنج شهرن تي مشتمل ٽيمن جي مالڪن جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;psl_teams&quot;&gt;{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/1002853/pakistan-super-league-seven-companies-fight-it-out-to-buy-franchises/ | title=Pakistan Super League: Seven Companies fight it out to buy franchises | work=Express etribune | date=3 December 2015 | accessdate=3 December 2015}}&lt;/ref&gt; هي ٽيم اي آر وائي گروپ کي 26 ملين آمريڪي ڊالرن ۾ وڪرو ڪيو ويو. ان وقت هي مهانگي ترين ٽيم هئي،&lt;ref name=&quot;ary&quot;&gt;{{cite news | url=http://arysports.tv/ary-buys-karachi-kings-team-in-psl/ | title=ARY Buys Karachi Kings team | accessdate=18 December 2015 | archive-date=22 December 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222165635/http://arysports.tv/ary-buys-karachi-kings-team-in-psl/ | dead-url=yes | archivedate=22 December 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222165635/http://arysports.tv/ary-buys-karachi-kings-team-in-psl/ }}&lt;/ref&gt; پر 2017ع ۾ [[ملتان سلطانز|ملتان سلطان]] سڀني کان وڌيڪ مهانگي ٽيم ثابت ٿي، جڏهن هن جو اٺ سالن لاءِ وڪرو 41.6 ملين آمريڪي ڊالرن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1336755|title=PSL's newest team is Multan, worth $41.6 million|author=Zeeshan Ahmed|date=1 June 2017|work=[[Dawn (newspaper)|DAWN]]|accessdate=6 August 2017}}&lt;/ref&gt;
=== 2016 ۾ ڪارڪردگي ===
{{main|ڪراچي ڪنگز جي 2016ع ۾ ڪارڪردگي}}
[[فائل:Ravi Bopara.jpg|thumb|200px|روي ڀوپارا]]
ڪراچي ڪنگز [[دبئي عالمي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ پهرين راند کيڏي، جنهن ۾ آساني [[لاهور قلندرز]] کي شڪست ڏني، ان راند ۾ محمد عامر هيٽ ٽرڪ پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Karachi king's Amir took first ever hat-trick in PSL history|url=http://dunyanews.tv/en/Cricket/321350-PSL-T20-Karachi-Kings-win-toss-choose-to-field- |publisher=Dunya News| date=2016-02-05| access-date=2016-02-06}}&lt;/ref&gt;
ان کانپوءِ ڪراچي ڪنگز هڪ ٻي راند ۾ پڻ ڪاميابي حاصل ڪئي، اهڙي ريت گروپ راندين ۾ 2 رانديون جي مقابلي ۾ 6 رانديون هارايائين. ڪراچي ڪنگز اسڪور ٽيبل ۾ ڇوٿين نمبر تي رهي، ۽ اڳيئن رائونڊ لاءِ ڪوليفاءِ ڪيائين. [[اسلام آباد يونائيٽڊ]] سان ميچ دوران شعيب ملڪ جي جڳهه تي روي ڀوپارا کي ٽيم جو ڪپتان مقرر ڪيو ويو،&lt;ref name=&quot;Malik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2015-16/content/story/974307.html |title=Malik steps down as Karachi Kings captain |accessdate=19 February 2016 |work=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ان مچ ۾ ڪراچي ڪنگز کي 9 وڪيٽن تان شڪست آئي ۽ ٽيم ٽورنامنٽ کان ٻاهر ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Karachi kings finished fourth in 2016 PSL|url=
http://en.dailypakistan.com.pk/sports/match-highlight-islamabad-united-vs-karachi-kings-2nd-play-off/|accessdate=23 February 2016|issue=Daily News}}&lt;/ref&gt;

=== 2017 ۾ ڪارڪردگي ===
{{main|ڪراچي ڪنگز جي 2017ع ۾ ڪارڪردگي}}
ڪمار سنگرڪارا ۽ بابر اعظم، 2017ع ۾ ڪراچي ڪنگز ۾ شامل ٿيا، هن سال اظهر محمود کي ڪوچ طور مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title= Babar, Gayle and Sangakkara joins kings for 2017 season|url=
http://dailytimes.com.pk/sports/07-Oct-16/babar-gayle-sangakkara-to-join-karachi-kings-in-next-psl-iqbal|accessdate=21 February 2017|issue= [[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}&lt;/ref&gt; پهرين راند ۾ ڪراچي کي [[پشاور زلمي]] 7 وڪيٽن تان شڪست ڏيئي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Morgan 80* powers Peshawar to victory|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1081912.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=11 February 2017}}&lt;/ref&gt; ٻي راند ۾ [[ڪوئيٽا گليڊيٽرز]] پڻ ٽيم کي 7 وڪيٽن تان شڪست ڏني، هن راند ۾ ڪراچي ڪنگز 160 رنسون ٺاهيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rossouw, Sarfraz fifties flatten Karachi|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/match/1075990.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=11 February 2017}}&lt;/ref&gt; شارجه ۾ ٿيل راند ۾ پڻ ٽيم هارائي وئي، هن دفعي ٻيهر [[ڪوئيٽا گليڊيٽرز]] شڪست ڏني. هن راند ۾ ڪمار سنگرڪارا ۽ [[شعيب ملڪ]] 101 رنسن جي ڀاڱيداري ڪئي پر تنهن باجود ٽيم راند کٽي نه سگھي..&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lahore edge past Karachi despite Sangakarra fireworks|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1082835.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=17 February 2017}}&lt;/ref&gt; اڳئين راند [[اسلام آباد يونائيٽڊ]] جي خلاف هئي ۽ ان ۾ ٽيم سوڀاري ٿي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Babar, spinners put Karachi on board|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1083064.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=18 February 2017}}&lt;/ref&gt; شارجه ليگ جي آخري راند ۾ پڻ ڪراچي ڪنگز سوڀاري ٿي ۽ [[پشاور زلمي]] کي پٺتي ڇڏي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mir repels Afridi heroics to secure win for Karachi|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1083396.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=20 February 2017}}&lt;/ref&gt;

ٽورنامنٽ جا اڳيان راند دبئي ۾ ٿيا، جتي ڪنگز کٽڻ واري سلسلي کي برقرار نه رکي سگھي ۽ [[ڪوئيٽا گليڊيٽرز]] کان 6 وڪيٽن تان هارائي وئي. پهرين بيٽنگ ڪندي ڪراچي ڪنگز 155 رنسون ٺاهيون، پر سهيل خان طرفان هڪ اوور ۾ 3 وڪيٽون وٺڻ باوجود، ٽيم 155 رنسن جو دفاع نه ڪري سگھي. هن شڪست سبب ڪراچي هڪ دفعو ٻيهر پوائنٽ ٽيبل ۾ آخري نمبر تي اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Clinical Quetta clinch playoff berth with victory|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1084045.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=24 February 2017}}&lt;/ref&gt; آخري راند جنهن ۾ ٻنهي ٽيمن کي کٽڻو هو، انهي ۾ ڪراچي ڪنگز، [[لاهور قلندرز]] کي آخري بال تي هارائي وڌو. 156 رنسن جو حدف پورو ڪرڻ لاءِ آخري 2 بالن ۾ 10 رنسو گھربل هيون، جنهن ۾ ڪيرون پولارڊ ٻنهي بالن ۾ ٻه ڇڪا هڻي راند کٽرائي ٽيم کي ٽورنامنٽ کان ٻاهر نڪرڻ کان بچائي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pollard last-ball six keeps Karachi alive|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/content/story/1084434.html|website=ESPN Cricinfo|accessdate=26 February 2017}}&lt;/ref&gt;

هاڻ ڪراچي کي هر راند ۾ رنس جي  سلسلي کي بحال رکڻو هو، اڳئين راند [[اسلام آباد يونائيٽڊ]] سان هئي، جنهن ۾ پڻ ڪاميابي ضروري هئي. مينهن سبب راند 15 اوورن تائين محدود ٿي وئي، جنهن ۾ اسلام آباد 124 رنسن جو حدف ڏنو، جنهن ۾ ڪراچي ڪنگز کي اڳيئن مرحلي ۾ پهچڻ لاءِ 111 رنسون گھربل هيون. ڪريس گيل 17 بالن ۾ 44 رنسون ٺاهيون، پر راند کٽائڻ ۾ پولارڊ هڪ دفعو ٻيهر ڪردار ادا ڪيو، ۽ آخر بال ۾ چار رنسو حاصل ڪيون ۽ ائين ڪراچي ڪنگز ان راند ۾ سوڀاري ٿي.

قسمت سان اڳئين مرحلي ۾ ٻيهر ڪراچي جو مقابلو [[اسلام آباد يونائيٽڊ|اسلام آباد]] سان ٿيو، جنهن ۾ ڪراچي پهرين بيٽنگ ڪئي، ۽ سڄي ٽيم 126 رنسن تي آئوٽ ٿي وئي. پر اسلام آباد جي ٽيم صرف 82 رنسون ٺاهي سگھي، جيڪو سڄي ٽورنامنٽ ۾ سندن گھٽ رنس هئا ۽ [[پاڪستان سپر ليگ|سڄي ٽورنامنٽ]] جي تاريخ ۾ [[پاڪستان سپر ليگ جي رڪارڊ ۽ اعدد ۽ شمار جي فهرست|ٻي نمبر تي گھٽ اسڪور]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=205;type=trophy|title=Records/Lowest totals/Pakistan Super League|publisher=ESPN cricinfo|accessdate=1 March 2017}}&lt;/ref&gt; هن راند ۾ محمد عامر، عماد وسيم ۽ اسامه مير ٽي ٽي وڪيٽون حاصل ڪيون. ائين اسلام آباد جي ٽيم ٽورنامنٽ کان ٻاهر ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Islamabad knocked out,Karachi stays in|url=https://tribune.com.pk/story/1342968/live-islamabad-opt-bowl-first-karachi-eliminator/|accessdate=1 March 2017}}&lt;/ref&gt;

=== 2018 ۾ ڪارڪردگي ===
{{main|ڪراچي ڪنگز جي 2018ع ۾ ڪارڪردگي}}
[[فائل:Shahid Afridi at the County Ground, Taunton, during Pakistan's 2010 tour of England - 20100902.jpg|20'0px|thumb|شاهد آفريدي کي کلاڙي ۽ صدر طور ٽيم ۾ شامل ڪيو ويو.]]
7 اپريل 2017ع تي [[شاهد آفريدي]] کي کلاڙي ۽ صدر طور ٽيم ۾ شامل ڪيو ويو. مچل جونسن جي جاءِ تي ٽيمل ملس کي شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=ci7apr2017&gt;[http://www.pakistankakhudahafiz.com/news/leaving-zalmi-shahid-afridi-joins-karachi-kings/|title=Leaving Zalmi Shahid Afridi joins Karachi Kings as president]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, PKKH, 2017-4-6. Retrieved 2017-4-6.]&lt;/ref&gt; 2018 جي شروعات ۾ ٻهير [[ڪوئيٽا گليڊيٽرز]] ٻن راندين ۾ ڪراچي کي شڪست ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1391217/psl-2018-gladiators-three-down-in-pursuit-of-150-run-target|title= Quetta Gladiators winning streak against Kings comes to an end after 19 runs defeat|publisher=Dawn News|accessdate=23 February 2018}}&lt;/ref&gt; اڳين راند ۾ ڪراچي [[پشاور زلمي]] کي سخت مقابلي بعد هارائي ڇڏيو، هن راند ۾ ٽيم 5 وڪيٽن تان کٽيو، جڏهن ته صرف 2 بال باقي هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Majeed|first1=Zohaib|title=Karachi Kings go top of PSL 2018 points table with five-wicket win over Peshawar Zalmi|url=https://www.dawn.com/news/1391664/karachi-kings-go-top-of-psl-2018-points-table-with-five-wicket-win-over-peshawar-zalmi|website=Dawn|accessdate=25 February 2018}}&lt;/ref&gt; اڳين راند [[لاهور قلندرز]] سان هئي، 9 وڪيٽن جي نقصان سان ڪراچي 159 رنسون ٺاهيون، جنهن ۾ روي ڀوپارا 50 رنسون ٺاهيون، هن راند ۾ [[لاهور قلندرز]] کي 27 رنسن تان شڪست آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/285875-psl-2018-qalandars-tumble-as-kings-post-3rd-win-to-lead-points-table|title=Qalandars tumble as Kings post 3rd win to lead points table|publisher=The News|accessdate=27 February 2018}}&lt;/ref&gt; 21 مارچ 2018ع تي [[لاهور]] ۾ کيڏيل راند ۾ [[پشاور زلمي]] ڪراچي کي شڪست ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;http://indianexpress.com/article/sports/cricket/psl-live-score-live-streaming-peshawar-zalmi-vs-karachi-kings-pz-vs-kk-t20-5106046/&lt;/ref&gt; اڳين راند شارجا ۾ ٿي، جيڪا مسلسل مينهن سبب ختم ٿي وئي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rain abandons Multan-Karachi fixture|url=https://www.samaa.tv/sports/2018/03/psl-2018-multan-sultans-take-karachi-kings/|website=Samaa TV|accessdate=2 March 2018}}&lt;/ref&gt; ٻي راند ۾ ڪراچي ڪنگز [[اسلام آباد يونائيٽد]] خلاف 154 رنسون ٺاهيون، پر اها راند [[اسلام آباد يونائيٽڊ]] 8 وڪيٽن تان کٽي ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Shetty|first1=Varun|title=Luke Ronchi decimates Karachi with 37-ball 71|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128832/islamabad-united-vs-karachi-kings-15th-match-psl|website=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;

== ٽيم جي سڃاڻپ ==
ٽيم جو نالو ۽ نشان 21 ڊسمبر 2015ع تي هڪ تقريب ۾ جاري ڪيو ويو. ٽيم جي نشان ۾ شينهن ڇاپيل آهي، جنهن جي هيٺيان سوني ۽ اڇي رنگ سان ڪراچي ڪنگز لکيل آهي، انهي تقريب ۾ ٽيم جي مالڪ سلمان اقبال چيو ته ٽيم جي نشاني [[ڪراچي]] جي مزاج جي نمائندگي ڪندڙ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arynews.tv/en/karachi-kings-psl-draft-pick/| title=Karachi Kings logo unveiled ahead of PSL draft pick| publisher=ARY News| date=2015-09-21| access-date=2015-09-21}}&lt;/ref&gt; هن ٽيم جي ڪپڙن جو رنگ نيرو ۽ سونو آهي. کاٻي پاسي کان هيٺين طرف شينهن جو نشان پڻ ڪپڙن ۾ ڇاپيل آهي. هن ٽيم جا ڪپڙا اي جي اسپورٽس پاران تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://psl.uresult.pk/karachi-kings-official-team-kit-logo-psl-t20-2016/| title=Karachi Kings Official Team Kit &amp; Logo PSL T20 2016| publisher=The News Tribe| date=2015-09-21| access-date=2015-09-21}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[بحريا ٽائون]]، [[پاڪستان]] جي وڏي ريئل اسٽيٽ ڪمپني ڪراچي ڪنگز جي ٽائيٽل جي اشتهاري ڪمپني آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arynews.tv/en/karachi-kings-takes-the-lead/| title=Karachi Kings finalizes sponsors — Bahria Town takes the lead| publisher=ARY News| date=2016-01-27| access-date=2016-01-28}}&lt;/ref&gt; بحريا ٽائون کان سواءِ سمٽ بينڪ، آرڪيڊينز، اوئي هوئي، [[پيپسي]]، برائيٽو پينٽس، شيلڊ ڪارپوريشن ۽ نيا پاڪستان 2017ع ۾ هن ٽيم جون اشتهاري ڪمپنيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Proposed changes in psl to face resistance|url=
http://tribune.com.pk/story/1093733/proposed-changes-in-psl-to-face-resistance/|accessdate= 4 February 2016|issue=[[The Express Tribune]]}}&lt;/ref&gt; برج پاور پلاٽينيم اشتهاري، ڪاٽن اينڊ ڪاٽن 2016ع ۾ سندس ڪپڙن جي ڪمپني، وائيٽل چانهه جي ڪمپني ۽ نشر اشاعت جي اشتهاري ڪمپني پاڪستان آبزرور هيون. 2017ع ۾ ٽيم جو ترانو ”ڌن ڌنا ڌن هوگا ري“ هو، جيڪو شهزاد روئي ڳايو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=National Stadium cheered up with Pakistan Zindabad|url=
https://www.samaa.tv/entertainment/2017/02/psl-2017-national-stadium-karachi-cheered-up-with-pakistan-zindabad/|accessdate= 4 February 2017|via=[[Samaa TV]]|date=3 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/185090-In-focus-The-Pakistan-Super-League-2-soundtrack|title=In focus: The Pakistan Super League 2 soundtrack|date=9 February 2017|accessdate=25 February 2017|publisher=Maheen Sabeeh|work=[[The News International|The News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://arynews.tv/en/karachi-kings-tcs-yayvo-com-official-merchandise/|title=Karachi Kings partners with TCS Yayvo for official merchandise|date=7 February 2018|accessdate=9 February 2018|publisher=ARY News|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214214226/https://arynews.tv/en/karachi-kings-tcs-yayvo-com-official-merchandise/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!سال
!سامان جوڙيندڙ
!اڳين پاسي مشهوري
!پوين پاسي مشهوري
!ڇاتي تي مشهوري
!ٻانهن تي مشهوري
|-
|2016
|rowspan=&quot;3&quot;|[https://ajsports.co.uk اي جي اسپورٽس]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[بحريا ٽائون]]
|[[سمٽ بينڪ]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[http://www.creekdevelopers.com/akd/ آرڪيڊينز]
|[http://www.united-snacks.com اوئي هوئي چپس]، [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [http://www.shield.com.pk شيلڊ]، اگلو آئيس ڪريم
|-
|2017
|[https://bridge-power.com برج پاور بيٽريز]
|[http://www.united-snacks.com اوئي هوئي چپس]، [http://www.shield.com.pk شيلڊ]، [[ٽپال چانهه]]
|-
|2018
|[https://www.nurpurfoods.com نورپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804025500/https://www.nurpurfoods.com/ |date=2018-08-04 }}
|[[برائيٽو پينٽس]], [http://www.imtiazsupermarket.com.pk امتياز سپر مارڪيٽ], [http://www.shield.com.pk شيلڊ]
|}

== رانديگر ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+{{Cr-PSL|khi}}
|-style=&quot;color:red&quot;
! style=&quot;background:blue&quot;| نمبر.
! style=&quot;background:blue&quot;| نالو
! style=&quot;background:blue&quot;| قوميت.
! style=&quot;background:blue&quot;| پيدائش
! style=&quot;background:blue&quot;| بيٽ
! style=&quot;background:blue&quot;| بال
! style=&quot;background:blue&quot;| شامل ٿيڻ جو سال
! style=&quot;background:blue&quot;| پگھار
! style=&quot;background:blue&quot;| وڌيڪ معلومات
|-
! colspan=&quot;9&quot;| بيٽس مين
|-
|6
|'''جوئي ڊينلي
|{{flagicon|England}} [[انگلينڊ]]
|{{birth date and age|1986|3|16|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو، ليگ اسپين
|2018
|
|ٻاهريون
|-
|16
|'''آئين مورگن
|{{flagicon|England}} [[انگلينڊ]]
|{{Birth date and age|1986|9|10|df=y}}
|کاٻو
|ساڄو ميڊيم
|2018
|
|ٻاهريون
|-
|24
|'''مختار احمد
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{Birth date and age|1992|12|20|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ليگ بريڪ
|2018
|
|تبديلي طور
|-
|41
|'''ڪولين اينگرام
|{{flagicon|SA}} [[ڏکڻ آفريڪا]]
|{{birth date and age|1985|7|3|df=y}}
|کاٻو
|ساڄو ليگ اسپين
|2018
|140,000
|ٻاهريون
|-
|54
|'''لينڊل سائيمنس
|{{flagicon|WIN}} ويسٽ انڊيز
|{{birth date and age|1985|1|25|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|
|ٻاهريون
|-
|56
|'''بابر اعظم
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{Birth date and age|1994|10|15|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو آف اسپن
|2018
|70,000
|
|-
|82
|'''ڪولين منرو
|{{flagicon|NZ}} [[نيوزي لينڊ]]
|{{birth date and age|1987|3|11|df=y}}
|کاٻو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|
|ٻاهريون
|-
|142
|'''خرم منظور
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{Birth date and age|1986|6|10|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو آف بريڪ
|2018
|25,000
|
|-
! colspan=&quot;9&quot;| آل رئونڊر
|-
|9
|'''عماد وسيم
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان 
|{{birth date and age|1988|11|18|df=y}}
|کاٻو
|سلو آرٿاڊوڪس
|2018
|70,000
|[[ڪپتان (ڪرڪيٽ)|ڪپتان]]
|-
|10
|'''[[شاهد آفريدي]]
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1980|3|1|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ليگ اسپن
|2018
|140,000
|
|-
|11
|محمد طحا
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|2000|10|5|df=y}}
|کاٻو
|سلو آرٿاڊوڪس
|2018
|10,000
|
|-
|42
|'''روي ڀوپارا
|{{flagicon|England}} [[انگلينڊ]]
|{{birth date and age|1985|5|4|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|50,000
|ٻاهريون
|-
|96
|'''ڊيوڊ ويس
|{{flagicon|SA}} [[ڏکڻ آفريڪا]]
|{{birth date and age|1985|6|18|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|25,000
|ٻاهريون
|-
|97
|دانش عزيز
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1995|11|20|df=y}}
|کاٻو
|سلو آرٿاڊوڪس
|2018
|
|تبديلي طور
|-
|98
|حسن محسن
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1998|1|11|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|10,000
|
|-
|100
|'''لوڪ رائيٽ
|{{flagicon|England}} [[انگلينڊ]]
|{{birth date and age|1985|3|7|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|50,000
|ٻاهريون
|-
! colspan=&quot;9&quot;| وڪيٽ ڪيپر
|-
|16
|'''محمد رضوان
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1992|6|1|df=y}}
|ساڄو
|—
|2018
|50,000
|
|-
|34
|صفي الله نگش
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1995|3|21|df=y}}
|کاٻو
|—
|2018
|
|
|-
! colspan=&quot;9&quot;| بالر
|-
|5
|'''محمد عامر
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1992|4|13|df=y}}
|کاٻو
|ساٻو تيز
|2018
|140,000
|
|-
|7
|'''ٽيمل ملس
|{{flagicon|England}} انگلينڊ
|{{birth date and age|1992|8|12|df=y}}
|ساڄو
|کاٻو تيز
|2018
|
|ٻاهريون
|-
|14
|'''اسامه خان
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1994|5|1|df=y}}
|ساڄو
|کاٻو ميڊيم فاسٽ
|2018
|25,000
|
|-
|22
|محمد عرفان
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1995|5|15|df=y}}
|کاٻو
|ساڄو تيز
|2018
|10,000
|
|-
|23
|اسامه مير
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1995|12|23|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ليگ اسپين
|2018
|25,000
|
|-
|25
|'''مچل جونسن
|{{flagicon|Australia}} [[آسٽريليا]]
|{{birth date and age|1981|11|2|df=y}}
|کاٻو
|کاٻو تيز
|2018
|70,000
|ٻاهريون
|-
|201 
|مشتاق احمد ڪلهوڙو
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1978|12|10|df=y}}
|ساڄو
|سلو آرٿاڊوڪس
|2018
|
|تبديلي طور
|-
|100
|تابش خان
|{{flagicon|PAK}} پاڪستان
|{{birth date and age|1984|12|12|df=y}}
|ساڄو
|ساڄو ميڊيم فاسٽ
|2018
|25,000
|
|-
|}

== انتظاميه ڪوچ ==
[[فائل:Shoaib Malik.jpg|thumb|150px|شعيب ملڪ ڪراچي ڪنگز جو اڳوڻو ڪپتان]]
[[فائل:Kumar Sangakkara bat in hand.JPG|thumb|150px|ڪمار سنگرڪارا 2017ع جو ڪپتان.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
!  style=&quot;background:blue; color:red;&quot;| نالو
!  style=&quot;background:blue; color:red;&quot;| منصب
|-
| سلمان اقبال (اي آر وائي گروپ)
| مالڪ
|-
| {{flagicon|PAK}} [[شاهد آفريدي]]
|صدر&lt;ref name=ci7apr2017 /&gt;
|-
| {{flagicon|PAK}} طارق وسيم
| سي اي او
|-
| {{flagicon|PAK}} راشد لطيف
| ڊاريڪٽر
|-
| {{flagicon|SA}} مڪي آرٿر 
| ڪوچ
|-
| {{flagicon|PAK}} اظهر محمود
| اسسٽنٽ ڪوچ
|-
|{{flagicon|PAK}} محمد مسرور
|فلڊينگ ڪوچ
|-
| {{flagicon|PAK}}  اسد علي
| ڊاڪٽر
|-
| {{flagicon|PAK}} سڪندر بخت
| تجزيه نگار
|-imadwasim/pak
|}

==ڪپتان==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%&quot;
|-
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | نمبر.
!  style=&quot;text-align:center; background:blue; color:Red;&quot;| قوميت.
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | کلاڙي
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | شروعات
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | ختم
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|رانديون|ڪپتان طور کيڏيل رانديون}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|کٽيل|کٽيل}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|هارايل|هارايل}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|برابر|برابر}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|برابر ۽ هارايا|هارايا}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|نتيجو نه|ڪو به نتيجو نه}}
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | {{Tooltip|%|کٽڻ جي شرح}}
|-
| 1
| {{flagicon|PAK}}
| [[شعيب ملڪ]]
| 2016
| 2016
| 8
| 2
| 6
| 0
| 0
| 0
| 25.00
|-
| 2
| {{flagicon|ENG}}
| روي ڀوپارا
| 2016
| 2016
| 1
| 0
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0.00
|-
| 3
|{{flagicon|SRI}}
| ڪمار سنگرڪارا
| 2017
| 2017
| 10
| 5
| 5
| 0
| 0
| 0
| 50.00
|-
| 4
|{{flagicon|PAK}}
| عماد وسيم
| 2018
| 2018
| 8
| 4
| 2
| 0
| 1
| 1
| 57.14
|-
| 5
|{{flagicon|ENG}}
| ائين مورگن
| 2018
| 2018
| 3
| 1
| 2
| 0
| 0
| 0
| 33.33
|-
| 6
|{{flagicon|PAK}}
| محمد عامر
| 2018
| 2018
| 1
| 0
|1
| 0
| 0
| 0
| 0.00
|}
&lt;small&gt;حوالو: [http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/individual/most_matches_as_captain.html?id=205;team=5793;type=trophy اي ايس پي اين ڪرڪيٽ ڄاڻ], آخري ڀيرو 21 مارچ 2018ع تي اپڊيٽ ڪيو ويو.&lt;/small&gt;

== نتيجا ==
=== پي ايس ايل ٽورنامنٽ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! سال !! کيڏيا !! کٽيل !! {{Tooltip | شڪست | هارايل رانديون }} !! برابر ۽ کٽيل !! برابر ۽ هارايل !! {{Tooltip | بغير نتيجي | ڪو به نتيجو نه نڪتو}} !! {{Tooltip | % | ڪاميابي جي شرح}} !! پوزيشن !! تت
|-
! [[پاڪستان سپر ليگ 2016ع|2016]]
| 9|| 2|| 7|| 0||0 ||0|| 22.22 || 4/5 || Play-offs
|-
! [[پاڪستان سپر ليگ 2017ع|2017]]
| 10 ||5 || 5|| 0|| 0|| 0 || 50.00 || 3/5 || Play-offs 
|-
! [[پاڪستان سپر ليگ 2018ع|2018]]
|10||5||4|| 0 ||0 || 1 ||45.45||3/6||Play-offs 
|-
!  ٽوٽل
|'''31'''||'''12'''||'''17'''|| '''0''' || '''0''' || '''1''' ||'''40.00'''||'''-'''||'''0 Titles'''
|}
&lt;small&gt;حوالو: [http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/team/results_summary.html?id=205;type=trophy اي ايس پي اين ڪرڪيٽ], آخري ڀيرو  21 مارچ 2018ع تي اپڊيٽ ڪيو ويو&lt;/small&gt;

===ٻين ٽيمن سان===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Opposition!! دورانيو !! Mat !! کٽيا !! هارايا !! برابر ۽ کٽيا !! برابر ۽ هرايا !! بغير نتيجي !! ڪاميابي جي شرح
|-
| [[اسلام آباد يونائيٽڊ]]|| 2016–تاحال ||9||4||5|| 0 || 0 || 0 ||44.44
|-
| [[لاهور قلندرز]]||2016-تاحال  || 6 || 4 || 1 || 0 || 1 || 0 || 66.67
|-
| [[ملتان سلطانز]]|| 2018–تاحال|| 2 || 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 100.00
|-
| [[پشاور زلمي]]|| 2016–تاحال ||8|| 2 ||6|| 0 || 0 || 0 ||25.00
|-
| [[ڪوئيٽا گليڊيٽرز]]|| 2018–تاحال  ||6|| 1 || 5 || 0 || 0 || 0 ||16.67
|}

&lt;small&gt;حوالو: [http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/team/results_summary.html?class=6;id=5793;type=team اي ايس پي اين ڪرڪيٽ]،آخري ڀيرو 21 مارچ 2018ع تي اپديٽ ڪيو ويو.&lt;/small&gt;

==انگ اکر==

=== وڌيڪ رنسون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%&quot;
|-
!  style=&quot;text-align:center; background:blue; color:Red;&quot;| قوميت.
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | کلاڙي
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | شروع
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | ختم
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | رانديون
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | اننگ
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | رنسون
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | سرسري
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | وڌيڪ اسڪور
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | 100
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | 50
|-
| {{flagicon|PAK}}
| بابر اعظم
| 2017
| تاحال
|22
|21
|693
|36.47
| 66
| 0
|6
|-
| {{flagicon|ENG}}
| روي ڀوپارا
| 2016
| تاحال
|29
| 26
| 571
| 30.05
| 71*
| 0
| 3
|-
| {{flagicon|PAK}}
| [[شعيب ملڪ]]
| 2016
| 2017
| 19
| 19
| 359
| 22.43
| 51*
| 0
| 1
|-
|{{flagicon|ENG}}
| جوئي ڊينلي
|2018
|تاحال
|12
|11
|323
|32.30
|79*
| 0
|3
|-
| {{flagicon|RSA}}
| ڪولين انگرام
|2018
| تاحال
|12
|11
|243
|34.71
|68*
| 0
|1
|-
|}

&lt;small&gt;حوالو: [http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=205;team=5793;type=trophy اي ايس پي اين ڪرڪيٽ]، آخري ڀيرو 21 مارچ 2018ع تي اپڊيٽ ڪيو ويو.&lt;/small&gt;

=== وڌيڪ وڪيٽون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%&quot;
|-
!  style=&quot;text-align:center; background:blue; color:Red;&quot;| قوميت.
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | کلاڙي
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | شروع
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | ختم
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | رانديون
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | اوور
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | وڪيٽ
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | سرسري
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | بهترين بالنگ
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | 4 وڪيٽون
! style=&quot;background:blue; color:Red&quot; | 5 وڪيٽون
|-
| {{flagicon|PAK}}
| محمد عامر
| 2016
|تاحال
|28
|97.2
| 26
|25.57
| 3/7
| 0
| 0
|-
| {{flagicon|PAK}}
| عثمان خان
| 2017
|تاحال
|18
|58.1
|22
|20.72
| 4/17
| 1
| 0
|-
| {{flagicon|PAK}}
| سهيل خان
| 2016
| 2017
| 14
| 49.2
| 20
| 18.00
| 3/23
| 0
| 0
|-
| {{flagicon|PAK}}
| اسامه مير
| 2016
|تاحال
|17
|57.5
| 18
|27.00
| 3/24
| 0
| 0
|-
| {{flagicon|PAK}}
| عماد وسيم
| 2016
|تاحال
| 26
| 70.2
| 17
| 28.82
| 3/18
| 0
| 0
|-
|}

&lt;small&gt;حوالو: [http://stats.espncricinfo.com/pakistan-super-league-2016-17/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=205;team=5793;type=trophy اي ايس پي اين ڪرڪيٽ]، آخري ڀيرو 21 مارچ 2018ع تي اپڊيٽ ڪيو ويو&lt;/small&gt;

==خارجي ڳنڍڻا==

[http://pakistansuperleague.com.pk/karachi-kings-team-players-list-psl-kk-team-squad/ ڪراچي ڪنگز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123195559/http://pakistansuperleague.com.pk/karachi-kings-team-players-list-psl-kk-team-squad/ |date=2016-01-23 }}

== حوالا ==
{{حوالا|3}}

{{پاڪستان سپر ليگ}}

[[زمرو:ڪرڪيٽ]]
[[زمرو:پاڪستان سپر ليگ]]
[[زمرو:پاڪستان سپر ليگ ٽيمون]]</text>
      <sha1>onjah7kwrobfmqjwk4ay713fd9k6b5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زڪوات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16913</id>
    <revision>
      <id>425188</id>
      <parentid>306110</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58799" sha1="0o6nt9tb8k79lkgwk3a9pr7l5gue204" xml:space="preserve">'''زڪوات (عربی: الزكاة؛''' جمع: زَكَوَّت)، ٻوليءَ ۾ معنيٰ: بلند ڪرڻ، وڌائڻ، برڪت، حمد، ثنا، نيڪي، شين جي پاڪائي، نفسي يا روحاني پاڪائي، ۽ معنيٰ: مال جي زڪوات آھي. &lt;ref name=&quot;ReferenceC2&quot;&gt;مختار الصحاح، لمحمد بن أبي بكر الرازي، باب الزاي، (زكا)، المكتبة العصرية -الدار النموذجية. 1420 هـ/ 1999م.&lt;/ref&gt;  '''زڪوات''' [[اسلام]] جي پنجن بنيادي رڪنن مان ھڪ رڪن آھي    زڪوٰة جي تعريف اها آهي ته نيڪ ماڻهو جيڪو مال صدقو ڪري ٿو، ان کي توحيد جي مذهبن ۾ هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ عبادت آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: مال سان خيرات ڏيڻ. ۽ اسلام ۾ زڪوات اٺن خرچن تي مخصوص شرطن تي خرچ ڪيو ويندو آهي، جيڪو مال مان معلوم مقدار مان مقرر، مسلمان تي مخصوص شرطن ۾، مخصوص شين ۾ واجب آهي: 

الف. مال الزڪوات

ب. الزكاة الفطر (فطرانو)

اسلامي شريعت ۾ اها عبادت جو هڪ قسم آهي، يعني: فرض طور تي خرچ ڪرڻ ۽ صدقو واجب خرچ وغيره کي چئبو آهي.

جيئن ته ٻين مذهبن ۾، رقم خرچ ڪرڻ جي معني جو ثبوت آهي، يا ضرورتن سان ماڻهن کي رقم ادا ڪرڻ، حڪمرانن جي تفصيل ۾ اختلاف سان گڏ، عيسائييت ۾، مثال طور، اتي لفظ خيرات آهي. اسلامي مذهب عيسائيت ۽ يهوديت سان اتفاق ڪري ٿو خيرات جي عام تصور ۾، اهو هڪ عبادت جو عمل آهي ۽ ماڻهن کي خدا جي ويجهو آڻڻ جو هڪ وسيلو آهي، ۽ اهو ته خير جو دروازو آهي، ۽ اهو ته اميرن کي هڪ حصو ڏيڻ گهرجي. انهن جي پئسي مان غريبن ۽ مسڪينن تائين پهچايو ۽ انهن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ جي باوجود، انهن جي حڪمن جي تفصيل ۾ اختلاف آهي. اسلامي قانون ۾ زڪوات: ”رقم جو هڪ حصو ۽ ان جهڙو اسلامي قانون ضروري آهي ته غريبن کي خاص شرطن ۾ ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;[[المعجم الوسيط]]2&quot;&gt;[https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%83%D8%A7%D8%A9/ المعجم الوسيط] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150117042727/http://www.almaany.com/home.php?language=arabic|date=17 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; يا اهو آهي: ”خاص رقم جو نالو جيڪو ان جي مستحقن کي ادا ڪيو وڃي. مخصوص حالتن هيٺ. ان کي زڪوات چئبو آهي. ڇو ته زڪوات مال کي پاڪ ڪرڻ لاءِ ۽ زڪوات الفطر  روح جي پاڪائي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن زڪوات جي ادائگي مال جي واڌ ويجهه جو هڪ سبب آهي ۽ آخرت ۾ ثواب کي ٻيڻو ڪرڻ جو هڪ سبب آهي. جيڪو خيرات ڏئي ٿو. 

زڪوات کي خيرات چئبو آهي، پر خيرات ۾ شامل آهي: واجب ۽ رضاڪارانه عمل، زڪوات جي برعڪس، جيڪو واجب فرضن سان مخصوص آهي. اسلام ۾ زڪوات ڏيڻ هڪ عبادت آهي جيڪو مال سان لاڳاپيل آهي، اهو اسلام جي پنجن ٿنڀن مان ٽيون رڪن آهي ۽ اهو مسلمانن جي اجماع سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ اهو قرآن ۽ سنت جي ثبوتن ۽  مسلمانن جي اجماع سان لاڳو ڪيو ويو آهي. قرآن ۽ وسيع حديثن مان، جهڙوڪ حديث: &quot;اسلام پنجن بنیادن تي ٺهيل آھي&quot; ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي: &quot;زڪوات ادا ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;المبدع شرح المقنع2&quot;&gt;المبدع شرح المقنع، لأبي إسحاق برهان الدين بن محمد بن عبد الله الحنبلي، (كتاب الزكاة) ج2 ص290 المكتب الإسلامي 1421 هـ/ 2000 م، [https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=371&amp;idfrom=759&amp;idto=917&amp;flag=0&amp;bk_no=96&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 رابط الكتاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104013800/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=759&amp;idto=917&amp;bk_no=96&amp;ID=371|date=04 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; قرآن مجيد ۾ زڪوات جی متعلق 82 آيتن ۾ نماز سان گڈ آیو آهي، ۽ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن جي وچ ۾ جانشيني تمام ويجهي ۽ آخري آهي، جيئن المناقب البزازية ۾ لکیل آهي.&lt;ref name=&quot;البحر الرائق2&quot;&gt;البحر الرائق شرح كنز الدقائق لزين الدين بن إبراهيم بن نجيم. كتاب الزكاة، ج2 ص217 دار الكتاب الإسلامي ط2 د.ت، [https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=226&amp;idfrom=1002&amp;idto=1097&amp;flag=0&amp;bk_no=29&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 رابط الكتاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104013653/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1002&amp;idto=1097&amp;bk_no=29&amp;ID=226|date=04 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; اهو مڪي ۾ هڪ عام معاملي جي طور تي نافذ ڪيو ويو ۽ مديني ۾ هجرت جي ٻئي سال ۾ ان جي شرطن کي واضح ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;المبدع شرح المقنع3&quot;&gt;المبدع شرح المقنع، لأبي إسحاق برهان الدين بن محمد بن عبد الله الحنبلي، (كتاب الزكاة) ج2 ص290 المكتب الإسلامي 1421 هـ/ 2000 م، [https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=371&amp;idfrom=759&amp;idto=917&amp;flag=0&amp;bk_no=96&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 رابط الكتاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104013800/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=759&amp;idto=917&amp;bk_no=96&amp;ID=371|date=04 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; زڪوات مالدار جي مال تي هڪ مقرر رقم جي حساب سان واجب آهي، ۽ اها زڪوات جي اٺن مدن ۾ ادا ڪئي ويندي آهي. 

اسلامي فقه ۾ زڪوات جو مطالعو شامل آهي، جن م زڪوات جي رقم، ان جي مقدار ۽ مال تي، سون، چاندي، فصلن ۽ ميون جي قسمن تي، واپار جي سامان، معدنيات ۽ ڌاتو تي شام آھن.  زڪوات هڪ مربوط نظام سان گڏ هڪ قانوني فرض آهي جنهن جو مقصد عوام ۽ ملڪ جي مفادن کي حاصل ڪرڻ ۽ سماجي ايڪتا، ضرورتمندن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ غريبن کي مالا مال ڪرڻ آهي. زڪوات واجب صدقو آهي، جيڪو معلوم رقم آهي، ۽ اهو عام صدقو نه آهي، بلڪه ان ۾ فرق آهي، ۽ ان جي مقدار ۽ حڪم ۾ ڪو به اختلاف ناهي سواءِ چند ماتحت مسئلن جي، اها زڪوات فرد يا ان جي نمائندي طرفان مستحقن کي ادا ڪئي ويندي آهي، ۽ جيڪڏهن سلطان ان جي درخواست ڪري، اهو ان کي ادا ڪرڻ گهرجي، ۽ هن کي ان کي زڪوات طور تصرف ڪرڻ گهرجي. اهو خيراتي تنظيمن، مسجدن جي تعمير، يا ٻين خيراتي ڪمن تي خرچ نه ڪيو ويجي. زڪوات کان رڪڻ، مال جي تباهي ۽ بربادي ۽ آخرت ۾ عذاب جو سبب آهي ۽ جيڪو ان کي واجب سمجهي ان کان روڪي ٿو ته سلطان ان کي اسلام جي خاطر قتل ڪئي، جيتوڻيڪ ائين ڪرڻ سان سلطان جي وس کان ٻاهر آهي.

== زڪوات جي معني ==
{{quote|'''خُذْ مِنْ اَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيْهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ١ؕ اِنَّ صَلٰوتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ١ؕ وَ اللّٰهُ سَمِيْعٌ عَلِيْمٌ|(التوبة: 103)|&lt;ref&gt;[http://quran.ksu.edu.sa/tafseer/katheer/sura9-aya103.html القرآن الكريم - تفسير ابن كثير - تفسير سورة التوبة - الآية 103&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; }}
لغت ۾ لفظ زڪوات جون ٻه معنائون آهن: (الف) ڪنهن به شيءِ جو وڌڻ (ب) پاڪ ۽ صاف ٿيڻ. (المعجم الوسيط 1/398) قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. تحقيق ڪامياب ٿيو اهو شخص، جنهن پنهنجي نفس کي پاڪ ڪيو. (الشمس آيت: 9)&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.aljamaa.net/ar/document/57776.shtml |access-date=2016-01-18 |archive-date=2015-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150810165241/http://www.aljamaa.net/ar/document/57776.shtml |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ان طرح عربي ۾ ان جون معنائون آهن: الف. وڌڻ ب. پاڪيزو ٿيڻ ج. واڌارو ڪرڻ د. نشو و نما حاصل ٿيڻ ھ. ذبح ڪرڻ&lt;ref&gt;اسلامي قانون، قرآن ۽ حديث جي روشنيءَ ۾؛ مولانا فضل احمد غزنوي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي معنائن جي پيش نظر مال جو اهو حصو جيڪو سال گذرڻ جي بعد ۽ نصاب کي پهچڻ کان پوءِ مال مان بطور فرض ۽ وجوب جي ڪڍيو وڃي. انهيءَ کي زڪوات چوندا آهن، ڇو ته انهيءَ زڪوات جي ذريعي زڪوات ادا ڪندڙ جون نيڪيون وڌنديون آهن ۽ انهيءَ جي مال ۾ برڪت پوندي آهي ۽ اهو خود گناهه ۽ بخل کان ۽ ان جو مال خبث ۽ حرام کان پاڪ ۽ صاف ٿيندو آهي.  اصطلاحًا: شريعت ۾ زڪوات جو مطلب هي آهي ته حق واجب في مال مخصوص لطائفة مخصوصة في وقت مخصوص. (الملخص الفقهي 1/222) يعني اهو حق جيڪو مخصوص مال ۾ هڪ خاص گروهه (مالدارن) جي لاءِ هڪ خاص وقت ۾ ڪڍيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://sh.rewayat2.com/fkh7anbaly/Web/11811/001.htm |accessdate=2016-01-18 |archive-date=2013-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723091620/http://sh.rewayat2.com/fkh7anbaly/Web/11811/001.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; زڪوات جي لغوي معني آهي پاڪ ڪرڻ، وڌائڻ. اصطلاح ۾ سال گذرڻ تي پنھنجي مال يا دولت منجھان شريعت جي مقرر ڪيل حصي ڪڍڻ کي زڪوات چوندا آهن.&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري، 2002ع؛ صہ:302 &lt;/ref&gt;

== فرضيت زڪوات جو دليل ==

'''وَاَقِيْمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ وَارْكَعُوْا مَعَ الرّٰكِعِيْنَنماز قائم ڪريو، زڪوات ادا ڪريو ۽ رڪوع ڪريو رڪوع ڪرڻ وارن سان گڏ. (البقرة: 43) اهڙي طرح نبي عليھ الصلواة والسلام کي حڪم مليو: خُذْ مِنْ اَمْوَالِهِمْ صَدَقَـةً. (التوبه: 103) اي پيغمبر! توهان انهن کان انهن جي مال مان زڪوات وصول ڪريو.

حديث: اسلام جو بنياد پنجن شين تي آهي، جنهن مان ٽئين نمبر تي ايتاء الزکواة (زڪوات ڏيڻ) به آهي.(بخاري 1/6 ومسلم 1/36)&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.astudyofquran.org/web/index.php?id=60,0,0,1,0,0 |accessdate=2016-01-18 |archive-date=2016-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516154909/http://www.astudyofquran.org/web/index.php?id=60,0,0,1,0,0 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

اهڙي طرح جڏهن پاڻ ﷺ سيدنا معاذ بن جبل کي يمن ڏانهن موڪليائون ته ٻيا احڪام سمجهائڻ کان پوءِ پاڻ فرمايائون:

فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ زَكَاةً فِي أَمْوَالِهِمْ(بخاري 1/187، مسلم 1/39) انهن کي اهو ٻڌائجانءِ ته الله سبحانھ وتعاليٰ انهن تي انهن جي مالن ۾ زڪوات فرض ڪئي آهي.&lt;ref&gt;http://sh.rewayat2.com/takhrig/Web/1581/004.htm{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۽ زڪوات کي ٻين فرضن سان گڏ ادا ڪندڙ شخص لاءِ پاڻ ﷺ جن جنت جي خوشخبري ٻڌائي. صحيح بخاري ۾ روايت آهي. هڪ شخص کي پاڻ ﷺ جن ارڪان اسلام سمجهايائون، جنهن ۾ زڪوات به آهي. انهيءَ وقت اعرابي چيو: الله جو قسم! آئون هن مان ڪجهه به نه گهٽائيندس ۽ نه وڌائيندس. پاڻ ﷺ فرمايائون: جنهن شخص کي شوق هجي ته جنتي شخص ڏانهن ڏسي ته هن ڏانهن ڏسي. (بخاري ومسلم 1/187، رقم الحديث 1397)'''

== زڪوات جا فائدا ۽ انفرادي زندگي تي ان جا اثرات ==

=== پهريون فائدو: ===

'''زڪوات ادا ڪندڙ شخص جنهن خلوص دل سان رضاءِ الاهي جي لاءِ انهيءَ فريضه کي ادا ڪيو، انهيءَ جي دل روحاني بيمارين کان مثلاً بخل، خود غرضي، لالچ ۽ شقاوت کان پاڪ ۽ صاف ٿي ويندي آهي ۽ انهيءَ جڳهه تي ٻيون بهترين وصفون پيدا ٿينديون آهن، مثلاً ايثار، همدردي، مروت ۽ مؤانست ۽ اهو ئي رازِ حيات آهي.
'''
'''جنهن مال مان زڪوات ڪڍي ويئي، اهو آلائش ۽ مصيبتن کان پاڪ ۽ صاف ٿي ويندو آهي ۽ اهو مال انهيءَ خزاني جي حڪم ۾ نه ايندو آهي، جيڪو نه صرف انسان کي جهنم ۾ وٺي ويندو، بلڪ انهيءَ شخص لاءِ سخت اذيت جو باعث بنجي ويندو.
'''
'''دليل: پاڻ ﷺ جن ام المؤمنين ام سلمة رضي الله عنها کي فرمايائون: جڏهن تون پنهنجي مال مان زڪوات ڪڍندينءَ ته اهو مذموم خزاني جي حڪم ۾ نه ايندو. (ابودائود 1/225 والحاکم رقم الحديث 390 نصب الراية 2/372)
'''
'''اهو صدقو جيڪو الله سبحانھ وتعاليٰ جي راهه ۾ ڪڍيو وڃي، الله سبحانھ وتعاليٰ انهيءَ کي وڌائيندو رهندو آهي. تانجو معمولي صدقو جبل احد جي برابر بنجي ويندو. (بخاري 1/189، مسلم 1/327)

جيڪو شخص زڪوات ڪڍندو آهي، انهيءَ لاءِ الله جا ملائڪ صبح وشام برڪت جون دعائون گهرندا آهن. (احمد، رقم الحديث 21721، ابن حبان 2/462)'''

'''اهو صدقو ۽ زڪوات انسان جي خطائن ۽ گناهن کي دور ڪندو آهي. (ترمذي 2/89، رقم الحديث 2762، ابن ماجة 294)
'''
'''الله سبحانھ وتعاليٰ جي راهه ۾ ڏنل مال قيامت جي ڏينهن انسان جي لاءِ جهنم کان پردو بنجي بيهي رهندو. (احمد، رقم الحديث 24501، صحيح الترغيب 1/819)
'''
'''۽ صحيح مسلم ۾ آهي ته اگرچه اهو صدقو کجور جي ککڙي برابر ڇو نه هجي. (مسلم 1/327 رقم 1017)
'''
== اجتماعي فائدا: ==

'''جيئن ته زڪوات عبادت ماليه جي هڪ ڪڙي آهي، انهيءَ جي ادائگي جي بناء تي معاشري جا غريب ۽ نادار شخص پنهنجي غربت جي دلدل مان نڪري پنهنجي زندگي سڌاري سگهن ٿا.

دولت صرف شاهوڪار انسانن جي هٿن ۾ نه رڪجي وڃي. (الحشر: 7)

جنهن معاشري ۾ زڪوات ادا ڪئي وڃي ٿي، اهو احتڪار يعني خزاني بنجڻ کان محفوظ بنجي ويندو آهي.

اهڙو معاشرو وياج ۽ حرام کان محفوظ رهندو آهي، ڇو ته جنهن جو ارادو ئي اهو آهي ته غريبن ۽ محتاجن جي سار سنڀال لهن، اُهي شخص ڇو غريبن کي وياج وٺڻ تي مجبور ڪندا.

اهڙو معاشرو پاڻ ۾ محبت ۽ اخوت جو مصداق بنجي ويندو آهي، جنهن جي تعريف رب رحمان پنهنجي ڪلام مقدس ۾ ڪئي. (سورة الحشر: 9)'''

== زڪوات نه ادا ڪرڻ جي وعيد ==

'''قرآن:

۽ ويل آهي مشرڪن لاءِ، اهي جيڪي زڪوات نٿا ڏين. (حم السجدة: 6-7)

۽ جيڪي شخص انهيءَ مال ۾ بخل ڪن ٿا، جيڪو الله سبحانھ وتعاليٰ پنهنجي فضل سان انهن کي عطا ڪيو، انهيءَ مال کي پنهنجي لاءِ ڀلو نه سمجهن بلڪ اهو انهن لاءِ برو آهي. قيامت جي ڏينهن ان مال جو انهن کي ڳٽ پهرايو ويندو بسبب تنهن جي جو اهي بخل ڪندا هئا. (آل عمران: 180)

۽ جيڪي شخص سون ۽ چاندي جو ذخيرو ڪندا آهن ۽ انهيءَ کي الله جي واٽ ۾ خرچ نه ڪندا آهن. انهن کي دردناڪ عذاب جي خوشخبري ٻڌاءِ، جنهن ڏينهن جهنم جي باهه ۾ انهيءَ مال کي گرم ڪيو ويندو، پوءِ انهيءَ سان انهيءَ شخص جي پيشاني پاسن ۽ چيلهن (پاسن) کي ڏنڀيو ويندو ۽ کين چيو ويندو هي اهو مال آهي، جنهن کي توهان خزانو بنايو هو. (التوبه: 34-35)
'''

'''دليل حديث مان:

سيدنا ابوهريره ﷦ کان روايت آهي، پاڻ ﷺ جن فرمائن ٿا ته هر اهو شخص جنهن وٽ سون ۽ چاندي آهي ۽ اهو انهيءَ جو حق (زڪوات) ادا نٿو ڪري، مگر ان سون ۽ چاندي کي قيامت جي ڏينهن وڏين شيخن ۾ تبديل ڪيو ويندو. پوءِ انهن کي جهنم جي باهه ۾ گرم ڪري انهيءَ مالدار شخص جي پيشاني، پاسا ۽ پٺ ڏنڀي ويندي. جيئن ئي اهي شيخون ٿڌيون ٿينديون ته ٻيهر گرم ڪيون وينديون، تانجو ٻانهن جي وچ ۾ فيصلو ٿئي. اهڙي طرح جنهن شخص جا اٺ هئا ۽ ان مان زڪوات نهڏنائين ته اهڙي شخص کي هڪ وسيع ميدان ۾ اونڌو ڪيرايو ويندو. پوءِ سڀ اٺ گهرايا ويندا. انهن مان هڪ گؤنرو به گم نه هوندو. پوءِ اهي سڀ اٺ انهيءَ شخص کي لتاڙيندا ۽ ڪُٽيندا رهندا، تانجو ٻانهن جو حساب ڪتاب ٿئي ۽ اهڙي طرح ڍڳين ۽ ٻڪرين واري کي گهرايو ويندو. انهيءَ شخص کي به هڪ ميدان ۾ بيهاريو ويندو ۽ کيس ليٽايو ويندو. پوءِ ڍڳيون ۽ ٻڪريون انهيءَ شخص کي لتاڙينديون ۽ سڱن سان مارينديون رهنديون، تانجو ٻانهن جو حساب وڪتاب ٿي وٺي. يعني پنجابب هزار سال. (مختصرًا بخاري 1/188 رقم 1402 – مسلم 1/318 رقم 987)

۽ هڪ حديث شريف ۾ آهي ته جيڪو شخص زڪوات نٿو ڏئي، انهيءَ جي مال کي قيامت جي ڏينهن گنجي ڪاري نانگ جي شڪل ۾ تبديل ڪيو ويندو، جيڪو ان مال واري پويان لڳندو ۽ ان کي ڏنگيندو رهندو. (مسلم 1/320 رقم 988 ۽ انهيءَ جهڙي هڪ ٻي حديث مسلم 1/321 رقم 992)'''

== زڪوات ادا ڪرڻ لاءِ شرط ==

'''زڪوات ادا ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهريون شرط اهو آهي ته اهو مسلمان هجي. چنانچه ڪافر تي زڪوات واجب نه آهي، اگرچه اهو مرتد ڇو نه هجي.

ٻيو شرط هي آهي ته اهو مسلمان آزاد هجي، چنانچه غلام تي زڪوات فرض نه آهي، ڇو ته غلام وٽ جيڪي ڪجهه آهي، اهو انهيءَ جي مالڪ جو آهي.

جنهن مال مان زڪوات ڪڍي وڃي ٿي، اهو نصاب کي پهتل هجي.

جنهن مال مان زڪوات ڪڍي وڃي ٿي، ان کي مال جي پوري ملڪيت حاصل هجي، پوءِ خواهه اهو انهيءَ جي قبضي ۾ هجي يا نه هجي.

ملڪ تام جو مطلب هي آهي ته ان مال تي هن شخص کي تصرف حاصل هجي.

انهيءَ مال کي هڪ سال گذري چڪو هجي. (بيهقي 4/95، دارقطني 2/90)

مگر هن آخري شرط کان ڪجهه شيون مستثنيٰ آهن، مثلاً اناج وغيره جڏهن لاٿو وڃي ۽ مدفون شيءِ، جڏهن حاصل ٿئي.

جيڪڏهن مقروض جي اها حالت آهي جو سندس سڀ مال قرض ۾ غرق ٿي ويو يا ان وٽ بنيادي حقن کان سواءِ ايترو سامان يا نقد نه آهي، جنهن مان پنهنجو قرض لاهي سگهي ته انهيءَ کي زڪوات معاف آهي. بلڪ قرض جي بعض اهڙي صورتن ۾ اهو مستحق زڪوات آهي جيئن مصارف زڪوات ۾ هڪ مقروض به آهي.

جيڪڏهن مقروض انهيءَ حال ۾ آهي جو انهيءَ وٽ حقيقي ضرورتن کان علاوه ايترو سامان يا نقد آهي جو قرض ادا ڪري سگهجي ٿو ۽ پنهنجي معيشت برقرار رکي سگهي ٿو ته اهڙي شخص تي زڪوات فرض آهي، بشرطيڪه اهو صاحبِ نصاب هجي.

مٿين ٻن صورتن ۾ فرق ڪرڻ جي وجه اها آهي ته جيڪڏهن پهرئين شخص تي زڪوات کي لازم قرار ڏنو وڃي ته انهيءَ کي مزيد تڪليف ۾ وڌائڻ آهي ۽ جيڪڏهن ٻي شخص کان زڪوات معاف ڪئي وڃي ته پوءِ هر دولت وارو قرض کڻي ڪري زڪوات کان اعراض ڪري سگهي ٿو.

اٺن ۾ پنج کان گهٽ ۾ ڪجهه به زڪوات فرض نه آهي. البته مالڪ پنهنجي خوشي سان صدقو ڪڍي سگهي ٿو، مگر جڏهن اٺ پنج بنجي وڃن ته ان ۾ هڪ ٻڪري زڪوات آهي، ويندي 24 اٺن تائين. هر پنجن اٺن ۾ هڪ ٻڪري، 24 اٺن تائين چار ٻڪريون ۽ جڏهن اٺ پنجويهه بنجي وڃن ته هڪ سال جي هڪڙي گؤنري. جيڪڏهن هڪ سال جي گؤنري نه هجي ته ٻن سالن جو گؤنرو.

اهو حساب 25 کان 35 اٺن تائين هلندو. جڏهن اٺ 36 بنجي وڃن ته ان ۾ ٻن سالن جي اٺڙي زڪوات آهي.
اهو حساب 36 کان 45 تائين هلندو. جڏهن اٺ 46 بنجي وڃن ته ان ۾ ٽن سالن جي اٺڙي فرض آهي. اهو حساب 46 کان 60 تائين هلندو. جڏهن اٺ 71 بنجي وڃن ته ان ۾ هڪ چار سال جي اٺڙي زڪوات آهي. اهو حساب 61 کان 75 تائين هلندو. جڏهن اٺ 76 بنجي وڃن ته ان ۾ ٻه عدد ٻن سالن واريون اٺڙيون. اهو حساب 76 کان 90 تائين هلندو ۽ جڏهن اٺ 91 ٿي وڃن ته ان ۾ ٻه ٽن سالن جون اٺڙيون زڪوات آهي. اهو حساب 91 کان 120 تائين هلندو.

120 کان اڳتي هر ڏهن اٺن کان پوءِ چاليهه ۽ پنجاهه وارو حساب لڳايو ويندو. هر چاليهه اٺن تي ٻن سالن جي اٺڙي ۽ هر پنجاهه تي ٽن سالن جي اٺڙي.

پوءِ واپس شروع واري حساب کي نه ڏٺو ويندو. مثلاً اٺ 130 بنجي وڃن ته ان ۾ ٻه ٻن سالن جون اٺڙيون ۽ هڪ ٽن سالن جي اٺڙي، ڇو ته ان ۾ ٻه چاليهه ۽ هڪ پنجاهه آهي ۽ جيڪڏهن اٺ 140 بنجي وڃن ته ان ۾ ٻه ٽن سالن جون اٺڙيون ۽ هڪ ٻن سالن جي اٺڙي، ڇو ته ان ۾ ٻه پنجاهه ۽ هڪ چاليهه آهي. عليٰ هذا القياس (فتاويٰ علماء اهلحديث 7/31)

زڪوات ماليه ۽ پيداوار جو شريعت طرفان مقرر ٿيل حصو آهي، جڏهن ته ٽيڪس جان ومال جي تحفظ خاطر ورتي ويندي آهي.

زڪوات زمين جي پيداوار وغيره تي لاحق ٿيندي آهي، ٽيڪس زمين جي ڪري لاحق ٿيندي آهي.
دليل: پاڻ ﷺ جن سيدنا معاذ ﷦ کي فرمايائون ته زڪوات مسلمانن کان ورتي ويندي ۽ انهن جي فقيرن تي موٽائي ويندي. (تقدم)
'''

== مقروض تي زڪوات جا احڪام ==

=== اهو مال جن تي زڪوات فرض آهي ===

==== (1) جانورن جي زڪوات ====

===== اٺ جي زڪوات =====

'''تنبيهه: جيڪڏهن هڪ شخص تي زڪوات هڪ سال جي اٺڙي بنجي ٿي ليڪن ان وٽ ٻن سالن جي اٺڙي آهي ته اها ان کان ورتي ويندي. پوءِ زڪوات وٺڻ وارو مالڪ کي ٻه ٻڪريون يا ان جي قيمت ڏيندو. اهڙي طرح ان جي الٽ يعني هڪ شخص تي زڪوات فرض ٻن سالن جي اٺڙي آهي ۽ اها هن وٽ نه آهي. هن وٽ هڪ سال جي اٺڙي آهي ته اها ان کان قبول ڪئي ويندي ۽ گڏوگڏ ٻه ٻڪريون يا ان جي قيمت ڏيندو. اهو ئي حساب مڪمل اڳتي زڪوات ۾ لکيو ويندو. (اٺن جي زڪوات جو مفصل دليل ڏسندا بخاري 1/195)

مسئلو: اٺن جي زڪوات ۾ هڪ سال جي اٺڙي جي عوض ۾ ٻن سالن جو گؤنرو قبول ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه ڪٿي به اٺن جي زڪوات ۾ نر نه ورتو ويندو.

تنبيهه: اٺن جي زڪوات ۾ سيدنا علي ﷦ کان نقل ڪيو وڃي ٿو ته جڏهن اٺ 25 بنجي وڃن ته ان ۾ پنج ٻڪريون آهن. اها روايت درست نه آهي. (مجموعة الفتاويٰ 25/31)
'''
===== ڍڳي جي زڪوات: =====

'''ٽيهن کان گهٽ ڍڳين ۾ زڪوات فرض نه آهي. پر مالڪ پنهنجي خوشي سان ڏيڻ چاهي ته مرضي وارو آهي.

ٽيهن ڍڳين ۾ هڪ سال جو گابو يا گابي. اهو حساب 30 کان 40 تائين هلندو. پوءِ 40 ۾ ٻن سالن جو گابو يا گابي، جنهن کي کير جا ڏند ٽٽي چڪا هجن. 40 کان 50 تائين اهو حساب هلندو. اڳتي پوءِ هر ٽيهن ۾ سال جو گابو يا گابي ۽ هر چاليهن ۾ ٻن سالن جو گابو يا گابي.

مسئلو: ڍڳي جي زڪوات ۾ صرف هڪ سال ۽ ٻن سالن جي ڍڳي ڄاڻايل آهي. ٻي ڪابه عمر حديث شريف ۾ نه آهي. ها، جيڪڏهن مالڪ پاڻ ان کان وڌيڪ عمر واري ڍڳي ڏي ته ان ۾ ڪو حرج نه آهي.

تنبيهه: بعض علماء 40 ڍڳين ۾ اهو شرط لڳائيندا آهن ته ان ۾ زڪوات ٻن سالن جي گابي هجي ۽ گابو نه هجي، ڇو ته حديث ۾ مسنة جو لفظ آيو آهي، يعني مؤنث جو. مگر صحيح هي آهي ته مسن يعني گابو به مسند طبراني جي روايت ۾ آيل آهي، جنهن جا لفظ هي آهن: وفي کل اربعين مسن او مسنة. (بحواله مرعاة ا 
'''
===== ٻڪرين جي زڪوات: =====

'''40 ٻڪرين کان گهٽ ۾ زڪوات فرض نه آهي. البته مالڪ پنهنجي مرضي سان صدقو ڪڍي ته ڪوبه حرج نه آهي. 40 ٻڪرين ۾ هڪ ٻڪري. اهو حساب 40 کان 120 تائين هلندو. 121 کان 200 تائين ٻه ٻڪريون ۽ 201 کان 300 تائين ٽي ٻڪريون. انهيءَ کان پوءِ هر سؤ تي هڪ ٻڪري ۽ جيڪو سؤ پورو نه ٿيو، ان ۾ زڪوات نه آهي. مثلا 399 ۾ 3 ٻڪريون ۽ جڏهن 400 بنجن ته چار ٻڪريون، اهڙي طرح اڳتي حساب.

مسئلو: ٻڪرين جي زڪوات ۾ ان جون تمام جنسون شامل آهن. مثلاً: رڍ، دنبو وغيره.

مسئلو: اڪيليون يا سڀ جنسون ملائي ڪري نصاب کي پهچن ته زڪوات فرض آهي.

مسئلو: چوپايه جانورن ۾ زڪوات ڏيڻ جي لحاظ سان انهن جا ڦر به شمار ڪيا ويندا، مگر اهي زڪوات ۾ ورتا نه ويندا، ڇو ته زڪوات ۾ وڏو جانور ورتو ويندو. (مجموعة الفتاويٰ 25/37)

ٻڪرين جي زڪوات ۾ جيڪڏهن رڍ يا دنبو ڏنو وڃي ته هڪ سال جو ڪافي ٿي سگهي ٿو ۽ جيڪڏهن ٻڪري ئي ڏني وڃي ته ڏنديل شرط آهي ۽ ٻڪري جي زڪوات ۾ نر نه قبول ڪيو ويندو. (مجموعة الفتاويٰ 25/34، فتاويٰ علماء اهلحديث 7/31)

مسئلو: زڪوات جي ڊپ کان گڏ ٿيل مال کي ڌار ڪرڻ يا ڌار ٿيل کي گڏ ڪرڻ درست نه آهي. مثلاً هڪ شخص جون چاليهه ٻڪريون آهن. زڪوات وقت انهن کي ڌار ڪري ڇڏي. اهڙي طرح هڪ شخص جون ٻه سؤ ٻڪريون آهن، جن تي ٻه ٻڪريون زڪوات آهي. زڪوات جي ڊپ کان انهن کي ڌار ڪري، تان ته هڪ ٻڪري زڪوات ٿئي، اهو درست نه آهي.

مسئلو: جن چوپاين تي زڪوات فرض آهي، انهن ۾ انهن جا تمام قسم شامل آهن، مثلاً ڳاڙها اٺ، ڪارا اٺ، عربي اٺ وغيره. (مجموعة الفتاويٰ 25/37)

مسئلو: جن چوپاين تي زڪوات فرض آهي، انهن ۾ ٻين شرطن سان گڏوگڏ جهنگ چرو هئڻ شرط هئي. (عن بهز بن حکيم عن النبي ﷺ، ابودائود 1/228 – نسائي 1/5)

مسئلو: جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ مذڪوره چوپاين کان سواءِ ٻيا جانور آهن ته انهن ۾ زڪوات فرض نه آهي. ها، جيڪڏهن انهن کي تجارت لاءِ رکيو ويو آهي ته بسبب تجارت انهن ۾ زڪوات فرض آهي.گهوڙي ۾ زڪوات فرض نه آهي.
'''
=== (2) زرعي پيداواري ۽ نصاب زڪوات ===

'''زمين مان اڀرندڙ نباتات جيڪي انساني معيشت جو اهم ذريعو آهن، انهن مان بعض تي زڪوات فرض آهي.

دليل: اي ايمان وارؤ! خرچ ڪريو ان پاڪيزه مال مان، جيڪو توهان ڪمايو ٿا ۽ تنهن کان جو اسان ڪڍيوسين توهان لاءِ زمين مان. (البقرة: 267)

اها زرعي پيداوار ۽ ڦل جن تي زڪوات فرض آهي:

هن مسئلي متعلق ائمه حديث جو اختلاف ضرور آهي ته سڀ زرعي پيداوار تي زڪوات فرض آهي يا چند متعين جنسن تي.

سيدنا ابن عمر رضي الله عنهما، موسيٰ بن طلحة، حسن بصري، ابن سيرين، ابن ابي ليليٰ، عبدالله بن مبارڪ رحمهم الله انهيءَ ڳالهه جا قائل آهن ته زڪوات صرف انهن جنسن تي فرض آهي، جن جي صراحت حديث شريف ۾ آيل آهي. اهي هي آهن: ڪڻڪ، جَوَ، کجور، ڪشمش.

دليل: پاڻ ﷺ جن جڏهن سيدنا ابوموسيٰ اشعري ۽ معاذ بن جبل رضي الله عنهما کي يمن ڏانهن موڪليائون ته فرمايائون: توهان صرف انهن چئن شين مان زڪوات وٺجو. (الحاکم 1/401، البيهقي 4/125، الدارقطني 2/98)

هن حديث جي تائيد ۾ حديث موسيٰ بن طلحة موجود آهي، جنهن ۾ آهي ته حجاج، موسيٰ بن مغيرة کي حڪم ڏنو ته هر زرعي پيداوار مان زڪوات وصول ڪر. تڏهن موسيٰ بن طلحة فرمايو ته اسان وٽ سيدنا معاذ ﷦ جو خط موجود آهي، جنهن ۾ مذڪوره چئن شين جو ذڪر آهي. (بيهقي 4/128، حاکم 1/401، الدارقطني 2/96)

۽ هن مسلڪ کي ترجيح ڏيندي ابو عبيد ۽ ابن زنجويه پنهنجي ڪتاب الاموال ۾ عظيم الفاظ پيش ڪيا آهن: والذي نختاره في ذالک الاتباع لسنة رسول الله ﷺ. (الاموال لابي عبيد 478) هن مسئلي ۾ جيڪا اسان کي ڳالهه پسند آهي، اها پاڻ ﷺ جن جي سنت جي اتباع آهي. يعني صرف چئن مذڪوره شين ۾ زڪوات آهي.

تنبيهه: سنن ابن ماجة ۾ الذرة يعني مڪئي جو به لفظ آهي، ليڪن اهي الفاظ ضعيف آهن.

'''
==== زرعي پيداوار ۽ ڦلن ۾ زڪوات جو نصاب ====

'''زرعي پيداوار ۽ ڦلن مان جيڪو حصو بطور زڪوات جي ڪڍيو ويندو آهي، اهو عشر ۽ نصف العشر چورائيندو آهي. يعني ڏهون ۽ ويهون حصو. انهيءَ لاءِ شريعت جو مقرر ٿيل نصاب پنج وسق، جيڪو غالبًا 21 مڻ بنجي ٿو. جڏهن پيداوار 5 وسق جي برابر يا ان کان مٿي ٿئي ته ان ۾ زڪوات ڏهون حصو ۽ ويهون حصو آهي.

دليل: سيدنا ابوسعيد خدري ﷦ کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ڪڻڪ ۽ کجور ۾ تيستائين زڪوات فرض نه آهي، تانجو پنج وسق جي برابر پهچي. (بخاري 1/201 رقم الحديث 148 – نسائي ص 281)

هڪ روايت ۾ آهي ته پنج وسق کان گهٽ ۾ صدقو نه آهي. (بخاري 1/201 – مسلم 1/315)

مسئلو: پنج وسق يعني 21 مڻ کان مٿي جيڪڏهن پيداوار آهي ته انهيءَ مان اهڙي لحاظ سان ڏهون ۽ ويهون حصو ڪڍيو ويندو. (فتاويٰ علماء اهلحديث 7/52)
'''

== ڏهين ۽ ويهين حصي جي ترتيب ==

'''جيڪڏهن زرعي پيداوار ۽ ڦل اهڙي زمين کان حاصل ٿيل آهن، جنهن زمين جي آبادي برساتي پاڻي، چشمي يا سيلاب يا نهر جي پاڻي تي آهي ۽ انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ ڪنهن مشين يا ڪنهن ٻي آلي جي ضرورت نه پوي ته اهڙي زمين مان حاصل ٿيل اناج مان ڏهون حصو ڪڍيو ويندو ۽ جيڪڏهن اناج اهڙي زمين جو آهي، جنهن کي تيار ڪرڻ لاءِ هَر مشين جي سخت ضرورت هجي يا جنهن کي ڪنهن ٽوئيل ذريعي پاڻي پياريو وڃي ته اهڙي زمين مان ويهون حصو زڪوات ڪڍي ويندي.'''

== هاريپ تي حاصل ٿيل ٻنيءَ جا احڪام ==

'''بحيثيت هاريپ جي زمين چند حصن ۾ ورهايل آهي، جنهن جي ترتيب ۽ تفصيلِ زڪوات هيٺ ڏنل آهي:

زمين جو مالڪ ۽ اهو خود هاري به آهي ته اهڙي صورت ۾ مڪمل زڪوات ان تي آهي.

جيڪڏهن مالڪ هاريءَ کي زمين ڪجهه وقت لاءِ اوڌر تي ڏئي ٿو ۽ هاريءَ کان ڪجهه به نٿو گهري، جنهن کي تحفو چيو ويندو آهي ته اهڙي صورت ۾ زڪوات هاريءَ تي آهي، ڇو ته فائدو اهو وٺي رهيو آهي. (المغني 2/592، فقھ الزکواة 226)

باقي رهي اها صورت، جنهن ۾ مالڪ هڪ آهي ۽ هاري ٻيو آهي ته انهيءَ مسئلي ۾ صحيح صورت اها آهي ته زڪوات ٻنهي تي فرض آهي. هر هڪ کي پنهنجي حصي جي زڪوات ڏيڻي پوندي، بشرطيڪه اناج مقرر نصاب کي پهتل هجي. (مجموعة الفتاويٰ 25/54)'''

== ٺيڪي تي کنيل زمين جو حڪم ==

'''جيڪڏهن ڪنهن مالڪ پنهنجي زمين ڪرايه يعني ٺيڪي تي ڏني آهي ته سوال ٿو پيدا ٿئي ته هاڻي زڪوات ڪنهن تي آهي؟ زمين جي مالڪ تي يا ٺيڪيدار تي؟ هن مسئله ۾ راجع مسلڪ اهو آهي ته انهيءَ صورت ۾ ڏهون يا ويهون حصو ٺيڪيدار تي آهي، ڇو ته زمين مان هن وقت فائدو اهو ئي وٺي رهيو آهي، مالڪ کي ته صرف ڪرايو ملي رهيو آهي. ها، جيڪڏهن مليل ڪرايو مقرر نصاب کي پهچي وڃي ته ان ڪرايه ۾ زڪوات آهي.
'''
=== ڇا ٺيڪي جو خرچ پهرين ڪڍيو وڃي يا زڪوات؟ ===

'''انهيءَ مسئلي ۾ اختلاف ضرور آهي، ليڪن متوسط مؤقف اهو نظر اچي ٿو ته جيڪڏهن ٺيڪو قرض کڻي ادا ڪيو آهي ته پهرين ٺيڪي جو حساب ڪڍي وٺجي، پوءِ زڪوات ۽ جيڪڏهن ٺيڪو پنهنجي مال مان ڀريو آهي ته شريعت جو حق مقدم آهي انساني محنت کان يعني پهرين زڪوات، پوءِ ٺيڪو. (فتاويٰ اهلحديث 2/178)

مسئلو: هڪ ئي موسم جي ڦلن کي گڏ ڪري جيڪڏهن نصاب پورو ٿئي ٿو ته زڪوات ڪڍڻي پوندي. مثلاً ڪڻڪ ڏهه مڻ، کجور ڏهه مڻ ۽ جَوَ به اهڙي طرح سڀني کي گڏ ڪري زڪوات ڪڍي ويندي، جهڙي طرح ٻڪريون ۽ اٺ وغيره آهن. هنن جي جنسن جي گڏ ٿيڻ سان زڪوات لاحق ٿيندي آهي.
'''

== زڪوات ۽ ٽيڪسن ۾ فرق ==

'''مسئلو: زڪوات ۽ ٽيڪس هڪ ئي پيداوار ۾ گڏ ٿي سگهن ٿا. ٽيڪس ڏيڻ جي ڪري زڪوات معاف ٿي نٿي سگهي.
'''
== دفن ٿيل خزاني ۽ کاڻن ۾ زڪوات جو حڪم ==

'''دفن ٿيل خزاني کي عربي زبان ۾ رڪاز چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي لڪڻ، ڇو ته دفن ٿيل خزانا زمين ۾ لڪل هوندا آهن، جنهن جي بناء تي انهن کي رڪاز چيو ويندو آهي.

کاڻ، جنهن کي عربي زبان ۾ معدن چيو ويندو آهي. حافظ ابن قدامة شرح الکبير ۾ معدن جي تعريف ڪندي لکي ٿو: هو کل ما خرج من الارض مما خلق فيها من غيرها ممالة قيمة. (شرح الکبير 2/580)

يعني هر اها شيءِ جيڪا زمين کان نڪري، جنهن کي الله سبحانھ وتعاليٰ انهيءَ ۾ پيدا ڪيو هجي ۽ اها قيمت به رکندي هجي – ٻنهي ۾ فرق ايترو آهي ته دفن ٿيل خزانو انسان جي هٿن سان زمين ۾ لڪيل هوندو آهي ۽ کاڻون، اهي قدرت طرفان زمين ۾ پيل هونديون آهن.
'''
== مدفون خزاني تي مقرر ٿيل نصاب ==

'''سيدنا ابوهريره ﷦ کان روايت آهي ته پاڻ ﷺ جن فرمايو ته دفن ٿيل خزاني تي پنجون حصو زڪوات آهي. (بخاري 1/203) اهڙي طرح عمرو بن شعيب عن ابيھ عن جده جي روايت سنن النسائي ۾ به موجود آهي. (نسائي 1/283 في الزکوة باب المعدن – بيهقي 4/252)

مسئلو: مدفون مال ۾ نصاب شرط نه آهي، بلڪ جيترو به خزانو هٿ اچي، ان ۾ پنجون حصو زڪوات آهي. (المغني 2/613)

اهڙي طرح سال جو پورو ٿيڻ به شرط نه آهي. (نيل الاوطار 4/611، فتح الباري 3/428)

باقي رهيو مسئلو کاڻن جو، جيڪي زمين کان نڪرن، انهن تي زڪوات معاف آهي. ها، جيڪڏهن انهن کاڻن مان نڪتل مال ڪنهن تجارت ۾ لڳايو وڃي، پوءِ مال تجارت مقرر نصاب کي پهچي ته بوجه تجارت انهن تي زڪوات فرض آهي. والله اعلم!

مسئلو: سمنڊن ۽ دريائن مان نڪتل جواهرات: موتي ۽ مرجان تي زڪوات ڪجهه به نه آهي، ڇو ته انهيءَ جي باري ۾ حديث شريف ۾ ڪابه صراحت موجود نه آهي. اهو ئي مسلڪ امام ابوحنيفه، امام شافعي رحمهم الله جو آهي. (المغني 2/620) امام بخاري رحمھ الله پنهنجي صحيح ۾ سيدنا ابن عباس رضي الله عنهما جو هڪ قول نقل ڪيو آهي: ليس العنبر برکاز هو شيء دسره البحر. (1/203)'''

== يعني عنبر رڪاز نه آهي، هي ته درياء مان نڪتل شيءِ آهي. ==

'''مطلب ته امام بخاري رحمھ الله به مدفون خزاني ۽ درياءَ ۾ پيل شيءِ ۾ فرق ڪيو آهي. دفن ٿيل خزاني ۾ پنجون حصو آهي ۽ درياء مان نڪتل شيءِ ۾ ڪجهه به زڪوات نه آهي.'''

== ماکي ۽ مسئله زڪوات: ==

'''ماکي ان پاڪيزه غذائن مان هڪ آهي، جيڪا الله سبحانھ وتعاليٰ پنهنجن ٻانهن لاءِ مهيا ڪئي آهي، جنهن ۾ غذائيت سان گڏ شفا ۽ جون خصوصيتون موجود آهن. هاڻي مسئلو هي آهي ته ڇا هن ۾ به زڪوات فرض آهي يا نه؟

صحيح مسلڪ اهو ئي آهي ته ماکي ۾ ڪنهن به قسم جي زڪوات فرض نه آهي. البت مالڪ پنهنجي مرضي سان جيڪي ڪجهه ڏئي ته ڏيئي سگهي ٿو. رهي اها حديث جنهن ۾ آهي ته: في کل عشرة ازق زق. (ترمذي 1/137)

ته ماکيءَ جي هر ڏهه ساندارين ۾ هڪ سانداري زڪوات فرض آهي. اها روايت ضعيف آهي. انهيءَ ۾ هڪ راوي صدقة بن عبدالله السمين جيڪو محدثين وٽ ضعيف آهي. (کتاب المجروهين 10/374 – تلخيص الحير 2/167)

اهڙي طرح هڪ قول سيدنا عمر بن عبدالعزيز جو به ماکيءَ ۾ زڪوات جي باري ۾ نقل ڪيو وڃي ٿو، ليڪن اهو به ضعيف آهي.
'''
== (3) سون ۽ چاندي تي زڪوات جو حڪم: ==

'''جن چئن قسمن تي زڪوات فرض آهي، سون ۽ چاندي انهن مان هڪ آهي، جنهن جي فرضيت جا دلائل پوئتي گذري چڪا.

نصاب: جڏهن چاندي ٻه سؤ درهم يعني ساڍا ٻاونجاهه توله ۽ ان کان مٿي وڌي وڃي ته ان ۾ چاليهون حصو زڪوات فرض آهي ۽ سون جڏهن ويهه دينار يعني ساڍا ست توله ۽ ان کان مٿي وڌي وڃي ته ان ۾ چاليهون حصو زڪوات فرض آهي. انهيءَ لحاظ سان جيترو به پوءِ سون ۽ چاندي وڌندا رهن، ان ۾ چاليهون حصو زڪوات آهي.

دليل: سيدنا علي ﷦ کان روايت آهي. پاڻ ﷺ جن فرمايو ته جڏهن تو وٽ ٻه سؤ درهم چاندي هجي ۽ ان تي هڪ سال گذري چڪو هجي ته ان ۾ پنج درهم زڪوات فرض ۽ سون جڏهن ويهه دينار ٿئي ته ان ۾ اڌ دينار زڪوات فرض آهي. (ابودائود 1/228 رقم الحديث 1573)
موجوده ڪرنسي نوٽن تي زڪوات جو حڪم:
ڪافي عرصي کان سون ۽ چاندي جي سڪن تي هاڻي ڪرنسي نوٽن جڳهه ورتي آهي، جيڪي سرمايه داري دولت جو هڪ اهم ذريعو آهن. بغير ڪنهن اختلاف جي انهن ۾ به زڪوات فرض آهي. ليڪن اختلاف صرف ايترو آهي ته انهن لاءِ نصاب جو معيار ڇا هئڻ کپي؟ ڇا سون جو نصاب يعني ساڍا ست توله سون جا پئسا يا چاندي يعني ساڍا ٻاونجاهه تولا چاندي جا پئسا؟

جڏهن ته سون جي قيمت زياده آهي ۽ چاندي جي قيمت تمام گهٽ آهي. علماء امت ۽ فقهاء دين جو هر ٻنهي نصابن ۾ اختلاف آهي، جنهن جو تفصيلي بحث ڏسڻ لاءِ ڏسو: فقھ الزکواة 1/353 – فتاويٰ اللجنة 9/259)

مڪمل بحث پڙهڻ کان پوءِ خلاصه ۽ اقرب الي الصحة اها ئي ڳالهه معلوم ٿئي ٿي ته ٻنهي نصابن مان جنهن به نصاب ۾ صاحب دولت ۽ فقراء لاءِ همدردي هجي، اهو ئي نصاب مقرر ڪيو وڃي، ڇو ته جيڪڏهن صرف سون جو نصاب متعين ڪيو وڃي، انهيءَ لاءِ ته ان جي قيامت زياده آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن دور ۾ سون جي قيمت گهٽجي وڃي ۽ چاندي جي زياده بنجي وڃي. (فتاويٰ اللجنة 9/259)

مسئلو: سون ۽ چاندي ملائي ڪري نصاب پورو ٿئي ته پوءِ زڪوات ڪڍي ويندي يا نه؟ مثلاً چاندي ساڍا ٻاونجاهه توله کان گهٽ آهي ۽ سون ساڍن ستن تولن کان گهٽ آهي. ٻنهي کي ملائي ڪري ڪنهن به هڪ جو نصاب پورو ڪيو وڃي. هن مسئلي ۾ راجح مسلڪ اهو ئي آهي ته قرآن ۽ حديث ۾ انهيءَ متعلق ڪابه صراحت نه آهي. حافظ ابن حجر رحمھ الله هن مسئلي تي بحث ڪندي لکي ٿو ته ٻنهي کي پاڻ ۾ ملايو نه ويندو، ڇو ته ٻئي مختلف نصاب آهن. جيڪو نصاب پورو هوندو، ان تي ئي زڪوات ٿيندي. (فتح الباري 3/267)
'''
== سون ۽ چاندي جي زيورن تي زڪوات ==

'''زيورن تي زڪوات جي ادائگي جي باري ۾ چار مختلف مذهب آهن، جنهن جو تفصيل ڏسڻ لاءِ (عون المعبود 2/604 – تحفة الاحوذي 3/225 – سبل السلام 1/187.)

خلاصة البحث:

زيور به ته سون ۽ چاندي کان آهن. پوءِ جهڙي طرح سون ۽ چاندي تي زڪوات فرض آهي، اهڙي طرح انهن جي زيورن تي به زڪوات فرض آهي، بشرطيڪه انهن تي هڪ سال پورو ٿي چڪو هجي ۽ نصاب کي به پهتل هجن. سيده ام سلمة، سيده عائشھ، سيده فاطمھ بنت قيس ۽ اسماء بنت يزيد کي پاڻ ﷺ جن مختلف وقتن تي مختلف زيور پائيندي ڏٺو ۽ پاڻ ﷺ ان وقت انهن زيورن مان زڪوات ڪڍڻ جي تاڪيد ڪئي ۽ زڪوات نه ڏيڻ تي وعيد ٻڌائي ۽ زيورن مان هر سال زڪوات ادا ڪرڻ کپي. (تحفة الاحوذي 3/225 تا 228) باقي رهي اها حديث جنهن ۾ آهي ته ام المؤمنين عائشه رضي الله عنها پنهنجي يتيم ڀائيٽين جي زيورن مان زڪوات نه ڪڍندي هئي، ان جا مختلف جواب آهن:

(1)ممڪن آهي ته اهي زيور موتي ۽ مرجان کان هجن، جن تي زڪوات نه آهي.

(2)اهو زيور نصاب کي نه پهتل هجي.

اهڙي طرح هڪ روايت سيدنا عبدالله بن عمر رضي الله عنهما جي باري ۾ به نقل ڪئي وڃي ٿي ليڪن اها تعارض جي بناء تي قابل حجت نه آهي.

نيز تحفة الاحوذي ۾ دار قطني جي حوالي سان سيدنا عبدالله بن عمر رضي الله عنهما جي باري ۾ مروي آهي ته پنهنجي خازن سالم کي خط لکندو هو ته سندس عورتن جي زيورن مان هر سال زڪوات ڪڍندو رهي. (تحفة الاحوذي 3/236)'''

== تجارت جي مال ۾ زڪوات جو حڪم: ==

'''حلال ۽ پاڪيزه واپار کي الله سبحانھ وتعاليٰ جائز قرار ڏنو آهي. انهيءَ ۾ به زڪوات واجب آهي.

دليل: اي ايمان وارؤ! خرچ ڪيو ان پاڪيزه مال مان جيڪي توهان ڪمايو ٿا. (البقرة: 267) امام بخاري رحمھ الله انهيءَ آيت مان دليل وٺندي باب قائم ڪري ٿو: باب صدقة الڪسب والتجارة (بخاري 1/194) باب: محنت ۽ تجارت جي مال ۾ زڪوات جي باري ۾.

حديث: سيدنا سمره بن جندب ﷦ کان روايت آهي ته پاڻ ﷺ اسان کي ان مال مان زڪوات ڪڍڻ جو حڪم ڏيندا هئا، جنهن کي اسان تجارت ۾ شمار ڪندا هئاسين. (ابودائود 1/225 – دار قطني 2/128 – بيهقي 4/246 – المغني 2/622 –)
'''

== مصارف زڪوات: ==

'''يعني زڪوات ڪٿي خرچ ڪئي وڃي ۽ ڪير انهيءَ جو وڌيڪ حقدار آهي؟ انهيءَ جي وضاحت سورة بقرة آيت 70 ۾ موجود آهي، جنهن جو تفصيل هيئن آهي:'''

=== (1) الفقراء والمساکين: ===

'''زڪوات جو مال سڀ کان پهرين فقيرن ۽ مسڪينن کي ڏنو ويندو. عربي زبان ۾ فقر ۽ مسڪنة کان مقصود محتاجي جون ٻه مختلف حالتون آهن. فقير انهيءَ کي چوندا آهن، جنهن وٽ ضرورياتِ زندگي لاءِ ڪابه شيءِ نه هجي ۽ مسڪين جي لفظ ۾ عاجزي، انڪساري پائي وڃي ٿي. انهيءَ اعتبار سان مسڪين اهي شخص آهن، جيڪي حاجتمندن جي بنسبت ڪجهه اجڙيل حال آهن. جيڪڏهن انهن جي سار سنڀال نه لڌي وڃي ته اهي به فقير ۽ ڪنگال بنجي سگهن ٿا ۽ پاڻ ﷺ جن مسڪين جي تعريف بيان ڪندي فرمائن ٿا ته مسڪين اهو شخص آهي، جنهن کي اهڙا وسائل ميسر نه هجن، جيڪي ان کي شاهوڪار بنائن ۽ جنهن جو فقر ظاهر نه هجي جو ماڻهو ان تي صدقو ڪن ۽ اهو خود ماڻهن جي سامهون اٿي ڪري سوال به نه ڪري. (بخاري 1/199 رقم 1479 – مسلم 1/323 رقم 1039)
'''

=== (2) عاملين: ===

'''يعني اهي شخص جيڪي صدقات وصول ڪرڻ ۽ وصول ٿيل مال جي حفاظت ڪرڻ لاءِ مقرر ٿيل هجن. اهڙا شخص اگرچه فقير ۽ مسڪين نه به هجن، پنهنجي مزدوري صدقي جي مال مان ڪڍي سگهن ٿا.
'''

=== (3) الم‍ؤلفة قلوبهم ===

'''تاليف قلب جي معنيٰ دلجوئي ڪرڻ. هن کان مقصود اهي شخص آهن جيڪي نوان مسلمان ٿيا آهن ۽ جيڪي اسلام جي مخالفت ۾ سرگرم آهن يا ڪفار جي ٽولن ۾ اهڙا شخص آهن، جو جيڪڏهن انهن کي مال ڏنو وڃي ته ڪافرن جي ٽولي مان نڪري مسلمانن جا مددگار بنجي سگهن ٿا ته اهڙن شخصن کي بلا اختلاف مستقل وظيفا يا وقتي عطيات ڏئي ڪري اسلام جو حامي ۽ مددگار بنائي سگهجي ٿو. بوقت ضرورت زڪوات جي مال مان به انهن کي ڏيئي سگهجي ٿو.'''

=== (4) الرقاب: ===

'''يعني غلامن کي آزاد ڪرڻ. ان جون ٻه صورتون آهن: 1- غلام جي زڪوات جي پئسن سان مدد ڪرڻ 2- غلام وٺي ڪري پوءِ آزاد ڪرڻ'''.

=== (6) الغارمين: ===

'''غرامة. جرماني، نقصان ۽ چٽي کي چوندا آهن. غارم اهو شخص، جيڪو پنهنجي ڪاروبار ۾ نقصان يا ڪنهن ٻي سبب جي بناء تي اهڙي بوجهه ۽ قرض جي ماتحت اچي ويو جو اڪيلو پنهنجو پاڻ کي سنڀالڻ جي طاقت نه رکندو هجي. اهڙن شخصن جو قرض لاهڻ ۽ انهن جي مدد ڪرڻ، زڪوات جي مال مان ڪري سگهجي ٿي.'''

=== (6) في سبيل الله ===

'''لفظ سبيل جي لفظي معنيٰ واٽ آهي. سبيل الله کان مراد اها واٽ، جنهن کي عملاً واعتقادًا اختيار ڪري انسان رضا الاهي حاصل ڪري سگهي. هاڻي جيڪي به شخص الله جي اهڙي واٽ تي هجن، جيڪڏهن انهن کي ڪنهن وقت مال وملڪيت جي ضرورت پوي ته زڪوات جي مال مان انهن جي مدد ڪري سگهجي ٿي.
'''

=== (7) ابن السبيل ===

'''اهي غريب الوطن مسافر، جن جو زادِ راهه ختم ٿي چڪو هجي. اهي پنهنجن گهرن ۾ شاهوڪار ڇو نه هجن، ليڪن سفر ۾ جيڪڏهن اهي مدد جا محتاج ٿين ته کين زڪوات مان مددد ڏيئي سگهجي ٿو.'''

== غير مسلم کي زڪوات ڏيڻ: ==

'''غير مسلم جي جيڪڏهن تاليفِ قلب مقصود نه هجي ته ان کي زڪوات نٿي ڏيئي سگهجي. ها، عام صدقه ڏيڻ ۾ ڪوبه حرج نه آهي'''

== فاسق ۽ بي نمازي کي زڪوات ڏيڻ: ==

'''ڪنهن شخص جو فاسق، فاجر يا بي نمازي هئڻ زڪوات کان مانع نه آهي. انهن کان جهڙي طرح زڪوات وٺي سگهجي ٿي ته بوقت ضرورت انهن کي زڪوات ڏيئي به سگهجي ٿي. ها، جيڪڏهن سر عام بدعت ڪندڙ يا بيحيائي ۽ برائي جو رواج وجهندڙ هجي ته اهڙي شخص جي زڪوات جي مال مان مدد ڪرڻ درست نه آهي. (مجموعة الفتاويٰ 25/87)

نوٽ : جيڪڏهن تنبيهه جي خاطر فاسق و فاجر ۽ هٺيلي بي نمازي کي زڪواة نه ڏني وڃي ته بهتر آهي.'''

== حقيقي ڀاءُ ڀيڻ کي زڪوات ڏيڻ ==

'''حقيقي ڀاءُ ۽ ڀيڻ جيڪڏهن فقير ۽ مسڪين آهن ته انهن کي زڪوات ڏيئي سگهجي ٿي. امام بخاري رحمھ الله هڪ باب قائم ڪيو آهي ته محتاج هئڻ جي صورت ۾ پيءُ جي زڪوات پٽ کي لڳي سگهي ٿي ۽ گڏوگڏ هڪ حديث کان به دليل ورتو آهي.
'''

== والدين کي زڪوات ڏيڻ: ==

'''والدين سندس اولاد جي اهل وعيال ۾ شامل آهن. تنگدست هئڻ جي صورت ۾ والدين جو خرچو سندس اولاد تي آهي ۽ کين زڪوات نه ٿيندو.

دليل: ٽن شخصن جو غار ۾ داخل ٿيڻ وارو واقعو. مشڪواة المصابيح باب البر والصلة، بخاري 1/493، رقم 3465 ومسلم 2/253 رقم 2743.'''

== زال کي زڪوات ڏيڻ: ==

'''زڪوات جي معاملي ۾ اهو ذهن نشين هئڻ کپي ته جن شخصن جي ذميواري ڪنهن شخص تي آهي ته ان کي زڪوات نٿو ڏئي سگهي. مثلاً گهر واري، والدين، آباء واجداد. ها، ان جي الٽ يعني گهر واري سندس مڙس کي زڪوات ڏئي سگهي ٿي.

دليل: سيدنا عبدالله بن مسعود ﷦ جي زال سيده زينب رضي الله عنها کي پاڻ ﷺ فرمايائون: تنهنجي لاءِ ٻه اجر آهن، هڪ قرابت جو ۽ ٻيو صدقي ڪرڻ جو.'''

== امامِ مسجد کي زڪوات ڏيڻ: ==

'''امامِ مسجد کي زڪوات جو پئسو بطور پگهار جي ڏيڻ جائز نه آهي. هي ظلم فوق ظلم آهي. ڪيتري قدر ستم ظريقي آهي جو هڪ شخص پنهنجي محنت ڪري ڊيوٽي ڏئي ۽ آخر ۾ انهيءَ کي غريبن ۽ فقيرن وانگر صدقو ۽ فطرو گڏ ڪري پگهار ڏني وڃي. گويا معاشره ۾ هن کان مٿي ڪو يتيم نه آهي. ها، جيڪڏهن فقير ۽ مسڪين آهي ته پوءِ ان جي مدد ڪري سگهجي ٿي ۽ اصل پگهار حلال پاڪيزه مال مان ڏني وڃي. (فتاويٰ علماء اهلحديث 7/246)

نوٽ :مصارف زڪواة ۾ “في سبيل الله” به آهي جنهن ۾ پيش امام، ۽ ديني مدرسن جي استادن ۽ طالب علمن جو شمار به ٿي سگهي ٿو.'''

== اهي شخص جن لاءِ زڪوات جائز نه آهي: ==

'''(1)آلِ محمد ۽ آلِ محمد ۾ بنو هاشم ۽ بنو عبدالمطلب ٻئي مراد آهن. اڪثر دلائل انهيءَ ئي طرف ويندڙ آهن، والله اعلم بالصواب.'''

'''(2)اغنياء: اهي شاهوڪار جن وٽ مال موجود هجي يا ڪمائڻ جا ذريعا موجود هجن. (ابودائود 10/238 رقم 1433 – نسائي 1/297''')

'''(3)اهي طاقتور شخص جيڪي ڪمائڻ جي قابل هجن. (حديث المذکور)
'''
'''اهو ڪافر جنهن جي تاليفِ قلب مقصود نه هجي.
'''
'''الله سبحانه وتعاليٰ اسان سڀني کي نيڪ عمل ڪرڻ جي توفيق عطا فرمائي، آمين.
'''

==حوالا==
{{حوالا}}
*[http://www.sindhislam.com/index.php/مضامين/عبادتون-۽-احڪام/30-زڪوات-جي-اهميت،-فائدا-۽-احڪام-ومسائل زڪوات جي معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221093431/http://sindhislam.com/index.php/%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%86/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%AA%D9%88%D9%86-%DB%BD-%D8%A7%D8%AD%DA%AA%D8%A7%D9%85/30-%D8%B2%DA%AA%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%8A-%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%AA%D8%8C-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D8%AF%D8%A7-%DB%BD-%D8%A7%D8%AD%DA%AA%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84 |date=2015-02-21 }}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اصطلاح قرآن]]
[[زمرو:اسلام جا رڪن]]</text>
      <sha1>0o6nt9tb8k79lkgwk3a9pr7l5gue204</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انڊلٺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16994</id>
    <revision>
      <id>425119</id>
      <parentid>363451</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11896" sha1="4npn8v58h4uxjrm6fjog9bmw0pb17gg" xml:space="preserve">{{Short description|Meteorological phenomenon}}
[[File:Double-alaskan-rainbow.jpg|thumb|upright=1.35|اصل قوس جي اندر ٻٽي انڊلٺ ۽ اضافي انڊلٺ. فوٽوگرافر جي مٿي جو هيٺيون پاڇو انڊلٺ جي دائري (سج جي مخالف نقطي) جي مرڪز کي نشانو بڻائي ٿو.]]
[[فائل:Радуга над Гродно.jpg|left|thumb|470px|مينهن کان پوءِ انڊلٺ، گرونڊو، [[بيلاروس]]]]
'''انڊلٺ''' ({{lang-en|Rainbow}}؛ {{lang-ur|دھنک}}) يا قوس قزح هڪ بصري قدرتي مظهر آهي جيڪو [[روشني]] جي پنهنجي اصل رستي کان [[انحراف]] (Refraction)،  [[اندرين انحراف]] (Internal refraction) ۽ [[روشني جو ڦهلاءَ|روشني جي ڦهلاءَ]] (پاڻيءَ جي بوندن جو پرزم جي طور تي ڪم ڪندي) جي ڪري ٿئي ٿو جنهن جي نتيجي ۾ هڪ مسلسل [[روشني جا رنگ|روشني جو طيف]] (Spectrum) آسمان تي ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|title=The Rainbow Sky: An Exploration of Colors in the Solar System and Beyond|author=Tony Buick|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=2010|isbn=9781441910530|page=200|access-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622005547/https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|archive-date=22 June 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انڊلٺ هڪ گھڻ رنگي گول قوس جي صورت اختيار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|title=The Rainbow Sky: An Exploration of Colors in the Solar System and Beyond|author=Tony Buick|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=2010|isbn=9781441910530|page=200|access-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622005547/https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|archive-date=22 June 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سج جي روشني جو عڪس ٿيڻ جي ڪري انڊلٺ سدائين [[سج]] جي سامهو واري [[آسمان]] جي حصي ۾ ظاهر ٿئي ٿو. انڊلٺ [[واءُ|واء]]، [[پاڻي]] جي ڪيترن ئي شڪلن جي ڪري ٿي سگهي ٿو. انهن ۾ نه رڳو [[برسات]] شامل آهي، پر ڌوڙ، اسپري ۽ واء ۾ موجود شبنم پڻ شامل آهن. 

انڊلٺ هڪ مڪمل دائري جي شڪل ۾، ڌرتي جي مٿان روشن ٿيل بوندن مان ٺهيل آهي، پڻ ڏسڻ وارو عام طور تي صرف هڪ قوس، جيڪا سج ۽ مبصر جي اک تائين هڪ لڪير تي مرڪز آهي، طور ڏسي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|title=The Rainbow Sky: An Exploration of Colors in the Solar System and Beyond|author=Tony Buick|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=2010|isbn=9781441910530|page=200|access-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622005547/https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&amp;pg=PA200|archive-date=22 June 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هڪ پرائمري انڊلٺ ۾، قوس ٻاهرين حصي تي ڳاڙهي روشني ۽ اندروني پاسي تي واڱڻائي روشني ڏيکاري ٿو. هي انڊلٺ ۾ روشني، جڏهن اها پاڻي جي هڪ قطري ۾ داخل ٿئي ٿي، جي ڦيرڦار ۽ پوءِ قطري جي پوئين پاسي روشني جي اندرين انحراف جي ڪري ۽ ان کي ڇڏڻ وقت ٻيهر مڙن تي ٿئي ٿو.

ٻٽي انڊلٺ ۾، هڪ ٻيو قوس بنيادي قوس کان ٻاهر نظر اچي ٿو ۽ ان جا رنگ الٽي ترتيب ۾ هوندا آهن، يعني قوس جي اندروني پاسي تي ڳاڙهي روشني ۽ ٻاهرين پاسي تي واڱڻائي.

== تفصيل ==
انڊلٺ [[فطرت]] جو هڪ مظهر آهي۔جنهن ۾ [[برسات|بارش يا مينهن (برسات)]] کان بعد فضا ۾ موجود [[پاڻي]]ءَ جا قطرا هڪ منشور جيطرح ڪم ڪندا آهن. جڏهن انهن منجهان سج جون شعائون گزرنديون آهن ۽ اهي گزرڻ هي بعد ست رنگن ۾ بدلجي ويندي آهي ۽ ائين آسمان جي مٿان هڪ سترنگي ڪمانَ يا انڊلٺ (مُڙيل) دھنڪ بڻجي ويندي آهي۔ انکي قوس و قزح به ڇوندا آهن۔

انڊلٺ جا هي ست رنگ [[ڳاڙهو|سرخ يا ڳاڙهو (Red)]]، [[نارنگي (رنگ)|مالٽائي, گيڙو يا نارنگي (Orange)]]، [[ڦڪو|پيلو يا ڦِڪو (Yellow)]]، [[سائو|سائو (Green)]]، [[نيرو|نیرو (Blue)]]، [[ڄامني رنگ|ڄامني (Indigo)]] ۽ [[واڱڻائي|واڱڻائي (voilet)]] شامل آهن۔

==نموداري==

== قوس و قزاح ۾ رنگن جو تعداد==
قوس و قزاح ۾ رنگن جو تعداد ست رنگ  آهن ، جِن ۾ [[ڳاڙهو|سرخ يا ڳاڙهو (Red)]]، [[نارنگي (رنگ)|مالٽائي, گيڙو يا نارنگي (Orange)]]، [[ڦڪو|پيلو يا ڦِڪو (Yellow)]]، [[سائو|سائو (Green)]]، [[نيرو|نیرو (Blue)]]، ڄامنئي (Indigo) ۽ [[گهاٽو نیرو|گهاٽو نیرو (Violet)]] شامل آهن۔

==وضاحت==
روشني ستن رنگن جي ميلاپ سان ٺهيل هوندي آهي، تيز رفتاريءَ جي ڪري هڪڙي رنگ م ڏسبي آهي ۽ جڏهن بارش پوندي آهي ته پاڻيءَ جا ننڍڙا ننڍڙا ذررا جيڪي هوا ۾ موجود هوندا آهن اهي هڪ پرزم جو ڪم ڏيندا اهن ۽جڏهن روشني انهن ذرڙن مان ٽپندي آهي ته پنهن جي اصلي رنگن ۾ ٽٽي ويندي آهي ۽ ان جا ستئي رنگ پنهن جي اصلي واٽ تي نظر ايندا آهن جنهن کي اسين انڊ لٺ چوندا آهيون۔ اهوئي قدرت جو ڪمال آهي

برسات- کان پوءِ -آسمان- ۾ ظاهر ٿيندڙ ستن رنگن وارو آسماني -پٽو-. 
انڊلٺ ۾ ترتيبوار ست رنگ ٿيندا آهن: واڱڻائي، نيرو، اڇو، سائو، پيلو، ترنجي ۽ ڳاڙهو. واڱڻائي رنگ مٿان ۽ ڳاڙهو رنگ هيٺيان ٿيندو اٿس. ٻيا رنگ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هوندا آهن. -انڊلٺ- جي سائنسي جوڙجڪ هيٺينءَ ريت آهي: 
مينهن وسڻ کان پوءِ وايومنڊل ۾ مينهن جي سنهي بوندار رهجي ويندي آهي، پوءِ جڏهن سج مان ايندڙ سفيد روشني، انهن سنهين بوندن مان لنگهندي آهي ته اُن جا ست رنگ الڳ الڳ ٿي ويندا آهن. مينهن جون بوندون گول هونديون آهن، تنهنڪري -انڊلٺ- جي شڪل به گولائيءَ ۾ هوندي آهي ۽ اها ڪمان جي صورت ۾، اڌ گول وانگر نظر ايندي آهي. 
انڊلٺ عام طور تي -ان- صورت ۾ نظر ايندي آهي، جڏهن سج پٺئين طرف ۽ پاڻيءَ جي ڦڙن جو ميڙ اکين جي سامهون هوندو آهي. -انڊلٺ- ظاهر ٿيڻ لاءِ اهو لازمي آهي ته مينهن وسڻ کان پوءِ يڪدم سج نڪري اچي. حقيقت ۾ -انڊلٺ-، سج جي ڪرڻن يعني روشنيءَ جي قدرتي ستن رنگن جي تقسيم آهي. 
انڊلٺ کي هنديءَ وارا ”اندر ڌنش“ چوندا آهن. فارسيءَ ۾ هن کي ”قوس قزح“ ۽ انگريزيءَ ۾ ”رين بو“ (Rainbow) سڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=انڊلٺ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%84%D9%BA |accessdate=2016-06-13 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411052220/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%84%D9%BA |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

انڊ لٺ جو تمام بهترين نظارو 
تمام خوبصورت ونڊ

==تبدیلي==

===مختلف انڊلٺون===

مرڪب يا ڪيترن ئي حصن تي مشتمل انڊلٺون

===جاڙيون انڊلٺون=== 
===مڪمل-گول انڊلٺ===

===اضافي انڊلٺ===

===عڪسي (Reflection) انڊلٺ===

===هڪ رنگ واري انڊلٺ===

===اونچي-ترتیب انڊلٺون===

===چانڊوڪيءَ هيٺ انڊلٺون===
چاندني ،چنڊ جي روشني

===دنڌ انڊلٺ Fog-Bow===

===افقي مُحیط ۽ چوڌاري اَوج قوس===

نقطہ عروج،سمت الراس

===سج ديوتا تي انڊلٺون===
دیو پیڪر  سورج دیوتا تي انڊلٺون ٺهنديون آهن جيئن چنڊ ، زحل وغيره تي.

==سائنسي تاريخ==

==تهذیب، ثقافت==

==عڪسي گیلري==

&lt;gallery&gt;
Rainbow Rising.jpg|Rainbow rising over the [[Atacama Large Millimeter Array]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rainbow Rising|url=http://www.eso.org/public/images/potw1450a/|website=www.eso.org|publisher=European Southern Observatory|accessdate=15 December 2014}}&lt;/ref&gt;
Rainbow from the air2.JPG|A view of a rainbow from a [[هيلي ڪاپٽر|helicopter]]
Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|Eruption of Castle geyser, [[ييلوسٽون نیشنل پارڪ|Yellowstone National Park]], with double rainbow
 Rainbow At Maraetai Beach New Zealand.jpg|Rainbow after sunlight bursts through after an intense shower in [[Maraetai]], [[نيوزيلينڊ|New Zealand]]
Regenbogen über dem Lipno-Stausee.JPG|Alexander's Band.
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* فضائي بصريات 
* سرڪمزنٿل قوس 
* افقي قوس 
* جلال (بصرياتي مظهر) 
* صابن جي بلبلن ۾ چمڪندڙ رنگ 
* سن ڊاگ 
* ڪوهيڙي جو قوس 
* چنڊ جو قوس
* [https://sd.wiktionary.org/wiki/%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%84%D9%BA انڊلٺ سنڌي وڪشنري]

==نوٽس==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote|انڊلٺ}}
{{Commons|انڊلٺ}}
* [http://www.ams.org/publicoutreach/feature-column/fcarc-rainbows The Mathematics of Rainbows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250711222301/http://www.ams.org/publicoutreach/feature-column/fcarc-rainbows |date=2025-07-11 }}, article from the [[American mathematical society]]
* [http://www.phy.ntnu.edu.tw/ntnujava/index.php?topic=44.0 Interactive simulation of light refraction in a drop (java applet)]
* [https://web.archive.org/web/20110718165204/http://www.grad.ucl.ac.uk/comp/2007-2008/research/gallery/index.pht?entryID=183 Rainbow seen through infrared filter and through ultraviolet filter]
* [https://www.atoptics.org.uk/bows.htm ''Atmospheric Optics'' website by Les Cowley] – Description of multiple types of bows, including: &quot;bows that cross, red bows, twinned bows, coloured fringes, dark bands, spokes&quot;, etc.
* {{cite web|last=Merrifield|first=Michael|title=Rainbows|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/rainbows.htm|website=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|access-date=2026-01-25|archive-date=2019-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402202159/http://www.sixtysymbols.com/videos/rainbows.htm|url-status=dead}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=BU1n0mtB1xs Creating Circular and Double Rainbows!] – video explanation of basics, shown artificial rainbow at night, second rainbow and circular one.

{{Colour topics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:انڊلٺ]] 
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:قدرتي مظاهر]]
[[زمرو:بصري قدرتي مظاهر]] 
[[زمرو:هيرالڊڪ چارجز]] 
[[زمرو:LGBTQ جون علامتون]] 
[[زمرو:خوش قسمتي جون علامتون]]</text>
      <sha1>4npn8v58h4uxjrm6fjog9bmw0pb17gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪربلا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17059</id>
    <revision>
      <id>424950</id>
      <parentid>420877</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50708" sha1="pnt8kbgsuk9oqdpshtc3yhbkum5zsiw" xml:space="preserve">{{Short description|عراق جي ڪربلا گورنريٽ ۾ شهر}}

{{Infobox settlement
| name = ڪربلا
| population_metro =
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 42.4
| elevation_m = 28
| population_rank = [[عراق جي وڏن شهرن جي فهرست|عراق ۾ اٺون نمبر]]
| population_density_km2 = {{#expr:784219/42.4 round 0}}
| population_total = 784,219
| population_as_of = 2024ع جي مردم شماري
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 11
| mapframe-wikidata = yes
| pop_est_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html|title=Iraq: Governorates &amp; Cities}}&lt;/ref&gt;
| population_urban =
| population_density_urban_km2 =
| population_density_urban_sq_mi =
| population_density_metro_km2 =
| leader_name =
| population_density_metro_sq_mi =
| population_demonym = ڪربلائي
| population_note =
| timezone1 = عرب معياري وقت
| utc_offset1 = +3
| timezone1_DST = اونهاري جو وقت لاڳو ناهي
| utc_offset_DST = +3
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 10001 کان 10090
| area_code_type =
| website =
| footnotes =
| total_type =
| leader_title =
| official_name = بلديه ڪربلا
| pushpin_mapsize =
| native_name = {{lang|ar|كَرْبَلَاء}}
| native_name_lang = ميسوپوٽيميائي عربي
| settlement_type = [[وڏو شهر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| border = infobox
| total_width = 290
| image_style = border:1;
| perrow = 1/2/2/2
| footer =
| width =
| image1 = Karbala City 3.jpg
| image2 = حرم الامام الحسين.jpg
| image3 = KARBALA.jpg
| image4 = بحيرة الرزازة في كربلاء.jpg
| image5 = مرقد أبي الفضل العباس (ع.jpg
| image6 = Karbala 56001, Iraq - panoramio (17).jpg
| image7 = Karbala 56001, Iraq - panoramio (11).jpg
}}
| image_size = 275
| image_alt =
| image_caption = مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: ڪربلا جو منظر، [[حضرت عباس جو روضو]]، [[امام حسين جو روضو]]، [[الخضير قلعو]]، امام حسين جو لشڪرگاهه، ڪربلا جا باغ ۽ الطار غار
| image_seal =
| nickname =
| pushpin_map = Iraq#Asia
| pushpin_label_position = left
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = عراق ۾ ڪربلا جو مقام
| coordinates = {{coord|32|37|N|44|02|E|region:IQ|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|Iraq}}
| subdivision_type1 = گورنريٽ
| subdivision_name1 = [[ڪربلا گورنريٽ]]
| established_title = قائم ٿيو
| established_date = 690ع
| founder =
| government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]]
| governing_body =
| Increase in population =
}}


'''ڪربلا''':{{efn|({{IPAc-en|ˈ|k|ɑːr|b|ə|l|ə}} {{respell|KAR|bə|lə}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/karbala|title=Karbala|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=30 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Karbala |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182548/https://www.lexico.com/definition/karbala |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Karbala |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;  [[شيعه اسلام]] ۾ ان جي مقدس حيثيت سبب هن شهر کي '''ڪربلا المقدسه''' ({{langx|ar|كربلاء المقدسة||مقدس ڪربلا}}) پڻ چيو ويندو آهي.}} مرڪزي [[عراق]] جو هڪ اهم شهر آهي ۽ [[ڪربلا گورنريٽ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. 2024ع جي مردم شماري موجب هن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 784٬219 آهي، جنهن جي بنياد تي ڪربلا [[بغداد]] کان پوءِ مرڪزي عراق جو ٻيو وڏو شهر آهي. شهر [[رزازه ڍنڍ]] (جنهن کي [[ملح ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو) جي اوڀر ۾ واقع آهي. ڪربلا [[شيعه اسلام]] جي اهم سياسي، روحاني ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Karbala, Iraq Metro Area Population 1950-2024 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21533/karbala/population |access-date=2024-06-18 |website=www.macrotrends.net |archive-date=2024-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618134904/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21533/karbala/population |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population of cities in Iraq 2024 - StatisticsTimes.com |url=https://statisticstimes.com/demographics/country/iraq-cities-population.php |access-date=2025-03-12 |website=statisticstimes.com}}&lt;/ref&gt;

680ع ۾ هتي [[ڪربلا جي جنگ]] ٿي، جنهن ۾ [[امام حسين بن علي]] ۽ سندن ساٿين، جن ۾ ڪجهه هٿياربند عورتون پڻ شامل هيون، [[عبيد الله بن زياد]] جي حڪم هيٺ [[عمر بن سعد]] جي اڳواڻيءَ ۾ آيل هزارين سپاهين سان مقابلو ڪيو. ان واقعي کان پوءِ ڪربلا [[زيارت]] جو هڪ وڏو مرڪز بڻجي ويو. 1258ع ۾ بغداد جي زوال کان پوءِ شهر [[منگول سلطنت]] جي حڪمران [[هلاڪو خان]] جي قبضي هيٺ آيو. بعد ۾ ڪربلا مختلف سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. [[پهريون سعودي رياست|پهرين سعودي رياست]] جي حملي کان پوءِ شهر کي ڪجهه عرصي لاءِ نيم خودمختيار حيثيت حاصل ٿي. 1843ع ۾ [[1843ع ڪربلا جو گهيرو|عثماني فوجن ڪربلا جو گهيرو ڪيو]]، جڏهن ته 1915ع ۾ هتي هڪ بغاوت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ عثماني فوجون شهر مان نڪري ويون.

[[امام حسين روضو]] ۽ [[حضرت عباس روضو]] جي موجودگي سبب ڪربلا شيعه اسلام جي مقدس ترين شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Shimoni &amp; Levine, 1974, p. 160&quot;&gt;{{cite book
|last1=Shimoni
|first1=Yaacov
|last2=Levine
|first2=Evyatar
|title=Political Dictionary of the Middle East in the 20th Century
|url=https://archive.org/details/politicaldiction00shim
|publisher=Quadrangle/The New York Times Book Co.
|year=1974
|page=[https://archive.org/details/politicaldiction00shim/page/160 160]
|isbn=9780812904017
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Aghaie, 2004, pp. 10-11&quot;&gt;{{cite book
|last=Aghaie
|first=Kamran Scot
|title=The Martyrs of Karbala: Shi'i Symbols and Rituals in Modern Iran
|url=https://archive.org/details/martyrsofkarbala0000agha
|publisher=University of Washington Press
|year=2004
|pages=[https://archive.org/details/martyrsofkarbala0000agha/page/10 10]–11
|isbn=9780295984551
}}&lt;/ref&gt; هر سال لکين شيعا مسلمان شهر جي زيارت لاءِ ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Paul Grieve|title=A Brief Guide to Islam: History, Faith and Politics: The Complete Introduction|date=2006|publisher=Carroll and Graf Publishers|isbn=9780786718047|page=[https://archive.org/details/briefguidetoisla00grie/page/212 212]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/briefguidetoisla00grie/page/212}}&lt;/ref&gt; [[امام حسين]] ۽ [[حضرت عباس بن علي]] جي شهادت جي ياد هر سال ڪروڙين مسلمان ملهائيندا آهن. [[عاشورا]] ۽ خاص طور تي [[اربعين جي زيارت]] دوران دنيا جي سڀ کان وڏي سالياني عوامي اجتماع مان هڪ ڪربلا ۾ منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ لکين زائر پيدل سفر ڪري عراق ۽ دنيا جي لڳ ڀڳ 60 ملڪن مان شرڪت ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peacock |first=Ruth |date=2024-08-26 |title=Millions join the Arbaeen pilgrimage in Iraq, the biggest annual gathering on earth |url=https://religionmediacentre.org.uk/news/the-largest-annual-event-on-earth-millions-join-the-arbaeen-pilgrimage-in-iraq/ |access-date=2026-02-14 |website=Religion Media Centre |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-30 |title=Arba'een Pilgrimage; world's largest annual public gathering |url=https://en.abna24.com/news/1390182/Arba-een-Pilgrimage-world-s-largest-annual-public-gathering |access-date=2026-02-14 |website=ABNA English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interactive Maps: Sunni &amp; Shia: The Worlds of Islam |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/shows/iran/map2.html |work=PBS |access-date=June 9, 2017 |archive-date=September 30, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014051/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/shows/iran/map2.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالي جو بنياد ==

'''ڪربلا''' نالي جي بڻ بابت محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن جي خيال موجب ''ڪربلا'' جو تعلق قديم ''ڪربلاتو'' (Karbalato) ٻوليءَ سان آهي، جڏهن ته ٻين محققن هن لفظ جي هجي ۽ لساني جوڙجڪ جي بنياد تي ان جي معنيٰ معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-31 |title=موقع وتسمية كربلاء من خلال أقوال الإمام الحسين عليه السلام |url=https://uokerbala.edu.iq/archives/27846 |access-date=2025-10-20 |website=University of Kerbala |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=الاسماء التأريخية لمدينة كربلاء المقدسة |url=https://www.c-karbala.com/content/10475 |access-date=2025-10-20 |website=مركز كربلاء للدراسات والبحوث |language=ar}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪجهه محققن جي راءِ آهي ته هي نالو قديم بابلي ڳوٺن جي هڪ مجموعي ''ڪار بابيل'' (Kar Babel) مان نڪتل آهي، جنهن ۾ نينوا، الغاضرية، ڪربلا (يا ڪرب إيلو)، النواويس ۽ الحير شامل هئا. انهن مان آخري نالو اڄ '''الحائر''' جي نالي سان مشهور آهي، جتي [[امام حسين بن علي]] جو روضو واقع آهي.

محقق [[ياقوت حموي]] موجب ''ڪربلا'' جي معنيٰ بابت ڪيترائي امڪان موجود آهن. سندس هڪ راءِ اها آهي ته اهو هنڌ، جتي [[امام حسين بن علي]] شهيد ٿيا، نرم زمين تي مشتمل هو، جنهن کي عربي ۾ ''الڪربلات'' چيو ويندو هو.

هڪ ٻي راءِ مطابق هي لفظ آشوري ٻوليءَ مان نڪتل آهي ۽ ٻن لفظن ''ڪرب'' ۽ ''إيلا'' جو مرڪب آهي. هتي ''ڪرب'' جي معنيٰ &quot;ويجهڙائي&quot;، &quot;مقدس جڳهه&quot; يا &quot;ڪروبي فرشتا&quot; ۽ ''إيلا'' جي معنيٰ &quot;خدا&quot; آهي؛ تنهنڪري ''ڪربلا'' جي معنيٰ &quot;خدا جي مقدس جاءِ&quot; يا &quot;خدا جو گهر&quot; ٿئي ٿي. هڪ ٻي لساني راءِ موجب هن لفظ جي معنيٰ &quot;وڏي ڪرب&quot; آهي، ۽ ان ۾ موجود ''لا'' جو جز قديم ميسوپوٽيميا جي لفظن (جهڙوڪ ''لوگال'') ۾ ايندڙ ''لا/لو'' سان ڀيٽيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Al-Rahim, Abd al-Hussein Mahdi. &quot;The Etymology of the Name of Karbala and its Location.&quot; ''Al-Sibt Scientific Refereed Journal'', Karbala Center for Studies and Research, vol. 1, no. 1, 2015, pp. 15–65.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary'', University of Pennsylvania Museum, psd.museum.upenn.edu/epsd/e3389.html.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gelb, Ignace Jay, Benno Landsberger, A. Leo Oppenheim, Erica Reiner, and Verlag JJ Augustin, eds. ''Assyrian Dictionary''. Vol. 1, no. 1. The Institute, 1956.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مركز كربلاء للدراسات والبحوث {{!}} Etymology of the name Karbala and its location... A specialized study published by Karbala Center - Part One |url=https://www.c-karbala.com/content/9087 |access-date=2025-07-06 |website=www.c-karbala.com}}&lt;/ref&gt;

شيعه اسلامي روايت موجب، [[حضرت علي بن ابي طالب]] ۽ [[حضرت محمد]] کان منقول ٻن حديثن ۾ ڪربلا جي نالي کي ''ڪرب'' (غم يا سخت تڪليف) ۽ ''بلا'' (آزمائش يا مصيبت) سان ڳنڍيو ويو آهي. هڪ ٻي روايت ۾ هن نالي کي [[حضرت نوح]] جي طوفان سان پڻ نسبت ڏني وئي آهي، جنهن کي قرآن ۾ &quot;ڪرب عظيم&quot; سان تعبير ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Al-Rahim, Abd al-Hussein Mahdi. &quot;The Etymology of the Name of Karbala and its Location.&quot; ''Al-Sibt Scientific Refereed Journal'', Karbala Center for Studies and Research, vol. 1, no. 1, 2015, pp. 15–65.&lt;/ref&gt;

شيعه عقيدي موجب، [[جبرائيل]] [[حضرت محمد]] کي ''ڪربلا'' نالي جي حقيقي معنيٰ ٻڌائي، جيڪا ''ڪرب'' ({{langx|ar|كَرْب|links=no}}، &quot;اهڙي زمين جيڪا گهڻي ڏک ۽ غم جو سبب بڻجندي&quot;) ۽ ''بلا'' ({{langx|ar|بَلاء|links=no}}، &quot;آزمائشون ۽ مصيبتون&quot;) جي ميلاپ مان ٺهيل آهي.&lt;ref name=&quot;kamil01&quot;&gt;{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni |title=Kāmil al-Ziyārāt |year=2008 |publisher=Shiabooks.ca Press |page=545}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== مذهبي اهميت ===
{{See also|ذوالڪفل|هاروت ۽ ماروت|ادريس (نبي)|اسلام ۾ نوح|اسلامي روايت ۾ بابل جو مينار}}

[[File:Meso2mil-English.JPG|thumb|&lt;!--No need to &quot;fix&quot; this false-positive Linter bogus image option error. See phab:T279682--&gt;ٽين هزارين ق.م. دوران [[ميسوپوٽيميا]] جو نقشو، جنهن ۾ اتر کان ڏکڻ تائين [[نينوا]] (حضرت [[يونس]] جو شهر)،&lt;ref name=&quot;qref|10|98|b=y&quot;&gt;{{qref|10|98|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IbnHisham, V.1, P.419–421&quot;&gt;Summarized from the book of story of Muhammad by [[Ibn Hisham]] Volume 1 pg.419–421&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SycOrth&quot;&gt;{{cite web |title=Three Day Fast of Nineveh |url=http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |archive-date=2012-10-25 |access-date=1 February 2012 |publisher=Syrian orthodox Church}}&lt;/ref&gt; [[تل الرمّاح|قطاره (يا ڪارانا)]], [[دور ڪتلمو]], [[آشور]], [[اررافا]], [[ترقا]], [[نوزي]], [[ماري]], [[ايشنونا]], [[دور ڪوريگالزو]], [[دير (سومر)]], [[سپر]], [[بابل]], [[ڪش (سومر)]], [[سوسا]], [[بورسيپا]], [[نپور]], [[اسين]], [[اوروڪ]], [[لارسا]] ۽ [[اور]] ڏيکاريل آهن.

ڌيان ڏيو ته بابل ۽ سپر [[رزازه ڍنڍ]] (Lake Milh) جي نسبتاً ويجهو هئا، جيڪا ڪربلا جي ڀرسان واقع آهي.]]

[[ميسوپوٽيميا]] جو ذڪر قرآن مجيد ۾ پڻ اچي ٿو. ڪجهه شيعا مفسر هن آيت کي عراق ڏانهن اشارو سمجهن ٿا، جيڪو شيعن جي مقدس شهرن [[ڪوفو]],&lt;ref name=&quot;Tabatabaei1979&quot;&gt;{{Cite book |last=Tabatabaei |first=Sayyid Mohammad Hosayn |title=Shi'ite Islam |url=https://archive.org/details/shiiteislam0000taba |publisher=Suny Press |year=1979 |isbn=978-0-87395-272-9 |pages=[https://archive.org/details/shiiteislam0000taba/page/192 192]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kamil2008&quot;&gt;{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |title=Kāmil al-Ziyārāt |publisher=Shiabooks.ca Press |year=2008 |pages=66–67 |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni}}&lt;/ref&gt; [[نجف]], [[ڪربلا]], [[ڪاظميه]]{{efn|ڪاظميه اڳ هڪ الڳ شهر هو، پر هاڻي بغداد جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;EOIAH, Kadhimiyyah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |title=Kadhimiya |encyclopedia=Encyclopaedia of Iranian Architectural History |language=fa |url=http://iranshahrpedia.ir/view/9341 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003210802/http://iranshahrpedia.ir/view/9341 |archive-date=3 October 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}} ۽ [[سامرا]]&lt;ref name=&quot;AI2006&quot;&gt;{{cite web |title=History of the Shrine of Imam Ali al-Naqi &amp; Imam Hasan Al-Askari, Peace Be Upon Them |url=http://www.al-islam.org/shrines/samarra.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060223121838/http://www.al-islam.org/shrines/samarra.htm |archive-date=23 February 2006 |access-date=23 February 2006 |work=Al-Islam.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC2007Unesco&quot;&gt;{{cite news |date=2007-06-28 |title=Unesco names World Heritage sites |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6248244.stm |access-date=2010-05-23 |publisher=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; سان لاڳاپيل آهي. اسلامي روايت موجب، [[حضرت ابراهيم]] ۽ [[حضرت لوط]]، جيڪي اسلام ۾ نبي مڃيا وڃن ٿا،&lt;ref name=&quot;Wheeler2002&quot;&gt;{{cite book |last=Wheeler |first=Brannon M. |url=https://books.google.com/books?id=qIDZIep-GIQC&amp;q=%2225+prophets+mentioned+by+name%22&amp;pg=PA8 |title=Prophets in the Quran: an introduction to the Quran and Muslim exegesis |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2002 |isbn=978-0-8264-4957-3 |series=Comparative Islamic studies |pages=1–393}}&lt;/ref&gt; قديم عراقي شهر [[ڪوثا]] ۾ رهندا هئا&lt;ref name=&quot;MAH&quot;&gt;''History of Islam'', volume 1, by Professor Masudul Hasan.{{page needed|date=September 2021}}{{edition needed|date=September 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ &quot;برڪت واري سرزمين&quot; ڏانهن لڏي ويا.&lt;ref name=&quot;qref|21|51|b=y}&quot;&gt;{{qref|21|51|b=y}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|پوءِ اسان ابراهيم ۽ لوط کي انهيءَ سرزمين ڏانهن نجات ڏني، جنهن کي اسان سڀني جهانن لاءِ برڪت وارو بڻايو هو.|{{qref|21|71|b=yl}}}}

حضرت ابراهيم ۽ حضرت لوط جي روايت کان علاوه، قرآن مجيد ۾ [[جودي جبل]],&lt;ref name=&quot;qref|11|44|b=y&quot;&gt;{{qref|11|44|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|23|23|b=y&quot;&gt;{{qref|23|23|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis1984&quot;&gt;J. P. Lewis, ''Noah and the Flood: In Jewish, Christian, and Muslim Tradition'', The Biblical Archaeologist, December 1984, p.237&lt;/ref&gt; [[بابل]],&lt;ref name=&quot;qref|2|102|b=y&quot;&gt;{{qref|2|102|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JE&quot;&gt;[[Morris Jastrow]], Ira Maurice Price, [[Marcus Jastrow]], [[Louis Ginzberg]], and [[Duncan Black MacDonald|Duncan B. MacDonald]]; &quot;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2279-babel-tower-of Babel, Tower of]&quot;, ''[[Jewish Encyclopedia]]''; Funk &amp; Wagnalls, 1906.&lt;/ref&gt; ۽ [[نينوا]] (يونس جو شهر) جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;qref|10|98|b=y&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IbnHisham, V.1, P.419–421&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SycOrth&quot; /&gt;

شيعا روايت ۾ [[امام حسين بن علي]] جي مزار کي غيرمعمولي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ امام حسين ۽ سندن ساٿي شهيدن کي خدا جي راهه ۾ جهاد جو اعليٰ نمونو تصور ڪيو وڃي ٿو. شيعا عقيدي موجب ڪربلا زمين جي سڀ کان مقدس هنڌن مان هڪ آهي. ان بابت ڪيترين ئي روايتن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون.

فرشتي [[جبرائيل]] [[حضرت محمد]] کي فرمايو:&lt;ref name=&quot;kamil01&quot; /&gt;

{{blockquote|ڪربلا، جتي توهان جو ڏوهٽو [[امام حسين بن علي]] ۽ سندس اهل بيت شهيد ٿيندا، زمين جي سڀ کان وڌيڪ برڪت واري ۽ مقدس علائقن مان هڪ آهي، ۽ اها جنت جي وادين مان هڪ وادي آهي.}}

چوٿين شيعا امام [[امام زين العابدين]] کان روايت آهي:&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |title=Kāmil al-Ziyārāt |publisher=Shiabooks.ca Press |year=2008 |page=534 |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|الله تعاليٰ ڪربلا جي زمين کي ڪعبي جي زمين پيدا ڪرڻ کان چوويهه هزار سال اڳ ئي امن ۽ برڪت وارو حرم قرار ڏنو هو، ۽ ان کي پنهنجو مقدس مقام بڻايو. بيشڪ ڪربلا جنت جي باغن ۾ اهڙيءَ طرح چمڪندي، جيئن زمين وارن لاءِ تارن جي وچ ۾ روشن تارو چمڪندو آهي.}}

انهيءَ سلسلي ۾ [[امام جعفر صادق]] کان روايت آهي ته: ''الله تعاليٰ منهنجي ڏاڏي امام حسينؑ جي قبر جي مٽيءَ کي هر بيماري جي شفا ۽ هر خوف کان امان بڻايو آهي.''&lt;ref&gt;Amali by [[Shaykh Tusi]], vol. 1 pg. 326&lt;/ref&gt; هڪ ٻي روايت موجب: ''امام حسين بن عليؑ جي پاڪ قبر جي مٽي پاڪ ۽ برڪت واري مُشڪ آهي. جيڪو ان کي استعمال ڪري، ان لاءِ اها هر بيماريءَ جي شفا آهي، ۽ جيڪڏهن اسان جو دشمن ان کي استعمال ڪري ته هو اهڙيءَ طرح ڳري ويندو، جيئن چرٻي ڳري وڃي ٿي.''&lt;ref&gt;Mustadrakul Wasail, vol. 10, pg 339-40 tradition 2; Jadid Makarimul Akhlaq pg.189; Beharul Anwaar vol. 101, tradition 60&lt;/ref&gt;

=== ڪربلا جي جنگ ===
{{main|ڪربلا جي جنگ}}
[[فائل:Battle of Karbala (Without written version).jpg|thumb|ڪربلا جي جنگ]]
680ع (10 محرم 61هه) تي ڪربلا جي جنگ ڪوفي ڏانهن ويندڙ رستي جي ريگستان ۾ وڙهي وئي. [[امام حسين بن علي]] ۽ سندن ڀاءُ [[حضرت عباس بن علي]] کي مقامي [[بني اسد]] قبيلي دفن ڪيو. بعد ۾ اهو هنڌ ''مشهد الحسين'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي جنگ ان وقت شروع ٿي، جڏهن امام حسين [[يزيد اول]] جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڪوفي جي والي [[عبيدالله بن زياد]]، [[عمر بن سعد]] جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه هزار سوار امام حسين جي مقابلي لاءِ موڪليا. امام حسين وٽ ڪا باقاعده فوج نه هئي؛ ساڻن فقط سندن خاندان ۽ ڪجهه وفادار ساٿي هئا، جن جو تعداد لڳ ڀڳ 73 هو، جن ۾ ڇهن مهينن جو [[علي اصغر بن حسين]] پڻ شامل هو.

عمر بن سعد جي لشڪر کي حڪم ڏنو ويو ته امام حسين ۽ سندن ساٿين کي پاڻي کان محروم رکيو وڃي ته جيئن هو بيعت تي مجبور ٿين. 9 محرم تي امام حسين بيعت کان انڪار ڪيو ۽ رات عبادت لاءِ گهرڻ جي درخواست ڪئي. 10 محرم تي صبح جي نماز کان پوءِ پاڻ پنهنجي ساٿين سان گڏ جنگ ۾ لٿا. هن جنگ ۾ سندن تقريباً سڀئي ساٿي، جن ۾ سندن فرزند [[علي اڪبر بن حسين]]، [[علي اصغر بن حسين]] ۽ ڀائيٽا [[قاسم بن حسن]]، [[عون بن عبدالله]] ۽ [[محمد بن عبدالله]] شامل هئا، شهيد ٿي ويا.&lt;ref&gt;al-Tabari, Muhammad ibn Jarir – History of the Prophets and Kings; Volume XIX The Caliphate of Yazid ibn Muawiyah, translated by I.K.A Howard, SUNY Press, 1991&lt;/ref&gt;

63هه (683ع) ۾ يزيد، امام حسين جي بچيل اهل بيت کي قيد مان آزاد ڪيو. جڏهن ماڻهن کي معلوم ٿيو ته رسول الله ﷺ جي اولاد کي قتل ڪيو ويو آهي ته وڏي صدمو ۽ ناراضگي پيدا ٿي. مڪي ڏانهن ويندي اهل بيت ڪربلا ۾ شهيدن جي مزارن تي به آيا. 65هه (685ع) ۾ [[سليمان بن صرد خزاعي]] جي زيارت لاءِ اچڻ جو به ذڪر ملي ٿو. آهستي آهستي امام حسين جي مزار جي چوڌاري شهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ زائرن جي ضرورتن سان گڏ وڌندو ويو. مختلف مسلمان حڪمرانن هن شهر ۽ روضن کي وسيع ڪيو، جيتوڻيڪ ڪيترائي ڀيرا حملي آورن انهن کي نقصان پڻ پهچايو. اصل روضو 850ع ۾ عباسي خليفي [[المتوڪل]] ڊهرائي ڇڏيو، پر 979ع ڌاري ٻيهر تعمير ٿيو. 1086ع ۾ باهه سبب جزوي نقصان کان پوءِ وري بحال ڪيو ويو.

=== ابتدائي جديد دور ===

عثماني دور ۾ ڪربلا، [[نجف]] وانگر، پاڻيءَ جي شديد کوٽ جو شڪار رهي. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ فرات مان حسينيه واهه تي بند ٻڌڻ کان پوءِ اها تڪليف گهڻي حد تائين ختم ٿي. 1737ع ۾ ڪربلا، [[اصفهان]] جي جاءِ تي شيعا علمي مرڪز بڻجي ويو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري شهر تي مشهور عالم [[يوسف البحراني]] جو علمي اثر غالب رهيو، جيڪو اخباري مذهب جو وڏو عالم هو. سندس وفات (1772ع) کان پوءِ اصولي فڪر وڌيڪ اثرائتو ٿيو.&lt;ref&gt;Juan Cole, ''Sacred Space and Holy War'', IB Tauris, 2007, pp. 71–72.&lt;/ref&gt;

21 اپريل 1802ع تي [[ڪربلا تي وهابي حملو]] ٿيو، جڏهن [[پهريون سعودي رياست|پهرين سعودي رياست]] جي حڪمران [[عبدالعزيز بن محمد آل سعود]] جي حڪم هيٺ نجد مان آيل لڳ ڀڳ 12,000 وهابي لشڪر شهر تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LOC&quot;&gt;{{cite web|last1=Staff writers|title=The Saud Family and Wahhabi Islam, 1500–1818|url=http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/loc/sa/saud_wahhabi.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040317191304/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/loc/sa/saud_wahhabi.htm|url-status=dead|archive-date=March 17, 2004|website=www.au.af.mil|access-date=8 August 2016}}&lt;/ref&gt; حملي ۾ هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ [[امام حسين بن علي]] جي روضي جي گنبذ کي به نقصان پهتو.

ان کان پوءِ عثماني دور ۾ ڪربلا کي ڪجهه عرصي لاءِ نيم خودمختياري حاصل رهي. 1843ع ۾ عثماني فوج شهر جو گهيرو ڪري اندر داخل ٿي. هن ڪارروائي ۾ هزارين ماڻهو مارجي ويا، جنهن کان پوءِ ڪيترائي عالم ۽ شاگرد [[نجف]] منتقل ٿي ويا، جيڪو پوءِ شيعا مذهبي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Cole, Juan R.I. and Moojan Momen. 1986. &quot;Mafia, Mob and Shiism in Iraq: The Rebellion of Ottoman Karbala 1824–1843.&quot; ''Past &amp; Present'', No. 112.&lt;/ref&gt;

=== جديد تاريخ ===

[[File:Karbala 07402u.jpg|thumb|1932ع ۾ ڪربلا جي هڪ مسجد|left]]

1915ع ۾ ڪربلا عثماني سلطنت خلاف بغاوت جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZgAAwAAQBAJ|title=The Arab Movements in World War I|last=Tauber|first=Eliezer|date=2014-03-05|publisher=Routledge|isbn=9781135199784|pages=30|language=en}}&lt;/ref&gt; 1928ع ۾ شهر جي چوڌاري دلدلن کي ختم ڪرڻ لاءِ وڏو نيڪاليءَ وارو منصوبو مڪمل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Report by His Britannic Majesty's Government to the Council of the League of Nations on the Administration of Iraq 1927–28|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b405474&amp;view=1up&amp;seq=177&amp;q1=Karbala|page=177}}&lt;/ref&gt;

2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي کان پوءِ ڪربلا جي شهري ڪائونسل آمريڪي بحري فوج جي ليفٽيننٽ ڪرنل ميٿيو لوپز کي ميئر چونڊڻ جي ڪوشش ڪئي، ته جيئن سندس فوجي ۽ مالي وسيلا شهر ۾ موجود رهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mattis, James N.|title=Call Sign Chaos: Learning to Lead|url=https://archive.org/details/callsignchaoslea0000matt|year=2019|pages=[https://archive.org/details/callsignchaoslea0000matt/page/112 112]}}&lt;/ref&gt;

3 کان 6 اپريل 2004ع تائين [[ڪربلا سٽي هال جو دفاع]] جي نالي سان مشهور ويڙهه ٿي، جنهن ۾ [[مهدي آرمي]] جي ويڙهاڪن ۽ پولينڊ ۽ بلغاريا جي فوجين وچ ۾ سخت جهيڙا ٿيا.

14 اپريل 2007ع تي امام حسين جي روضي کان لڳ ڀڳ 600 فوٽ پري ڪار بم ڌماڪي ۾ 47 ماڻهو مارجي ويا ۽ 150 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Lily |last=Hamourtziadou |title=A Week in Iraq |url=http://iraqbodycount.org/editorial/weekiniraq/40/ |publisher=iraqbodycount.org |date=2007-04-15}}&lt;/ref&gt;

19 جنوري 2008ع تي لڳ ڀڳ ويهه لک عراقي شيعا [[عاشورا]] جي موقعي تي ڪربلا پهتا. تقريب جي حفاظت لاءِ 20,000 فوجي ۽ پوليس مقرر ڪئي وئي، جڏهن ته بصره ۽ ناصريه ۾ ٿيل جهيڙن سبب مجموعي طور 263 ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm|title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day|date=19 January 2008|via=BBC News}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

ڪربلا ۾ لڳ ڀڳ 39 لک کجيءَ جا وڻ موجود آهن، جن مان 90 مختلف قسمن جون لڳ ڀڳ 160,000 ٽن کجورون پيدا ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=admin |date=2024-10-19 |title=Iraq's Agricultural Triumph - Karbala Becomes the World's Largest Palm Oasis |url=https://tijaraiq.com/iraqs-agricultural-triumph-karbala-becomes-the-worlds-largest-palm-oasis/ |access-date=2025-02-23 |website=Trade In Iraq |language=en}}&lt;/ref&gt; کجين جي تعداد جي لحاظ کان ڪربلا، سعودي عرب جي [[الاحساء نخلستان]] کان اڳتي نڪري دنيا جو سڀ کان وڏو کجين وارو نخلستان بڻجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هي شهر [[بغداد]] کان لڳ ڀڳ {{convert|100|km|mi|abbr=on}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي.

=== آبهوا ===

[[File:Trees in Karbala.jpg|thumb|هڪ ڍنڍ جي پٺيان ڪربلا جا کجيءَ جا وڻ]]

ڪربلا ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] رهي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجيبندي]] موجب ''BWh'' درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارو تمام گرم، ڊگهو ۽ خشڪ هوندو آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً نرم هوندو آهي. سالياني برسات جو لڳ ڀڳ سمورو حصو نومبر کان اپريل تائين پوندو آهي، پر ڪنهن به مهيني ۾ تمام گهڻي برسات نه پوندي آهي.

{{Weather box
| width = auto
| location = ڪربلا (1991–2020ع)
| metric first = Y
| single line = Y
| collapsed = Y

| Jan high C = 16.6
| Feb high C = 19.5
| Mar high C = 24.6
| Apr high C = 31.3
| May high C = 37.6
| Jun high C = 42.4
| Jul high C = 44.7
| Aug high C = 44.7
| Sep high C = 40.9
| Oct high C = 34.2
| Nov high C = 24.1
| Dec high C = 18.3

| Jan mean C = 10.6
| Feb mean C = 12.9
| Mar mean C = 17.4
| Apr mean C = 23.9
| May mean C = 29.7
| Jun mean C = 33.9
| Jul mean C = 36.4
| Aug mean C = 35.9
| Sep mean C = 32.3
| Oct mean C = 26.2
| Nov mean C = 17.7
| Dec mean C = 12.3

| Jan low C = 6.0
| Feb low C = 8.0
| Mar low C = 12.1
| Apr low C = 17.9
| May low C = 23.5
| Jun low C = 27.6
| Jul low C = 29.8
| Aug low C = 29.3
| Sep low C = 25.6
| Oct low C = 20.1
| Nov low C = 12.1
| Dec low C = 7.4

| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 17.6
| Feb precipitation mm = 14.5
| Mar precipitation mm = 14.1
| Apr precipitation mm = 11.9
| May precipitation mm = 2.4
| Jun precipitation mm = 0.0
| Jul precipitation mm = 0.0
| Aug precipitation mm = 0.0
| Sep precipitation mm = 0.3
| Oct precipitation mm = 4.1
| Nov precipitation mm = 14.8
| Dec precipitation mm = 13.8

| Jan humidity = 72.1
| Feb humidity = 60.7
| Mar humidity = 49.8
| Apr humidity = 42.5
| May humidity = 34.1
| Jun humidity = 28.2
| Jul humidity = 28.6
| Aug humidity = 30.2
| Sep humidity = 34.9
| Oct humidity = 44.7
| Nov humidity = 61.5
| Dec humidity = 70.5

| source 1 = &lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/KERBALLA_40656.csv
 |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Kerballa
 |format=CSV
 |publisher=[[قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]]
 |access-date=2 August 2023
}}&lt;/ref&gt;
}}

== معيشت ==

ڪربلا شيعا مسلمانن لاءِ هڪ اهم زيارتي مرڪز آهي، خاص طور [[محرم]] جي مقدس مهيني دوران. ڪربلا ۾ هوٽلن ۽ سياحتي ريسٽورنٽن جي انجمن جي نائب صدر اظهر الڪلاش موجب، عراق جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ ڪربلا ۾ هوٽلن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. شهر ۾ مختلف درجن جون لڳ ڀڳ 900 هوٽلون موجود آهن، جيڪي سڄي عراق جي هوٽلن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو بڻجن ٿيون. سندس چوڻ موجب ڪجهه هوٽلن بابت شهري بچاءَ واري اداري حفاظتي خدشا ظاهر ڪيا آهن، پر گهڻيون هوٽلون لاڳو ضابطن ۽ هدايتن تي عمل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-08-18 |title=Al-Abbas Holy Shrine opens al-'Afaf Shopping Center in Karbala – International Shia News Agency |url=https://en.shafaqna.com/68997/al-abbas-holy-shrine-opens-al-afaf-shopping-center-in-karbala/ |access-date=2025-02-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي سياحتي معيشت تي طلب ۽ فراهميءَ جو نمايان اثر پوي ٿو. زيارتن جي موسم دوران هوٽلن ۽ ٽرانسپورٽ جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون. عام ڏينهن ۾ ڪربلا ۾ هڪ رات لاءِ هوٽل جو گهٽ ۾ گهٽ اگهه لڳ ڀڳ 10 آمريڪي ڊالر هوندو آهي، جڏهن ته [[عاشورا]] دوران اهو 50 ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿو. [[اربعين جي زيارت]] دوران وڏي طلب سبب اهي اگهه ٻيڻا به ٿي سگهن ٿا. اربعين کي هوٽل مالڪن لاءِ سڄي سال جي سڀ کان اهم زيارتي موسم سمجهيو وڃي ٿو. زيارت ۽ مذهبي سياحت شهر جي هوٽلن، زراعت، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ روزگار ۽ اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏين ٿيون.

'''ڪربلا تيل صاف ڪرڻ وارو ڪارخانو''' روزانو 140,000 بيرل تيل صاف ڪرڻ جي گنجائش رکي ٿو ۽ چئن ڏهاڪن دوران عراق جو سڀ کان وڏو تيل صاف ڪرڻ وارو منصوبو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Iraq's Karbala oil refinery to produce 70% of country's petroleum products and generate $3bn in revenue |url=https://shafaq.com/en/Economy/Iraq-s-Karbala-oil-refinery-to-produce-70-of-country-s-petroleum-products-and-generate-3bn-in-revenue |access-date=2025-02-23 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪارخاني مارچ 2024ع جي وچ ڌاري واپاري پيداوار شروع ڪئي، جڏهن شروعاتي طور اهو پنهنجي مجموعي گنجائش جي 60 سيڪڙو تي ڪم ڪري رهيو هو. ان وقت آگسٽ 2024ع تائين مڪمل پيداواري گنجائش حاصل ڪرڻ جو منصوبو مقرر ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; اندازي موجب هي ڪارخانو عراق جي پيٽروليم شين جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ ساليانو لڳ ڀڳ 3 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== ثقافت ==

=== مذهبي سياحت ===

[[File:Shrine in Karbala.jpg|thumb|ڪربلا ۾ روضو، جنهن ۾ [[عربيسڪ]] طرزِ آرائش نظر اچي ٿي]]
[[File:العتبة العباسية المقدسة (6).jpg|thumb|[[حضرت عباس جو روضو]]]]

[[ڪربلا]]، [[نجف]] سان گڏ، شيعا مسلمانن لاءِ دنيا جي اهم ترين مذهبي زيارتي شهرن مان هڪ آهي. [[صدام حسين]] جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ شهر ۾ مذهبي سياحت ۾ نمايان واڌ آئي، جنهن سان مقامي سياحتي صنعت به تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/life-style/art-and-culture/2013/04/04/Iraq-s-holy-cities-enjoy-boom-in-religious-tourism.html|title=Iraq's holy cities enjoy boom in religious tourism|publisher=Al Arabiya|date=4 April 2013}}&lt;/ref&gt;

ڪربلا جا اهم مذهبي ۽ سياحتي ماڳ هي آهن:

* [[حضرت عباس جو روضو]]
* [[امام حسين جو روضو]]
* [[فرات درياهه]]
* [[موجده جا آثار]]، جيڪي شهر کان لڳ ڀڳ {{convert|40|km|mile|abbr=in}} اولهه طرف واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Al-Shirazi&quot;&gt;[http://www.alshirazi.net/karbala/torath/04.htm منارة موجدة «مَعلَمٌ حددت وظيفته تسميته»]. ''Al-Shirazi''. Retrieved January 5, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holy Karbala&quot;&gt;[http://www.holykarbala.net/v2/index.php/ar/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A9-3/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1/258-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A9 الآثار منارة موجدة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202211246/http://www.holykarbala.net/v2/index.php/ar/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A9-3/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1/258-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A9 |date=2020-12-02 }}. ''Holy Karbala''. Retrieved January 5, 2018.&lt;/ref&gt;

[[اربعين جي زيارت]] هر سال ڪربلا ۾ ٿيندڙ هڪ عظيم مذهبي اجتماع آهي، جنهن کي دنيا جي سڀ کان وڏن پُرامن اجتماعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 2017ع ۾ لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ ماڻهن هن زيارت ۾ شرڪت ڪئي.

6 سيپٽمبر 2023ع تي سرڪاري انگن اکرن موجب ڏهن ڏينهن جي عرصي دوران زائرن جو تعداد 2 ڪروڙ 20 لک کان وڌي ويو، جنهن سان اربعين دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ پُرامن عوامي اجتماع بڻجي ويو. هن زيارت ۾ وڏي انگ ۾ شيعا مسلمان شرڪت ڪندا آهن، جڏهن ته ڪيترائي سني مسلمان ۽ عيسائي پڻ امام حسين کي عقيدت پيش ڪرڻ لاءِ ڪربلا اچن ٿا.

'''هو اِز حسين؟''' (''Who Is Hussain'') نالي خيراتي تنظيم، جيڪا ڪربلا سان لاڳاپيل آهي، تقريباً 50 هزار رت جا عطيا گڏ ڪري چڪي آهي، جن جي نتيجي ۾ هڪ لک 40 هزار کان وڌيڪ زندگيون بچائڻ ۾ مدد ملي آهي. ان کان علاوه تنظيم 7 لک کان وڌيڪ ماڻهن کي خوراڪ فراهم ڪري چڪي آهي. اربعين دوران تنظيم جون رضاڪار ٽيمون دنيا جي مختلف ملڪن، جن ۾ آمريڪا، فرانس، برطانيا، پاڪستان، لبنان ۽ ڪيترائي آفريقي ملڪ شامل آهن، رت جي عطين، کاڌي، پيئڻ جي پاڻي ۽ حفاظتي ماسڪن جي ورڇ جهڙيون انساني ڀلائي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿيون.

=== رانديون ===

[[ڪربلا فٽبال ڪلب]] ڪربلا جو هڪ پيشه ور فٽبال ڪلب آهي، جيڪو [[عراق اسٽارز ليگ]] ۾ حصو وٺي ٿو، جيڪا عراقي فٽبال ليگ نظام جي سڀ کان مٿانهين ڊويزن آهي.

[[ڪربلا اسپورٽس سٽي]]، جيڪو ڪربلا شهر جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، هڪ وڏو راندين جو مرڪز آهي. هن ڪمپليڪس ۾ 30,000 تماشائين جي گنجائش وارو [[ڪربلا انٽرنيشنل اسٽيڊيم]]، 2,000 تماشائين جي گنجائش وارو هڪ ننڍو فٽبال اسٽيڊيم، تربيتي فٽبال ميدان، ترڻ جو هال ۽ هڪ هوٽل پڻ شامل آهن.

== تعليم ==

=== يونيورسٽيون ===
{{main|ڪربلا يونيورسٽي|اهل البيت يونيورسٽي ڪاليج}}

[[ڪربلا يونيورسٽي]]، جيڪا 1 مارچ 2002ع تي قائم ڪئي وئي، علمي انتظام، انساني وسيلن ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان عراق جي نمايان يونيورسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en.uokerbala.edu.iq/index.php/about-us-uni|title=Karbala University: A General View|website=University of Karbala|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075548/http://en.uokerbala.edu.iq/index.php/about-us-uni|archive-date=2017-10-10|url-status=dead|access-date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;

[[اهل البيت يونيورسٽي]] جو بنياد سيپٽمبر 2003ع ۾ ڊاڪٽر محسن باقر محمد صالح القزويني وڌو. هن يونيورسٽي ۾ ڇهه اهم فئڪلٽيون آهن: قانون، فنون، اسلامي علوم، ميڊيڪل ۽ صحت ٽيڪنالاجي، فارمييسي ۽ ڏندن جي طب.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://abu.edu.iq/en|title=Ahl Al Bayt University Website|website=Ahl Al Bayt University|access-date=2019-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[وارث الانبياء يونيورسٽي]]، جيڪا [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي سرپرستي هيٺ ڪربلا ۾ 2017ع ۾ قائم ڪئي وئي، انجنيئرنگ، انتظاميا، معاشيات، قانون ۽ پئٿالاجي جون فئڪلٽيون رکي ٿي. هن يونيورسٽي 2017–2018ع جي تعليمي سال ۾ شاگردن جي پهرين بيچ کي داخلا ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ali Tekmaji|url=http://im.imamhussain.org/english/reports/7306|title=Karbala opens new advanced academic university|publisher=Imam Hussein Holy Shrine (International Media)|date=September 20, 2017|access-date=September 23, 2017|archive-date=July 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710001509/https://im.imamhussain.org/english/reports/7306|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== حوزو ===

[[حوزو]] شيعا اسلامي تعليمي ادارا آهن، جيڪي ڪنهن وڏي آيت الله يا عالمن جي گروهه جي نگراني هيٺ هلن ٿا. انهن جو مقصد شيعا مسلمانن کي ديني تعليم ڏيڻ ۽ کين ''عالم'' (ديني عالم) بڻجڻ لاءِ اعليٰ مذهبي تربيت فراهم ڪرڻ آهي.

شروعاتي دور ۾ ڪربلا جا حوزا گهڻو ڪري [[ايراني قومون|ايراني]] ۽ ترڪ عالمن تي مشتمل هئا. 1830ع ۾ شريف العلماء مازندراني جي وفات ۽ 1843ع ۾ عثماني حڪومت پاران شيعن تي ٿيل جبر سبب ڪيترائي عالم [[نجف]] منتقل ٿي ويا، جتي اڳ ئي هڪ وڏو [[حوزو]] موجود هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مركز الأبحاث العقائدية |url=https://aqaed.net/ |access-date=2025-10-20 |website=مركز الأبحاث العقائدية |language=ar}}&lt;/ref&gt; ان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ [[نجف جو حوزو]] شيعا اسلامي قيادت ۽ ديني تعليم جو مرڪزي ادارو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Shi'i Scholars of Nineteenth Century: The Ulama of Najaf and Karbala|last=Litvak|first=Meir|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-62356-1|location=United Kingdom|pages=51–141}}&lt;/ref&gt;

اڄ به ڪربلا ۾ حوزا موجود آهن، جهڙوڪ [[علامه ابن فهد اسڪول]]، پر انهن جو اثر ۽ اهميت نجف جي حوزي جي مقابلي ۾ نسبتاً گهٽ آهي.

== بنيادي ڍانچو ==

=== هوائي اڏا ===

ڪربلا ۾ هيٺيان هوائي اڏا شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Frbiu 03-2017&quot;&gt;{{cite news |publisher=[[عراق جي پرڏيهي معاملن واري وزارت|Foreign Relations Bureau – Iraq]] |title=$500 Million Airport Scandal Exposes Industrial Scale Corruption in Holy Karbala |url=https://www.frbiu.com/articles/500-million-airport-scandal-exposes-industrial-scale-corruption-in-holy-karbala |date=2017-03-07 |access-date=2018-11-21}}&lt;/ref&gt;

* [[ڪربلا اتر اوڀر هوائي اڏو]]&lt;ref name=&quot;CAPA&quot;&gt;{{cite web |publisher=CAPA Centre for Aviation |title=Karbala Northeast (Imam Hussein) Airport |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/karbala-northeast-imam-hussein-airport |access-date=2018-11-20}}&lt;/ref&gt;
* [[ڪربلا بين الاقوامي هوائي اڏو]]&lt;ref name=&quot;MEED 2018&quot;&gt;{{cite book |publisher=[[MEED|Economic East Economic Digest]] |title=MEED |volume=42 |issue=27–39 |pages=38–48 |url=https://books.google.com/books?id=559WAAAAYAAJ&amp;q=karbala+international+airport |year=2018}}&lt;/ref&gt; (ڪربلا جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع)

=== شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام ===

فيبروري 2024ع ۾ [[عراقي قومي سيڙپڪاري ڪميشن]] (NIC) ڪربلا ۽ [[نجف]] جي وچ ۾ [[تيز رفتار ريل]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو. منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها ريل هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 25,000 مسافرن کي کڻي وڃڻ جي گنجائش رکندي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.railway-technology.com/news/iraqi-government-opens-two-rail-project-tenders/|title=Iraqi government opens two rail project tenders|publisher=Railway Technology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://shiawaves.com/english/news/101296-work-on-high-speed-train-project-linking-holy-karbala-to-holy-najaf-to-begin-soon-ministry-says/|title=Work on high-speed train project linking Holy Karbala to Holy Najaf to begin soon, ministry says|publisher=ShiaWaves}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

=== ڀيڻ شهر ===

2020ع تائين، ڪربلا جا هيٺيان ٻه [[ڀيڻ شهر]] آهن:

* {{flagicon|IRN}} [[مشهد]]، ايران&lt;ref name=mashhad&gt;{{cite web|title=Town Twinning|url=https://en.mashhad.ir/portal_content/782528-Town-Twinning.html|website=mashhad.ir|publisher=Mashhad|access-date=2020-06-22|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027212121/http://en.mashhad.ir/portal_content/782528-Town-Twinning.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|IRN}} [[تبريز]]، ايران&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tabriz and Shanghai agree to be sister cities|url=https://en.tabriz.ir/News/281/Tabriz-and-Shanghai-agree-to-be-sister-cities-.html|website=tabriz.ir|publisher=Tabriz|date=2019-05-06|access-date=2020-06-22|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128020427/https://en.tabriz.ir/News/281/Tabriz-and-Shanghai-agree-to-be-sister-cities-.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ڪربلا شهر جا مشهور محلا ==
* باب السلامة
* باب الطاق
* باب بغداد
* باب الخان
* باب مخيّم
* باب نجف

== وڌيڪ مطالعو ==

=== اوڻيهين صديءَ ۾ شايع ٿيل ===
* {{cite book
|title=Dictionnaire geographique, historique, descriptif, acheologique des pèlerinages anciens et modernes
|year=1859
|location=Paris
|language=fr
|editor=Louis de Sivry
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jRsAAAAAQAAJ&amp;pg=PA859
|chapter=Karbala
}}

=== ويهين صديءَ ۾ شايع ٿيل ===
* {{Cite EB1911
|wstitle=Kerbela
|volume=15
|last=Peters
|first=John Punnett
|author-link=John Punnett Peters
|pages=753–754
|short=1
}}

=== ايڪويهين صديءَ ۾ شايع ٿيل ===
* {{cite book
|title=Historic Cities of the Islamic World
|editor=C. Edmund Bosworth
|year=2007
|publisher=[[ڪوننڪليڪه برل]]
|location=Leiden
|chapter=Karbala
}}

* {{Citation
|publisher=[[ABC-CLIO]]
|location=Santa Barbara, USA
|editor1=Michael R.T. Dumper
|editor2=Bruce E. Stanley
|title=Cities of the Middle East and North Africa
|date=2008
|chapter=Karbala
}}

==حوالا==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Karbala}}
{{Wikivoyage}}

* [http://www.sacred-destinations.com/iraq/karbala.htm ڪربلا جا شيعا روضا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618005545/http://www.sacred-destinations.com/iraq/karbala.htm |date=2009-06-18 }} – Sacred Destinations
* [http://www.123shayari.com/category/karbala-shayari/ ڪربلا بابت شيعا شاعري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106044903/http://www.123shayari.com/category/karbala-shayari/ |date=6 November 2013 }}.
* [http://indianmuslims.in/karbala-a-lesson-for-mankind/ ڪربلا – انسانيت لاءِ هڪ سبق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618103308/http://indianmuslims.in/karbala-a-lesson-for-mankind/ |date=2013-06-18 }} (محفوظ ڪيل نسخو)
* [http://www.smsblaze.com/category/karbala-sms/ ڪربلا بابت قول ۽ چوڻيون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211319/http://smsblaze.com/category/karbala-sms |date=2016-03-07 }}
* [http://minhaj-al-nubuwwah.cf/karbala.html ڪربلا ۽ شهادت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512041144/http://minhaj-al-nubuwwah.cf/karbala.html |date=2021-05-12 }}
* [http://twelvershia.net/2016/01/29/karbala-the-facts-and-the-fairytales/ ڪربلا – حقيقتون ۽ افسانا]
* [https://www.al-islam.org/articles/karbala-the-chain-of-events ڪربلا: واقعن جو سلسلو]

{{عراق جا ضلعا}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ڪربلا]]
[[زمرو:مقدس شهر]]
[[زمرو:شيعن جا مقدس شهر]]
[[زمرو:ڪربلا گورنري ۾ آباديون]]
[[زمرو:عراق جي ضلعن جا صدر مقام]]
[[زمرو:عراق جا شهر]]
[[زمرو:حسين بن علي جا ساٿي]]
[[زمرو:ڪربلا گورنري]]
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:اسلامي جایون]]
[[زمرو:عراق ۾ شهر]]</text>
      <sha1>pnt8kbgsuk9oqdpshtc3yhbkum5zsiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوگل ترجمو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17717</id>
    <revision>
      <id>425021</id>
      <parentid>341562</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43350" sha1="72gys88dnfuk6c227gk556dsr6959q2" xml:space="preserve">{{Infobox website
|name           = گوگل ترجمو
|logo           = [[فائل:Google Translate Icon.png|130px]]
|screenshot     = [[فائل:Google Translate.png|300px]]
|collapsible    = yes
|collapsetext   = Screenshot
|caption        = Google Translate homepage
|url            = {{URL|https://translate.google.com}}
|commercial     = Yes
|type           = [[Statistical machine translation]]
|registration   = Optional
|language       = 103 languages, see [[گوگل ترجمو#سهائتا ٻوليون|سهائتا ٻوليون]]
|num_users      = Over 200+ million people.&lt;ref name=&quot;CNET&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnet.com/news/google-translate-now-serves-200-million-people-daily/|title=Google Translate now serves 200 million people daily|last1=Shankland|first1=Stephen|publisher=CNET|accessdate=17 October 2014}}&lt;/ref&gt;
|owner          = [[گوگل]]
|launch_date    = {{start date and age|2006|04|df=yes}} (as [[rule-based machine translation]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://venturebeat.com/2016/02/17/google-translate-now-supports-103-languages-covering-99-of-internet-users/|title=Google Translate now supports 103 languages, covering 99% of Internet users - VentureBeat - Apps - by Emil Protalinski|work=[[VentureBeat]]|date=2016-02-17|accessdate=2016-02-28|archive-date=2016-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301022549/http://venturebeat.com/2016/02/17/google-translate-now-supports-103-languages-covering-99-of-internet-users/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{start date and age|2007|10|df=yes}} (as [[statistical machine translation]])
|current_status = سرگرم
}}


گوگل ترجمو هڪ آزاد multilingual آهي انگن مشين ترجمي جي روزي جي خدمت [[گوگل]] هڪ ٻئي ۾ هڪ زبان مان متن، تقريرن، تصويرون، يا حقيقي-وقت وڊيو ۾ ترجمو ڪري. اهو هڪ ويب انٽرفيس، لاء موبائل interfaces مليو کي Android ۽ آئي او ايس ، ۽ هڪ API ته ڊولپر تعمير ڪرڻ لاء استعمال ڪري سگھو ٿا برائوزر ملان ، ايپليڪيشنون ۽ ٻين سافٽ ويئر. [3] مارچ 2016 جي جيئن، گوگل ترجمو مختلف سطحن تي 103 ٻولين جو حامي [3] ۽ روزانو 200 ملين کان مٿي ماڻهن کي ڏي ٿو. [1]

==فيچر==
مضمونن کي
انگريزي وڪيپيڊيا جي هوم ۾ ترجمو پرتگالي
===ويب انٽرفيس===
ويب انٽرفيس

ڪي ٻوليون لاء، گوگل ترجمو ترجمو ٽيڪسٽ ڳالھيون ڪري سگهو ٿا، اسي لفظ ۽ اصطلاح کي اجاگر جو ذريعو ۾ ۽ متن کي حدف، ۽ واحد-لفظ پٽ لاء سادي لغت جي طور تي ڪم. جيڪڏهن &quot;ٻولي لڳائڻ&quot; ٿيل آهي، هڪ نامعلوم ٻولي ۾ متن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿو. [4]

ويب انٽرفيس ۾، صارفين اهڙي فني لحاظ سان، يا صحيح غلطين لاء جيئن متبادل ترجمو، صلاح ڪري سگهو ٿا. اهي تجويزون جي ترجمي جي عمل کي مستقبل جي تازه ۾ شامل آهن. هڪ صارف هڪ ۾ داخل ٿي ته URL جو ذريعو متن ۾، گوگل ترجمو هڪ پيدا ڪندو hyperlink جي ويب سائيٽ جي هڪ اهڙي مشين ترجمو ڪرڻ. ڪي ٻوليون لاء، متن هڪ ذريعي داخل ڪري سگهجي ٿو پر-اسڪرين ڪي بورڊ ، ڏکئي اعتراف ، يا تقرير اعتراف . [4] ان جو هڪ ذريعو ٻولي آهي ته پهريون ڀيرو هڪ منزل ٻولي هڪ برائوزر ۽ نتيجن جو تعبير کي رهڻ لاء ترجمو آهن ۾ ڳولا داخل ڪرڻ ممڪن آهي جو ذريعو زبان ۾ ٿيل منزل ٻوليء مان.
====برائوزر جڙڻ ====

گوگل ترجمو هڪ واڌ جنهن ۾ ترجمو ڪري سگهو ٿا ته جيئن ڪجهه برائوزرن ۾ موجود آهي.

جو تعداد آهيو ته ملان گوگل جي خدمتن لاء موجود آهن، ۽ اھڙيون گوگل لاء جو ترجمو آهي، جنهن جي ترجمي جي خدمت ڪرڻ جو حق-ڪلڪ حڪم رسائي جي اجازت. [5]

گوگل جي لاء هڪ واڌ ڪروم برائوزر پڻ موجود آهي. [6] فيبروري 2010 ع ۾، گوگل ترجمو خودڪار ويب صفحو ترجمي لاء معياري گوگل ڪروم برائوزر ۾ مربوط ڪيو ويو. [7] [8]

=== موبائل انٽرفيس===

جڏهن ته درخواست 90 ٻولين جو حامي ۽ 37 ٻولين تصوير، 32 ذريعي وڌايو حقيقت صورت ۾ حقيقي-وقت وڊيو ذريعي گفتگو جي صورت ۾، ۽ 27 ۾ آواز ذريعي ترجمو ڪري سگهو ٿا. [9]

هڪ جي شروعات 2011 ع نسخو گفتگو موڊ کي هٿي جنھن مھل (ألفا جاچ ۾) انگريزي ۽ ٿيندڙ جي وچ ۾ ترجمي ڪرڻ. گوگل جي اندر هن انٽرفيس ترجمو استعمال ڪندڙن ٻي ٻوليء ۾ هڪ جي ڀرسان شخص سان fluidly ڳالھ ٻولھ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. آڪٽوبر 2011 ع ۾ ان کي 14 ٻولين کي وسعت ٿي ويو. [10]

جڏهن ته 'ڪئميرا پٽ' فعاليت، صارفين هڪ سند جي هڪ photograph وٺي ڪرڻ جي اجازت ڏئي signboard، وغيره گوگل ترجمو استعمال ڪري تصوير کان لکت کي تسليم ڪري نظريي ڪردار اعتراف (OCR) ٽيڪنالاجي ۽ ترجمي ڏئي ٿو. ڪئميرا پٽ سڀ ٻوليون لاء موجود نه آهي.

جنوري 2015 ع ۾، جي درخواست جي اوزار جي ڪئميرا استعمال ڪري، هن جي گوگل جي حصول جي نتيجي ۾ حقيقي زماني ۾ لکت جو ترجمو ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪلام Lens ائپ. [11] هن جي رفتار ۽ حقيقي-وقت وڊيو ترجمو (جي معيار کي وڌايو حقيقت ) جي خاصيت وڌيڪ هڪ نئين تي عملدرآمد ته استعمال جي ڇڏڻ سان جولاء 2015 ع ۾ بهتر ويا convolutional neural نيٽ ورڪ . [12] [13]
====Android نسخو====

گوگل ترجمو لاء هڪ آزاد downloadable درخواست جي طور تي موجود آهي Android او ايس صارفين. هن جو پهريون نسخو جنوري 2010. ۾ شروع ڪيو ويو اهو چئجي ته برائوزر ورشن وانگر ڪم. گوگل ترجمو کي Android لاء ٻه مکيه اختيارن تي مشتمل آهي: &quot;ايس ايم ايس ترجمو&quot; ۽ &quot;تاريخ&quot;.

جڏهن ته درخواست 15 ٻولين لاء 90 ٻولين ۽ آواز ان پٽ جو حامي. [14] ان کي Android 2،1 ۽ مٿان ڊوڙندو ڊوائيسز لاء موجود آهي ۽ &quot;گوگل ترجمو&quot; ۾ لاء جي به ڊائون لوڊ ڪري سگهجي ٿو گوگل ھلايو . اهو پهريون ڀيرو هڪ سگهارو 12 جنوري، 2011. تي موجود نسخي سان، جنوري 2010 ع ۾ آزاد ڪيو ويو [15]

تازه ترين نسخو: 2.0.0 مسجد 42.
====iOS نسخو ====

آگسٽ 2008 ع ۾، گوگل هڪ گوگل ترجمو شروع HTML5 ويب درخواست لاء به iOS لاء فون آئي ۽ واڌاري لاء رابطو استعمال ڪندڙن، ۽ جيڪي iOS ائپ 8 فيبروري، 2011. تي آزاد ڪيو ويو جڏهن ته موجوده گوگل ترجمو ائپ سان هم آهنگ آهي فون آئي ، iPad ، ۽ واڌاري لاء رابطو ڪرڻ اپڊيٽ به iOS 7.0+. [16] ان 15 ٻولين جي لاء آواز ايوانن قبول ڪندو آھي ۽ هڪ لفظ يا جملي جي ترجمي جي اجازت کان وڌيڪ 50 ٻولين مان هڪ ۾. ترجمو 23 مختلف ٻولين ۾ بلند آواز ڪڍي ڳالهائي ٿي سگهي ٿو. [17]

تازه ترين نسخو: 4.0.0 (29 جولاء 2015) [16]
===API ===

مئي 26، 2011 ع تي، گوگل جو اعلان ڪيو ته گوگل ترجمو ته API لاء سافٽ ويئر ڊولپر ھدايت ڪئي وئي ھئي ۽ 1 ڊسمبر 2011 ع تي ڪم، پڄي ها &quot;وسيع فحش جي هوا جو انتهائي اهم معاشي بار جي ڪري.&quot; [18] [19] ڇاڪاڻ ته API ٻيا ٽئين پارٽي ويب سائيٽون ۾ استعمال ڪيو ويو، هن فيصلي گوگل تنقيد ۽ انهن جي شين ۾ گوگل اي پي آء ايس استعمال ڪرڻ جي viability سوال کي ڪجهه ڊولپر ٿياسون. [20] [21] عوامي دٻاء جي جواب ۾، گوگل 3 جون، 2011 ع تي اعلان ڪيو، ته API هڪ ادا خدمت جي طور تي موجود هجڻ جاري ڪري ڇڏي آهي. [18] [22]
== ترجمو حڪمت عملي==

گوگل ترجمو لاڳو نه ٿو وياڪرڻي اصول، تنهنڪري ان جي algorithms روايتي حڪمرانن جي بنياد تي تجزيو بجاء انگن تجزيي تي مشتمل آهن. هن نظام جي اصل خالق، Franz Josef وري ڏسو ، جي effectiveness تي تنقيد ڪئي آهي حڪمراني جي بنياد تي algorithms انگن اچي جي حق ۾. [23] اهو هڪ طريقو سڏيو تي مشتمل آهي انگن مشين ترجمو ، ۽ وڌيڪ خاص، وري ڏسو جو جت جي تحقيق تي DARPA 2003. وري ڏسو ۾ رفتار مشين ترجمي لاء تڪرارن جي گوگل جي مشين ترجمو گروپ جي سر تان جو جولاء 2014. ۾ انساني Longevity، ايء ۾ شامل ٿيڻ لاء پيدا ڪيو ويو [24]

گوگل ترجمو هڪ ٻوليء جي هڪ ٻئي کي (L1 → L2) مان ترجمو نه رکندو آھي. بجاء، ان کي اڪثر پهريون انگريزي کي ٽارگيٽ ٻولي (L1 → سنڌي فونٽس → L2) کي translates ۽ پوء. [25] [26] [27] تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ ته انگريزي، سڀ انساني ٻولين وانگر، لفظ آهي ۽ راقم تي دارومدار، هن ڪري سگهن ٿا سبب ترجمو غلطيون. مثال طور، فرينچ کان روسي کي vous ترجمي vous → اوھان → ты يا Bы / вы ڏئي ٿو. [28] گوگل جي intermediary طور هڪ اضح، مصنوعي زبان استعمال ڪري رهيا هئا ته، ان vous وڃي ها → اوھان → Bы / вы يا tu → تون → ты. لفظن جي اهڙي هڪ suffixing سندن مختلف ڳولڻ disambiguates. انهيء ڪري، انگريزي ۾ شايع ڪرڻ، اضح لفظن کي استعمال ڪندي سلسلي فراهم ڪرڻ، جيئن &quot;توهان سڀني کي&quot; اظهار جو استعمال اڪثر هڪ ڀلي هڪ قدم ترجمو ڪر.

هيٺين ٻولين کي يا انگريزي مان هڪ سڌو گوگل ترجمو نه ڪندا آھن. اهي ٻوليون انگريزي جي ذريعي سان گڏوگڏ ۾ ظاهر بيوت زبان (جنهن کي سڀ ڪيس ۾ ويجهي کان وڌيڪ وڏي پيماني تي ڳالهائي گهربل ٻولي سان لاڳاپيل آهي پر) جي ذريعي ترجمو آهن: [ citation جي ضرورت آهي ]

    بلارشين ( ٿي ↔ ru ↔ دڳ ↔ ٻين)؛
    ڪئٽئلن ( سيي ↔ es ↔ دڳ ↔ ٻين)؛
    گاليشين ٻولي ( gl ↔ pt ↔ دڳ ↔ ٻين)؛
    Haitian ڪريئول ( ايڇ ↔ ساند بن ↔ دڳ ↔ ٻين)؛
    سلوويڪي ( sk ↔ هن فوٽوشاپ سي ↔ دڳ ↔ ٻين)؛
    يوڪريني ( برطانيا ↔ ru ↔ دڳ ↔ ٻين)؛ [27]
    اردو ( توهانجي ↔ هاء ↔ دڳ ↔ ٻين). 

وري ڏسو موجب، ڀوڳ کان ٻولين جي هڪ نئين ڏنيون لاء هڪ ڪوئلو انگن مشين ترجمو نظام جي ترقي لاء هڪ بيڪار بنيادي طور هڪ bilingual جو مشتمل ها متن corpus (يا ٻي جاء گڏ ڪرڻ کان وڌيڪ 150-200 ملين لفظن جي)، ۽ ٻه monolingual corpora جي هر هڪ ارب کان وڌيڪ لفظن. [23] انگن ماڊلس انهن انگن اکرن کان پوء جن ٻولين جي وچ ۾ ترجمو ڪرڻ لاء استعمال ڪري رهيا آهن.

لساني ڊيٽا جي هن وڏي رقم حاصل ڪرڻ لاء، گوگل گڏيل قومن دستاويز استعمال ڪيو. [29] جڏهن ته گڏيل قومن جي وضاحت سڀ ڇهه ۾ دستاويز publishes سرڪاري گڏيل قومن جي ٻولين ، جنهن جي هڪ تمام وڏي 6-ٻولي corpus پيدا ڪري ڇڏيو آهي.

گوگل جي نمائندن جاپان جتي گوگل تي تحقيق کان bilingual ڊيٽا ورتا ڪري ڇڏيو ۾ ملڪي ڪافرنسون سان شامل ڪيو ويو آهي. [30]

جڏهن گوگل ترجمو هڪ ترجمو ٺاھي ٿو، ان لاء ڏسڻ ۾ نمونن دستاويز جي لکن جي سو ۾ بهترين ترجمي تي فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ. دستاويز آهي ته اڳ ۾ انساني ترجمو ڪندي ترجمو ڪيو ويو آهي ۾ نمونن جي سڄاڻپ جي، گوگل ترجمو سمجھ guesses (ٻڌائيندو عي ) جيڪي هڪ مناسب ترجمو ڪيو وڃي ڪري. [3]

آڪٽوبر 2007 ع کان اڳ، جي ڀيٽ ۾ ٻين ٻولين لاء عربي ، چيني ۽ روسي ، گوگل ترجمو تي ٻڌل هو SYSTRAN ، هڪ سافٽ ويئر انجڻ جنهن اڃا تائين جيئن ڪيترن ئي ٻين آن لائن ترجمو خدمتن جي استعمال ڪيو ويندو آهي Yahoo! بيبل مڇي (هاڻي فنڪشنل). آڪٽوبر 2007 ع کان وٺي، گوگل ترجمو تي ٻڌل Proprietary، ۾-گھر ٽيڪنالاجي استعمال ڪيو آهي انگن مشين ترجمي بدران. [31] [32]
==حدود==

گوگل ترجمو، ٻين خودڪار ترجمو اوزار وانگر، ان جي حدن آهي. سنڌ جي خدمت بي ريا جي تعداد ۽ فني لحاظ سان ته ترجمو ٿي سگهي ٿو جي حد حدن، ۽ جڏهن ته ان جي مدد ڪري سگهي ٿو پڙهندڙ کي سمجهڻ ۾ هڪ غير ملڪي ٻوليء جي لکت جي جنرل مواد مان، ان کي هميشه صحيح ترجمو ڇڏائي نه ڪندو آھي، ۽ سڀ کان وڌيڪ ڀيرا ان کي دهرائڻ لاء tends اهو ساڳيو لفظ ان جي ترجمي لاء اميد جي استع. Grammatically، مثال طور، گوگل ترجمو struggles رومانس ٻولين ۾ عيبدار ۽ ڀرپور زمان حال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ پوء ماضي ۾ عادي ۽ مسلسل ڪم اڪثر هڪ تاريخي ڏينهن بڻجي. جيتوڻيڪ seemingly pedantic، هن اڪثر غلط نتيجا رسي سگھجي ٿو ڪري ڇڏي جنهن هڪ انسان جي مترجم جي بچڻ ڪيو ويو آهي (جو مثال جي طور تي فرينچ ۽ اسپيني هڪ ڏيهي اسپيڪر لاء). هن جي علم subjunctive مزاج عملي طور غير الوجود آهي. [33] ان کان علاوه، سنڌ جي رسمي ٻيو شخص (tu) اڪثر چونڊيو آهي، جيڪي ان سلسلي يا قبول نقصانڪار. [34] تنهنڪري ان جي انگريزي حوالي مواد صرف &quot;تون&quot; فارم تي مشتمل آهي، ان کي جنهن کان وڌيڪ ڪيو آهي هڪ ٻولي ۾ ترجمو ڪرڻ ڏکيو آهي.

ڪجهه ٻولين کي ٻين کان بهتر نتيجا پيدا ڪري. گوگل بازيون ترجمو سان گڏ خاص طور تي جڏهن انگريزي جو ٽارگيٽ ٻولي آهي ۽ ان جي وسيلي ٻوليء جو مان آهي يورپي يونين ترجمو يورپي يونين مولوي نوٽس جي ناماچاري ڪري. هڪ 2010 ع تجزيو ظاهر آهي ته انگريزي ترجمي کي فرانسيسي نسبتا صحيح آهي، [35] ۽ 2011 ع ۽ 2012 ع analyzes پهتا ته انگريزي ترجمي ڪرڻ اطالوي سان گڏو گڏ نسبتا صحيح آهي. [36] [37] ،، جڏهن ته جيڪڏھن جو ذريعو متن ننڍي آهي rule- بنياد مشين ترجمو اڪثر چڱو انجام؛ هن جو اثر انگريزي ترجمي ڪرڻ چيني ۾ خاص طور ظاهر ٿيو آهي. ترجمو جي تبديلين چيني ۾، پيش ڪري سگهجي ٿو جڏهن ته خاص هڪ هڪ سڄي طور سزائون کي تبديل ڪرڻ جي قابل نه آهي. فراق، هڪ جي ڪردارن جي ڪڏهن ڪڏهن ماني بيان تبديل ڪرڻ ضروري آهي، غلط تبديلي لاء اهم ترين. [35]

هن ۾ لکيل حجاج بن يوناني ، ديوناگري ، سيريلي ۽ عربي اسڪرپٽ ۾ لکيل صوتياتي equivalents کان پاڻمرادو transliterated ڪري سگهجي ٿو لاطيني رسم الخط ۾ . گوگل جي هن برائوزر ورشن جو ترجمو انگريزي تبديل ڪرڻ لاء جاپاني لاء phonetically پڙهڻ اختيار مهيا ڪري. ساڳي اختيار ڏنا API ورشن تي موجود نه آهي.
انگريزي جي تلفظ آهي ته &quot;متن-کي-تقرير&quot; گوگل جي ٻڌڻ هر ملڪ استعمال جو ترجمو ڪريو
  انگريزن جي انگريزي (مادي)
  آمريڪي انگريزي (مادي)
  وسين تلفظ (مادي)
  ڪو به گوگل جي سروس ترجمو

هن وڌيڪ مشهور ٻولين جا ڪيترائي هڪ &quot;متن-کي-تقرير&quot; ٻڌڻ فعل ته مٿي چند درجن کن لفظ يا ائين ڪرڻ لاء، ته ٻوليء ۾ هڪ متن واپس پڙهڻ جي قابل آهي. جي صورت ۾ pluricentric ٻولين ، جو تلفظ جي علائقي تي دارومدار: لاء انگريزي ۾ آمریڪا ، هن جي سڀ کان ايشيا-پئسفڪ ۽ اولهه ايشيا جي ٻڌڻ هڪ مادي استعمال جنرل آمريڪي تلفظ ۾ جڏهن يورپ ، هانگ ڪانگ ، ملائيشيا ، سنگاپور ، گيان ۽ دنيا جي ٻين سڀني حصن هڪ مادي انگريزن جي انگريزي تلفظ استعمال ڪيو آهي هڪ خاص لاء سواء، وسين ۾ استعمال تلفظ آسٽريليا ، نئون ايم ۽ Norfolk ٻيٽ ؛ لاء ٿيندڙ ، ۾ آمریڪا هڪ لاطيني آمريڪي ٿيندڙ تلفظ استعمال ڪيو ويو آهي، جڏهن ته دنيا جي ٻين حصن ۾ هڪ Castilian ٿيندڙ تلفظ استعمال ڪيو ويندو آهي، پرتگالي هڪ استعمال ساء Paulo ، دنيا ۾ تلفظ لاء کانسواء پرتگال ، جتي انهن جي ڏيهي تلفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه گهٽ پيماني تي ڳالهائي ٻولين جي کليل-ذريعو استعمال eSpeak سندن چوڻ لاء synthesizer؛ هڪ robotic، بي ڍنگو آواز ته سمجهڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو پيدا.
== شارٽ ڪٽس==

گوگل لاء شارٽ ڪٽس جو ترجمو گوگل ڪروم لاء واڌ اوھان جو ترجمو گوگل لاء شارٽ ڪٽس استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي: [38]

    ھن [اختيار] + هڪ → سڀ چونڊيو
    ھن [اختيار] + د → حذف
    ھن [اختيار] + آيل → ترجمو ٽارگيٽ ڪرڻ لاء سن
    ھن [اختيار] + Shift + آيل → ذريعو ترجمي کي سن 

==سهائتا ٻوليون==

    1st اسٽيج
        انگريزي ۽ مان جرمن
        ۽ مان انگريزي ٿيندڙ
        ۽ مان انگريزي فرانسيسي 
    2nd اسٽيج
        ۽ مان انگريزي پرتگالي 
    3rd اسٽيج
        ۽ مان انگريزي اطالوي 
    4th اسٽيج
        انگريزي ۽ مان چيني (سولي)
        ۽ مان انگريزي جاپاني
        ۽ مان انگريزي ڪورين 
    5th اسٽيج (شروع 28 اپريل، 2006 ع) [39]
        انگريزي ۽ مان عربي 
    6th اسٽيج (ڊسمبر 16، 2006 ع شروع)
        ۽ مان انگريزي روسي 
    7th اسٽيج (شروع 9 فيبروري، 2007 ع)
        انگريزي ۽ مان چيني (روائتي)
        چيني (ڪرڻ ۽ روايتي کان سولي) 
    8th اسٽيج (سڀ 25 ٻولي جوڙو گوگل جي مشين ترجمو نظام استعمال) (22 آڪٽوبر، 2007 ع شروع)
        ۽ مان انگريزي ڊچ
        ۽ مان انگريزي يوناني 
    9th اسٽيج
        انگريزي ۽ مان هندي 
    10th اسٽيج (هن مرحلي جي طور تي، ترجمي ڪنهن به ٻن ٻولين جي وچ ۾ ٿي چڪو آهي ٿي سگهي ٿو، هڪ عالم برزخ قدم طور انگريزي استعمال ڪرڻ، جيڪڏهن گهربل) (شروع مئي 8، 2008 ع)
        بلغاريائي
        ڪروشيائي
        چيڪ ٻولي
        ڊينش ٻولي
        فني
        نارويجي
        پالش
        رومانوي
        سويڊني 
    11th اسٽيج (25 سيپٽمبر، 2008 ع شروع)
        قيطلوني
        فلپائني
        عبراني
        انڊونيشي
        لاتوين ٻولي
        ليٿونيائي
        سربيائي
        سلوويڪي
        Slovene
        يوڪريني
        ويٽنامي 
    12th اسٽيج (30 جنوري، 2009 ع شروع)
        الباني
        ايستونائي
        گاليشين ٻولي
        هنگري
        مالٽي
        ٿائي ٻولي
        ترڪ 
    13th اسٽيج (19 جون، 2009 ع شروع)
        فارسي 
    14th اسٽيج (شروع 24 آگسٽ، 2009 ع)
        آفريڪي
        بيلاروسي
        آئس لينڊي
        آئرستاني
        مقدوني
        مالائي
        سواهلي
        ويلش
        يدش 
    15th اسٽيج (شروع نومبر 19، 2009 ع)
        هن سنه اسٽيج ختم ٿي ويو آهي. رڪنن هاڻي ڪري سگهن ٿا ڪري سگهو ٿا romanization چيني، جاپاني، ڪورين، روسي، يوڪريني، بلارشين، بلغاريا، يونان، هندي ۽ ٿائي لاء لکيو. عربي، فارسي ۽ هندي تان ترجمو لاء، صارف جو متن ۽ متن جي هڪ لاطيني transliteration داخل ڪري سگهو ٿا ته جيئن استعمال ڪندڙ کي ٽائپ آهي انهن ٻولين لاء ڏيهي رسم الخط کي transliterated ڪيو ويندو. هن متن هاڻي هڪ ذريعي پرهي سگهجن ٿيون متن-کي-تقرير ۾ انگريزي، اطالوي، فرينچ ۽ جرمن پروگرام. 
    16th اسٽيج (30 جنوري، 2010 ع شروع)
        هيٽي ڪرولي 
    17th اسٽيج (شروع اپريل 2010 ع)
        تقرير پروگرام هندي ۽ ٿيندڙ ۾ شروع ڪئي. 
    18th اسٽيج (شروع مئي 5، 2010 ع)
        آفريڪي ۾ شروع تقرير پروگرام، الباني، ڪئٽئلن، چيني (Mandarin)، مڪڙي، چڪ، دانش، ڊچ، فني، يوناني، هنگري، آئس لينڊي، انڊونيشين، ليٽ، مقدوني، نارو، پولش، پرتگالي، رومانوي، روسي، سربيائي، سلوويڪي ، سواهلي، سويڊني، ترڪي، ويٽنامي ۽ ويلش (جي بنياد تي eSpeak ) [40] 
    19th اسٽيج (شروع مئي 13، 2010 ع) [41]
        آرمينيائي
        آزربائجاني
        بسڪاني
        جيارجي
        اردو 
    20th اسٽيج (جون 2010 ع شروع)
        عربي لاء romanization روزي ڏيندو آھي. 
    21st مرحلي (سيپٽمبر 2010 ع شروع)
        عربي، يوناني، هندي، فارسي، روسي، سربيائي ۽ اردو لاء صوتياتي ٽائيپنگ جي اجازت ڏئي ٿو.
        لاطيني [42] 
    22nd اسٽيج (ڊسمبر 2010 ع شروع)
        عربي جي Romanization ڇڏيا.
        هجي چيڪ شامل.
        ڪي ٻوليون لاء، گوگل ڏيهي اسپيڪر جي فطرت آواز پاران ڪيو ٽيڪنالاجي کي eSpeak جي ڏسندي آواز کان متن-کي-تقرير synthesizers متبادل SVOX [43] (چيني، چڪ، دانش، ڊچ، فني، يوناني، هنگري، نارو، پولش، پرتگالي، روسي ، سويڊني، ترڪي). به فرينچ، جرمن، اطالوي ۽ اسپيني جي پراڻي ورجن. لاطيني طور اطالوي هڪ ئي synthesizer استعمال ڪري ٿو.
        تقرير عربي ۾ شروع پروگرام، جاپاني ۽ ڪوريائي. 
    23rd اسٽيج (جنوري 2011 ع ۾ شروع)
        هڪ لفظ لاء مختلف ترجمي جو انتخاب. 
    24th، اسٽيج (جون 2011 ع شروع)
        5 نئين Indic ٻولين (ألفا ۾) ۽ هڪ transliterated پٽ جو طريقو: [44]
        بنگالي
        گجراتي
        ڪنادي
        تاملي
        تيلوگو ٻولي 
    25th اسٽيج (شروع جولاء 2011 ع)
        ترجمو رتبو متعارف ڪرايو. 
    26th اسٽيج (جنوري 2012 ع ۾ شروع)
        ڊچ مرد آواز synthesizer جي ڌيء سان متبادل.
        آلين SVOX جي سلوويڪي eSpeak آواز متبادل.
        يدش جي Transliteration شامل. 
    27th اسٽيج (شروع فيبروري 2012 ع)
        تقرير پروگرام ٿائي ۾ شروع ڪئي.
        ايسپرينٽو [45] 
    28th اسٽيج (سيپٽمبر 2012 ع شروع)
        لائو 
    29th اسٽيج (آڪٽوبر 2012 ع شروع)
        لائوٿيئن جي Transliteration شامل. (ألفا حيثيت) [46] [47] 
    30th اسٽيج (آڪٽوبر 2012 ع شروع)
        نئون تقرير پروگرام انگريزي ۾ شروع ڪئي. 
    31st مرحلي (شروع نومبر 2012 ع)
        فرانسيسي، اسپيني، اطالوي ۽ جرمن ۾ نئون تقرير پروگرام. 
    32nd اسٽيج (مارچ 2013 ع شروع)
        Phrasebook شامل. 
    33rd اسٽيج (شروع اپريل 2013 ع)
        Khmer 
    34th اسٽيج (شروع مئي 2013 ع)
        بوسنيائي
        Cebuano
        همنگي
        جاواني
        مراٺي 
    35th اسٽيج (شروع مئي 2013 ع)
        16 اضافي ٻولين ڪئميرا-پٽ سان استعمال ڪري سگهجي ٿو: بلغاريا، ڪئٽئلن، مڪڙي، دانش، ايستونائي، فني، هنگري، انڊونيشين، آئس لينڊي، ليٽ، لٿئنين، نارو، رومانوي، سلوويڪي، سلوويني ۽ سويڊني. 
    36th اسٽيج (ڊسمبر 2013 ع شروع)
        هوسا ٻولي
        اگبو
        مائوري
        منگولي
        نيپالي
        پنجابي
        صومالي
        يوروبا
        زولو 
    37th اسٽيج (جون 2014 ع شروع)
        لفظن جي سمجھاڻي شامل. 
    38th اسٽيج (ڊسمبر 2014 ع شروع)
        برمي
        Chewa
        قازق
        مالاگاسي Malagasy
        مالايالم
        سنهاليس
        Sotho
        سوڊاني
        تاجڪ
        ازبڪ 
    39th اسٽيج (آڪٽوبر 2015 شروع)
        عربي جي Transliteration بحال. 
    40th اسٽيج (شروع نومبر 2015 ع)
        Aurebesh 
    41st مرحلي (شروع فيبروري 2016)
        13 کان وڌيڪ ٻولين (سنڌي، پشتو، امهاري، ڪورسيڪن، فريشن، ڪرگيز، هوائي، ڪردش (Kurmanji)، Luxembourgish، Samoan، اسڪاٽس گئلڪ، سھونا ۽ ايڪزوھا.) گوگل ۾ شامل ڪيا ويا جو ترجمو ڪريو. [48] [49] [50] [51] &lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3453035/Aloha-Google-adds-13-new-languages-Translate-tool-including-Scots-Gaelic-Hawaiian-taking-total-103.html Google adds 13 new languages to its Translate tool including Hawaiian | Daily Mail Online&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dnaindia.com//scitech/report-google-adds-sindhi-to-its-translate-language-options-2179229 Google adds Sindhi to its translate language options&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://in.news.yahoo.com/google-adds-sindhi-translate-language-options-113113260.html Google adds Sindhi to its translate language options&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/lifestyle/279458-google-translate-now-includes-sindhi-and-pashto.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.dawn.com/news/1240589 Google can now translate text into Sindhi, Pashto and vice versa - Pakistan - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
        Aurebesh ڇڏيا.
        تقرير پروگرام بنگالي ۾ شروع ڪئي.
        امهاري
        ڪارسيڪائي
        هوائين
        ڪردش ( Kurmanji )
        ڪرغيز
        لڪسمبرگي
        پشتو
        Samoan
        اسڪاٽش گئلڪ
        سھونا
      [[سنڌي ٻولي |سنڌي]] [52] [53] [54] [55]&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=گوگل تي سنڌي ٻولي {{!}} روزاني سرواڻ&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.dailysarwan.com/editorial/%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A/ |accessdate=2016-03-02 |archive-date=2016-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529143332/http://www.dailysarwan.com/editorial/%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-104-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%DB%BE-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%88-%D9%BF%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A8%DA%BB%D8%AC%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D8%A6/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=sindhnewsonline - Sindh News Online&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhnewsonline.com/index.php/science/item/18093-2016-02-19-16-15-07 |accessdate=2016-03-02 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306114020/http://www.sindhnewsonline.com/index.php/science/item/18093-2016-02-19-16-15-07 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
        اولهه فريشن
        هوسا

==ٻوليون جيڪي اڃا گوگل  ترجمو تي سپورٽيڊ ناهين==
اڃان تائين گوگل جي حمايت نه ٻولين جو ترجمو

ٻوليون موجود گوگل جي حمايت نه ترجمو، پر عمل ۾. [56]

    آساميز
    Cantonese
    چروڪي
    Dzongkha
    گراني
    ڪنيارواندا Kinyarwanda
    ڪردش ( سوران )
    Odia
    رومانش
    تاتار
    تبتي
    ترڪماني
    يوغور
    ولوف 

== کليل ذريعو لائسنس ۽ جزا==
لئنگئيج 	WordNet [3] 	لائسنس
الباني 	Albanet 	سي سي بہ 3.0 / GPL 3
عربي 	عربي Wordnet 	سي سي بہ-SA 3
قيطلوني 	Multilingual مرڪزي مخزن 	سي سي بہ 3.0
چيني 	چيني Wordnet 	Wordnet
ڊينش ٻولي 	Dannet 	Wordnet
انگريزي 	Princeton Wordnet 	Wordnet
فني 	FinnWordnet 	Wordnet
فرانسي 	بگھڙ (WOrdnet Libre du سماج) 	CeCILL-سي
گاليشين ٻولي 	Multilingual مرڪزي مخزن 	سي سي بہ 3.0
عبراني 	عبراني Wordnet 	Wordnet
هندي 	IIT بمبئي Wordnet 	هند Wordnet
انڊونيشي 	Wordnet Bahasa 	MIT
اطالوي 	MultiWordnet 	سي سي بہ 3.0
جاپاني 	جاپاني Wordnet 	Wordnet
جاواني 	جاواني Wordnet 	Wordnet
مالائي 	Wordnet Bahasa 	MIT
نارويجي 	نارويجي Wordnet 	Wordnet
فارسي 	فارسي Wordnet 	مفت استعمال
پالش 	plWordnet 	Wordnet
پرتگالي 	OpenWN-PT 	سي سي بہ-SA-3.0
اندلسي 	Multilingual مرڪزي مخزن 	سي سي بہ 3.0
ٿائي ٻولي 	ٿائي Wordnet 	Wordnet


==نظريه==
جلدي جي ترجمي جي سروس شروع ڪرڻ کان پوء، گوگل لاء انگريزي-عربي هڪ عالمي مقابلا ۽ انگريزي-چيني مشين ترجمو جت. [57]
===ترجمو غلطين ۽ oddities ===

گوگل ترجمو کان وٺي، ترجمو ڪرڻ جي انگن سميلن ۾ استعمال ترجمو ٽيڪسٽ اڪثر، apparently nonsensical ۽ پڌرو غلطيون ۾ شامل ڪري سگهو ٿا [58] اڪثر، ٻئي ٻولي ۾ ساڳي پر nonequivalent عام شرطن لاء عام اصطلاح swapping [59] سان گڏو گڏ سزا معني inverting. [ citation ضرورت ]
== ترجمو ڪميونٽي (ترجمو برادري)==

ترجمو ڪميونٽي ته گوگل ترجمو سروس کي بهتر ڪرڻ جو ارادو ڪيو آهي هڪ پليٽ فارم آهي. رضاڪارن ڀلي ترجمي ۾ مدد ڪرڻ لاء پنج ٻولين لاء چونڊيو ڪري سگهو ٿا. رڪنن ترجمو اصطلاح جي تصديق ڪري سگهي ٿو ۽ ڪرڻ ۽ انگريزي کان سندن ٻولين ۾ اصطلاح ترجمو، وڌيڪ ناياب ۽ پيچيده اصطلاح ترجمي جي درستگي کي بهتر ڪرڻ جي مدد ڪري. [60]
==به ڏسو==

    Apertium
    ايشيا آن لائين
    مشين ترجمو اپليڪشن جو مقابلو
    گوگل ڊڪشنري (بند)
    گوگل ٽيڪسٽ کي-تقرير
    گوگل ٽرانسليٽر Toolkit
    Jollo (بند)
    گوگل مصنوعات جي فهرست
    Microsoft جي مترجم
    SYSTRAN
    ڪلام Lens (بند، گوگل ۾ ملائي ترجمو اي پي پي)
    Yahoo! بيبل مڇي (بند؛ مکيه Yahoo! سائيٽ تي redirects)
    Yandex.Translate 

{{حوالا}}

Shankland، دفنايو. &quot;گوگل ترجمو هاڻي روزانو 200 ملين ماڻهن کي ڏي&quot; . CNET. 17 آڪٽوبر 2014 ع ورتل.
&quot;- VentureBeat - ائپس - گوگل هاڻي ترجمو 103 ٻولين، انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جي 99٪ ڇوڙ حامي Emil Protalinski جي&quot; . VentureBeat . 2016-02-17. 2016-02-28 ورتل.
&quot;گوگل اندر جو ترجمو&quot; . گوگل ترجمو.
&quot;گوگل ترجمو مدد&quot; . گوگل. جون 4، 2014 ورتل.
&quot;ڳوليو Add-ons :: Add-ons ڦاعرفوڪس لاء&quot; . فائرفاڪس. 7 آگسٽ، 2009 ع ورتل.
گوگل ترجمو chrome.translate.extension جي chrome.google.com
&quot;گوگل ترجمو گريٽيڊ گوگل ڪروم 5 ۾&quot; . Ghacks.net. 14 فيبروري، 2010 ع. ڊسمبر 22، 2011 ع ورتل.
گوگل ڪروم 5 وچون هڪ جڙيل گوگل ترجمو خدمت فيبروري 15، 2010. stuff.techwhack.com
Ariha Setalvad (2015-07-29). &quot;گوگل ترجمو وڊيو متن ۾ ترجمو ڪرڻ لاء 20 نوان ٻولين ٻڌائي ٿو&quot; . ڪجهه پرايو.
نثارابڙو نمآن (2011-10-13). &quot;گوگل ترجمو ڪچهري صورت ۾ 14 ٻولين کي وسعت&quot; . GigaOM.
&quot;Hallo، hola، نئين، وڌيڪ طاقتور گوگل کي olá ترجمو ائپ&quot; . گوگل بلاگ.
برق Turovsky (2015-07-29). &quot;گوگل سان پنهنجي ٻولي ۾ دنيا ڏسو جو ترجمو&quot; . گوگل سرڪاري بلاگ.
Otavio ڪهاڻي (2015-07-29). &quot;ڪيئن گوگل ترجمو squeezes جون پاڙون سکيا جو هڪ فون تي مدار رکندي&quot; . گوگل ريسرچ بلاگ.
&quot;گوگل جي باري ۾ ترجمو&quot; . 13 جولاء 2015 ورتل.
ترجمو گوگل لاء هڪ نئين نظر کي Android لاء ، Awaneesh ورما هو، گوگل ترجمو بلاگ، 12 جنوري، 2011 ع
&quot;گوگل ترجمو iTunes تي&quot; . گوگل. 29 جولاء 2015 ورتل.
گوگل ايجاد جو ترجمو فون آئي لاء ائپ ، Wenzhang Zhu، گوگل ترجمو بلاگ، فيبروري 8، 2011
Feldman، آدم (مئي 26، 2011 ع). &quot;اسان جي آء ايس جي ڪجهه لاء بهار جي صفائي&quot; . گوگل ڪوڊ. مئي 28، 2011 ورتل.
&quot;گوگل ترجمو API (ھدايت)&quot; . گوگل ڪوڊ. کان محفوظ ڪونہ پيو ته اصل 28 مئي، 2011 ع تي. مئي 28، 2011 ورتل.
Wong، جارج (27 مئي، 2011 ع). &quot;گوگل ترجمو ۽ ٻين خدمتن لاء آء ايس جي ڏيارڻ طريقو آهي&quot; . UberGizmo. مئي 28، 2011 ورتل.
Burnette، سوکڙي (27 مئي، 2011 ع). &quot;گوگل ويب خدمت API ڊولپر هيٺ کان ٻاهر جي قالين pulls، nixes گوگل ترجمو ۽ 17 ٻين&quot; . ZDNet. مئي 28، 2011 ورتل.
&quot;گوگل shutdown کي رٿ رد API جو ترجمو ڪريو. ترجمو لاء چارج شروع ڪرڻ لاء&quot; . 4 جون، 2011 ع. جون 4، 2011 ورتل.
وري ڏسو، Franz Josef (سيپٽمبر 12، 2005 ع)، &quot;انگن جي مشين ترجمو: بنياد ۽ موجوده ملول&quot; (PDF)، ڏهين مشين ترجمو سربراهه (PDF) Phuket، ٿاء ڊسمبر 19، 2010 ع مڙهه
&quot;Franz وري ڏسو، پي ايڇ ڊي، مشين جي سکيا ۽ مشين جو ترجمو ۾ ماهر، ته جيئن چيف ڊيٽا ميٽرڪس پرنٽر انساني Longevity، ايء نصيب&quot; (پريس رليز). لا Jolla، سيي:. انساني Longevity، ايء 29 جولاء 2014 ع 15 جنوري 2015 ورتل.
روسي ترجمو ڪرڻ فرانسيسي روسي کي pivot (بيوت) انگريزي کان untranslated غير فرانسيسي لفظ &quot;پڌرو&quot; translates اليزي mot 'پڌرو' n'est pas سماج → &quot;очевидными&quot; слово не французское
&quot;گوگل ترجمو انگريزي جي ذريعي ٻن-قدم ترجمو سرانجام ڏيندو آهي&quot; (PDF). ڊسمبر 22، 2011 ع ورتل.
&quot;يوڪريني ٻولي غلط ترجمو ڇاڪاڻ ته ٻنهي روسي ۽ انگريزي جي ذريعي وڃڻ&quot; . گوگل.
گوگل ترجمو مٿي آميز &quot;tu&quot; ۽ جمع يا polite &quot;vous&quot; متان vous aime. اڱارو ici es. توهان هتي آهن. → Я люблю тебя. Вы здесь. Вы здесь.
&quot;گوگل هڪڙا تڪڙي ترجمي جي دنيا&quot; . سهولت نيوز. 2015-11-08 ورتل.
گوگل جاپان ڪانفرنس ( &quot;۾ سنڌ جي سالياني Computational لسانيات جي هڪ سرڪاري sponsor هو Gengoshorigakkai 2007. گوگل به مارچ 2005 ع ۾ جاپان جي Computational لساني سماج جي جي ميمبرن جي اجلاس کي کڙو ڪري موڪليو، تحقيق جيڪي ٿين لاء پئسي افزا ۾&quot;) متن جي ڊيٽا حصيداري ڪرڻ لاء راضي ٿي.
گوگل پنهنجي ترجمو نظام کي Switches ، آڪٽوبر 22، 2007 ع
بيري Schwartz (2007-10-23). ​​&quot;گوگل ترجمو لاء شڪارپور-Brewed ترجمو SYSTRAN ڦڙا&quot; . ڳولا انجڻ لينڊ.
&quot;Subjunctive Mood&quot; . Twitter. 15 مئي 2013 ع.
&quot;گوگل ترجمو حقيقت سمجهي ٿو نه 'tu' ۽ 'vous'. خاص طور تي&quot; tu &quot;.&quot; . Reddit. 2 ڊسمبر 2013 ع.
Ethan شين، آن لائن مشين ترجمو اوزارن جي مقابلي ، کان محفوظ ڪونہ پيو ته اصل 10 فيبروري، 2011 ع تي، ڊسمبر 15، 2010 ع مڙهه
Christopher Pecoraro، &quot;جي Microsoft Bing جي مترجم ۽ گوگل کي انگريزي ترجمو اطالوي لاء مقابلو جو ترجمو&quot; ، irventu.com، مڙهه اپريل 8، 2012
Christopher Pecoraro، &quot;جي Microsoft Bing جي مترجم ۽ گوگل کي انگريزي ترجمو (ڪاري) اطالوي لاء مقابلو جو ترجمو&quot; ، irventu.com، مڙهه اپريل 8، 2012
گوگل لاء ڪروم واڌ شارٽ ڪٽس جو ترجمو ڪريو
انگن مشين ترجمو رهن ٿا ، Franz Josef وري ڏسو، گوگل ريسرچ بلاگ، اپريل 28، 2006 ع
Henderson، Fergus (نومبر 5، 2010 ع). &quot;گوگل تي وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ لاء هڪ آواز ڪاري&quot; . گوگل بلاگ. ڊسمبر 22، 2011 ع ورتل.
&quot;گوگل تي پنج کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمو&quot; . گوگل ترجمو بلاگ. مئي 13، 2010 ع. ڊسمبر 22، 2011 ع ورتل.
Jakob Uszkoreit، Ingeniarius Programmandi (سيپٽمبر 30، 2010 ع). &quot;Veni، Vidi، Verba Verti&quot; . گوگل بلاگ. ڊسمبر 22، 2011 ع ورتل.
SVOX محفوظ ڪونہ پيو ڊسمبر 26، 2010 ع، هن تي Wayback مشين .
&quot;گوگل ترجمو توهان جي Indic ويب ڪرڻ جي آجيان&quot; . گوگل ترجمو بلاگ.
گوگل ترجمو بلاگ: Tutmonda helplingvo آر ĉiuj homoj
Brants، Thorsten (سيپٽمبر 13، 2012 ع). &quot;ترجمو ڪيو لائوٿيئن&quot; . گوگل ترجمو بلاگ. 19 سيپٽمبر، 2012 ع ورتل.
Crum، ڪرس (سيپٽمبر 13، 2012 ع). &quot;گوگل گوگل کي ان جي 65th ٻوليء وڌائيندو لائوٿيئن سان ترجمو&quot; . WebProNews. 19 سيپٽمبر، 2012 ع ورتل.
http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3453035/Aloha-Google-adds-13-new-languages-Translate-tool-including-Scots-Gaelic-Hawaiian-taking-total-103.html
http://www.dnaindia.com//scitech/report-google-adds-sindhi-to-its-translate-language-options-2179229
https://in.news.yahoo.com/google-adds-sindhi-translate-language-options-113113260.html
http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/lifestyle/279458-google-translate-now-includes-sindhi-and-pashto.html
http://www.dawn.com/news/1240589
http://www.dailysarwan.com/editorial/%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529143332/http://www.dailysarwan.com/editorial/%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A/ |date=2016-05-29 }}
http://awamiawaz.com/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-104-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%DB%BE-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%88-%D9%BF%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A8%DA%BB%D8%AC%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D8%A6/
http://www.sindhnewsonline.com/index.php/science/item/18093-2016-02-19-16-15-07 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114020/http://www.sindhnewsonline.com/index.php/science/item/18093-2016-02-19-16-15-07 |date=2016-03-06 }}
&quot;جو ترجمو ڪميونٽي: اسان گوگل بهتر ترجمو ڪرڻ ۾ مدد ڪريو!&quot; .
نيلسن، انجنيئر دريافت Reinventing:. networked سائنس جي نئين دور. Princeton، تيئن: Princeton يونيورسٽي پريس. ص. 125. ISBN 978-0-691-14890-8 .
گوگل ترجمو ڪمپيوٽر سکيا سان Tangles لي Gomes، فوربز جو رسالو، وڳي 9، 2010 ع
گوگل Translates آئيون طور &quot;لنڪن&quot; جي سخت google.blognewschannel.com محفوظ ڪونہ پيو جنوري 11، 2010 ع، هن تي Wayback مشين .

    &quot;جو ترجمو برادري لوڊ ٿي&quot; . گوگل. 

==خارجي ڳنڍڻا==
*{{سرڪاري ويب سائيٽ}}
*[http://googletranslate.blogspot.com گوگل ترجمو بلاگ]
*[https://translate.google.com/ترجمو برادري]
*[http://teachyoubackwards.com Teach You Backwards: An In-Depth Study of Google Translate for 103 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224074515/https://www.teachyoubackwards.com/ |date=2019-12-24 }}

[[زمرو:گوگل]]
[[زمرو:تعليمي مواد]]</text>
      <sha1>72gys88dnfuk6c227gk556dsr6959q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انوکا آزمودا (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23192</id>
    <revision>
      <id>425118</id>
      <parentid>421990</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8059" sha1="3l7402uvrtwao32pedvvfm2y2saflw9" xml:space="preserve">
{{Short description|رام پنجواڻيءَ جو 1962ع ۾ شايع ٿيل سنڌي يادگيرين جو ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = انوکا آزمودا
| title_orig = Anokha Azmooda
| author = [[رام پنجواڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = يادگيريون، واقعاتي ادب
| published = 1962ع
| awards = [[ساهتيه اڪادمي انعام]] (سنڌي، 1964ع)
}}

'''انوکا آزمودا''' (انگريزي: ''Anokha Azmooda'' يا ''Anokhaa Azmoodaa'') سنڌي اديب، شاعر، تعليمدان ۽ ثقافتي شخصيت [[رام پنجواڻي]] جو يادگيرين ۽ غيرمعمولي واقعن تي ٻڌل ڪتاب آهي، جيڪو 1962ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ ۽ واقفڪارن سان پيش آيل مختلف واقعن کي ادبي انداز ۾ بيان ڪيو آهي. هن ڪتاب تي رام پنجواڻيءَ کي 1964ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪادمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaAkademiSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي پسمنظر ==

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي ويل سنڌي اديبن جي لکڻين ۾ وطن جي ياد، لڏپلاڻ، انساني لاڳاپن ۽ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جا موضوع نمايان رهيا.

رام پنجواڻيءَ جي ادبي سرگرمين ۾ سنڌي ٻوليءَ، موسيقيءَ، ناٽڪ ۽ ثقافت جي واڌاري کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;RamPanjwaniBooks&quot;&gt;{{cite web
 |title=Books – Professor Ram Panjwani
 |url=https://rampanjwani.com/books
 |website=Professor Ram Panjwani
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''انوکا آزمودا'' ۾ ليکڪ زندگيءَ جي اهڙن واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ غيرمعمولي تجربن، انساني همدرديءَ ۽ روحاني يا اخلاقي معنائن کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوع ۽ مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''انوکا آزمودا'' کي واقعاتي قصن جو مجموعو قرار ڏنو آهي.

جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ رام پنجواڻي پنهنجي ۽ پنهنجي واقفڪارن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرمعمولي تجربن کي بيان ڪري ٿو. انهن واقعن جي پيشڪش ۾ انساني زندگيءَ اندر خدا جي حڪمت ۽ اخلاقي قدرن کي سمجهڻ جو رجحان موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== محمد گاڏيءَ وارو ===

''انوکا آزمودا'' ۾ شامل هڪ ڪهاڻي '''«محمد گاڏيءَ وارو»''' آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ رام پنجواڻي [[ڪراچي]] جي محمد نالي هڪ وڪٽوريا گاڏيءَ جي ڊرائيور کي ياد ڪري ٿو.

ڪهاڻيءَ جي بيان موجب [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران ڪراچيءَ ۾ مذهبي ڇڪتاڻ ۽ بدامنيءَ جي ماحول ۾ محمد، رام پنجواڻيءَ جي جان بچائڻ ۾ مدد ڪئي.

جڏهن رام پنجواڻي پنهنجو وطن ڇڏي ڀارت وڃڻ لاءِ ڪراچيءَ جي بندرگاهه تان روانو ٿي رهيو هو، تڏهن محمد کيس بندرگاهه تائين ڇڏڻ ويو. الوداع جي موقعي تي محمد جي اکين ۾ ڳوڙها هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءُ واقعو رام پنجواڻيءَ جي يادگيرين جي ادبي بيان طور محفوظ آهي ۽ سنڌ ۾ ورهاڱي جي زماني دوران مختلف مذهبي برادرين جي ماڻهن وچ ۾ انساني همدرديءَ جي هڪ مثال طور پڙهي سگهجي ٿو.

== ساهتيه اڪادمي انعام ==

''انوکا آزمودا'' تي رام پنجواڻيءَ کي 1964ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] ڏنو ويو.

ڀارت جي قومي ادبي اداري ساهتيه اڪادمي جي سرڪاري فهرست ۾ 1964ع لاءِ ڪتاب جو نالو ''Anokha Azmooda''، مصنف جو نالو ''Ram Panjwani'' ۽ صنف ''Reminiscences'' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademiSindhi&quot;/&gt;

هندستاني پارليامينٽ جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ 1964ع جو سنڌي ساهتيه اڪادمي انعام رام پنجواڻيءَ جي انهيءَ ڪتاب جي نالي درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;IndianParliament1992&quot;&gt;{{cite report
 |title=Awards to Sindhi Language Literatures
 |publisher=Lok Sabha, Parliament of India
 |date=28 July 1992
 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ادبي اهميت ==

''انوکا آزمودا'' سنڌي يادگيرين واري ادب جو هڪ اهڙو ڪتاب آهي، جنهن ۾ ذاتي تجربن سان گڏ ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ماحول جا نقش پڻ ملن ٿا.

خاص ڪري «محمد گاڏيءَ وارو» جهڙي ڪهاڻي سنڌ مان لڏپلاڻ، وطن جي ياد ۽ انساني لاڳاپن بابت رام پنجواڻيءَ جي ادبي اظهار کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب بابت اهم حقيقتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | انوکا آزمودا — ادبي ۽ تاريخي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب
| انوکا آزمودا
|-
| مصنف
| [[رام پنجواڻي]]
|-
| اشاعت
| 1962ع
|-
| ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
| صنف
| يادگيريون ۽ واقعاتي ادب
|-
| مشهور ڪهاڻي
| محمد گاڏيءَ وارو
|-
| ادبي انعام
| [[ساهتيه اڪادمي انعام]]
|-
| انعام جو سال
| 1964ع
|-
| اهم تحقيقي ماخذ
| موتي لال جوتواڻيءَ جو ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[رام پنجواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[ساهتيه اڪادمي انعام]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[سنڌي هندستاني]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://rampanjwani.com/books رام پنجواڻيءَ جا ڪتاب]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جي سرڪاري فهرست]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature — ڪتاب بابت معلومات]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1962ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪادمي انعام يافته ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي يادگيريون]]</text>
      <sha1>3l7402uvrtwao32pedvvfm2y2saflw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ريپبلڪن پارٽي (پاڪستان)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30486</id>
    <revision>
      <id>425185</id>
      <parentid>371616</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3935" sha1="bvun2c70jvtgz4as79mt5ms41d1qoal" xml:space="preserve">{{short description|Political party in Pakistan}}
{{Infobox political party
| name = Pakistan Republican Party
| lang1 = [[Urdu language|Urdu]]
| name_lang1 = پاکستان ریپبلکن پارٹی
| lang2 = [[Bengali language|Bengali]]
| name_lang2 = পাকিস্তান রিপাবলিকান পার্টি
| colorcode = 
| leader = [[Feroz Khan Noon]]
| president = [[Khan Abdul Jabbar Khan]]
| general_secretary = [[Syed Abid Hussain Shah]]
| leader1_title = Vice-president
| leader1_name = [[Iskander Mirza]]
| position = [[Centre-right politics|Centre-right]]&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;
| founded = {{start date|1956|04|23|df=y}}
| founder = Khan Abdul Jabbar Khan
| dissolved = {{end date|1958|10|07|df=y}}
| split = [[Muslim League (Pakistan)|PML]]
| merged = [[Convention Muslim League|PML(C)]]
| ideology = [[Secularism]]&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[Republicanism]]&lt;br /&gt;[[West Pakistan|West Pakistani interest]]&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Republican-Party-political-party-Pakistan&lt;/ref&gt;
| seats1_title = [[List of members of the 2nd Constituent Assembly of Pakistan|Federal Assembly]] (1957)
| seats1 = 
| seats2_title = [[List of members of the 1st Provincial Assembly of West Pakistan|West Pakistan Provincial Assembly]] (1956)
| seats2 = 
| country = Pakistan
| abbreviation = RP
| logo = 
}}
'''پاڪستان ريپبلڪن پارٽي''' 1955 ۾ مسلم ليگ جي ناراض رڪنن ۽ [[اولھہ پاڪستان|اولھ پاڪستان]] جي ڪجهہ سياستدانن ٺاھي ھئي. ھن جماعت جو صدر خان عبدالجبار خان ھو جيڪو اولھ پاڪستان جو وڏو وزير بہ ھو ۽ پارلياماني اڳواڻ [[فيروز خان نون|ملڪ فيروز خان نون]] ھو جيڪو [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزير اعظم پاڪستان]] (1957-1958) بہ رھي چڪو ھو.

The '''Pakistan Republican Party''' was formed in 23 April 1956,&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nawab Mushtaq Ahmad Gurmani’s Role in the Politics of Pakistan|first=Pir Bukhsh|last=Soomro|volume=27|issue=2|year=2006|journal=Pakistan Journal of History &amp; Culture|publisher=National Institute of Historical &amp; Cultural Research|url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Nawab_Mushtaq_Ahmed_Gurmani_Pir_Bukhsh.pdf}}&lt;/ref&gt; by a break away faction of the [[Muslim League (Pakistan)|Pakistan Muslim League]] and other politicians supporting the creation of the [[West Pakistan]] province, on the instigation of key leaders in the military and civil service.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{Cite news|date=2017-01-26|title=The Muslim League: A factional history|url=http://www.dawn.com/news/1310662|access-date=2021-11-05|work=Dawn (newspaper)|language=en}}&lt;/ref&gt; The President of the party was [[Dr Khan Sahib]], [[Chief Minister]] of [[West Pakistan]]. The main instigator behind this development was [[Iskander Mirza]], the then [[President of Pakistan]]. He was the vice president of this party. The Central Parliamentary Leader was Sir [[Feroz Khan Noon]], [[Prime Minister of Pakistan]] (1957 - 1958).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Paracha|first=Nadeem F.|date=2017-01-26|title=The Muslim League: A factional history|url=http://www.dawn.com/news/1310662|access-date=2021-05-18|website=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahmed,_Adeluddin|title=Ahmed, Adeluddin - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|language=en|access-date=2017-09-21|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420000054/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahmed,_Adeluddin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان ۾ سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:پاڪستان جون اڳوڻي سياسي جماعتون ۽ اتحاد]]
[[زمرو:پاڪستان جون غير متحرڪ سياسي جماعتون]]
[[زمرو:مسلم ليگ گروهبندي]]</text>
      <sha1>bvun2c70jvtgz4as79mt5ms41d1qoal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هارمون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31212</id>
    <revision>
      <id>425064</id>
      <parentid>414568</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>425064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59322" sha1="tue9vvt6m3814eqlgkpesrsghwsg8qx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc}}

[[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر&lt;br&gt;
{{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}&lt;br&gt;
ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]]

'''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |url=https://archive.org/details/biologyforchangi0000shus |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}&lt;/ref&gt; [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن.

[[File:Endocrine glands.png|thumb|انساني [[اينڊوڪرائن نظام]] جا ڪجهه اهم هارمون پيدا ڪندڙ غدود: [[پيٽيوٽري غدود]]، [[ٿائرايڊ غدود]]، [[ايڊرينل غدود]]، [[هائپوٿيلمس]]، [[لبلبو|لبلبي جا آئليٽ]] ۽ [[بيضو|بيضا]].]]

هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن.

هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | url = https://archive.org/details/hormonesbehaviou0000neav | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Project Muse 2010 pp. 152–155&quot;&gt;{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) | url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2010_53_1/page/152 |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}&lt;/ref&gt;

[[File:Regulation of gene expression by steroid hormone receptor.svg|thumb|[[اسٽيرائڊ هارمون]] جي عمل جو طريقو: هارمون گهرڙي جي جهلي مان گذري اندروني [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] سان ڳنڍجي ٿو؛ ٺهيل هارمون–ريسيپٽر مرڪب مرڪز ۾ [[ڊي اين اي]] سان رابطي ذريعي [[جينياتي اظهار]] کي ضابطي ۾ آڻي ٿو.]]

هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا.

==تعارف ۽ جائزو==
{{وڌيڪ|اشارو منتقلي}}

هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.&lt;ref&gt;{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}&lt;/ref&gt; هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Nussey_Whitehead_2001&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}&lt;/ref&gt;
# ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''.
# هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''.
# هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''.
# هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''.
# [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي.
# هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''.

جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9 |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9/page/190 190] |language=en}}&lt;/ref&gt;

==دريافت==
===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)===

[[File:Arnold Adolph Berthold.jpg|thumb|upright|[[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]]، جنهن 1849ع ۾ ڪڪڙن تي ڪيل تجربن وسيلي خصين مان رت ۾ خارج ٿيندڙ ڪيميائي عنصر جي موجودگيءَ جا ثبوت ڏنا.]]

[[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Belfiore_2018&quot;&gt;{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}&lt;/ref&gt;

===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)===

[[File:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881 2.jpg|thumb|upright|[[چارلس ڊارون]]]]
[[File:PSM V76 D030 Francis Darwin.png|thumb|upright|[[فرانسس ڊارون]]، جنهن پنهنجي پيءُ چارلس ڊارون سان گڏ ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو.]]

جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.&lt;ref name=&quot;Whippo_2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.&lt;ref name=&quot;Whippo_2006&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_7/page/1969 | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)===

[[File:George Oliver (physician).jpg|thumb|upright|[[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]]]]
[[File:Edward Albert Sharpey-Schafer.jpg|thumb|upright|[[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر]]]]

برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors =  | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}&lt;/ref&gt;

===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)===

[[File:Portrait of Sir William Maddock Bayliss (1860-1924) Wellcome M0009998.jpg|thumb|upright|[[وليم بيليس]]]]
[[File:Ernest Starling portrait.jpg|thumb|upright|[[ارنسٽ اسٽارلنگ]]؛ هن 1905ع ۾ ”هارمون“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.]]

[[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان&lt;ref&gt;W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353&lt;/ref&gt; کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي.

1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.&lt;ref&gt;Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444&lt;/ref&gt;

==اشاريڪاريءَ جا قسم==
هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Molina_2018&quot;&gt;{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}&lt;/ref&gt; سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون
!نمبر
!قسم
!وضاحت
|-
|1
|[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]]
|رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو.
|-
|2
|[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]]
|ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي.
|-
|3
|[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]]
|انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو.
|-
|4
|[[انٽراڪرائن]]
|انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي.
|}

==ڪيميائي طبقا==
جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;pmid1585458&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?| url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1987_12/page/456|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}&lt;/ref&gt;

===ڪرنگهيدار جانور===
{{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم
!نمبر
!قسم
!وضاحت
|-
|1
|پروٽين ۽ پيپٽائڊ
|[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Belfiore_2018&quot;/&gt; انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Molina_2018&quot;/&gt; اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا.
|-
|2
|امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب
|[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن.
|-
|3
|اسٽيرائڊ
|[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Marieb2&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy &amp; physiology| url = https://archive.org/details/humananatomyphys0000katj_y2a9 |publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}&lt;/ref&gt; اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا.
|-
|4
|آئيڪوسانوئڊ
|[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن.
|-
|5
|گئسون
|ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ
|}
[[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]]

=== غير ڪرنگهيدار جانور===
ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.&lt;ref name=&quot;pmid15612033&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}&lt;/ref&gt;

===ٻوٽا===
{{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}}
مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling &amp; Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}&lt;/ref&gt;

==ريسيپٽر==
[[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}&lt;/ref&gt;

گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J|date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology|edition=4th }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/ |date=April 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-21_459_7245/page/356 | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}&lt;/ref&gt;

[[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;beato&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | url = https://archive.org/details/sim_steroids_1996-04_61_4/page/240 | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hammes&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-03-04_100_5/page/2168 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==انسانن ۾ اثر==
هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}&lt;/ref&gt;
* واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ
* جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]]
* [[مزاج ۾ ڦيرڦار]]
* [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ
* [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ
* [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ
* جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ
* جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ
* [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ
* بک جي خواهش

ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا.

==ضابطو==
هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental &amp; Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]]

هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو:
* ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون)
* پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]]
* [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي
* ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون

هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.&lt;ref name=&quot;Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Allergy-hormone links|url=https://archive.org/details/allergyhormoneli0000shah| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}&lt;/ref&gt;

فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012&quot;/&gt;
[[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.&lt;ref&gt;&quot;Eicosanoids&quot;. www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.&lt;/ref&gt;
هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;&gt;{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|url=https://archive.org/details/humanphysiologyi0000silv_t3v1| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}&lt;/ref&gt;

==علاجاتي استعمال==
{{Main |هارمون علاج}}

[[File:Letrox 150 ug tbl.jpg|thumb|[[ليووٿائروڪسين]] جون گوريون؛ ليووٿائروڪسين [[ٿائرايڊ هارمون]] ٿائروڪسين جو مصنوعي روپ آهي، جيڪو [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] جي علاج ۾ استعمال ٿئي ٿو.]]

ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}&lt;/ref&gt; [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن.

[[File:Human insulin 100IU-ml vial white background.jpg|thumb|upright|انساني [[انسولين]] جي شيشي؛ انسولين [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس]] جي علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ هارمون آهي.]]

[[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&amp;dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&amp;pg=PA1126 |title=Health &amp; Drugs: Disease, Prescription &amp; Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}&lt;/ref&gt;

هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي.

==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا==
اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Nelson, R. J. (2021). Hormones &amp; behavior. In R. Biswas-Diener &amp; E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m&lt;/ref&gt;

نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}&lt;/ref&gt; مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}&lt;/ref&gt;

ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:&lt;ref&gt;Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.&lt;/ref&gt;
* هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي.
* جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي.
* گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي.

==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ==
جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Campbell biology |url=https://archive.org/details/isbn_9781269866828_2 | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt;
* هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Purves_2001&quot;&gt;{{Cite book|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_s5p5|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}&lt;/ref&gt;
* هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Purves_2001&quot;/&gt;
* جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&amp;nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}&lt;/ref&gt;
* اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي.

[[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Purves_2001_2&quot; /&gt; اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Purves_2001_2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt;

==ڳنڍيندڙ پروٽين==
[[File:Hormones.svg|thumb|upright=1.5|هارمونن ۽ رت جي وهڪري ۾ انهن جي سرگرميءَ کي بيان ڪندڙ خاڪو. هارمون رت جي وهڪري ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ان مان نڪرن ٿا ۽ هارمون جي ڪم کي فعال ڪرڻ لاءِ حدف گهرڙن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. ان عمل ۾ رت جي وهڪري ۽ اخراج ڪندڙ گهرڙي جي مدد شامل هوندي آهي. هارمون استقلاب، واڌ ۽ نشونما، بافتن جي ڪم، ننڊ، توليد وغيره کي ضابطي ۾ رکن ٿا. خاڪي ۾ انسانن جا اهم هارمون پڻ ڏنل آهن.]]

هارمونن جي ڪم تي غور ڪرڻ وقت هارمونن جي منتقلي ۽ ڳنڍيندڙ پروٽينن جي شموليت هڪ اهم پهلو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | journal = OpenStaxCollege |date=2013-03-06 |title=Hormones |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/ |language=en}}&lt;/ref&gt; ڳنڍيندڙ پروٽين سان مرڪب ٺهڻ جا ڪيترائي فائدا آهن: ڳنڍيل هارمون جي اثرائتي اڌ حياتي وڌي وڃي ٿي ۽ ڳنڍيل هارمونن جو هڪ ذخيرو ٺهي ٿو، جيڪو اڻ ڳنڍيل هارمونن جي ارتڪاز ۾ ٿيندڙ ڦيرڦار کي هموار ڪري ٿو (جڏهن اڻ ڳنڍيل هارمون ختم ٿي وڃن ٿا ته ڳنڍيل هارمون انهن جي جاءِ وٺن ٿا).&lt;ref&gt;Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.&lt;/ref&gt; هارمون ڳنڍيندڙ پروٽين جي استعمال جو هڪ مثال ٿائروڪسين ڳنڍيندڙ پروٽين آهي، جيڪو جسم ۾ موجود سموري ٿائروڪسين جو 80 سيڪڙو تائين کڻي ٿو ۽ استقلابي شرح کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Oppenheimer JH |date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{Div col|colwidth=10em}} &lt;!-- ڪالم جي ويڪر 10em --&gt;
* [[ايڊيپوڪائن]]
* [[آٽوڪرائن اشارڪاري]]
* [[سائٽوڪائن]]
* [[اينڊوڪرائن بيماري]]
* [[اينڊوڪرائن نظام]]
* [[اينڊوڪرائنالاجي]]
* [[ماحولياتي هارمون]]
* [[واڌ وارو عنصر]]
* [[هيپاٽوڪائن]]
* [[انٽراڪرائن]]
* [[انساني هارمونن جي فهرست]]
* [[تحقيق هيٺ جنسي هارموني عاملن جي فهرست]]
* [[ميٽابولومڪس]]
* [[مايوڪائن]]
* [[نيوهارمون]]
* [[عصبي اينڊوڪرائنالاجي]]
* [[پيراڪرائن اشارڪاري]]
* [[ٻوٽن جو هارمون|ٻوٽن جا هارمون]]، جن کي ٻوٽن جي واڌ جا ضابطا پڻ چيو وڃي ٿو
* [[سيميئوڪيميڪل]]
* [[جنسي هارموني عامل]]
* [[جنسي ترغيب ۽ هارمون]]
* [[زينوهارمون]]
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا|30em}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://crdd.osdd.net/raghava/hmrbase/ HMRbase: هارمونن ۽ انهن جي ريسيپٽرن جو ڊيٽابيس]
* {{MeSH name|Hormones}}
* {{Merriam-Webster|Hormone}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:هارمون|*]]
[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]]
[[زمرو:انساني ماديءَ جو اينڊوڪرائن نظام]]</text>
      <sha1>tue9vvt6m3814eqlgkpesrsghwsg8qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425067</id>
      <parentid>425064</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>425067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59286" sha1="1d2aml8p0cqt67un50m4nfu4s5u2f02" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc}}

[[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر&lt;br&gt;
{{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}&lt;br&gt;
ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]]

'''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |url=https://archive.org/details/biologyforchangi0000shus |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}&lt;/ref&gt; [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن.

[[File:Endocrine glands.png|thumb|انساني [[اينڊوڪرائن نظام]] جا ڪجهه اهم هارمون پيدا ڪندڙ غدود: [[پيٽيوٽري غدود]]، [[ٿائرايڊ غدود]]، [[ايڊرينل غدود]]، [[هائپوٿيلمس]]، [[لبلبو|لبلبي جا آئليٽ]] ۽ [[بيضو|بيضا]].]]

هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن.

هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | url = https://archive.org/details/hormonesbehaviou0000neav | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Project Muse 2010 pp. 152–155&quot;&gt;{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) | url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2010_53_1/page/152 |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}&lt;/ref&gt;

[[File:Regulation of gene expression by steroid hormone receptor.svg|thumb|[[اسٽيرائڊ هارمون]] جي عمل جو طريقو: هارمون گهرڙي جي جهلي مان گذري اندروني [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] سان ڳنڍجي ٿو؛ ٺهيل هارمون–ريسيپٽر مرڪب مرڪز ۾ [[ڊي اين اي]] سان رابطي ذريعي [[جينياتي اظهار]] کي ضابطي ۾ آڻي ٿو.]]

هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا.

==تعارف ۽ جائزو==
{{وڌيڪ|اشارو منتقلي}}

هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.&lt;ref&gt;{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}&lt;/ref&gt; هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Nussey_Whitehead_2001&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}&lt;/ref&gt;
# ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''.
# هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''.
# هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''.
# هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''.
# [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي.
# هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''.

جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9 |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9/page/190 190] |language=en}}&lt;/ref&gt;

==دريافت==
===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)===

[[File:Arnold Adolph Berthold.jpg|thumb|upright|[[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]]، جنهن 1849ع ۾ ڪڪڙن تي ڪيل تجربن وسيلي خصين مان رت ۾ خارج ٿيندڙ ڪيميائي عنصر جي موجودگيءَ جا ثبوت ڏنا.]]

[[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Belfiore_2018&quot;&gt;{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}&lt;/ref&gt;

===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)===

[[File:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881 2.jpg|thumb|upright|[[چارلس ڊارون]]]]
[[File:PSM V76 D030 Francis Darwin.png|thumb|upright|[[فرانسس ڊارون]]، جنهن پنهنجي پيءُ چارلس ڊارون سان گڏ ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو.]]

جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.&lt;ref name=&quot;Whippo_2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.&lt;ref name=&quot;Whippo_2006&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_7/page/1969 | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)===

[[File:George Oliver (physician).jpg|thumb|upright|[[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]]]]
[[File:Edward Albert Sharpey-Schafer.jpg|thumb|upright|[[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر]]]]

برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors =  | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}&lt;/ref&gt;

===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)===

[[File:Portrait of Sir William Maddock Bayliss (1860-1924) Wellcome M0009998.jpg|thumb|upright|[[وليم بيليس]]]]
[[File:Ernest Starling portrait.jpg|thumb|upright|[[ارنسٽ اسٽارلنگ]]؛ هن 1905ع ۾ ”هارمون“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.]]

[[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان&lt;ref&gt;W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353&lt;/ref&gt; کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي.

1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.&lt;ref&gt;Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444&lt;/ref&gt;

==اشاريڪاريءَ جا قسم==
هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Molina_2018&quot;&gt;{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}&lt;/ref&gt; سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون
!نمبر
!قسم
!وضاحت
|-
|1
|[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]]
|رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو.
|-
|2
|[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]]
|ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي.
|-
|3
|[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]]
|انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو.
|-
|4
|[[انٽراڪرائن]]
|انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي.
|}

==ڪيميائي طبقا==
جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;pmid1585458&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?| url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1987_12/page/456|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}&lt;/ref&gt;

===ڪرنگهيدار جانور===
{{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم
!نمبر
!قسم
!وضاحت
|-
|1
|پروٽين ۽ پيپٽائڊ
|[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Belfiore_2018&quot;/&gt; انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Molina_2018&quot;/&gt; اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا.
|-
|2
|امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب
|[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن.
|-
|3
|اسٽيرائڊ
|[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Marieb2&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy &amp; physiology| url = https://archive.org/details/humananatomyphys0000katj_y2a9 |publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}&lt;/ref&gt; اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا.
|-
|4
|آئيڪوسانوئڊ
|[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن.
|-
|5
|گئسون
|ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ
|}
[[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]]

=== غير ڪرنگهيدار جانور===
ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.&lt;ref name=&quot;pmid15612033&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}&lt;/ref&gt;

===ٻوٽا===
{{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}}
مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling &amp; Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}&lt;/ref&gt;

==ريسيپٽر==
[[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}&lt;/ref&gt;

گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J|date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology|edition=4th }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/ |date=April 15, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-21_459_7245/page/356 | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}&lt;/ref&gt;

[[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;beato&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | url = https://archive.org/details/sim_steroids_1996-04_61_4/page/240 | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hammes&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-03-04_100_5/page/2168 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==انسانن ۾ اثر==
هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}&lt;/ref&gt;
* واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ
* جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]]
* [[مزاج ۾ ڦيرڦار]]
* [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ
* [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ
* [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ
* جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ
* جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ
* [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ
* بک جي خواهش

ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا.

==ضابطو==
هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental &amp; Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]]

هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو:
* ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون)
* پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]]
* [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي
* ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون

هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.&lt;ref name=&quot;Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Allergy-hormone links|url=https://archive.org/details/allergyhormoneli0000shah| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}&lt;/ref&gt;

فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012&quot;/&gt;
[[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.&lt;ref&gt;&quot;Eicosanoids&quot;. www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.&lt;/ref&gt;
هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;&gt;{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|url=https://archive.org/details/humanphysiologyi0000silv_t3v1| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}&lt;/ref&gt;

==علاجاتي استعمال==
{{Main |هارمون علاج}}

[[File:Letrox 150 ug tbl.jpg|thumb|[[ليووٿائروڪسين]] جون گوريون؛ ليووٿائروڪسين [[ٿائرايڊ هارمون]] ٿائروڪسين جو مصنوعي روپ آهي، جيڪو [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] جي علاج ۾ استعمال ٿئي ٿو.]]

ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}&lt;/ref&gt; [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن.

[[File:Human insulin 100IU-ml vial white background.jpg|thumb|upright|انساني [[انسولين]] جي شيشي؛ انسولين [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس]] جي علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ هارمون آهي.]]

[[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&amp;dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&amp;pg=PA1126 |title=Health &amp; Drugs: Disease, Prescription &amp; Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}&lt;/ref&gt;

هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي.

==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا==
اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Nelson, R. J. (2021). Hormones &amp; behavior. In R. Biswas-Diener &amp; E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m&lt;/ref&gt;

نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}&lt;/ref&gt; مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}&lt;/ref&gt;

ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:&lt;ref&gt;Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.&lt;/ref&gt;
* هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي.
* جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي.
* گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي.

==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ==
جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Campbell biology |url=https://archive.org/details/isbn_9781269866828_2 | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt;
* هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Purves_2001&quot;&gt;{{Cite book|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_s5p5|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}&lt;/ref&gt;
* هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Purves_2001&quot;/&gt;
* جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&amp;nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}&lt;/ref&gt;
* اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي.

[[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Purves_2001_2&quot; /&gt; اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Purves_2001_2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt; آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Silverthorn_2016&quot;/&gt;

==ڳنڍيندڙ پروٽين==
[[File:Hormones.svg|thumb|upright=1.5|هارمونن ۽ رت جي وهڪري ۾ انهن جي سرگرميءَ کي بيان ڪندڙ خاڪو. هارمون رت جي وهڪري ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ان مان نڪرن ٿا ۽ هارمون جي ڪم کي فعال ڪرڻ لاءِ حدف گهرڙن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. ان عمل ۾ رت جي وهڪري ۽ اخراج ڪندڙ گهرڙي جي مدد شامل هوندي آهي. هارمون استقلاب، واڌ ۽ نشونما، بافتن جي ڪم، ننڊ، توليد وغيره کي ضابطي ۾ رکن ٿا. خاڪي ۾ انسانن جا اهم هارمون پڻ ڏنل آهن.]]

هارمونن جي ڪم تي غور ڪرڻ وقت هارمونن جي منتقلي ۽ ڳنڍيندڙ پروٽينن جي شموليت هڪ اهم پهلو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | journal = OpenStaxCollege |date=2013-03-06 |title=Hormones |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/ |language=en}}&lt;/ref&gt; ڳنڍيندڙ پروٽين سان مرڪب ٺهڻ جا ڪيترائي فائدا آهن: ڳنڍيل هارمون جي اثرائتي اڌ حياتي وڌي وڃي ٿي ۽ ڳنڍيل هارمونن جو هڪ ذخيرو ٺهي ٿو، جيڪو اڻ ڳنڍيل هارمونن جي ارتڪاز ۾ ٿيندڙ ڦيرڦار کي هموار ڪري ٿو (جڏهن اڻ ڳنڍيل هارمون ختم ٿي وڃن ٿا ته ڳنڍيل هارمون انهن جي جاءِ وٺن ٿا).&lt;ref&gt;Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.&lt;/ref&gt; هارمون ڳنڍيندڙ پروٽين جي استعمال جو هڪ مثال ٿائروڪسين ڳنڍيندڙ پروٽين آهي، جيڪو جسم ۾ موجود سموري ٿائروڪسين جو 80 سيڪڙو تائين کڻي ٿو ۽ استقلابي شرح کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Oppenheimer JH |date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{Div col|colwidth=10em}} &lt;!-- ڪالم جي ويڪر 10em --&gt;
* [[ايڊيپوڪائن]]
* [[آٽوڪرائن اشارڪاري]]
* [[سائٽوڪائن]]
* [[اينڊوڪرائن بيماري]]
* [[اينڊوڪرائن نظام]]
* [[اينڊوڪرائنالاجي]]
* [[ماحولياتي هارمون]]
* [[واڌ وارو عنصر]]
* [[هيپاٽوڪائن]]
* [[انٽراڪرائن]]
* [[انساني هارمونن جي فهرست]]
* [[تحقيق هيٺ جنسي هارموني عاملن جي فهرست]]
* [[ميٽابولومڪس]]
* [[مايوڪائن]]
* [[نيوهارمون]]
* [[عصبي اينڊوڪرائنالاجي]]
* [[پيراڪرائن اشارڪاري]]
* [[ٻوٽن جو هارمون|ٻوٽن جا هارمون]]، جن کي ٻوٽن جي واڌ جا ضابطا پڻ چيو وڃي ٿو
* [[سيميئوڪيميڪل]]
* [[جنسي هارموني عامل]]
* [[جنسي ترغيب ۽ هارمون]]
* [[زينوهارمون]]
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا|30em}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://crdd.osdd.net/raghava/hmrbase/ HMRbase: هارمونن ۽ انهن جي ريسيپٽرن جو ڊيٽابيس]
* {{MeSH name|Hormones}}
* {{Merriam-Webster|Hormone}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:هارمون|*]]
[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]]
[[زمرو:غدودن جو نظام]]</text>
      <sha1>1d2aml8p0cqt67un50m4nfu4s5u2f02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪولڪتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32049</id>
    <revision>
      <id>424976</id>
      <parentid>377712</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8685" sha1="loqjulnipmw842up3kqhzy4f4fwuvoj" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; margin-bottom: 10px;&quot; 
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#F9F9F9; font-size: 125%; text-align: center&quot; |&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;'''ڪولڪتا (ڪلڪتو)'''&lt;/span&gt;  
|- class=&quot;mergedtoprow&quot; id=&quot;7&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;8&quot; style=&quot;text-align: center; background-color:#cddeff&quot; |—&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''&lt;span class=&quot;category&quot;&gt;ميٽرو شھر (ام البلاد)&lt;/span&gt;'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;—   
|- id=&quot;10&quot; 
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;11&quot; | &lt;center id=&quot;12&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;13&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;14&quot; style=&quot;width: 250px; background: transparent&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;15&quot; style=&quot;position: relative; width: 250px&quot;&gt;[[فائل:India-locator-map-blank.svg|alt=|border|292x292 عڪسلون|Map of اولھ بنگال&amp;nbsp;showing location of ڪولڪتا (ڪلڪتو)]]

&lt;div id=&quot;18&quot; style=&quot;position: absolute; top: 49.7808%; left: 70.2038%; height:0; width: 0; margin:0; padding: 0&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;19&quot; style=&quot;position: relative; top: -4px; left: -4px; width: 8px; text-align: center; z-index: 3&quot;&gt;[[فائل:Red_pog.svg|link=|alt=|6x6 عڪسلون]]
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;21&quot; style=&quot;font-size: 90%; line-height: 110%; position: relative; top: -1.45em;
text-align: left; left: 0.50em; width: 12em&quot;&gt;'''ڪولڪتا (ڪلڪتو)'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;small&gt;Location of ڪولڪتا (ڪلڪتو)&lt;br&gt;
&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;
in اولھ بنگال&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;&lt;/center&gt;
|- id=&quot;27&quot; 
| id=&quot;28&quot; | '''متناسق'''
| id=&quot;31&quot; | &lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=%DA%A9%D9%88%D9%84%DA%A9%D8%A7%D8%AA%DB%81&amp;params=22.5726723___N_88.3638815___E_type:landmark_region:IN-X &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;22°34′22″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;88°21′50″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xFEFF; / &amp;#xFEFF;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;22.5726723°N 88.3638815°E&lt;/span&gt;&amp;#xFEFF; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;22.5726723; 88.3638815&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[جاگرافيائي بيھڪ نظام|متناسق]]: &lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=%DA%A9%D9%88%D9%84%DA%A9%D8%A7%D8%AA%DB%81&amp;params=22.5726723___N_88.3638815___E_type:landmark_region:IN-X &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;22°34′22″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;88°21′50″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xFEFF; / &amp;#xFEFF;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;22.5726723°N 88.3638815°E&lt;/span&gt;&amp;#xFEFF; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;22.5726723; 88.3638815&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
[[زمرو:وڪي ڊيٽا تي موجود مقانيت]]
|- id=&quot;36&quot; 
| id=&quot;37&quot; | '''ملڪ'''
| id=&quot;39&quot; | &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[فائل:Flag_of_India.svg|link=|border|22x22 عڪسلون]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ڀارت]]
|- class=&quot;mergedrow&quot; id=&quot;43&quot;
| id=&quot;44&quot; | '''[[رياست]]'''
| id=&quot;47&quot; |اولھ بنگال
|- class=&quot;mergedrow&quot; id=&quot;51&quot;
| id=&quot;52&quot; | '''ضلعو'''
| id=&quot;55&quot; |ڪولڪتا &lt;sup&gt;&lt;small&gt;[[ڪلڪتو#Urban structure|'''†''']]&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; 
|- id=&quot;65&quot; 
| id=&quot;66&quot; | '''شھردار'''
| id=&quot;68&quot; | بڪاس رنجن ڀٽاچاريہ
|- id=&quot;82&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;
| id=&quot;83&quot; | '''آبادي'''&lt;br&gt;
• ڪثافت
• Metro
| id=&quot;89&quot; | &lt;small&gt;5,080,519&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&amp;nbsp;(2009&lt;sup class=&quot;plainlinks noprint asof-tag update&quot; style=&quot;display:none;&quot;&gt;[//sd.wikipedia.org/w/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D9%84%DA%A9%D8%A7%D8%AA%DB%81&amp;action=edit &amp;#x5B;update&amp;#x5D;]&lt;/sup&gt;
[[زمرو:ممڪنہ طور تي تاريخي بيانن تي مشتمل تمام مضمون from 2009]]
[[زمرو:سانچي ۾ غلط تاريخي ترميز سان گڏ مضمون]]
[[زمرو:ممڪنہ طور تي تاريخي بيانن تي مشتمل سڀ مضمون]]
)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
• &lt;small&gt;27,462&amp;nbsp;/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (71,126&amp;nbsp;/sq&amp;nbsp;mi)&lt;/small&gt;
• &lt;small&gt;15,414,859&lt;/small&gt; 
|- id=&quot;98&quot;
! id=&quot;99&quot; style=&quot;vertical-align: middle; white-space: nowrap&quot; |دفتري ٻوليون
| id=&quot;102&quot; |[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
|- class=&quot;mergedrow&quot; id=&quot;106&quot; 
| id=&quot;107&quot; | '''منطقۂ وقت'''
| id=&quot;110&quot; | IST (متناسق عالمي وقت+05:30)
|- id=&quot;114&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;
| id=&quot;115&quot; |'''ايراضي'''&lt;br&gt;
• ارتفاع
| id=&quot;121&quot; | &lt;small&gt;185 square کلوmetre (71&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
• &lt;small&gt;9 ميٽر (30&amp;nbsp;فٽ)&lt;/small&gt;
|- id=&quot;130&quot; 
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;131&quot; |
&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot; id=&quot;132&quot; style=&quot;border: none; padding: 0;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
|- id=&quot;157&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;158&quot; | &lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot; id=&quot;159&quot; style=&quot;border: none; padding: 0;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; id=&quot;160&quot; style=&quot;font-size: 105%; background: transparent; text-align: right;&quot;&gt;'''Footnotes'''&lt;/div&gt;
* &lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''†'''&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;The Kolkata urban agglomeration also includes portions of North 24 Parganas , South 24 Parganas, ھاوڙا and Hooghly districts.&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
|- id=&quot;169&quot;
| id=&quot;170&quot; |'''ويب سرزمين'''
| id=&quot;172&quot; | &lt;small&gt;[http://www.kolkatamycity.com www.kolkatamycity.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004234833/http://www.kolkatamycity.com/ |date=2011-10-04 }}&lt;/small&gt;
|}

'''ڪولڪتا''' (Kolkata) پراڻو نالو ڪلڪتو (Culcutta) [[ڀارت]] جي رياست اولھ بنگال جي گاديءَ جو ھنڌ آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://web.isical.ac.in/~theophys-07/calcutta.html|title=About Calcutta|website=web.isical.ac.in|access-date=2020-02-29}}&lt;/ref&gt; ھي شھر ايراضي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان وڏو مڃيو وڃي ٿو، ان ڪري ان جو نالو “گريٽر ڪلڪتو“ ڪوٺيو ويندو ھو. ھي شھر آبادي، صنعت ڪاري، فن ڪار، اداڪار ۽ فلمن جي لاءِ مشھور آھي. ڀارت ۾ فلمي صنعت ھتان کان شروع ٿي ھئي. اڄ ان جي آبادي ڏيڍ ڪروڙ کان بہ وڌيڪ آھي. ڀارت جي گھاٽي آبادي واري ميٽروپوليٽن شھرن ۾ ھڪ مڃيو وڃي ٿو. ھي شھر ھگلي درياھ جي ڪناري تي وسيل آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|format=PDF|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}&lt;/ref&gt;

==بڻ بنياد==
ڪلڪتا شهر جو نالي هندو ديوي [[ڪالي]] تان ورتل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/place/Kolkata|title=Kolkata {{!}} History, Population, Government, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.quora.com/How-did-kolkata-get-its-name|title=How did kolkata get its name? - Quora|website=www.quora.com|access-date=2020-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://kolkatacitytours.com/calcutta-naming-of-the-city/,%20http://kolkatacitytours.com/calcutta-naming-of-the-city/|title=Calcutta – Naming Of the City {{!}} Kolkata City Tours|language=en-US|access-date=2020-02-29}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; جيڪو اصلي نالو ڪاليڪشيترا آهي، جنهن جي معنيٰ ڪالي جي جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.thebetterindia.com/74713/very-name-kolkata-shrouded-mystery-confused-read-on/|title=The Very Name of Kolkata Is Shrouded in Mystery. Confused? Read on to Find out More|date=2016-11-28|website=The Better India|language=en-US|access-date=2020-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.theguardian.com/world/1999/jul/22/suzannegoldenberg|title=Calcutta becomes Kolkata as name-dropping spreads|date=1999-07-22|website=the Guardian|language=en|access-date=2020-02-29}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.kolkataweb.com Kolkataweb, a guide to Kolkata]

[[زمرو:ڪولڪتا]]
[[زمرو:اولهه بنگال]]
[[زمرو:وڏا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اولهه بنگال جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ]]
[[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]]</text>
      <sha1>loqjulnipmw842up3kqhzy4f4fwuvoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گاج نئن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35623</id>
    <revision>
      <id>424992</id>
      <parentid>419633</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21299" sha1="qu8gwrt4njrt8evxfaslifprehvvv7w" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون|ڊسمبر 2020}}
{{refimprove|date=November 2024}}
{{Infobox river
  | name                = نئن گاج &lt;br&gt;Nai Gaj
  | name_other          = {{lang|ur|نئی گاج}}
  | image               = The stream of Nai Gaj.jpg
  | image_caption       = نئن گاج جو وهڪرو
  | mapframe            = yes
  | mapframe-zoom       = 7
  | source1_location    = [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ويجهو
  | source1_coordinates = {{coord|27|39|47|N|66|39|50|E}}
  | mouth_location      = [[منڇر ڍنڍ]]
  | mouth_coordinates   = {{coord|26|30|47|N|67|32|20|E}}
  | subdivision_type1   = [[ملڪ]]
  | subdivision_name1   = {{پرچم|پاڪستان}}
  | length              = 
  | source1_elevation   = 
  | discharge1_avg      = 
  | river_system        = [[سنڌو ماٿري]]
  | basin_size          = 
  | progression         = [[منڇر ڍنڍ]] &gt; [[سنڌو درياهه]] &gt; [[عربي سمنڊ]] &gt; [[هندي سمنڊ]]
  | extra               = 
}}
'''گاج نئن''' يا '''نئن گاج'' (Gaj River) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[سنڌ]] جي ضلعي، [[دادو ضلعو|دادو]] ۾ هڪ وڏي برساتي [[نئن]] آهي. گاج نئي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] کان سنڌ ڏانهن وهي ٿي ۽ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] ۾ اولهندي جابلو علائقن مان وهندي اچي ۽ [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] جي بنجر ميداني علائقن مان وهندي [[منڇر ڍنڍ]] تي ختم ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;[https://www.dawn.com/news/1127001/watercourse-the-roaring-river-gaaj Watercourse: The roaring River Gaaj - Pakistan - DAWN.COM]&lt;/ref&gt; حڪومت پاڪستان هن مٿان [[نئي گاج ڊيم]] ٺاهيو آهي.

ڇاڪاڻ ته هي باراني ندي ساوڻي جي شديد بارشن ۾ جڏهن ميداني علائقي ۾ لهندي آهي تڏهن وڏي آواز، گوڙ ۽ هاسي سان لهندي آهي. ان جو شور ميلن تائين ٻُڌڻ ۾ ايندو آهي، انهي پس منظر ۾ ئي نئن تي گاج نالو پيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[عزيز ڪنگراڻي]]، [[ڪاڇو هڪ اڀياس]]،[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] [[ڄامشورو]]، [[2009ع]]&lt;/ref&gt; گاج لفظ جي لغوي معنى گوڙ، گرج، شور يا گجگوڙ آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[https://www.dawn.com/news/1127001/watercourse-the-roaring-river-gaaj Watercourse: The roaring River Gaaj - Pakistan - DAWN.COM]&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===سيٽلمينٽ رپورٽ 1898ع===

'''نئن گاج''' جي ٻوڏ کي وهڻ لاءِ ٽي قدرتي رستا موجود هئا، يعني اتر طرف '''ڪڪڙ'''، اوڀر طرف '''ڦلجي''' ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف '''جوھي'''. ٻوڏ جي مقدار موجب انهن مان ڪو هڪ، ٻه يا ٽئي وهڪرا فعال ٿي سگهندا هئا. وچولي درجي جي ٻوڏ جو رخ '''گاج نئن''' جي پيٽ ۾ ٺهيل ننڍن پٿرن جي بندن کي ٽوڙڻ جي صلاحيت ۽ ان کان اڳ واري ٻوڏ جي ڇڏيل واريءَ ۽ لٽ (سلٽ) جي مقدار تي دارومدار رکندو هو. اهو چوڻ درست نه هو ته ٻوڏ هميشه اتر طرف موڙي ويندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو رخ هر سال ٻوڏ جي شدت ۽ قدرتي حالتن موجب تبديل ٿيندو رهندو هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
ٻوڏ ڪهڙي به طرف کان ايندي هجي، '''پيٽ''' مان نڪرڻ کان پوءِ ان جو بنيادي وهڪرو هڪ ئي رهندو هو، جيڪو '''اولھندي ناري''' سان متوازي '''لوھري''' ۽ ٻين '''ڍورن''' مان گذرندي آخرڪار '''منڇر''' ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. رپورٽ موجب، ماضيءَ ۾ '''اولھندو نارو''' پاڻ به جدا جدا ڍنڍن ۽ انهن کي ملائيندڙ قدرتي وهڪرن جو سلسلو هو، جيڪي '''لوھري واھ'''، '''سوھناري ڍنڍ'''، '''بھاولپور ڍورو'''، '''ڪدناري جوھند''' ۽ ٻين وهڪرن ذريعي '''منڇر''' تائين پهچندا هئا. '''ڊرگھ''' ۽ '''بھاولپور ڍوري''' جي وچ ۾، عارضي رستي کي پار ڪندي، اهي قدرتي وهڪرا ۽ انهن تي پاڻي جي سطح بلند رکڻ لاءِ ٺاهيل عارضي بند صاف نظر ايندا هئا. معمولي ٻوڏ وارن سالن ۾ به اهي بند لڙهي ويندا هئا، جيئن گذريل سال جي نسبتاً ننڍڙي ٻوڏ ۾ ٿيو هو. رپورٽ موجب، قدرتي نيڪال جي اهڙي وهڪري تي تعمير ڪيل ڪو به واهه ساڳئي صورتحال کي منهن ڏئي ها.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;&gt;{{cite book
|title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898
|author=Revenue Department
|publisher=Revenue Department
|location=Karachi
|year=1898
|url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811
|via=Internet Archive
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.

==وهڪرو==
[[فائل:Gaj River.jpg|thumb|گاج ندي|280px]]

[[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي سمان تنگ، زِيدي ۽ ڪرخ  جي جابلُو ايريا مان وهندڙ نَئيُون وهندين اچي ڪولاچي نئي ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن  ڪولاچي نئين اچي گاج ۾ پوي ٿي ته گاج [[کيرٿر]] پار ڪري درياهه جي رُوپ ۾ ٿخ لڪ وٽان ڪاڇي ڏانهن رُخ ڪري ٿي. نئي سمان تنگ، [[خضدار]]  شهر جي اوڀر ۾ لڳ وهي هلندڙ  نئي ڪوشڪ  يا خضدار جي اُتر ۾ محمد خان زهري ڳوٺ وٽان گذرندڙ نئي باغبان، زيدي مان وهندڙ نئن ۽ ڪرخ جي علائقي مان وهندڙ [[نئن ڪرخ]] جو رخ به گاج ڏانهن آهي. اُهي نئيُون تمام وڏيون نئيُون آهن. 1995ع ۾ بلوچستان ۾ پوندڙ برساتُن ۾ انهن  نئن جي پاڻي وهندي نه صرف بلوچستان جي خضدار ضلعي کي مفلوج ۽ متاثر بڻايو هو پر  انهن جو ڇوڙ جڏهن گاج نئن وسيلي جوهي واري علائقي ۾ ٿيو هو ته  سڄو علائقو خطرناڪ ٻوڏ جي لپيٽ ۾ اچي ويو هو. حالانڪه جوهي ۾ ڪي خاطر خواهه بارشُون به نه پيون هيون. اهو چوڻ درست نه آهي ته گاج ۾ ايران کان وهي هلندڙ نئن جو پاڻي پوي ٿو.  ايران مان ايندڙ باراني پاڻي جو مختلف نئن وسيلي خاران، پنجگور، چاغي، ڪيچ مڪران  ۽ گوادر ڏانهن وهڻ، جڏهن ته خضدار جي اولهندي  [[نئن  نال]] ۽ ڏکڻ ۾ تعلقي وڍ کان وهندڙ  [[نئن ٽُڪ]] جو ڇوڙ [[نئن پورالي]]  ۾  ٿيڻ ۽ پورالي جو لسٻيلي ڏانهن وهي  هلڻ ته سمجهه ۾ اچي ٿو پر اُن  پاڻي جو  اوڀر طرف سوين ميل جابلُو علائقا لتاڙي خضدار ۽ پوءِ گاج ڏانهن وهي اچڻ سمجهه کان ٻاهر آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

==ٿخ جو لڪ ۽ ڪنب==
ٿخ يا ٿک قديم لنگھ يا لڪ آهي جيڪو کيرٿر جبل وٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي دنگ تي آهي. هن لنگھ يا لڪ وٽان قافلا سنڌ کان اولھ طرف ويندا هئا ۽ آهن. هن لڪ منجهان گاج نئي بلوچستان کان سنڌ ۾ داخل ٿئي ٿي. هن لڪ يا لنگھ وٽ وڏو ڪنب آهي جنهن ۾ سدائين چشمن جو پاڻي رهي ٿو. ڪنب ۾ پاڻي اٽڪل 10 کان 20 فوٽ گهرو آهي جنهن ۾ [[مڇي]] تمام گهڻي ۽ وزن ۾ وڏي ٿئي ٿي. ٻِي آبي جيوت به ان پاڻي ۾ ٿئي ٿي. مقامي ماڻهن موجب ٿخ ڪنب ۾ واڳون به آهن. هت [[انگريز]] سرڪار ڪئمپ قائم ڪئي هئي جيڪا زبون حال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==تاريخي پسمنظر==
گاج قديم زماني کان وهندڙ برساتي ندي آهي. راورٽي ۽ ٻين مُحققن موجب قديم زماني ۾ سنڌُو جي هڪ وڏي ڇاڙ بکر کان نڪري موجوده[[ڪنڌڪوٽ]][[ڪشمور]] کان وهندي،  هاڻوڪن قنبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن وارا علائقا لتاڙي مَنڇَر وٽان جابلُو علائقي جي جبلن سان ٽڪرائجي، ڪُن  يا موڙ کائي، ڏکڻ طرف وهندي سيوهڻ جي به ڏکڻ ۾ لال باغ وٽان وهي وڃي سنڌُو سان ملندي هُئي. ڪاڇو به اُن ڇاڙ  جوڙيو ته ڄاڻايل مٿين ضلعن ۾ ملندڙ ٻين سمورين ڍنڍن جيان  مَنڇر به اُن  درياهي ڇاڙ جي نتيجي ۾ وجُود ۾ آئي.  ٻين جابلُو نئيُن وانگر گاج به يقينن اَوَل اُن  درياهي ڇاڙ ۾ ڇوڙ ڪندي هُئي. اُن درياهي ڇاڙ جي ڪناري ڪيترن ئي پتڻن ۽ قديم بستين جا آثار پڻ موجود آهن.  طبعي ۽ جاگرافيائي ڦيرڦار سبب جڏهن اها ڇاڙ سُڪي وئي ته گاج جو ڇوڙ  هاڻوڪِي سُڪ نئي جي وهڪري سان  پاٽ شريف ۽ کاٽ وٽان سئون سڌو [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿيڻ لڳو. جڏهن انگريز  دؤر ۾ [[اولهندو نارو]] نڪتو ته گاج جو ڇوڙ اولهندي ناري ۾ ٿيڻ لڳو. انهن دؤرن ۾ گاج جي اضافي پاڻي جو وهڪرو شول (سول) نئين وسيلي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن به رهيو.  1932ع ۾ بئراج جُڙڻ کان پوءِ گاج ندي جو تِير بِتِ وسيلي مستقل رُخ منڇر ڏانهن موڙيو ويو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

==گاج آبپاشي ڊويزن==
گاج خطرناڪ ٻوڏن جو سبب به بڻجندي رهي آهي پر قديم زماني کان زراعت جي به ضامن رهي آهي. ماهرن جي تحقيق ۽ ڄاڻ موجب  سنڌ ۾ واحد باراني ندي آهي جنهن جو قديم زماني کان منفرد اِريگيشن سسٽم رهيو آهي. اهو نظام نه صرف [[برسات]] جي پاڻي وسيلي هلندو آيو آهي پر گاج  ٻارهو وهندڙ نئن آهي.  گاج وسيلي قدرتي چشمن جو وهي ايندڙ پاڻي تي به پراڻي وقت کان پوکي راهي ٿيندي رهي آهي.[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي دؤر ۾ ته واهن جو نظام تشڪيل ڏنو ويو جنهن کي انگرازن سنواريو ۽ سُڌاريو ۽ گاج اريگيشن سسٽم کي  ڊويزن طور هلايو. اهو سسٽم پاڪستان جُڙڻ کان پوءِ به روان رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=jQ5JAAAAMAAJ&amp;q=gaj+irrigation+sub+division&amp;dq=gaj+irrigation+sub+division&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjA-JP62-TbAhULjiwKHVmODMQQ6AEIMDAD|title=Irrigation Administration Report: Province of Bombay|last=Dept|first=Bombay (India : State) Public Works|date=1930|publisher=Printed at the Government Central Press|language=en}}&lt;/ref&gt;

==مڏ آبپاشي نظام==
گاج وسيلي چشمن جي  انهي پاڻي تي ميداني علائقي ۾ واهن وسيلي آبادي ٿيندي رهي آهي، گاج تي [[مڏ آبپاشي نظام]] اڄ به رائج آهي. مقامي ماڻهو جابلو علائقي ۾ گاج جي وهڪري تي مَڏُ سسٽم وسيلي چشمن وارو  پاڻي لفٽ ڪري اُتي ننڍيُون وڏيُون ماٿريُون پڻ آڳاٽي دؤر کان آباد ڪندا آيا آهن جيڪو اڃا تائين فعال نه ٿي سگهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/place/Gaj+Nai/@26.7902699,67.3905201,12z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x394aaa7ee60f42f7:0xbf71feaa1c698bee!8m2!3d26.8318676!4d67.3771553 Google Maps&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d9%86%d8%a6%d9%8a-%da%af%d8%a7%d8%ac-%d8%aa%d9%8a-%d9%85%d9%8e%da%8f%d9%8f-%d8%a2%d8%a8%d9%be%d8%a7%d8%b4%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86/|title=نئي گاج تي “مَڏُ” آبپاشي نظام.....عزيز ڪنگراڻي -|date=2019-11-24|language=sd|access-date=2019-11-24|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625210211/https://www.pahenjiakhbar.com/%D9%86%D8%A6%D9%8A-%DA%AF%D8%A7%D8%AC-%D8%AA%D9%8A-%D9%85%D9%8E%DA%8F%D9%8F-%D8%A2%D8%A8%D9%BE%D8%A7%D8%B4%D9%8A-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%DA%AA%D9%86/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==گاج ڊيم==
گاج ندي تي حُڪومت پاڪستان [[نئي گاج ڊيم]] تعمير ڪرايو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/place/Gaj+Dam/@26.8731192,67.315979,17z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3ecaac70b95e4c89:0x9f98ea63dc7d8c10!8m2!3d26.8731192!4d67.3181677 Google Maps&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
==گاج سبب ٻوڏون ۽ بچاءُ بند==
[[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] مان ايندڙ گاج جو وهڪرو ٻوڏن جو ڪارڻ بڻجي ٿو. تاريخي طور ٻوڏ کان آيل بچاءُ بند جنهن کي ايف پي بند سڏجي ٿو سو انگريزن جي دور ۾ 1932ع ۾جوڙيو ويو هو ،تڏهن بئراج نڪتا ۽ بئراج آبپاشي نظام پڻ جڙيو هو. بئراج ايراضي ۾ ڳوٺن ۽ ان وقت ۾ ٿيندڙ فصلن کي برساتي نئين جي پاڻي لوڙهڻ ۽ ٻوڙڻ شروع ڪيو. تڏهوڪي زماني ۾ گاج آبپاشي نظام پڻ جڙيو ۽ گاج اريگيش ڊويزن به هئي جنهن جي جوهي شهر ۾ الڳ آفيس پڻ هوندي هئي ۽ گاج ڪناري گاج ايريگيشن بنگلا به ان جي انتظام هيٺ هوندا هئا جيڪي اڄ ڀڙڀانگ ۽ ڀينگ لڳا پيا آهن. گاج ايريگيشن نظام جو عملو گاج نئن جي پاڻي کي مانيٽر ڪندو هو ۽ تير ڀت جي مرمت ۽ سار سنڀال به ڪندو هو. انگريز سرڪار طرفان گاج نئين کي تير ڀت (Diversion Bund) جي وسيلي نئن [[سول]] يا شول جي وهڪري ۾ موڙيو ويو ۽ نئن گاج جو اصل وهڪرو سڪ نئن سڏجڻ شروع ٿيو ڇاڪاڻ ته نئن گاج جو اصل اوڀر طرف وهڪرو بند اچڻ سبب سڪي ويو ۽ شول نئين جي وهڪري ۾ وهڻ لڳي. ٻوڏ کان بچاءُ بند ضلعي قمبر شهداد ڪوٽ جي تعلقي قبو سعيد خان جي علائقي چکي کان شروع ٿئي ٿو ۽ دادو ضلعي جي جوهي تعلقي جي حدن ۾ منڇر سان ملي ٿو. برساتي نئنيون ڪاڇي ۾ سڪار جون آمين آهن پر جڏهن اهي بند ٽوڙي وھڻ لڳن ٿيون ته انهن جو پاڻي آفت جي صورت اختيار ڪري آس پاس جا ڳوٺ ٻوڙي بچاءُ بند سان ٽڪرائجي منڇر ڍنڍ ڏانهن وھڻ شروع ڪندو آهي ۽ منڇر به موج ۾ اچي ويندي آهي. سو به تڏهن ممڪن هوندو آهي جڏهن بچاءُ بند مضبوط هوندو آهي. ٻي صورت ۾ بئراج ايريا وارن ڳوٺن ۽ شهرن جي ماڻهن جو ساھ مٺ ۾ ٿي ويندو آهي. ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.
کيرٿر جابلو سلسلي منجهان شهدادڪوٽ کان دادو تائين وهندڙ کوڙ نئنيون ڪاڇي واري ميداني علائقي ۾ پون ٿيون. انهن نئنين جو رخ اولھه کان اوڀر طرف آهي. انهن سمورين نئين جا نالا ياد ناهن پر انهن نئين ۾ [[سيتا نئن]]، [[سائين نئن]]، مزناڻي نئن، [[سالاري نئن]]، [[دلان نئن]]، کُڙٻي نئن، 
[[مکي نئن]] ، گاج نئن، سول نئن، [[تڪي]] نئن، سوري نئن، [[نلي]] نئن، [[ڪڪڙاني]] نئن، طوق قاسم نئن، [[هليلي]] نئن، [[کنڌاني]] نئن،[[انگئي]] نئين، [[نئيگ]] نئن اهم آهن. انهن مذڪوره نئين ۾ وري تاريخ ۽ تهذيبي طور سيتا نئن، مزناڻي نئن ،سالاري نئن ، گاج نئن، نلي نئن ۽ ڪڪڙاني نئن وڌيڪ اهم آهن. انهن نئيُن جي ڍورن ويجهو پٿرن ۽ جبلن تي قديم چٽسالي ملي آهي. نئن گاج ۽ نئن نلي ته انهي قديم چٽسالي ۾ شاهوڪار آهن. انهن نئيُن وٽ پٿرن تي ٿيل [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري|قديم چٽسالي]] سنڌ جو اهم تهذيبي ۽ تاريخي ورثو آهي. پٿرن تي قديم چٽسالي جو سبب انهن نئيُن جي پيٽ ۾ يا انهن ڀرسان ٻارهوئي وهندڙ پاڻي جا ڪيترائي چشما به آهن ته برسات جو پاڻي به وڏن ڍورن ۾ تلاءُ جي صورت ۾ ڪيترن ئي مهينن تائين بيٺل هوندو آهي. گاج نئن ته قديم تهذيب جو گهوارو آهي. گاج بلوچستان جي ضلعي خضدار مان وهندي سنڌ ۾ داخل ٿئي ٿي. سنڌ توڙي بلوچستان ۾ گاج ڪناري قديم بستيون آباد هيون. گاج جي ٻنهي ڪنارن تي قديم قلعن ۽ دڙن جا آثار موجود آھن. گاج سڀني نئيُن ۾ اهم آهي جيڪا جوهي تعلقي واري ڪاڇي جي علائقي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. جنهن تي اندر جبلن ۾ مڏ آبپاشي نظام وسيلي آبادي ڪئي ويندي آهي ۽ اهو آبپاشي نظام به نهايت قديم آهي.گاج جو وهڪرو بلوچستان جي قلات ڊويزن جي ضلعي خضدار جي علائقي ڪرخ کان به اتر ۾ شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ موڙ کائي اوڀر طرف وھڻ لڳي ٿو. ضلعي خضدار جي 2 نئيُن ڪوشڪ ۽ سمان تنگ جو وهڪرو سڌو ڪولاچي نئين ۾ پوي ٿو. باغبان واريون نئنيون وري کٽان نئن ۾ پون ٿيون جيڪا پڻ ڪولاچي نئن ۾ پوي ٿي. سڀ نئنيون ڪولاچي نئن جي وهڪري ذريعي ڪرخ واري علائقي مان وهي نڪرندڙ گاج نئن ۾ ملن ٿيون. جت ڪولاچي ۽ گاج نئن ملن ٿيون ان ماڳ کي گاج-ڪولاچي سڏجي ٿو. اهي سڀ نئنيون درياھه آهن. جڏهن گاج اتان نڪري ٿي ته سنڌو درياھ بڻجي وڌندي آهي. ڪرخ وٽ ڊيم آهي جيڪو سال 2020ع جي بارشن ۾ ٽٽي گاج جي وهڪري ۾ پيو آهي. خضدار ۾ جڏهن بارشون شديد پونديون آهن تڏهن گاج خطرناڪ حد کي ڇهندي آهي ۽ سنڌ ۾ داخل ٿي تباهي مچائيندي آهي. 1984ع ۾ به بارشن ۾ اهڙوئي پاڻي هو پر بچاءُ بند مضبوط هئڻ سبب وهڪرو سلامتي سان منڇر ۾ پيو ۽ منڇر موج ۾ آئي. 1995ع خضدار جي علائقي ۾ شديد بارش پئي ته گاج نئين درياھه ٿي اٿلي جوهي تعلقي کي جاني ۽ مالي نقصان رسايو هو. اٽڪل 25 سال بعد وري هيل گاج خطرناڪ انداز ۾ وهي آئي آهي. 1995ع ۾ سنڌ خاص طور جوهيءُ ۾ مينهن ڦڙي ڪانه پئي هئي پر سال 2020ع ۾ سنڌ ۾ به مينهن پيو ۽ ٻيون نئنيون به تارو تار وهيون جنهنڪري پاڻي جو دٻاءُ نئنين ۾ وڌيو ته اٿلي وھڻ لڳيون ته پاڻي بچاءُ بند اچي لڳو. بچاءُ بند جي خاطر خواھه مرمت نه ٿي جنهن ڪري ٽٽي بئراج ايريا ۾ ڪاهي پيو آهي. ڪيترائي ڳوٺ ٻوڙي، روڊ لوڙهي چڪو آهي. 1976ع ۾ ٻوڏ بچاءُ بند لوڙهيو هو ۽ جوهي ۽ دادو تعلقا متاثر ٿيا هئا. 2007ع ۾ به وري ساڳي درياهي وهڪري جي ٻوڏ آئي جنهن جو پاڻي قمبر شهدادڪوٽ کان دادو تائين بچاءُ بند ڏئي منڇر ۾ پيو. تڏهن بچاءُ بند دٻاءُ برداشت ڪري ويو هو. 2010ع واري مها ٻوڏ جوهي تعلقي ۾ ڪاڇي ۾ بچاءُ بند سان نيڪال ڪرڻ بجاءِ جوهي بئراج منجهان نيڪال ڪيو ويو جنهن ۾ خيرپورناٿن غرق ٿيو ۽ جوهي بئراج کي ڪٽ ڏئي جوهيءُ تعلقي کي به لوڙهيو ويو. جوهي شهر ماڻهن پنهنجي مدد پاڻ تحت بچايو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جون نديون]]
[[زمرو:دادو ضلعي جون نئيون]]</text>
      <sha1>qu8gwrt4njrt8evxfaslifprehvvv7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪشمور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35627</id>
    <revision>
      <id>424956</id>
      <parentid>412656</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18859" sha1="dqnj3u2ryqijl2oig3shg5ojf76tx9c" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي ڪشمور ضلعي جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                    = ڪشمور
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڪشمور جو مقام
| coordinates             = {{coord|28|26|N|69|35|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڪشمور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڪشمور تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 66
| population_total        = 63984
| population_as_of        = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
| population_male         = 32,323
| population_female       = 31,645
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪشمور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۽ [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] جو هڪ اهم شهر آهي. شهر سنڌ جي انتهائي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ويجهو واقع آهي. [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪشمور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''63,984''' هئي، جنهن ۾ 32,323 مرد، 31,645 عورتون ۽ 16 ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڪشمور سنڌ جي انهن اترين شهرن مان آهي، جن جي جاگرافيائي اهميت سنڌ، [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهڙائي سبب وڌي ٿي. شهر جي ڀرپاسي جي معيشت زراعت، واپار، آمدرفت ۽ [[گڊو بئراج]] مان نڪرندڙ آبپاشي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي.

[[فائل:Kashmor Taluka.jpg|thumb|[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ [[ڪشمور تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان]]
[[فائل:Pakistan - Sindh - Kashmore.svg|thumb|سنڌ ۾ [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو مقام]]

== جاگرافي ==
ڪشمور سنڌ جي اترئين ڇيڙي تي [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي. شهر جي سمنڊ جي سطح کان بلندي لڳ ڀڳ 66 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪشمور
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-kashmore/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=15 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪشمور جو ڀرپاسي وارو علائقو سنڌو درياهه جي ميداني نظام جو حصو آهي. درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ آبپاشي واهن علائقي جي آبادي، زراعت ۽ معاشي ترقيءَ تي گهرو اثر وڌو آهي.

[[گڊو بئراج]] ڪشمور جي اتر-اوڀر طرف سنڌو درياهه تي واقع آهي. عالمي بئنڪ جي گڊو بئراج بابت ماحولياتي دستاويزن موجب بئراج ڪشمور کان لڳ ڀڳ 13 ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBankGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Barrage Rehabilitation Project: Environmental and Social Assessment
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/164761468100483966/pdf/E47160V10Guddu0Box385408B00PUBLIC0.pdf
 |publisher=[[عالمي بئنڪ]]
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ڪشمور جي تاريخ [[سنڌو درياهه]]، قديم آمدرفت جي رستن ۽ اتر سنڌ جي زرعي آبادين سان ڳنڍيل رهي آهي. موجوده شهر جي باقاعده شهري ۽ انتظامي ترقي خاص طور برطانوي دور ۾ وڌي، جڏهن روينيو، پوليس ۽ آبپاشي انتظام لاءِ سرڪاري ادارا قائم ڪيا ويا.

شهر ۾ موجود پراڻي '''مختيارڪار آفيس''' 1902ع ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] موجب اها عمارت شهر جي وچ ۾ واقع هئي ۽ ڪشمور جي پراڻين سرڪاري عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mukhtiarkar Office, Kashmore
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/716/kashmore/mukhtiarkar-office-kashmore
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ورثي واري رڪارڊ موجب ڪشمور جي پراڻي پوليس اسٽيشن 1911ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جا حصا اڄ به استعمال هيٺ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;KashmoreHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kashmore Incomplete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/kashmore.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جديد انتظامي دور ===
ڪشمور تاريخي طور [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو حصو هو. 2004ع ۾ جيڪب آباد ضلعي مان نئون [[ڪشمور ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪشمور شهر نئين ضلعي جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻيو. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] ۾ آهي، جڏهن ته ڪشمور [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] جو اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز آهي.

== آبادي ==
[[پاڪستان شماريات بيورو]] موجب 2017ع ۾ ڪشمور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''55,908''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''63,984''' ٿي وئي. 2017ع کان 2023ع دوران سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''2.28 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور شهر جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | تبديلي
|-
| 1998ع
| 28,548
| —
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 55,908
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | +95.8٪
|-
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | 63,984
! style=&quot;background:#264653; color:white;&quot; | +14.4٪
|}&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== 2023ع جي آبادي جو ڍانچو ===
2023ع ۾ شهر جي 63,984 ماڻهن مان 32,323 مرد، 31,645 عورتون ۽ 16 ٽرانسجينڊر فرد هئا. سراسري گهراڻي جو قد 5.87 ماڻهو رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور ٽائون ڪاميٽي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | آبادي
|-
| ڪل آبادي
| '''63,984'''
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | مرد
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 32,323
|-
| عورتون
| 31,645
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ٽرانسجينڊر
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 16
|-
| سراسري گهراڻي جو قد
| 5.87
|}&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڪشمور جي مقامي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، ننڍي پيماني جي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ڪاروبار تي آهي. [[سنڌو درياهه]] ۽ [[گڊو بئراج]] جو آبپاشي نظام شهر جي ڀرپاسي جي زرعي زمينن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.

[[گڊو بئراج]] مان نڪرندڙ واهن وسيلي اتر سنڌ ۽ ڀرپاسي بلوچستان جي وسيع زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪيو وڃي ٿو. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بئراج جو بنيادي مقصد اڳوڻن غيريقيني ٻوڏ واهن جي جاءِ تي زرعي زمينن لاءِ وڌيڪ قابل اعتماد آبپاشي فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Barrage Region
 |url=https://hicsindh.pk/public/guddubarrage
 |publisher=سنڌ آبپاشي کاتو
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڀرپاسي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم زرعي فصل آهن، جڏهن ته شهر انهن زرعي علائقن لاءِ مقامي مارڪيٽ ۽ واپاري مرڪز جو ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== گڊو بئراج ==
{{Main|گڊو بئراج}}

[[گڊو بئراج]] ڪشمور جي اقتصادي ۽ جاگرافيائي اهميت جو سڀ کان نمايان عنصر آهي. بئراج سنڌو درياهه تي ڪشمور جي اتر-اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBankGuddu&quot;/&gt;

بئراج جي تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ان جو مقصد سنڌ ۽ بلوچستان جي انهن علائقن لاءِ يقيني آبپاشي فراهم ڪرڻ هو، جيڪي اڳ سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندڙ واهن مان پاڻي حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;/&gt;

گڊو بئراج مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر سميت اهم آبپاشي نظام نڪرن ٿا. اهي واهه اتر سنڌ ۽ بلوچستان جي وسيع زرعي ايراضيءَ کي پاڻي فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;WorldBankGuddu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
ڪشمور سنڌ جي اترئين سرحدي علائقي ۾ هجڻ سبب روڊ آمدرفت جي لحاظ کان اهم مقام رکي ٿو. شهر روڊن وسيلي [[ڪنڌڪوٽ]]، [[گڊو]]، [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد]] ۽ پنجاب ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل آهي.

گڊو بئراج ۽ ان سان لاڳاپيل روڊ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن جي آبادين ۽ زرعي علائقن وچ ۾ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آهن.

== مذهب ۽ ثقافتي ورثو ==
ڪشمور ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هڪ تاريخي هندو ۽ سک برادري پڻ آباد رهي آهي. سنڌ حڪومت جي اقليتي معاملن واري کاتي جي مذهبي ماڳن جي فهرست ۾ ڪشمور شهر جا ڪيترائي هندو ۽ سک عبادتگاهه درج ٿيل آهن، جن ۾ '''ايس ايس ڊي مندر'''، '''سيت سنگهه مندر'''، '''گوردوارو گرو نانڪ صاحب'''، '''پريم پرڪاش مندر''' ۽ ٻيا مذهبي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MinorityAffairs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Minorities Worship Places in Larkana Region
 |url=https://minorityaffairs.sindh.gov.pk/larkana-temples
 |publisher=اقليتي معاملن وارو کاتو، حڪومت سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي سروي موجب ڪشمور ۾ ورهاڱي کان اڳ کان هندو برادريءَ جي موجودگي رهي آهي. شهر ۾ پنچائتي درٻار، پريم پرڪاش مندر ۽ گرو نانڪ صاحب سان منسوب مذهبي ماڳ سميت مختلف عبادتگاهون موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;KashmoreTemples&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kashmore Temples, Kashmore
 |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=718/kashmore/kashmore-temples
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== وڏي شاهه جي درگاهه ===
شهر جي مرڪزي حصي ۾ '''وڏي شاهه جي درگاهه''' مقامي مذهبي ماڳن مان هڪ آهي. مقامي جاگرافيائي ذريعن موجب درگاهه تي ڀرپاسي وارن علائقن مان زائرين اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

=== پراڻي مختيارڪار آفيس ===
ڪشمور جي پراڻي مختيارڪار آفيس 1902ع ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. اها شهر جي پراڻن انتظامي آثارن مان هڪ آهي. ورثي جي سروي موجب عمارت جو وڏو حصو وقت سان قبضي ۽ تعميراتي تبديلين سبب ختم ٿي ويو، جڏهن ته اصل عمارت جو محدود حصو باقي رهيو.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot;/&gt;

=== پراڻي پوليس اسٽيشن ===
ڪشمور جي پراڻي پوليس اسٽيشن جي عمارت 1911ع ۾ ٺهي. اها شهر جي برطانوي دور سان لاڳاپيل انتظامي عمارتن مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;KashmoreHeritage&quot;/&gt;

== ٻوڏ ==
[[سنڌو درياهه]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ويجهو هجڻ سبب ڪشمور ۽ ڀرپاسي جا هيٺاهان ميداني علائقا وڏي درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جي خطري هيٺ رهن ٿا.

[[فائل:Flooding near Kashmor, Pakistan August 2010 (4976450371).jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ دوران ڪشمور ۽ گڊو بئراج ڀرسان سنڌو درياهه جو سيٽلائيٽ منظر]]

2010ع جي پاڪستان واري وڏي ٻوڏ دوران ڪشمور ۽ گڊو ڀرسان سنڌو درياهه ۾ انتهائي وڏو چاڙهه آيو. 12 آگسٽ 2010ع تي [[ناسا]] جي لينڊسيٽ-5 سيٽلائيٽ پاران ورتل تصويرن ۾ ڪشمور ڀرسان سنڌو درياهه، گڊو بئراج ۽ وڏي پيماني تي ٻڏل زرعي زمينون ڏيکاريون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flooding near Kashmor, Pakistan August 2010
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_near_Kashmor,_Pakistan_August_2010_(4976450371).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |author=[[ناسا]]
 |date=12 August 2010
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2010–11ع واري ٻوڏ رپورٽ موجب ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعي ۾ تعليمي ۽ ٻيا بنيادي ڍانچا پڻ ٻوڏ ۽ شديد برساتن کان متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Provincial Flood Report of Sindh 2010–2011
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/Flood%20Report.pdf
 |publisher=حڪومت سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
 |archive-date=21 December 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221231926/http://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/Flood%20Report.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
مڪاني حڪومت جي لحاظ کان ڪشمور شهري علائقو '''ڪشمور ٽائون ڪاميٽي''' طور درج ٿيل آهي. [[پاڪستان شماريات بيورو]] پڻ 2023ع جي آدمشماري ۾ شهر کي ''Kashmore TC'' جي نالي سان الڳ شهري آبادي طور شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ هڪ ميونسپل ڪاميٽي ۽ ڇهه ٽائون ڪاميٽيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=15 September 2026
 |language=en
 |archive-date=11 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪشمور — هڪ نظر ۾'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | تفصيل
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | صوبو
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[سنڌ]]
|-
| ضلعو
| [[ڪشمور ضلعو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | تعلقو
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[ڪشمور تعلقو]]
|-
| مڪاني حڪومت
| [[ٽائون ڪاميٽي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | آبادي، 2023ع
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | '''63,984'''
|-
| مرد
| 32,323
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | عورتون
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 31,645
|-
| ٽرانسجينڊر
| 16
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 2017ع جي آبادي
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 55,908
|-
| سالياني واڌ، 2017–2023ع
| 2.28٪
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | سمنڊ کان بلندي
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | لڳ ڀڳ 66 ميٽر
|-
| ويجهي اهم آبي اڏاوت
| [[گڊو بئراج]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | پراڻي مختيارڪار آفيس
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 1902ع
|-
| پراڻي پوليس اسٽيشن
| 1911ع
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | معياري وقت
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[پاڪستان معياري وقت]] (يو ٽي سي +5)
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشمور تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[گڊو]]
* [[گڊو بئراج]]
* [[ڪنڌڪوٽ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪشمور]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعي جا شهر]]</text>
      <sha1>dqnj3u2ryqijl2oig3shg5ojf76tx9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گاجي کهاوڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35890</id>
    <revision>
      <id>424994</id>
      <parentid>422008</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28254" sha1="30t7wv7vh3eosr3ugt2up4t78u82zvf" xml:space="preserve">{{Short description|وارهه تعلقي جو تاريخي شهر ۽ ٽائون ڪميٽي}}

{{Infobox settlement
| name                    = گاجي کهاوڙ
| official_name           = گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي
| native_name             = گاجي کهاوڙ
| native_name_lang        = سنڌي
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = گاجي کهاوڙ
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|21|39|N|67|48|27|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارهه تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_footnotes    = &lt;ref name=&quot;LG2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Councils of Larkana Division
 |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |date=27 January 2023
 |access-date=24 September 2026
 |archive-date=6 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206212925/https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = ارشاد الله شاهه
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| leader_title1           = وائيس چيئرمين
| leader_name1            = همت علي چانڊيو
| population_total        = 17,879
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 13
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = وارڊ
| blank_info_sec1         = 5
| blank1_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank1_info_sec1        = 5.32 ماڻهو
}}

'''گاجي کهاوڙ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Gaji Khuhawar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. انتظامي طور هي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ شامل آهي. شهر وارهه، نصيرآباد ۽ ميهڙ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. تاريخي طور گاجي کهاوڙ هڪ [[يونين ڪائونسل]] پڻ رهيو، جڏهن ته موجوده مڪاني حڪومتي جوڙجڪ ۾ ان کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي پنج وارڊن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ بنياد ==
گاجي کهاوڙ جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ واري علائقي ۾ زمين ملي، جتي هن هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي پٺيان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر ”اسير“
 |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1 ۽ 2
 |year=2018
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

پروفيسر عبدالله مگسي پڻ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مگسي
 |first=عبدالله
 |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل هڪ واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt; هي حوالو گاجي نالي آبادي يا ديهه جي پراڻي تاريخي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر ان آبادي ۽ موجوده گاجي کهاوڙ شهر جي سڌي هڪجهڙائي لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.

=== ڪلهوڙا دور ===
گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مقامي روايتن ۾ ميان گاجي کي شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني طور پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر تي '''1128هه''' جو سال هجڻ جو ذڪر پڻ مقامي تاريخي تحقيق ۾ ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ {{coord|27|21|39|N|67|48|27|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} جي لڳ ڀڳ واقع آهي. شهر [[وارهه]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] واري علائقي جي اولهه طرف آهي، جڏهن ته روڊ وسيلي [[ميهڙ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي.

شهر گاجي کهاوڙ ديهه ۽ گاجي کهاوڙ تپي واري علائقي ۾ واقع آهي. ڀرپاسي جي زمين وڏي پيماني تي زرعي نوعيت جي آهي ۽ آبپاشيءَ جي نظام شهر جي آبادڪاري ۽ معيشت تي اهم اثر وڌو آهي.

مقامي تاريخي تحقيق ۾ شهر اندر هڪ وڏي کڏ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪا اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. شهري آباديءَ جي واڌ ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال سبب وقت سان ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== آبادي ==
گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع جي '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|-
| 2017ع
| 15,455
| 7,876
| 7,579
| —
| —
|-
| 2023ع
| '''17,879'''
| 9,107
| 8,772
| 2.46٪
| 5.32
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي آبادي 10,651 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو، مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! سال
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| 2017ع
| 31.65٪
| 40.59٪
| 22.42٪
|-
| 2023ع
| '''35.49٪'''
| 42.54٪
| 28.12٪
|}

== رهائش ۽ شهري سهولتون ==
2023ع جي آدمشماري موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا، جن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,361'''
| 1,017
| 415
| 1,929
|}

سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project, Government of Sindh
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جا ترقياتي ڪم پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Development Works, Taluka Warah
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
گاجي کهاوڙ تاريخي طور وارهه تعلقي جي هڪ يونين ڪائونسل رهيو آهي. 2007ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۽ 2012ع جي ترقياتي رڪارڊن ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل گاجي کهاوڙ''' طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2007&quot;&gt;{{cite news
 |title=20 more Sindh villages flooded
 |url=https://www.dawn.com/news/255510
 |work=Dawn
 |date=9 July 2007
 |access-date=24 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SPPRA&quot;/&gt;

بعد ۾ گاجي کهاوڙ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت ڏني وئي. 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ اها پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Gaji Khuhawar Wards Result Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-gaji-khuhawar.html
 |access-date=24 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سنڌ حڪومت جي 27 جنوري 2023ع واري سرڪاري گزيٽ ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي پنج وارڊن واري ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري رڪارڊ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=Election Commission of Pakistan
 |access-date=12 September 2026
 |archive-date=29 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229180315/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ ٽائون ڪميٽي جي پنجن وارڊن تان فيض علي کهاوڙ، ڪريم بخش کهاوڙ، مختيار احمد سولنگي، محمد صالح ۽ علي مرتضيٰ چانڊيو ڪامياب ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

== تاريخي يونين ڪائونسل ==
ٽائون ڪميٽي بڻجڻ کان اڳ گاجي کهاوڙ يونين ڪائونسل ۾ شهر کان ٻاهر ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون شامل هيون. مختلف سرڪاري ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ان سان لاڳاپيل آبادين ۾ ڀڌاپور، دائم خان چولياڻي، ڳڙهي مڪورو، نوروز خان چانڊيو، صادق ماڇي، سلطان خان جتوئي ۽ غلام نبي ابڙو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCHD&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh School List
 |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf
 |publisher=National Commission for Human Development
 |access-date=24 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بعد وارين حدبندين سبب اهي سڀ آباديون موجوده ٽائون ڪميٽي جي شهري حدن ۾ شامل هجن، اهو ضروري ناهي.

== معيشت ==
گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار مقامي معيشت جو حصو آهي.

شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ روزاني واپار ۽ زرعي پيداوار جي ڏي وٺ جو مقامي مرڪز پڻ آهي.

== تعليم ==
گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جا سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''سرڪاري بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Nasirabad&amp;pageNumber=1
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''سرڪاري گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' پڻ درج آهي. منصوبي ۾ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان شامل هئا ۽ اسڪول کي مٿئين سطح تائين ترقي ڏيڻ جي تجويز پڻ ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SBEP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخي تحقيق موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان ڇوڪرين جي پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== صحت ==
گاجي کهاوڙ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي پروگرام جي تپ دق سان لاڳاپيل فهرست ۾ پڻ بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TB Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ انتظام ==
گاجي کهاوڙ ۾ پوليس ٿاڻو قائم آهي. سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ '''گاجي کهاوڙ پوليس ٿاڻي''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writs – Civil Judge and Judicial Magistrate I Warah
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/43581
 |publisher=District Courts of Sindh
 |year=2024
 |access-date=24 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي عمارتون ==
=== اڇي مسجد ===
گاجي کهاوڙ جي تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' مشهور آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

=== ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان ===
شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو وڃي ٿو. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن ته ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ موجود آهن. انهن مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== ٻوڏون ==
گاجي کهاوڙ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڪيترائي ڀيرا ٻوڏن کان متاثر ٿيا آهن. جولاءِ 2007ع ۾ مين گهڙ ڊرين ۾ گهارن سبب ان وقت جي گاجي کهاوڙ يونين ڪائونسل جا لڳ ڀڳ 20 ڳوٺ ٻوڏ هيٺ آيا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2007&quot;/&gt;

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ وڏي تعداد ۾ رهواسين کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger
 |url=https://www.dawn.com/news/858499
 |work=Dawn
 |date=31 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ کان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57
 |url=https://www.dawn.com/news/1708200
 |work=Dawn
 |date=4 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين وارهه ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا، جڏهن ته نصيرآباد ڏانهن ويندڙ رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ رهيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي ۽ امدادي ڪارروايون پڻ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=Dawn
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي سميت بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

== موسم ۽ قدرتي خطرا ==
گاجي کهاوڙ جي آبهوا اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن ته چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو رهي ٿو.

اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارهه، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مختلف علائقن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1685988
 |work=Dawn
 |date=21 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻي ۽ دادو واري وسيع روڊ نيٽ ورڪ سان ملائين ٿا.

2022ع جي ٻوڏ دوران وارهه ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن ته نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي ترقياتي پروگرام ۾ '''وارهه کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' جو منصوبو پڻ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Citizens' Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== فقير محمد لاشاري ===
سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي موضوعن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

=== خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ ===
مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. مقامي تحقيق موجب هو 1881ع ۾ ڄائو، کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب مليو ۽ هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== ثقافت ۽ سماج ==
گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان لاڳاپيل زباني روايتون اهم آهن.

[[سنڌي ٻولي]] شهر جي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt; سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ مهيا نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جي عددي حصي بابت قطعي تناسب نٿو ڏئي سگهجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[وارهه تعلقو]]
* [[وارهه]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[نصيرآباد، سنڌ]]
* [[ميهڙ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[فقير محمد لاشاري]]
* [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام]

[[زمرو:گاجي کهاوڙ]]
[[زمرو:وارهه تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>30t7wv7vh3eosr3ugt2up4t78u82zvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاڇو هڪ اڀياس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36003</id>
    <revision>
      <id>424933</id>
      <parentid>357843</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="2085t2ftpuykjjbyqkmc45bwjedhzte" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name         = ڪاڇو هڪ اڀياس
| title_orig   =
| translator   = 
| image        =
| image_size = 200px
| author       = [[عزيز ڪنگراڻي]]
| cover_artist =
| country      = پاڪستان
| language     = سنڌي
| series       =
| subject      = [[تاريخ]]

| publisher    = [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] &lt;small&gt;پهريون ڇاپو&lt;/small&gt;
| release_date = 2009
| media_type   = ڪتاب
| pages        = 185
| isbn         = 
}}

'''ڪاڇو هڪ اڀياس''' [[انگريزي]] (Kachho Hik Abhyas) [[سنڌ]] جي [[ٿر]] کان پوءِ وڏي صحرا [[ڪاڇو|ڪاڇي]] جي تاريخ تي هڪ جامع ڪتاب آهي. &lt;ref&gt;[http://dailymehran.com.pk/2017/07/09/%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%AA%D9%84%D9%87%D9%88%DA%99%D9%88-%DB%BD-%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%DA%AA/ ميان نصر محمد ڪلهوڙو ۽ ميان وال تحريڪ – روزاني مهراڻ حيدرآباد&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==تعارف==
هيءُ ڪتاب ڪاڇي جي تاريخ تي هڪ جامع ڪتاب آهي جيڪو [[عزيز ڪنگراڻي]]ءَ جو لکيل آهي. هيءَ ڪتاب پهريون ڀيرو [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] ڄامشورو [[2009ع]] ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-90-368-1386-0_65|title=Kleine kwalen in de huisartsenpraktijk|last=van Heuven|first=C.G.|date=2016|publisher=Bohn Stafleu van Loghum|isbn=9789036813853|location=Houten|pages=290–293|chapter=65 Hik/singultus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%D9%BD%D9%8A%D9%88%D9%BD%20%D8%A2%D9%81%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D9%8A|title=انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2018-06-10}}&lt;/ref&gt;هيءُ ڪتاب 185 صفحن تي مشتمل آهي جنهن ۾ مختلف تارخي ماڳن جون رنگين تصويرو به شامل ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي نامياري اديب [[شوڪت شورو]] جا ڊئريڪٽر جي حيثيت ۾ پبلشر پاران ويچار شامل آهن. هن ڪتاب ۾ ڏکڻ ڪاڇي، خاص طور [[دادو ضلعو]] ، [[جوهي تعلقو]] ۽ [[جوهي]]ءَ بابت تاريخي مواد شامل آهي. هن ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع شامل آهن:&lt;ref&gt;[http://mass-comm-2k14.blogspot.com/2015/10/aziz-kingrani-profile-by-mumtaz-ali.html mass-comm-2k14: Aziz Kingrani profile by Mumtaz Ali Jamali&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
==مضمون==
* ڪاڇي جو صحرا ۽ وسندڙ ماڻهو
*[[منڇر ڍنڍ]]
*[[جوهي]] ۾ [[ ٻُڌ ڌرم]] جا اهڃاڻ
*جوهي تعلقي ۾ [[زردشتي]] آثار
* [[جوهي]]۽ [[ميانوال تحريڪ]]
* جوهي تعلقي ۾ نيرون ڪوٽ يا نيرون جو قلعو
* گورک چوٽي
*'''ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري''' 
*'''.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d9%be%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%b1-%da%aa%d9%87%d8%a7%da%bb%d9%8a-9/|title=پنهنجي تصوير ڪهاڻي -|date=2020-08-18|language=sd|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919181000/https://www.pahenjiakhbar.com/%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%8A-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%8A%D8%B1-%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A-9/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%be%d9%8a-%d8%a7%d9%8a%d8%b3-86-%d8%aa%d9%8a-%d9%86%d9%86%da%8d%d9%8a-%da%86%d9%88%d9%86%da%8a-%d8%ba%d9%8a%d8%b1-%d8%b3%d8%b1%da%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%ac%d8%a7-%d8%a7%da%86/|title=پيپلزپارٽي جوهي جي صوبائي سيٽ پي ايس 86 ٻيهر کٽي ورتي -|language=sd|access-date=2020-09-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;'''

&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://doi.org/10.3998/mpub.12970479.cmp.17|title=Paro dzong|website=doi.org|access-date=2026-01-20}}&lt;/ref&gt; صوبتاڻي پاڙو  
* جوهي تعلقي جون قديم بستيون ۽ ماڳ
* جوهي ۾ حُرن جو لوڙهو ([[حر ڪئمپ جوهي]])
*[[اولهندو نارو]] ۽ ڪُورُون
* ديهه جوهي ۾ ڍنڍ نرلي ۽ ڪڙيا
* [[ڪاڇو|ڪاڇي]] جي ڪنڌي ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جون نئيون، واهيُون, ماٿريون  ۽ لڪ
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي ڪتاب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>2085t2ftpuykjjbyqkmc45bwjedhzte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کنڌاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36006</id>
    <revision>
      <id>424920</id>
      <parentid>288976</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1284" sha1="tf5qlnhl0v62l7i4l7cfs00wsr32o21" xml:space="preserve">'''کنڌاني''' [[انگريزي ٻولي]] (Khandhani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]]، [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] ۾ هڪ نئي آهي. هيءَ نئي [[کيرٿر]] پهاڙي سلسلي مان وهي ڳوٺ کنڌاني ويجهو [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. [[ڪاڇو هڪ اڀياس]] موجب هيءَ نئي صرف برساتن ۾ وهي ٿي ۽ آس پاس جو علائقو آباد ڪندي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.&lt;ref&gt;[[عزيز ڪنگراڻي]]، [[ڪاڇو هڪ اڀياس]]، [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] [[ڄامشورو]]، 2009ع&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%a9%d9%8a%d8%b1%d9%bf%d8%b1-%d8%ac%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%88-%d9%be%d9%bd%d9%8a-%d8%aa%d9%8a-%d8%b2%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%da%aa/|title=کيرٿر جي جابلو پٽي تي زوردار برسات بعد ڪاڇي ۾ نيئون وهي آيون -|language=sd|access-date=2019-08-13}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جون نئيون]]
[[زمرو:دادو ضلعي جون نئيون]]</text>
      <sha1>tf5qlnhl0v62l7i4l7cfs00wsr32o21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪڪڙاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36008</id>
    <revision>
      <id>424989</id>
      <parentid>363801</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="nypm4oealm057yhvhm2k02hyx86spgz" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
'''ڪڪڙاني''' ({{lang-en| '''Kukrrani'''}}) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] ۾ برساتي نئي آهي. [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] جابلو سلسلي مان وهي [[ڪاڇو]] جي ميداني علائقو ۾ داخل ٿيئي ٿي.&lt;ref&gt;[[عزيز ڪنگراڻي]]، [[ڪاڇو هڪ اڀياس]]، [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] [[ڄامشورو]]، 2009ع&lt;/ref&gt; هن نئي وٽ ڪڪڙاني ڊيم به جوڙيو ويو آهي جنهن ۾ نئي ڪڪڙاني جو پاڻي گڏ ڪيو ويندو آهي ۽ وقت سر پيئڻ لاءِ ڪم ۾ آندو ويندو آهي.&lt;ref&gt;https://www.google.com/#q=kukrani&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%a9%d9%8a%d8%b1%d9%bf%d8%b1-%d8%ac%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%88-%d9%be%d9%bd%d9%8a-%d8%aa%d9%8a-%d8%b2%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%da%aa/|title=کيرٿر جي جابلو پٽي تي زوردار برسات بعد ڪاڇي ۾ نيئون وهي آيون -|language=sd|access-date=2019-08-13}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نديون]]
[[زمرو:سنڌ جي نديون]]</text>
      <sha1>nypm4oealm057yhvhm2k02hyx86spgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي ٻولي قومي ٻولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39120</id>
    <revision>
      <id>425196</id>
      <parentid>423645</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11441" sha1="6sbnl1l3mogb18fji20q4jih5f75vmw" xml:space="preserve">'''سنڌي ٻولي قومي ٻولي'''  هڪ تحريڪ جو نالو آهي، جنهن جو مقصد [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] ۾ رهندي [[سنڌي ٻولي]] کي پاڪستان جي سرڪاري (قومي) ٻولي بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/70332|website=onlineindus.com|access-date=2020-11-20|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2025-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926080902/https://onlineindus.com/sindhi/70332|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن تحريڪ کي شروع ڪندڙ سنڌ جو ساڃاهه وندر طبقو آهي،&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://pahenjiakhbar.com/news_paper/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%DA%A9%D9%8A-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%BB/ |accessdate=2020-11-20 |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128045237/https://pahenjiakhbar.com/news_paper/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%DA%A9%D9%8A-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%BB/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; هن هلچل جي شروعات گهڻو اڳ ٿي هُئي، پر ويجهر ۾ ڪجهه سالن کان ان هلچل ۾ ڪڏهن تيزي سان اُڀار آيو آهي ته ڪڏهن ماٺ رهي آهي. 

== تاريخي پسمنظر ==
{{Main|سنڌي ٻولي بل 1972}}
سنڌ ۾ عربن جي ڪاهه کان اڳ سنڌي ٻولي ۾ تعليم ۽ اڀياس ڏنو ويندو هيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ٻوليءَ%20جي%20اڳوڻي%20۽%20هاڻوڪي%20دَور%20۾%20حيثيت|title=سنڌي ٻوليءَ جي اڳوڻي ۽ هاڻوڪي دَور ۾ حيثيت : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-20}}&lt;/ref&gt; سنڌ جي حڪمراني ڪندڙ مختلف ڌارين توڙي مقامي حڪمرانن جي دور م سنڌي ٻولي کي ڪڏهن سرڪاري حيثيت ملي ته ڪڏهن انکي نظرانداز ڪيو ويو. 
سنڌي ٻولي بل 1972 ، سنڌ جي [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] [[ممتاز ڀٽو]] طرفان [[سنڌ اسيمبلي]] ۾ 3 جُولاءِ 1972ع تي پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Was it a language issue&quot;&gt;{{cite news|url=http://herald.dawn.com/news/1153263|title=1972 riots: Was it a language issue?|date=23 September 2015|work=[[هيرالڊ (پاڪستان)]]|accessdate=14 February 2016}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ جون ڳُڙھيون، عميق تاريخي لسانياتي پاڙون، ارتقا ۽ اوسر ان کي هڪ شھوڪار ٻولي ٺاھي ڇڏيو آھي. آڳاٽن آثارن ۾ ان جي موجود هجڻ جي ابتدائي تصديقن کان وٺي ان جي شاندار ادبي ۽ ثقافتي ڀاڱيواري تائين، سنڌي ٻولي  ڏکڻ ايشيا جي لساني ۽ ثقافتي ورثي ۾ هڪ اهم قدر ۽ مقام رکي ٿي. مختلف زمانن ۽ دورن مان گذرندڙ ان جو تاريخي سفر ان جي اهميت ۽ جٽاءُ داري کي واضح ڪري ٿو.


[[1970ع]] واري ڏهاڪي ۾ [[سنڌ]] اندر [[سنڌ ۾ ٻولي وارا وڳوڙ، 1972|ٻوليءَ وارا وڳوڙ]] ٿيڻ کانپوءِ، 3 جولاءِ 1972ع تي ”دي سنڌي ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يُوز آف سنڌي لينگوئيج بل“ 1972ع ۾ پيش ڪيو ويو. ان بل کي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي]]ءَ 7 جولاءِ 1972ع تي 62 مان 50 ميمبرن جي ووٽن سان پاس ڪيو ۽ ان بل تي گورنرسنڌ  پاران 16 جولاءِ تي صحيح ڪري ان کي ايڪٽ جو درجو ڏنو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://affairnews.com/2015/02/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%8c-%d9%82%d9%88%d9%85%d9%8a-%d9%bb%d9%88%d9%84%d9%8a-%da%aa%da%8f%d9%87%d9%86-%d8%a8%da%bb%d8%ac%d9%86%d8%af%d9%8a%d8%9f/|title=سنڌي، قومي ٻولي ڪڏهن بڻجندي؟|last=ايڊيٽر|website=Affair - افيئر|language=en-US|access-date=2020-11-20|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916044608/http://affairnews.com/2015/02/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%D8%8C-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%DA%AA%DA%8F%D9%87%D9%86-%D8%A8%DA%BB%D8%AC%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%9F/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== سوشل ميڊيا تي هلچل ===
16 مارچ 2018ع تي جڏهن [[سنڌ]] جي [[راڄڌاني]] واري شهر [[ڪراچي]] ۾ موجود ڊائو ميڊيڪل يونيورسٽي اسپتال جي ڊاڪٽر فهيم عامر پاران ڊاڪٽرياڻي رابعه بيبي کي مريضن سان سنڌي ڳالهائڻ تي شوڪاز نوٽيس ڏئي، يونيورسٽي ۽ اسپتال ۾ [[سنڌي ٻولي]] تي پابندي هئين وئي. [[سنڌ جو وڏو وزير|سنڌ صوبي جي وزير اعليٰ]] [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاهه]] سميت اعليٰ اختيارن ان واقعي جي سخت لفظن ۾ مذمت ڪندي نوٽيس پڻ ورتو، ان ڏينهن ڪراچي سميت سموري سنڌ ۾ احتجاج ڪري مذمتي قرارداتون پيش ڪيون ويون. &lt;ref&gt;[http://awamiawaz.com/247498/ ڊائو يونيورسٽي ۾ سنڌي ڳالهائڻ کان روڪڻ خلاف سنڌ سراپا احتجاج:يونيورسٽي گيٽ آڏو ڌرڻو&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

انهن احتجاجن هڪ عظيم نعري '''سنڌي ٻولي قومي ٻولي''' کي جنم ڏنو.  چند نوجوانن ان کي هيش ٽيگ '''&quot;SindhiBoliQomiBoli#&quot;''' جي صورت ڏني جيڪو ڏسندي ڏسندي [[ٽوئيٽر]] تي ٽاپ ٽرينڊ بڻجي ويو، 24 ڪلاڪن اندر 6000 کان وڌيڪ ٽوئيٽس جي مدد سان اهو ترينڊ 17 مارچ 2018 کان 18 مارچ 2018 تائين ٽوئيٽر پاڪستان جي ٽاپ ٽين ٽرينڊس جو حصو رهيو، اهو ٽوئيٽر جي تاريخ ۾ پهريون سنڌي ٽرينڊ هو. &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.tweet247.net/pakistan/sindhiboliqomiboli |accessdate=2018-03-17 |archive-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318060435/https://www.tweet247.net/pakistan/sindhiboliqomiboli |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي جو درجو ڏيارڻ لاءِ احتجاجي مظاهرا ڪيا ويا. مظاهرين مطالبو ڪيو تو سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي جو درجو ڏئي، سنڌ جي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ٻولي کي لازئي قرار ڏنو وڃي. &lt;ref&gt;[http://onlineindus.com/sindhi/43915 سنڌي ٻوليءَ سان تعصب رکندڙ فهيم عامر ۽ افضل قاسم خلاف ڪارروائي ڪئي وڃي: اياز لطيف پليجو&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== جاڳرتا مهمون ===
سنڌ ۾ مختلف تنظيمن جنهن ۾ [[سنڌي ادبي سنگت]] پاران سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي بڻائڻ جي لاءِ مختلف وقتن تي جاڳرتا مهم، ريليون، گڏجاڻيون ۽ سيمينار ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.eyenewsnetwork.com/%d8%b3%d8%a7%d8%b3-%d9%be%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86-10-%d9%81%d9%8a%d8%a8%d8%b1%d9%88%d8%b1%d9%8a-%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%d9%bb%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%8c-%d9%82%d9%88%d9%85%d9%8a/|title=ساس پاران 10 فيبروري کان سنڌي ٻولي، قومي ٻولي جاڳرتا مهم هلائڻ جو اعلان|language=en-US|access-date=2020-11-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabisangatsindh.com/sbqbmohim.htm|website=www.sindhiadabisangatsindh.com|access-date=2020-11-20|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125194554/http://sindhiadabisangatsindh.com/sbqbmohim.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/513348/|title=“سنڌيءَ کي قومي ٻولي بڻايو” اديب رستن تي، زبانن سان ٻه اکيائي زيادتي قرار|date=2020-02-22|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2020-11-20}}&lt;/ref&gt; 

=== سنڌي سياستدانن پاران ڪوششون ===
سنڌ سان واسطو رکندڙ مختلف پارٽين جي سياسي اڳواڻن سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي بڻائڻ لاءِ مختلف وقتن تي پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ ۾ بل پيش ڪيا ويا،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%8c-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%b4%d8%aa%d9%88-%db%bd-%d9%be%d9%86%d8%ac%d8%a7%d8%a8%d9%8a-%d9%bb%d9%88%d9%84%d9%8a%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d9%82%d9%88%d9%85/|title=سنڌي، بلوچي، پشتو ۽ پنجابي ٻولين کي قومي ٻولين جو درجو ڏيڻ وارو بل منظور|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-11|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-11-20|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128085959/http://www.sindhsamaachar.com/ur/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%D8%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D9%8A%D8%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%88-%DB%BD-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%DA%A9%D9%8A-%D9%82%D9%88%D9%85/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيڪي مختلف وقتن تي مختلف سبب ڄاڻائي رد ڪيا ويا.

== پاڪستان ۾ قومي ٻولين جو تضاد ==
پاڪستان گهڻ قومي ملڪ آهي، جنهن ۾ مختلف قومون آباد آهن، جن ۾ چار اهم وڏيون قومون جهڙوڪ [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]، [[پختون ماڻھو|پشتون]] ۽ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]  رهن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ٻولي بل 1972]]
* [[سنڌ ۾ ٻولي وارا وڳوڙ، 1972]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhiboli.wordpress.com/2010/01/10/%E2%80%9D%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%E2%80%9C-%DB%BD-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%AC%D9%88-%D8%AA%D8%A7/ ”سنڌي ٻولي قومي ٻولي“ ۽ سنڌي ٻولي جو تاريخي پس منظر]
* [https://sindhmail.wordpress.com/2009/07/09/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%DA%87%D9%88-%D9%86%D9%87%D8%9F-%D9%84%D9%8A%DA%A9%DA%AA-%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%B1%D8%A7/ سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليکڪ : زاهد راڄپر]
* [https://iaob.wordpress.com/2016/10/13/in-defence-of-sindhi-language/ ڇا سنڌي ٻولي مري چڪي آهي؟ هاڻي رڳو ان جي جنازي نماز ۽ فاتح پڙهڻي آهي!؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009124121/https://iaob.wordpress.com/2016/10/13/in-defence-of-sindhi-language/ |date=2020-10-09 }}

[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>6sbnl1l3mogb18fji20q4jih5f75vmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪڪڙن جي ميل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39173</id>
    <revision>
      <id>424990</id>
      <parentid>342303</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="ajhbkh88blydm59yl712m5nxqu0c8f7" xml:space="preserve">'''ڪڪڙن جي ميل'''
[[فائل:COCK FIGHT.JPG|380px|thumb|ڪڪڙن جي ميل]]
ڪڪڙن جي ميل ٻن ڪڪڙن جي وچ ۾ ھڪ رت واري راند ھوندي آھي. جنھن دائري ۾ ڪڪڙ وڙھندا آھن ان کي ڪاڪ پٽ Cockpit چيو ويندو آهي. ڪڪڙن کي  ميل لاءِ پالڻ جي تاريخ ڇھ ھزار سال پراڻي آهي.
[[فائل:Cockfighting.ogv|380px|thumb|چڙيا گھر ۾ ٻه ڪڪڙ وڙھندي]]
[[فائل:Cockfighting Pavilion, Pura Taman Ayun 1490.jpg|380px|thumb|وانٽيلن، ۾ بالي ماڻھن جو ڪڪڙن جي ميل جو آکاڙو.]]
[[فائل:Zoffani, Johann - Colonel Mordaunt's Cock Match - 1784-86.jpg|380px|thumb|ڪرنل مارڊنٽ جي ڪڪڙ جي ميل جيڪا 1786 ۾ لکنؤ ۾  ٿي.]]
رچرڊ برٽن [[سنڌ]] ۾ ڪڪڙن جي ميل جي باري ۾ لکيو آهي تہ:ڪڪڙن جي ويڙهه ماڻهن جو عام شُغل آهي، پر اهو ماڻهو معتبر نه سمجهيو ويندو آهي. اڳي هندن کي ڪُڪڙن جي ويڙهه ڏسڻ جي جرائت ڪانه ٿيندي هئي، جو طهر جو ڊپ هوندو هئن. (هاڻي به ملاکڙي ۾ هندو ورلي نظر اچن ٿا). سنڌ جو ويڙهو ڪُڪڙ هڪ شاندار پکي آهي. هن جون ڄنگهون پيليون ۽ اکيون شفاف ۽ چمڪي واريون ٿين. هنن جي خوراڪ ۽ سيکارڻ جو نمونو هندستان جهڙو آهي. انهن تي تمام ڏاڍي محنت ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ ته سنڌ ۾ لوهه ۽ چاندي ڪم نه آڻيندا آهن، پکين کي کڻڻ ۽ ويڙهائڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي.&lt;ref&gt; رچرڊ برٽن؛ حيدرآباد ۽ ان جون ريتون رسمون  ; ڪتاب:حيدرآباد جي تاريخ؛مصنف :حُسين بادشاهه؛
ايڊيشن:پهريون 2003ع؛ ڇپيندڙ:فائين ڪميونيڪيشن, حيدرآباد روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو، سنڌ&lt;/ref&gt;انڊيا جي رياست تامل ناڊو ۾ ڪڪڙن جي ميل لاءِ ڪڪڙن جي پين جي کڙ ۾ ڌاتو جي کڙ يا ننڍا چاقو وغيره ٻڌا ويندا آھن.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff |url=http://www.nypost.com/p/news/national/rooster_revenge_cockfighting_bird_vdWgYmiTQbLmMBltVoPmxK |title=Cockfighting bird stabs, kills man |work=The New York Post |publisher=Nypost.com |date=2011-02-06 |accessdate=2014-02-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1348653/Indian-police-hunt-killer-rooster-slashes-owners-throat.html |title=Champion rooster slashes its owner's throat for being asked to fight once too often |work=UK Daily Mail |publisher=Dailymail.co.uk |date=2011-01-21 |accessdate=2014-02-11 |location=London}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Hahnenkampf 2.jpg|380px|thumb|پير جي کڙ يا کڙيء ۾ ڌاتو ٻڌو پيو وڃي]]

==تاريخ==

[[فائل:Cockfight Santangelo MAN Napoli.jpg|thumb|upright=1.3|[[قديم رومن موزائڪ جنھن تي ڪڪڙن جي ميل ڏيکاريل آھي]]]]
ڪڪڙن جي ميل جو سڀ کان قديم نقش ڇھين صدي قبل مسيح جوآھي جيڪو جيروسلم جي ڀر ۾ بينجامن ۾ مزپا جي شھر مان مليل ھڪ مھر تي اڪريل آهي. &lt;ref name=ACE&gt;{{cite web |url=http://www.arts.cornell.edu/jrz3/frames2.htm |title=Tell en-Nasbeh: Biblical Mizpah of Benjamin |publisher=The College of Arts and Sciences, Cornell University |access-date=2018-03-19 |archive-date=2016-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904213912/http://www.arts.cornell.edu/jrz3/frames2.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ACE/&gt;&lt;ref name=HOAIAJ442&gt;{{cite book |title=A History of Ancient Israel and Judah |last1=Miller |first1=James M.|last2= Hayes|first2= John H.|authorlink=|year=1986 |publisher=John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=0-664-21262-X |page=422}}&lt;/ref&gt;

ڪيوبا ۾ 1959 ۾ جوئا تي پابندي لڳڻ باوجود ڪڪڙن جي ميل جي اجازت آھي&lt;ref&gt;Nick Kirkpatrick, [https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/12/31/cockfighting-has-deep-roots-in-cuba/ Cockfighting has deep roots in Cuba], ''Washington Post'' (December 31, 2015).&lt;/ref&gt;&lt;ref

[[فائل:Mexico cockfight (cropped).jpg|380px|thumb|ميڪسيڪو ۾ 1913 ۾ ڪڪڙن جي ميل]]
ميڪسيڪو ملڪ جي ميڪسيڪو شھر ۾ ڪڪڙن جي ميل تي بندش آھي، پر ان جي رياستن ھرھڪ ميڪائوڪن، اگاسڪيلنٽش، جيلسڪو، سنالوئا ۽ ويراڪروز ۾ علائقائي ميلن ۾ مروج آهي&lt;ref name=&quot;Ortega&quot; Cockfightinremains legal in the municipality of [[Ixmiquilpan]].&lt;ref&gt;[http://digg.com/video/tradition-cockfighting-mexico The Tradition of Cockfighting in Mexico], ''Digg''.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:راند]]
[[زمرو:سنڌ جا راند]]
[[زمرو:رانديون]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]</text>
      <sha1>ajhbkh88blydm59yl712m5nxqu0c8f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاٺ ڪٺو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39842</id>
    <revision>
      <id>424932</id>
      <parentid>269668</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="j1wykzj5avqlg54dcj54skec06bg1dt" xml:space="preserve">'''ڪاٺَ ڪُٽو'''  ({{lang-en|Woodpecker}}) (نالا: ع. سوداني، ف. دارڪو، ھ. ڪاٺ ڦوڙا، دارحڪ ۽ برو سارج.) ڳيري جي قد جو چٽڪمرو سهڻو ڪلنگي دار پکي ٿئي ٿو. گهڻو ڪري پنهنجي چهنب وڻن کي ويٺو هڻندو آهي. ھن کي سُٽاڙيو بہ چوندا آھن. ھن جي بدن تي پَٽا پَٽا، مٿو ڳاڙهسرو ۽ چوٽيءَ تي ڪلنگي ٿيندي آهيس. اُن جي چُهنب ڊگهيري ۽ مضبوط ٿيندي آهي، جنهن سان وڻن جي ٿڙن ۽ ٽارين کي کوٽي ٽنگ ڪندو آهي، هن کي ”هُدَ هُدَ“ بہ چئبو آهي.&lt;ref name =&quot;رائچند هريجن&quot;&gt;ڪتاب جو  نالو:  تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/Sep/20-09-2016/Page5/P5-11.htm|website=www.thekawish.com|access-date=2020-03-18|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2020-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318074343/http://www.thekawish.com/beta/images/2016/Sep/20-09-2016/Page5/P5-11.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==طب==
هن جو گوشت قوت باھ کي وڌائي، منيءَ کي گهاٽو ڪري ٿو، سنڌن جي سور ۽ عرق النسا لاءِ مفيد آهي. رت ۽ پتو ان جو ملائي آلت تي ليپ ڪجي تہ آلت کي تقويت رسي ۽ طرفين کي لذت اچي ٿي. وٺ ۽ چرٻي اُن جي وار چري ۽ ڦٽن ڦرڙين لاءِ مرهم جو ڪم ڏئي.&lt;ref&gt;ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پکي]]</text>
      <sha1>j1wykzj5avqlg54dcj54skec06bg1dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلاغت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40091</id>
    <revision>
      <id>425138</id>
      <parentid>423805</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56097" sha1="6we0d5fyh9v90pyle4i12ju6dbyspzq" xml:space="preserve">{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.
هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.
هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.
ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.
[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''دي ريٽاريڪل سٽوئيشن'' «بلاغتي صورتحال» ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.
ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''جينر ڪرٽسزم'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.
مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.
[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.
[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.
بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;
جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.
انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |year=1839
 |url=https://archive.org/details/mtulliiciceroni01kinggoog
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |url=https://archive.org/details/newhistoryofclas00geor
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |url=https://archive.org/details/rhetoricbeforebe0000unse
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |url=https://archive.org/details/ramusmethoddecay0000ongw_j9z4
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |url=https://archive.org/details/rhetoricofmotive00burk
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |url=https://archive.org/details/newrhetorictreat0000pere_f2p7
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |url=https://archive.org/details/understandingmed0000mars_s3z9
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |url=https://archive.org/details/usesofargument0000toul_v7v3
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |url=https://archive.org/details/rhetoricalcritic0000blac
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |url=https://archive.org/details/rhetoricalcritic0000unse_q1y9
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>6we0d5fyh9v90pyle4i12ju6dbyspzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاتب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40667</id>
    <revision>
      <id>424926</id>
      <parentid>407371</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98723" sha1="402t34dnwhmxbjf029cbz3mcyfhlo40" xml:space="preserve">{{Short description|قلمي مسودا لکندڙ يا نقل ڪندڙ شخص}}


[[File:Amir Khusraw Dihlavi - Portrait of the Scribe Mir 'Abd Allah Katib in the Company of a Youth Burnishing Paper - Walters W650187A - Reverse Detail.jpg|thumb|upright|''نقل نويس'' مير عبد الله ڪاتب جي تصوير، هڪ نوجوان سان گڏ، جيڪو ڪاغذ کي هموار ڪري رهيو آهي ([[مغل سلطنت]]، لڳ ڀڳ 1602ع)]]

'''ڪاتب''' يا '''نقل نويس''' اهڙو شخص هوندو آهي جيڪو پيشاور طور [[مسودا نقل ڪندڙ]] جي حيثيت سان ڪم ڪندو آهي، خاص طور تي اهو، جيڪو [[ڇپائي مشين]] جي ايجاد کان اڳ [[قلمي مسودو|قلمي مسودن]] جون نقلون تيار ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dictionary.com/browse/scribe |title=Scribe |website=[[Dictionary.com]] |access-date=6 June 2017 |first=Douglas |last=Harper |year=2010 |publisher=[[Online Etymology Dictionary]] |agency=[[Dictionary.com, LLC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{EBD|wstitle=Scribes}}&lt;/ref&gt;
نقل  جي ڪم ۾ قلمي مسودن ۽ ٻين متنن جون نقلون تيار ڪرڻ سان گڏ، سيڪريٽري ۽ انتظامي ذميواريون پڻ شامل هونديون هيون، جيئن زباني بيان لکي وٺڻ، ۽ [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير|اميرن]]، [[مندر|مندرن]] ۽ [[شهر|شهرن]] لاءِ واپاري، عدالتي ۽ تاريخي رڪارڊ محفوظ ڪرڻ.

ڪاتب جو پيشو سڀ کان پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ سميري تهذيب ۾ ظاهر ٿيو. نقل نويسن قديم ۽ وچئين دور جي تهذيبن، جهڙوڪ [[قديم مصر جو ادب|مصر]]، [[چيني ثقافت]]، [[هندستان]]، [[فارسي ادب|فارس]]، [[رومي سلطنت]] ۽ [[روشن ڪيل قلمي مسودو|وچئين دور جي يورپ]] جي ثقافتن ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. [[يهوديت]]، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[اسلامي قلمي مسودا|اسلام]] ۾ نقل نويسي جون اهم روايتون موجود آهن. انهن ثقافتن ۾ نقل نويس قانوني ضابطن، مذهبي متنن ۽ ادبي، فني ۽ تعليمي تصنيفن جي حفاظت ۽ منتقلي لاءِ لازمي حيثيت رکندا هئا. ڪجهه ثقافتن ۾ نقل نويس ۽ [[خطاط]] جا سماجي ڪردار هڪ ٻئي سان ملي ويندا هئا، پر نقل نويسي ۾ بنيادي زور متن جي صحيح نقل تي هوندو آهي، جڏهن ته خطاطي جو مقصد لکائي جي جمالياتي خوبين کي اجاگر ڪرڻ هوندو آهي، ڀلي متن جو مواد ساڳيو هجي.&lt;ref&gt;Cory MacPherson, ''Inventions in Reading and Writing: From Calligraphy to E-readers'' (Cavendish Square, 2017), pp. 22–23.&lt;/ref&gt;

[[ڇپائي مشين]] جي ايجاد کان پوءِ، جيڪي اڳ ادبي ثقافتن جو اهم حصو هئا، نقل نويسن جي اهميت ۽ سماجي حيثيت گهڻي حد تائين گهٽجي وئي. ان کان پوءِ نسبتاً گهٽ مرتبي وارو [[دستاويز نويس]] جو پيشو قانوني دستاويزن ۽ ساڳي نوعيت جي لکڻين جي تياري لاءِ اهم رهيو. جن معاشرن ۾ خواندگي جي شرح گهٽ هوندي آهي، اتي اڄ به گهٽين يا بازارن ۾ خط لکندڙ (۽ پڙهندڙ) ماڻهو موجود هوندا آهن، جيڪي نقل نويس يا ڪاتب جون خدمتون مهيا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/articles/2003/06/11/1055220661012.html |title=Women of letters doing write for the illiterate |newspaper=[[smh.com.au]] |access-date=25 January 2018 |date=12 June 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180126021144/http://www.smh.com.au/articles/2003/06/11/1055220661012.html |archive-date=26 January 2018 |agency=Reuters }}&lt;/ref&gt;

'''ڪاتب''' (اسڪرائيب) ڪتابت ڪندڙ، خوش نويس، قديم سنڌ ۾ ڪتابن جي اشاعت جو بندو بست نه هوندو هو، تڏهن ڪاتب ڪتابن جي تحرير قلم ۽ مس سان ڪندا هئا.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== ميسوپوٽيميا ==
{{See also|سميري ادب|ڪيونيفارم}}

[[File:Sumerian - Record of Temple Workers - Walters 481767 - View A.jpg|thumb|upright|[[اور جي ٽئين سلطنت|نو-سميري]] مٽيءَ جي تختي، جنهن جي ٻنهي پاسن تي 24 ڪالم آهن ۽ جنهن ۾ لڳ ڀڳ 20,000 مندر جي مزدورن جا نالا درج آهن (2094–2047 ق.م.)]]

[[سميري]] ماڻهن دنيا جي سڀ کان ابتدائي [[لکڻ جو نظام|لکڻيءَ جي نظامن]] مان هڪ، يعني [[ڪيونيفارم]]، ايجاد ڪيو. انهن ئي پهريون باقاعده لکيل ادب تخليق ڪيو ۽ انهن سرگرمين کي اڳتي وڌائڻ لاءِ نقل نويسن (ڪاتبن) جو هڪ وسيع پيشو پڻ وجود ۾ آيو. [[ويجهو اوڀر]] جي نقل نويسن جو ڪم گهڻو ڪري [[مٽيءَ جي تختي|مٽيءَ جي تختين]] ۽ پٿر جي يادگارن تي [[ڪيونيفارم]] رسم الخط ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ڪيونيفارم لکڻيءَ جي پوئين دور ۾ انهن [[پيپرس]]، [[پارچمينٽ]] ۽ لکڻ وارين تختين جو استعمال پڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;Roger Matthews, &quot;Writing (and Reading) as Material Practice: The World of Cuneiform Culture as an Arena for Investigation,&quot; in ''Writing as Material Practice: Substance, Surface and Medium'' (Ubiquity, 2013), p. 72.&lt;/ref&gt; نقل نويسن وٽ موجود علم هڪ اعليٰ شهري اشرافيه جي ملڪيت هو، ۽ ٿورن ماڻهن کي ئي ان تائين رسائي حاصل هئي.&lt;ref&gt;Massimo Maoicchi, &quot;Writing in Early Mesopotamia: The Historical Interplay of Technology, Cognition, and Environment,&quot; in Beyond the Meme: Development and Structure in Cultural Evolution (University of Minnesota Press, 2019), p. 408.&lt;/ref&gt; سفر ڪندڙ نقل نويس ادبي ثقافت جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Daniel Arnaud, &quot;Scribes and Literature,&quot; ''Near Eastern Archaeology'' 63:4, The Mysteries of Ugarit: History, Daily Life, Cult (2000), p. 199.&lt;/ref&gt;

ٽئين هزاري ق.م. جي وچئين ۽ آخري دور ۾، [[سميري ادب]] ۾ [[سميري مناظرا|مناظري واري ادب]] (ڊسپيوٽيشنس) جي وڏي ترقي ٿي. انهن ۾ ''[[پکي ۽ مڇيءَ جي وچ ۾ مناظرو]]'' شامل آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.5.3.5&amp;display=Crit&amp;charenc=j&amp;lineid=t535.p2#t535.p2 |title=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |website=Etcsl.orinst.ox.ac.uk |date=2006-12-19 |access-date=2017-03-09}}&lt;/ref&gt; ''[[اونھاري ۽ سياري جي وچ ۾ مناظرو]]''، جنهن ۾ سيارو ڪامياب ٿئي ٿو؛ ۽ اهڙا ٻيا ڪيترائي مناظرا، جهڙوڪ ڍورن ۽ اناج، وڻ ۽ ڪمند، چاندي ۽ ٽامي، ڪوڏر ۽ هر، ۽ جنڊ جي پٿر ۽ گل-گل پٿر جي وچ ۾.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=c.5.3 |title=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |website=Etcsl.orinst.ox.ac.uk |date=2006-12-19 |access-date=2017-03-09}}&lt;/ref&gt; تقريباً سمورا معلوم سميري ادبي متن ان ڪري محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ نوجوان نقل نويس پنهنجي پيشاور تربيت دوران انهن کي نقل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Paul Delnero, &quot;Memorization and the Transmission of Sumerian Literary Compositions,&quot; ''Journal of Near Eastern Studies'' 71:2 (October 2012), p. 189.&lt;/ref&gt; انهن جي تيار ڪيل تختين تي ادبي متنن کان علاوه لفظن جون فهرستون، [[هجائن جي فهرست]]، [[گرامر]] جا نمونا ۽ ماڻهن جي نالن جون فهرستون پڻ درج هونديون هيون.&lt;ref&gt;Delnero, &quot;Memorization and Transmission,&quot; p. 189.&lt;/ref&gt;

جيستائين نقل نويسن جي اسڪولن جي نصاب کي ٻيهر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، معلوم ٿئي ٿو ته شاگردن جي شروعات لفظن جي فهرستن ۽ هجائن جي فهرستن جي مطالعي سان ٿيندي هئي. ان سان گڏ اهي [[ماپ جو علم]]، [[ڪيونيفارم قانون|قانوني معاهدن]] لکڻ جا مقرر فارمولا، ۽ [[پهاڪو|پهاڪا]] سکندا هئا. ان کان پوءِ هو شايد تعريف واري شاعري پڙهندا هئا ۽ آخرڪار وڌيڪ پيچيده ادبي متنن جي نقل ڪرڻ تائين پهچندا هئا.&lt;ref&gt;Delnero, &quot;Memorization and Transmission,&quot; p. 190.&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شاگرد نقل نويس ادبي متن بلند آواز سان ٻڌي لکي وٺندا هئا، جڏهن ته ٻين جو خيال آهي ته هو سڌو سنئون اصل نقل مان ڪاپي ڪندا هئا. اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته زباني املا، سڌي نقل ۽ يادگيري—اهي ٽيئي طريقا گڏجي استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;As reviewed by Delnero, &quot;Memorization and Transmission,&quot; p. 191.&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== قديم مصر ==
{{see also|قديم مصري نقل نويسن جي فهرست|ويهيل نقل نويس}}

[[File:Egyptian - Scribe Statue of Min-nakht - Walters 22230 - Three Quarter.jpg|thumb|upright|شروعاتي [[نئون بادشاهتي دور (مصر)|نئين بادشاهتي دور]] جو مجسمو، جيڪو نقل نويس مِن-ناخت (&quot;[[من (ديوتا)|من]] جي طاقت&quot;) جي ياد ۾ ٺاهيو ويو، ۽ ڏيکاري ٿو ته قديم مصر جا نقل نويس زمين تي ويهي پنهنجي هنج تي پيپرس رکي ڪيئن لکندا هئا.]]

[[File:Scribe's palette with styluses and residues of colors, wood, vegetable fibers - Museo Egizio Turin S 8387 p02.jpg|thumb|لکڻ جون قلمون ۽ رنگن جي باقيات سان گڏ نقل نويس جي رنگ ملائڻ واري تختي، [[خا ۽ ميرٽ جي مقبري]] مان. 1425ع کان 1353ع ق.م. جي وچ وارو زمانو ([[نئون بادشاهتي دور (مصر)]]). [[مصري عجائب گهر، ٽورين]].]]

قديم مصر ۾ سڀ کان اهم پيشاورن مان هڪ اهو شخص هوندو هو، جيڪو لکڻ جي فن ۾ تعليم يافته هوندو هو (جنهن ۾ [[هيروگلف]]، [[هيراٽڪ رسم الخط]]، ۽ پهرين هزاري ق.م. جي ٻئي اڌ کان [[ڊيموٽڪ مصري رسم الخط]] شامل هئا، جيڪو خاص طور مختصر نويسي ۽ واپار لاءِ استعمال ٿيندو هو)، ۽ گڏوگڏ حساب ڪتاب ۾ پڻ ماهر هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Rice|first1=Michael|title=Who's Who in Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/whoswhoinancient0000rice|date=1999|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0415154482|page=lvi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Damerow|first1=Peter|title=Abstraction and Representation: Essays on the Cultural Evolution of Thinking|date=1996|publisher=Kluwer|location=[[ڊورڊريڪٽ]]|isbn=978-0792338161|pages=188–}}&lt;/ref&gt; نقل نويسن جا پٽ پڻ ساڳئي روايت ۾ تربيت حاصل ڪندا هئا، اسڪول موڪليا ويندا هئا، ۽ سرڪاري ملازمت ۾ اچڻ تي پنهنجي پيءُ جا عهدا ورثي ۾ حاصل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carr|first1=David M.|title=Writing on the Tablet of the Heart: Origins of Scripture and Literature|url=https://archive.org/details/writingontableto0000carr|date=2005|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|location=Oxford|isbn=978-0195172973|page=[https://archive.org/details/writingontableto0000carr/page/66 66]}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر بابت اڄ جيڪا گهڻي ڄاڻ موجود آهي، اها ان جي نقل نويسن ۽ سرڪاري عملدارن جي سرگرمين سبب محفوظ رهي آهي. پر ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي مصر جي وڏين لائبريرين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي صلاحيت حاصل هئي، تنهن ڪري انهن کي رڳو نقلون تيار ڪرڻ کان وڌيڪ اهم ذميواريون پڻ ڏنيون وينديون هيون. وڏيون يادگار عمارتون انهن جي نگرانيءَ هيٺ تعمير ٿينديون هيون،&lt;ref name=&quot;Kemp&quot;&gt;{{cite book|last1=Kemp|first1=Barry J. |author-link=Barry J. Kemp |title=Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization|date=2006|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0415235495|page=180|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; انتظامي ۽ معاشي سرگرمين جو رڪارڊ به اهي ئي تيار ڪندا هئا، ۽ مصر جي هيٺين طبقي ۽ پرڏيهي علائقن بابت جيڪي روايتون ۽ ڪهاڻيون اڄ تائين بچيون آهن، سي پڻ انهن جي لکڻ سبب محفوظ رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kemp&quot;/&gt;{{rp|296}}

نقل نويسن کي شاهي درٻار جو حصو سمجهيو ويندو هو. انهن کي [[فوجي ڀرتي]] لاءِ مجبور نه ڪيو ويندو هو، نه ئي انهن کان ٽيڪس ورتو ويندو هو، ۽ هو هيٺين طبقن تي مڙهيل سخت جبري پورهئي ([[بيگار]]) کان پڻ آزاد هوندا هئا. نقل نويس جو پيشو مصورن ۽ ڪاريگرن سان ويجهو لاڳاپيل هو، جيڪي [[ابھريل نقش]] ۽ ٻين عمارتن کي منظرن، شخصيتن يا هيروگلف متنن سان سينگاريندا هئا. بهرحال، ڊگهي وقت تائين ويهي لکڻ جي ڪري انهن جي جسم تي به اثر پوندو هو؛ قديم هڏن جي جاچ مان [[گٿيا]] جا اهڙا نشان مليا آهن، جيڪي شايد انهن جي پيشاور زندگيءَ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lidz |first=Franz |date=2024-08-16 |title=Ancient Scribes Got Ergonomic Injuries, Too |url=https://www.nytimes.com/2024/08/16/science/ancient-scribes-ergonomic-injuries.html |access-date=2024-08-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient Egyptian Scribe's palette HARGM7677.jpg|thumb|upright|left|قديم مصري نقل نويس جي رنگ ملائڻ واري تختي، جنهن ۾ رنگن لاءِ پنج کوکرا ۽ چار قلم موجود آهن.]]

&lt;div&gt;اهو [[هيروگلف]] جيڪو [[نقل نويس جي اوزارن (هيروگلف)|نقل نويس]]، ''لکڻ'' ۽ ''لکڻين'' وغيره جي معنيٰ لاءِ استعمال ٿيندو هو، [[گارڊنر جي نشانن جي فهرست|گارڊنر]] جي نشاني Y3 (&lt;hiero&gt;Y3&lt;/hiero&gt;) آهي، جيڪا &quot;لکڻين ۽ موسيقي&quot; واري زمري سان تعلق رکي ٿي. هن هيروگلف ۾ نقل نويس جي رنگ ملائڻ واري تختي، قلم رکڻ لاءِ عمودي دٻو، ۽ ڪاري ۽ ڳاڙهي مس جا ٽڪرا رکڻ لاءِ چمڙي جو ٿيلهو ڏيکاريل آهي.&lt;/div&gt;[[File:Model of a Granary with Scribes MET DP351558.jpg|thumb|upright|وچئين بادشاهتي دور جي هڪ مقبري جي ماڊل ۾ اناج جي گودام، جنهن جي هيٺئين ساڄي پاسي نقل نويس ڏيکاريل آهن.]]

ڊيموٽڪ رسم الخط جا نقل نويس سنهيون جهنگلي ٻوٽي جون قلمون استعمال ڪندا هئا، جن جا ڏنڊ عام ڪمند جي قلم کان وڌيڪ سنها (اٽڪل 2 ملي ميٽر) هوندا هئا. قلم جي ڇيڙي کي ترچو ڪٽي پوءِ چٻايو ويندو هو، جيئن ان جا ريشا الڳ ٿي وڃن. اهڙيءَ ريت هڪ ننڍڙو ۽ سخت برش تيار ٿيندو هو، جنهن کي خطاط وانگر استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Willy |last=Clarysse |title=Egyptian Scribes Writing Greek |journal=Chronique d'Égypte |volume=68 |issue=135–136 |date=1993 |pages=186–201 |doi=10.1484/J.CDE.2.308932}}&lt;/ref&gt;

[[ٿوٿ]] اهو ديوتا هو، جنهن کي قديم مصرين لکڻ جي ايجاد جو باني سمجهيو. هو ديوتائن جو نقل نويس هو ۽ سائنسي توڙي اخلاقي قانونن جي علم جو نگهبان تصور ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Budge|first1=E. A. Wallis|author-link=E. A. Wallis Budge|title=The Gods of the Egyptians|date=1969|publisher=Dover Publications|location=New York|isbn=978-0486220550|url=https://archive.org/details/godsofegyptianso00budg_0}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=March 2017}}

{{clear}}

== چين ==
{{See also|چيني خطاطي|ڪلرڪل رسم الخط}}
[[File:Cai Lun with Donchō and Mochizuki Seibee (Minobu Museum of History and Folklore).jpg|thumb|upright|''ڪاغذ سازيءَ جا ٽي ديوتا'': [[تسائي لون]] (وچ ۾)، ڪوريائي راهب [[دامجنگ]] (کاٻي پاسي)، جنهن هي فن جاپان تائين پهچايو، ۽ موچيزوڪي سيبي، جنهن ان کي {{nihongo|نيشيجيما|[[:ja:西嶋和紙|西嶋]]}} تائين متعارف ڪرايو. (مينوبو ٽائون ميوزيم آف هسٽري اينڊ فولڪ لور)|alt=هڪ شخص ٻن ويٺل ماڻهن جي پٺيان بيٺو آهي؛ ٽئي ماڻهو نهايت رسمي لباس ۾ آهن.]]

چين ۾ لکائي جا سڀ کان پراڻا معلوم نمونا [[شانگ سلطنت]] جي آخري دور (تقريباً 1250 کان 1050 ق.م دوران ٽامي جي ٿانون ۽ [[اوريڪل هڏا|اوريڪل هڏن]] تي لکيل ڪتبن جي صورت ۾ ملن ٿا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kern |first=Martin |title=The Cambridge History of Chinese Literature, vol. 1: To 1375 |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-85558-7 |editor-last=Owen |editor-first=Stephen |location=Cambridge |page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keightley |first=David |title=Sources of Shang history: the oracle-bone inscriptions of bronze-age China |url=https://archive.org/details/sourcesofshanghi0000keig |publisher=University of California Press |year=1978 |isbn=978-0-520-02969-9 |location=Berkeley |author-link=David Keightley|page=xvi}}&lt;/ref&gt; جن مان سڀ کان قديم لڳ ڀڳ 1200 ق.م جا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bagley |first=Robert |title=The First Writing: Script Invention as History and Process |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83861-0 |editor-last=Houston |editor-first=Stephen |editor-link=Stephen D. Houston |pages=190–249 |language=en |chapter=Anyang writing and the origin of the Chinese writing system |author-link=Robert Bagley |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jsWL_XJt-dMC&amp;q=1200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Boltz |first=William G. |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47030-8 |editor-last=Loewe |editor-first=Michael |editor-link=Michael Loewe |language=en |chapter=Language and Writing |access-date=3 April 2019 |editor-last2=Shaughnessy |editor-first2=Edward L. |editor-link2=Edward L. Shaughnessy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC&amp;pg=PA108 |doi=10.1017/CHOL9780521470308.004 |pages=74–123}}&lt;/ref&gt;{{rp|108}} شروعاتي طور اهي لکڻيون فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون، جتي ڪڇن جي کپن يا هڏن تي اکر اُڪيربا هئا ۽ گرميءَ سبب پيدا ٿيندڙ ڏارن جي تشريح ڪئي ويندي هئي. ڇهين صدي ق.م. تائين نقل نويس [[بانس ۽ ڪاٺ جون تختيون]] استعمال ڪري ڪتاب تيار ڪرڻ لڳا هئا.&lt;ref name=&quot;Books A Living History&quot;&gt;{{cite book |last1=Lyons |first1=Martyn |title=Books A Living History |url=https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon |date=2011 |publisher=Thames &amp; Hudson |location=United Kingdom |isbn=978-0-500-29115-3 |pages=[https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon/page/18 18]–20}}&lt;/ref&gt; هر تختي تي لکائيءَ جو هڪ ڪالم هوندو هو، ۽ انهن کي ڀنگ، ريشم يا چمڙي جي تندن سان پاڻ ۾ ٻڌي ڪتاب ٺاهيا ويندا هئا.

چين کي اهو ملڪ به سمجهيو وڃي ٿو جتي سڀ کان پهرين ڪاغذ ايجاد ٿيو، جيڪو غالباً 105ع ۾ شاهي خواجه سرا [[تسائي لون]] ايجاد ڪيو. ڪاغذ جي ايجاد کان پوءِ ڪاٺيءَ جي بلاڪن سان ڇپائي (ووڊ بلاڪ پرنٽنگ) ممڪن ٿي، جنهن ۾ مس لڳل ڪاٺ جي تختي تي ڪاغذ رکي رڳيو ويندو هو ته جيئن اکرن جي نقل تيار ٿئي. ان هوندي به، خطاطي هڪ انتهائي معزز مهارت رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو عام هو ته &quot;ڪتاب جي مواد کي چڱيءَ طرح سمجهڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته ان کي هٿ سان نقل ڪيو وڃي.&quot;&lt;ref name=&quot;Books A Living History&quot;/&gt;

چيني نقل نويس شاهي حڪومت جي سول سروس ۾ بنيادي حيثيت رکندا هئا. [[تانگ سلطنت]] جي دور ۾ ڪنفيوشيائي ڪلاسيڪي ڪتابن جا خانگي مجموعا وڌڻ لڳا. جيڪي نوجوان سول سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهيندا هئا، تن کي ڪنفيوشيسي تعليمات تي ٻڌل امتحان پاس ڪرڻو پوندو هو، ۽ اهي مجموعا، جيڪي پوءِ &quot;علمي لائبريريون&quot; (اڪيڊمي لائبريريز) سڏجڻ لڳا، مطالعي جا اهم مرڪز بڻجي ويا. هن ميرٽ تي ٻڌل نظام ۾ ڪتابن جي ملڪيت سماجي حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي. جيتوڻيڪ ڪنفيوشيائي متن بعد ۾ تمام اهم بڻجي ويا، پر شروعاتي دور ۾ [[چِن سلطنت]] انهن جي سخت مخالفت ڪئي. جيتوڻيڪ انهن بابت بيانن ۾ ڪجهه مبالغو موجود هجڻ جو امڪان آهي، پوءِ به بعد وارن عالمن ڪتابن کي ساڙڻ ۽ عالمن کي دٻائڻ واري دور جو ذڪر ڪيو آهي. اهڙو مبالغو شايد ان ڪري ٿيو، جو [[هان سلطنت]] جي مورخن لاءِ ڪنفيوشيسي تعليم سرڪاري نظريو بڻجي چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Murray |first1=Stuart |title=The Library An Illustrated History |url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr |date=2009 |publisher=Skyhorse Publishing |location=New York |isbn=978-1-60239-706-4 |pages=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/47 47]–49}}&lt;/ref&gt;

اولهه وانگر چين ۾ به مذهبي متن، خاص طور تي ٻڌ ڌرم جا صحيفا، خانقاهن ۾ نقل ڪيا ويندا هئا ۽ ظلم جي دورن ۾ لڪايا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Murray |first1=Stuart |title=The Library An Illustrated History |url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr |date=2009 |publisher=Skyhorse Publishing |location=New York |isbn=978-1-60239-706-4 |page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/47 47]}}&lt;/ref&gt; حقيقت ۾، ڇپيل ڪتاب جي سڀ کان قديم معلوم ڪاپي ''[[هيري جو سوتر]]'' (ڊائمنڊ سترا) آهي، جيڪا 868ع جي آهي ۽ [[دونھوانگ قلمي مسودا|دونهوانگ]] نالي ڀت سان بند ڪيل غار مان ٻين ڪيترن ئي قلمي مسودن سان گڏ هٿ آئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lyons |first1=Martyn |title=Books A Living History |url=https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon |date=2011 |publisher=Thames &amp; Hudson |location=United Kingdom |isbn=978-0-500-29115-3 |page=[https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon/page/20 20]}}&lt;/ref&gt;

پيشاور نقل نويس بڻجڻ کان اڳ اميدوار ٽن سالن جي تربيت مان گذرندا هئا ۽ پوءِ نون شاگردن جي حيثيت حاصل ڪندا هئا. &quot;نقل نويس&quot; جو لقب پيءُ کان پٽ ڏانهن منتقل ٿيندو هو. پنهنجي شروعاتي ڪيريئر ۾ هو مقامي ۽ علائقائي حڪومتن سان ڪم ڪندا هئا ۽ کين سرڪاري درجو حاصل نه هوندو هو. نوجوان نقل نويس کي سرڪاري انتظام يا قانون جهڙي شعبي ۾ مهارت حاصل ڪرڻ کان اڳ پنهنجي لکڻ جي صلاحيت کي پختو ڪرڻو پوندو هو. آثارِ قديمه مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي ته ڪيترن نقل نويسن کي سندن پيشي سان لاڳاپيل اوزارن، جهڙوڪ برشن، ۽ &quot;انتظامي، قانوني، فالنامي، رياضيائي ۽ طبي متنن&quot; سان گڏ دفن ڪيو ويندو هو، جيڪو سندن پيشاور سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Selbitschka |first1=Armin |title=I Write Therefore I Am: Scribes, Literacy, and Identity in Early China |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |date=2018 |volume=78 |issue=2 |pages=413–476 |doi=10.1353/jas.2018.0029 |s2cid=195510449 |url=https://doi.org/10.1353/jas.2018.0029 |access-date=29 November 2022|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[جو سلطنت]] جي سڄي دور ۾ به نقل نويسن کي ايماندار ۽ ثابت قدم واقعن جي رڪارڊ ڪندڙن جي حيثيت حاصل هئي—اهڙا ماڻهو جيڪي سچائيءَ جو صحيح احوال محفوظ رکڻ لاءِ پنهنجي جان به خطري ۾ وجهي سگهندا هئا. تاريخي روايتن ۾ اهي اڪثر معتبر شاهدن طور ظاهر ٿيندا آهن، جن جي موجودگي ئي ڪنهن واقعي جي صداقت کي وڌيڪ مضبوط بڻائيندي هئي؛ ۽ ڪجهه حالتن ۾ ته ممڪن آهي ته اهڙيون شخصيتون ڪنهن خاص داستان کي وڌيڪ قابلِ اعتبار بڻائڻ لاءِ ئي تخليق ڪيون ويون هجن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crone |first1=Thomas |title=The Scribal Witness: Narrative Authority in Ancient Chinese Literature |journal=Early China |date=2023 |volume=46 |issue=1 |pages=265–285 |doi=10.1017/eac.2022.25 |url=https://doi.org/10.1017/eac.2022.25 |doi-access=free}}{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== ڏکڻ ايشيا ==

&lt;!--[[File:BKK Wat Rakhang Ho Trai.jpg|thumb|لائبريري ''([[هو ترائي]])''، [[وات راکهنگ]]، [[بينڪاڪ]] ۾ واقع هڪ [[ٿائي ٻڌ مندر]]، جيڪا ٽپيٽڪ (مقدس صحيفن) جي حفاظت لاءِ ٿنڀن تي تعمير ڪئي وئي هئي.]]--&gt;ٻڌ ڌرم جو [[ٽرپٽڪ]]  پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ وجود ۾ آيو. ٻڌ مت جا مقدس متن سڄي ايشيا ۾ انتهائي قيمتي ۽ مقدس سمجهيا ويندا هئا ۽ مختلف ٻولين ۾ لکيا ويندا هئا. ٻڌ نقل نويسن جو عقيدو هو ته ”انهن متنن جي نقل تيار ڪرڻ جو عمل نقل نويس کي ڪمال جي ويجهو آڻي سگهي ٿو ۽ ان لاءِ روحاني ثواب جو سبب بڻجي سگهي ٿو.“&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lyons |first=Martyn |title=Books: a living history |url=https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon |date=2013 |publisher=Thames &amp; Hudson |isbn=978-0-500-29115-3 |location=London |pages=[https://archive.org/details/bookslivinghisto0000lyon/page/33 33] |oclc=857089276}}&lt;/ref&gt;

ان کان ڪجهه پوءِ هندو مذهبي متن به لکيا ويا، جيتوڻيڪ سڀ کان وڌيڪ مقدس صحيفا، خاص طور [[ويد]]، گهڻو عرصو لکت ۾ نه آندا ويا. اهي برهمڻ پادرين طرفان زباني ياد ڪيا ويندا هئا ۽ نسل در نسل زباني روايت ذريعي منتقل ٿيندا رهيا. [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي مختلف رسم الخط ۾ لکڻ کي عام طور تي هڪ الڳ فني يا جمالياتي هنر نه سمجهيو ويندو هو. اها صورتحال يورپ سان ملندڙ جلندڙ هئي، پر اوڀر ايشيا جي [[خطاطي]] واري روايت کان مختلف هئي.

== جاپان ==
{{See also|جاپاني خطاطي|ريوڪيو بادشاهت ۾ لکائي}}

[[File:Shuin being made in Zentsuji - Kagawa - 2021 April 1.webm|thumb|''[[گوشوئن]]''، جيڪو مندر جي زيارت جو هڪ خطاطيءَ وارو رڪارڊ هوندو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن پاسپورٽ جهڙي ڪتابچي ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي. اهو [[ڪاگاوا صوبو|ڪاگاوا]] جي [[زينتسو-جي]] ٻڌ مندر ۾ مهر ۽ هٿ جي لکائي سان تيار ڪيو ويندو آهي.]]

پنجين صدي عيسويءَ تائين چين جي لکائيءَ کي جاپان ۾ ڳالهائجندڙ [[جاپاني ٻولي]] جي اظهار لاءِ ترتيب ڏنو ويو. جاپاني ٻوليءَ کي اهڙي رسم الخط سان هم آهنگ ڪرڻ، جيڪو اصل ۾ ان لاءِ ٺاهيو ئي نه ويو هو، هڪ پيچيده عمل هو، تنهن ڪري خواندگي حاصل ڪرڻ ۾ گهڻو وقت لڳندو هو.&lt;ref&gt;Andrew T. Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture in Japan: The State of the Discipline,&quot; ''Book History'' 14 (2011), p. 270.&lt;/ref&gt; اٺين صديءَ تائين نجي لکائيءَ لاءِ صوتياتي [[هجائي رسم الخط|هجائي رسم الخط]] ''([[ڪانا]])'' تيار ٿي چڪا هئا، جيڪي سرڪاري رڪارڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[لوگوگرافڪ]] نظام ''[[ڪانجي]]'' سان گڏ رائج هئا.&lt;ref&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; pp. 270–271.&lt;/ref&gt; نجي ۽ سرڪاري شعبن جي صنفي ورهاست سبب ''ڪانا'' کي وڌيڪ نسواني ۽ ''ڪانجي'' کي مردانه رسم الخط تصور ڪيو ويندو هو، جيتوڻيڪ درٻاري عورتون به ''ڪانجي'' پڙهيل هونديون هيون ۽ مرد پڻ ''ڪانا'' ۾ لکندا هئا، جڏهن ته ادبي تصنيفون ٻنهي رسم الخط ۾ تيار ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 271&quot;&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; p. 271.&lt;/ref&gt;

[[File:2代由木尾雪雄作-Writing Box (Suzuribako) and Writing Table (Bundai) with Pines at Takasago and Sumiyoshi MET DP330038.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي شروعات جو لکڻ جو دٻو ''([[سوزوري-باڪو]])'' ۽ لکڻ جي ميز.]]

جاپان ۾ لکيل سڀ کان قديم بچيل مواد ''[[موڪان]]'' جي صورت ۾ آهي، جيڪي ڪاٺ جون تختيون هيون ۽ سرڪاري يادداشتن، مختصر پيغامن ۽ عملي مقصدن، جهڙوڪ مال موڪلڻ جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.&lt;ref&gt;Joan R. Piggott, &quot;''Mokkan'': Wooden Documents from the Nara Period,&quot; ''Monumenta Nipponica'' 45:4 (1990), pp. 449–450.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه ڌاتو ۽ پٿر تي ڪتبا، ۽ [[سوتر]]ن ۽ انهن جي شرح جا قلمي مسودا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 271&quot;/&gt; ''موڪان'' کي لکڻ جي مشق لاءِ به استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; p. 293, n. 8.&lt;/ref&gt; شروعاتي قلمي مسودا ڪپڙي يا ڪاغذ جي چادرن مان ٺهيل طومارن جي صورت ۾ هوندا هئا،&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 272&quot;&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; p. 272.&lt;/ref&gt; ۽ جڏهن بعد ۾ جلد ٿيل ڪتاب وجود ۾ آيا، تڏهن به اهي [[هٿي طومار]] ''(ماڪيمونو)'' سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا.

چيني ثقافت، خاص طور تي ان جي لکيل روايت، جاپان جي شروعاتي شاهي درٻار تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ لکائيءَ کي انتهائي اهم بڻائي ڇڏيو. جاپاني ٻوليءَ ۾ بچيل سڀ کان پراڻيون لکڻيون [[آسوڪا دور]] ۽ [[نارا دور]] (550–794ع) سان تعلق رکن ٿيون، جڏهن ٻڌ ڌرم جا متن نقل ڪري وڏي پيماني تي ڦهلايا پئي ويا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻڌ ڌرم متنن تي ٻڌل مذهب هو، تنهن ڪري راهب پنهنجي لکڻ جي مهارت ۽ چيني ثقافت جي ڄاڻ سبب نقل نويسي ۽ انتظامي ڪم لاءِ مقرر ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; p. 294, n. 15.&lt;/ref&gt; ٻڌ ڌرم جي عالمن جي تصويرن ۾ هٿي طومار نقل نويسيءَ جي اختيار ۽ علم جي علامت طور ڏيکاريو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Radu Leca, &quot;Dynamic Scribal Culture in Late Seventeenth-Century Japan: Ihara Saikaku's Engagement with Handscrolls,&quot; ''Japan Review'' 37 (2022), p. 82.&lt;/ref&gt;

سرڪاري ادارن ۽ [[جاپاني ٻڌ ڌرم|ٻڌ مرڪزن]] وڏي پيماني تي نقل نويس مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 271&quot;/&gt; ان لاءِ ڪاغذ، گوند، مس، قلم، نقل ڪرڻ لاءِ اصل نسخا، منظم انتظامي ڍانچو، ۽ ڪتاب گڏ ڪرڻ جا ماهر (''سُوڪو'' يا ''سُوئو'') گهربل هوندا هئا.&lt;ref&gt;Bryan Lowe, &quot;Texts and Textures of Early Japanese Buddhism: Female Patrons, Lay Scribes, and Buddhist Scripture in Eighth-Century Japan,&quot; ''Princeton University Library Chronicle'' 73:1 (2011), pp. 23–26.&lt;/ref&gt; [[تودائي-جي]] مندر جي [[شوسوئين]] آرڪائيوز ۾ نارا دور جا ڏهه هزار کان وڌيڪ دستاويز محفوظ آهن.&lt;ref&gt;Piggott, &quot;''Mokkan'',&quot; p. 449.&lt;/ref&gt; اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[ريتسوريو]] قانوني رياست جي قيام سان بيشمار سرڪاري دستاويز تيار ٿيڻ لڳا، جن لاءِ راڄڌاني ۽ صوبن ۾ سوين بيوروڪريٽڪ نقل نويس ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Alexander N. Mesheryakov, &quot;On the Quantity of Written Data Produced by the ''Ritsuryō'' State,&quot; ''Japan Review'' 15 (2003), pp. 187, 193.&lt;/ref&gt; اندازو آهي ته هڪ عام سوتر نقل نويس روزانو لڳ ڀڳ 3,800 کان 4,000 اکر لکي سگهندو هو.&lt;ref&gt;Mesheryakov, &quot;On the Quantity of Written Data,&quot; p. 187.&lt;/ref&gt; نقل نويسن کي هر صفحي جي حساب سان اجورو ملندو هو، ۽ تيز ترين نقل نويس روزانو تيرهن يا ان کان وڌيڪ صفحا مڪمل ڪندا هئا، زمين تي ويهي ننڍڙي ميز تي ڪم ڪندي.&lt;ref&gt;Lowe, &quot;Texts and Textures,&quot; pp. 28–29.&lt;/ref&gt; رفتار سان گڏ درستگي پڻ اهم هئي. پروف ريڊر هر نقل کي اصل نسخي سان ڀيٽيندا هئا، ۽ غلطي ٿيڻ تي نقل نويس جي اجوري مان ڪٽوتي ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;Lowe, &quot;Texts and Textures,&quot; p. 29.&lt;/ref&gt;

اٺين صديءَ ۾ وڏي تعداد ۾ سوترن جي نقل جي ضرورت سبب، سوتر نقل واري اداري ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترائي نقل نويس عام شهري هئا، اڃا راهب نه بڻيا هئا، ۽ انهن مان ڪجهه کي ترقي جا موقعا پڻ مليا.&lt;ref&gt;Bryan D. Lowe, &quot;The Discipline of Writing: Scribes and Purity in Eighth-Century Japan,&quot; ''Japanese Journal of Religious Studies'' 39:2 (2012), p. 210, 229.&lt;/ref&gt; قديم جاپان ۾، ٻڌ مرڪزن ۾ ڪم ڪندڙ عام نقل نويسن کي به مذهبي پاڪيزگيءَ جا اصول اختيار ڪرڻا پوندا هئا، جن ۾ سبزي خوري، مخصوص مذهبي لباس ''([[جوئي]])'' پائڻ، غسل، موت ۽ بيماريءَ کان پاسو ڪرڻ، ۽ شايد جنسي پرهيز پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Lowe, &quot;The Discipline of Writing,&quot; pp. 201–221, 228–229.&lt;/ref&gt; ٻڌ مرڪزن کان ٻاهر، پيشاور دستاويز نويس نقل نويسيءَ جو ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Lowe, &quot;The Discipline of Writing,&quot; p. 227.&lt;/ref&gt; اٺين صديءَ جا شاهي حڪم سان مرتب ٿيل تاريخي ڪتاب، جهڙوڪ ''[[ڪوجيڪي]]'' ۽ ''[[نيهون شوڪي]]''، اڄ گهڻو پوءِ تيار ڪيل نقلن جي صورت ۾ موجود آهن، جيئن جاپاني شاعريءَ جي ابتدائي مجموعن سان به آهي.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 272&quot;/&gt;

اٺين صديءَ ۾ [[شوتوڪو راڻي]] جي حڪم تي وڏي پيماني تي ڇپيل ڪتاب تيار ڪيا ويا، يعني جاپاني ٻوليءَ جي لکيل صورت اختيار ڪرڻ کان فقط ٽي صديون پوءِ، ۽ [[ايدو دور]] (1603–1868ع) تائين جلد ٿيل ڇپيل ڪتاب غالب ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 272&quot;/&gt; تنهن هوندي به قلمي مسودا پنهنجي جمالياتي خوبين سبب اڃا به اهم سمجهيا ويندا هئا،&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 273&quot;&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; p. 273.&lt;/ref&gt; ۽ نقل نويسيءَ جي روايت مختلف سببن جي ڪري زندهه رهي.&lt;ref&gt;P. F. Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print: Scribal Culture in the Edo Period,&quot; ''Journal of Japanese Studies'' 32:1 (2006), pp. 23–52.&lt;/ref&gt; قانوني ۽ واپاري دستاويزن کان علاوه، ماڻهو ذاتي ڊائريون يا [[عام نوٽ بڪ]] به تيار ڪندا هئا، جن ۾ ڊگها اقتباس هٿ سان نقل ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; p. 28.&lt;/ref&gt; اهڙي نقل نويسي مڪمل ڪتابن تائين به وڌي ويندي هئي، خاص طور جڏهن اهي خريد ڪرڻ مهانگا يا آسانيءَ سان دستياب نه هوندا هئا.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; pp. 28–30.&lt;/ref&gt;

[[File:Teika(3).jpg|thumb|شاعر، نقل نويس ۽ ڪتاب گڏ ڪندڙ [[فوجي وارا نو تيئڪا]] (1162–1241ع) جو پورٽريٽ.]]

پر نقل نويسيءَ جي ثقافت صرف ضرورت تائين محدود نه هئي. ٻڌ سوترن جي نقل تيار ڪرڻ هڪ عبادتي عمل ''([[شاڪيو]])'' پڻ هو. نارا دور ۾ امير سرپرست پنهنجن ابن ڏاڏن جي روحاني نجات لاءِ سوترن جون نقلون تيار ڪرائيندا هئا ته جيئن کين [[ٻڌ دوزخ]] مان ڇوٽڪارو ملي سگهي.&lt;ref&gt;Lowe, &quot;Texts and Textures,&quot; pp. 18–20.&lt;/ref&gt; [[ايدو دور]] جي درٻاري امير [[ڪونوئي ايهيرو]] نيري ڪاغذ تي سونهري مس سان هڪ سوتر لکرايو ۽ ان جي [[ڪولوفون]] ۾ لکيو ته اهو پنهنجي مرحوم ماءُ جي روحاني روشنيءَ لاءِ تيار ڪرايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kornicki p. 29&quot;&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; p. 29.&lt;/ref&gt;

سيڪيولر ادب جي نقل ذريعي خطاطي ۽ مصوريءَ جا شاهڪار تيار ڪرڻ پڻ پنهنجي جاءِ تي هڪ جمالياتي مشق ۽ مطالعي جو ذريعو هو.&lt;ref name=&quot;Kornicki p. 29&quot;/&gt; درٻاري اشرافيه ۾ خطاطيءَ کي ليکڪ جي اندروني شخصيت جو اظهار سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Kamei-Dyche, &quot;The History of Books and Print Culture,&quot; pp. 293–294, n. 13.&lt;/ref&gt; [[هيئان دور]] ۾ ڪتاب گڏ ڪندڙ، عالم، نقل نويس ۽ ادبي فنڪار [[فوجي وارا نو تيئڪا]] ادبي قلمي مسودن جي حفاظت ۽ اعليٰ معيار جي تياريءَ ۾ اهم اڳواڻ هو.&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 273&quot;/&gt; ايتري قدر جو مشهور ليکڪ [[ايهارا سائيڪاڪو]] (1642–1693ع)، جيڪو ڇپيل نثر لاءِ مشهور هو، هن پڻ قلمي مسودا، هٿي طومار، شاعريءَ جون پٽيون ''([[تانزاڪو]])'' ۽ ڪارڊ ''(شيڪشي)'' تيار ڪيا.&lt;ref&gt;Leca, &quot;Dynamic Scribal Culture,&quot; pp. 78, 89.&lt;/ref&gt; منفرد ۽ قيمتي هٿي طومارن ۾ [[رينگا]] ۽ [[هايڪائي]] شاعريءَ جي گڏيل نشستون محفوظ ڪيون وينديون هيون، جيڪي پوءِ ڇپيل صورت ۾ وڌيڪ وسيع پيماني تي ورهايون وينديون هيون.&lt;ref&gt;Leca, &quot;Dynamic Scribal Culture,&quot; pp. 86–88.&lt;/ref&gt;

[[File:Brooklyn Museum - Young Woman with Youth and Young Attendant Taifu from Furyu Jinrin Juniso - Isoda Koryusai.jpg|thumb|''نوجوان عورت هڪ نوجوان ۽ خدمتگار سان''، ارڙهين صديءَ جو [[جاپاني ڪاٺيءَ جي بلاڪ سان ڇپائي|ڪاٺيءَ جي بلاڪ سان ڇپيل]] فن پارو، [[ايسودا ڪوريوسائي]] جو.]]

جيڪي ليکڪ وڏن ڇپائي مرڪزن کان پري رهندا هئا، تن لاءِ قلمي مسودا ئي اشاعت جو هڪ اهم ذريعو هئا.&lt;ref&gt;Peter Kornicki, &quot;Keeping Knowledge Secret in Edo-Period Japan (1600–1868),&quot; ''Textual Cultures'' 14:1 (2021), p. 3–18.&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن، خاص طور رومانوي ناولن ''([[نينجو بون]])'' جا مصنفن، پنهنجا ڪتاب قلمي مسودن جي صورت ۾ پاڻ شايع ڪيا.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; pp. 25–26.&lt;/ref&gt; ايدو دور ۾ عورتن جي نثري تحريرن جو عام رواج به قلمي مسودن ذريعي گردش ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; p. 34.&lt;/ref&gt; عورتن کي لکڻ کان نه روڪيو ويندو هو، پر خانگي اشاعت شايد سندن لاءِ اهو ذريعو هو، جنهن سان هوءَ سماجي صنفي معيارن جي پاسداري ڪندي عوامي ميدان کان پري رهي سگهنديون هيون.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Keeping Knowledge Secret,&quot; p. 18.&lt;/ref&gt;

قلمي مسودا سرڪاري [[جاپان ۾ سنسرشپ|سنسرشپ]] کان آسانيءَ سان بچي سگهندا هئا،&lt;ref name=&quot;Kamei-Dyche p. 273&quot;/&gt; ۽ جيڪي ڪتاب سرڪاري طور تي ممنوع قرار ڏئي ڇپائي نٿي سگهيا، تن جون هٿ سان نقلون ذاتي استعمال يا خانگي گردش لاءِ تيار ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; pp. 31–32, 37–40.&lt;/ref&gt; ڪرائي تي ڪتاب ڏيندڙ لائبريريون ''(ڪاشيهونيا)'' به ڇپيل ڪتابن سان گڏ قلمي مسودا، جن ۾ ممنوع متن به شامل هوندا هئا، پڙهڻ لاءِ ڏينديون هيون.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; p. 25.&lt;/ref&gt; ڪڏهن ڪتاب رڳو خاص دلچسپي رکندڙ ماڻهن يا مخصوص علمي حلقن لاءِ قلمي صورت ۾ تيار ڪيا ويندا هئا، جهڙوڪ مقامي تاريخ، [[نوادرات جو مطالعو]]، خانداني روايتون، زرعي طريقا يا ڪنهن مخصوص طبي اسڪول جا طبي متن.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Manuscript, Not Print,&quot; pp. 33–35.&lt;/ref&gt; اهڙي ڄاڻ کي ڳجهو رکڻ جو مقصد تجارتي يا فني راز محفوظ رکڻ پڻ هوندو هو.&lt;ref&gt;Kornicki, &quot;Keeping Knowledge Secret,&quot; pp. 3–19.&lt;/ref&gt;

[[جاپاني ٻڌ ڌرم]] جي باطني روايت ۾ نقل نويس انهن پيغامن کي قلمبند ڪندا هئا، جيڪي ڪنهن ''[[ڪامي]]'' کان متاثر شخص جي زبان مان سوالن جي جواب ۾ ظاهر ٿيندا هئا. نقل نويس ان سان گڏ لاڳاپيل پس منظر به لکندو هو. متن جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ اهو مقدس صحيفن جي مجموعي جو حصو بڻجي ويندو، ڳجهن هنڌن تي محفوظ ڪيو ويندو، لاڳاپيل راهب ان کي ڏسي سگهندا هئا، ۽ مذهبي اختيار جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن متنن ۾ نسب ناما ۽ مقدس حدبنديون درج هونديون هيون، تنهن ڪري زمين جي ملڪيت ۽ خانداني سلسلي بابت تڪرارن ۾ انهن کي حوالو بڻايو ويندو هو.&lt;ref&gt;Elizabeth Tinsley, &quot;Indirect Transmission in Shingon Buddhism: Notes on the Henmyōin Oracle,&quot; ''The Eastern Buddhist'' 45:1/2 (2014), pp. 77–112.&lt;/ref&gt;

[[File:KasugaEma0398.jpg|thumb|[[نارا صوبو]] جي [[ڪاسوگا شنتو مزار]] تي لڳل ''ايما''، 2004ع.]]

اڄ به جديد [[شنٽو]] ۽ ٻڌ مندرن ۾ نقل نويسيءَ جون روايتون ''[[اوفودا]]'' (تعويذ)، ''[[اوميڪوجي]]'' (فالناما)، ''[[ايما]]'' (نذراني واريون تختيون)، ''[[گوشوئن]]'' (خطاطيءَ وارا زيارت مهرناما)، ۽ ''گوماغي'' (رسم ۾ ساڙڻ لاءِ لکيل ڪاٺيون) تيار ڪرڻ ۾ جاري آهن، جتي مهرن ۽ هٿ جي لکائيءَ جو گڏيل استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;Caleb Carter, &quot;Power Spots and the Charged Landscape of Shinto,&quot; ''Japanese Journal of Religious Studies'' 45:1 (2018).&lt;/ref&gt; اڄڪلهه اهي شيون گهڻو ڪري وڏي پيماني تي تيار ٿين ٿيون ۽ سياحن لاءِ تجارتي طور وڪرو ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;Yamanaka Hiroshi, 山中 弘, &quot;Religious Change in Modern Japanese Society: Established Religions and Spirituality,&quot; ''Japanese Journal of Religious Studies'' 48:2 (2021).&lt;/ref&gt; مثال طور ''ايما'' شروعات ۾ وڏين تصويري تختين جي صورت ۾ پيشاور فنڪارن طرفان ٺاهيا ويندا هئا، پوءِ انهن جا ننڍا نسخا تيار ۽ وڪرو ٿيڻ لڳا، ۽ وقت سان گڏ انهن تي لکيل پيغامن لاءِ هڪ پيچيده علامتي نظام وجود ۾ آيو. اڄ مزارن تي وڪرو ٿيندڙ ''ايما'' تي اڪثر اڳواٽ مقامي مهر لڳل هوندي آهي، جڏهن ته انهن تي خالي جاءِ ڇڏي ويندي آهي ته جيئن ماڻهو پاڻ پنهنجا پيغام لکي ''ڪامي'' ڏانهن پيش ڪري سگهن.&lt;ref&gt;Ian Reader, &quot;Letters to the Gods: The Form and Meaning of ''Ema'',&quot; ''Japanese Journal of Religious Studies'' 18:1 (1991), pp. 30–37.&lt;/ref&gt;

== يهوديت ==
[[File:Jeruzalem. Oude man maakt doosjes voor gebedssnoeren (tefellin) achter een voll…, Bestanddeelnr 255-2339.jpg|thumb|[[تفيلين]] ٺاهڻ جو ورڪشاپ، جتي ڀت سان لڳل ريڪن تي طومارن لاءِ سلاخون رکيل آهن؛ [[سوفر]] هر دٻي ۾ رکڻ لاءِ پارچمينٽ تي بائبل جا چار اقتباس نهايت درستگيءَ سان لکن ٿا ([[يروشلم]]، 1964ع).]]

[[قديم اسرائيل ۽ يهوداه جي تاريخ|قديم اسرائيل]] جا نقل نويس هڪ اهڙي ثقافت ۾ پڙهيل لکيل اقليت هئا، جيڪا بنيادي طور [[زباني روايت]] تي ٻڌل هئي. انهن مان ڪجهه [[لاوي]] پادرين جي طبقي سان تعلق رکندا هئا، جڏهن ته ٻيا نقل نويس شاهي محلن ۽ انتظامي مرڪزن ۾ رڪارڊ سنڀاليندڙ ۽ خط لکندڙ طور ڪم ڪندا هئا، ۽ قديم دور جي [[پيشاور انجمن]]ن جهڙين تنظيمن سان لاڳاپيل هوندا هئا.

[[اسرائيل جي تاريخ|لوهي دور]] جي شروعاتي حصي (1200–800 ق.م.) ۾ اسرائيل ۾ نقل نويسن جا اسڪول موجود نه هئا. تيرهين کان اٺين صدي ق.م. جي وچ تائين [[عبراني الفابيٽ]] وارو نظام مڪمل طور تي ترقي نه ڪري سگهيو هو. [[اسرائيل جي بادشاهت (سامريه)]] جي قيام کان پوءِ ئي، [[اسرائيل فنڪلسٽائن|فنڪلسٽائن]] موجب خاص طور [[عمري]] جي حڪومت کان، نقل نويسن جا اسڪول ترقي ڪرڻ لڳا، ۽ [[يربعام ٻيو]] جي دور ۾ ميسوپوٽيميائي اثر هيٺ پنهنجي اوج تي پهتا.&lt;ref&gt;Schniedewind, William M.(2014) UNDERSTANDING SCRIBAL EDUCATION IN ANCIENT ISRAEL:A VIEW FROM KUNTILLET ʿAJRUD.In: MAARAV 21.1–2 pp.272 ff.&lt;/ref&gt; اٺين کان ڇهين صدي ق.م. جي وچ ۾ عبراني لکڻيءَ جي نظام جي معياري صورت اختيار ڪرڻ سان غالباً ٻوليءَ جا باقاعده قاعدا ۽ اصول وجود ۾ آيا، جيڪي پوءِ نقل نويس سکندا هئا. قديم اسرائيل ۾ نقل نويسن جي تعليم کي رياست جي سرپرستي حاصل هئي، جيتوڻيڪ نقل نويسيءَ جون ڪجهه مهارتون شايد محدود خاندانن اندر پڻ سيکاريون وينديون هيون.&lt;ref&gt;Werrett, Ian. [http://How%20Did%20Scribes%20ahttps://www.bibleodyssey.org/en/tools/bible-basics/how-did-scribes-and-the-scribal-tradition-shape-the-hebrew-bible.aspxnd%20the%20Scribal%20Tradition%20Shape%20the%20Hebrew%20Bible? How Did Scribes and the Scribal Tradition Shape the Hebrew Bible?]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ڪجهه نقل نويس دستاويزن جون نقلون پڻ تيار ڪندا هئا، پر اهو لازمي طور سندن بنيادي فرض جو حصو نه هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Metzger|first1=Bruce M.|last2=Coogan|first2=Michael D.|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780195046458|edition=1st|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=March 2017}}

[[File:Tomb of Ezekiel.jpg|thumb|upright|عراق ۾ [[حزقي ايل جي مقبري]] تي يهودي نقل نويس، لڳ ڀڳ 1914ع.]]

يهودي نقل نويس [[تورات]] ۽ پوءِ [[عبراني بائبل]] جي ٻين ڪتابن جون نقلون تيار ڪرڻ وقت هيٺيان قاعدا ۽ طريقا اختيار ڪندا هئا:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://scottmanning.com/content/process-of-copying-the-old-testament-by-jewish-scribes/ |title=Process of copying the Old Testament by Jewish Scribes |last=Manning |first=Scott |date=17 March 2007 |access-date=9 July 2018 |website=Historian on the Warpath}}&lt;/ref&gt;

لکڻ ۽ قلمي مسودن کي جلد بندي ڪرڻ لاءِ رڳو پاڪ جانورن جون کلون استعمال ڪري سگهبيون هيون.
لکائيءَ جي هر ڪالم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 48 ۽ وڌ ۾ وڌ 60 سٽون هونديون هيون.
مس ڪاري ۽ هڪ مخصوص نسخي مطابق تيار ڪيل هجڻ لازمي هئي.
لکڻ دوران هر لفظ بلند آواز سان پڙهڻو پوندو هو.
خدا جو سڀ کان مقدس نالو، [[يهوه]]، لکڻ کان اڳ هر ڀيري قلم صاف ڪرڻ ۽ سڄو بدن ڌوئڻ ضروري هو. ان کان اڳ هٿ پڻ ست ڀيرا ڌوئڻا پوندا هئا.
قلمي مسودي جو ٽيهه ڏينهن اندر جائزو وٺڻ ضروري هو، ۽ جيڪڏهن ٽن صفحن تائين سڌارن جي ضرورت پوي ته سڄو قلمي مسودو ٻيهر تيار ڪرڻو پوندو هو.
اکرن، لفظن ۽ پيراگرافن کي ڳڻڻو پوندو هو، ۽ جيڪڏهن ٻه اکر پاڻ ۾ لڳي وڃن ته دستاويز باطل سمجهيو ويندو هو. وچ وارو پيراگراف، لفظ ۽ اکر اصل دستاويز سان بلڪل مطابق هجڻ گهرجن.
دستاويزن کي رڳو مقدس هنڌن، جهڙوڪ عبادتگاهن، ۾ محفوظ ڪري سگهجي پيو.
ڇاڪاڻ⁠تہ خدا جي ڪلام تي مشتمل ڪنهن به دستاويز کي تباهه نٿي ڪري سگهيو، تنهن ڪري ان کي محفوظ ڪيو ويندو يا [[گنيزا]]، يعني عبراني ۾ &quot;ذخيرو&quot;، ۾ دفن ڪيو ويندو هو.

[[File:Sofer STaM.jpg|thumb|upright=.7|ڪم ۾ مصروف هڪ سوفر.]]

=== سوفر ===
{{Main|سوفر}}

سوفر، يعني يهودي نقل نويس، انهن ٿورن نقل نويسن مان آهن جيڪي اڄ به هٿ سان پنهنجو پيشو جاري رکندا آهن ۽ [[پارچمينٽ]] تي لکندا آهن. اهي مشهور [[خطاط]] هوندا آهن ۽ عبراني [[تورات جو طومار|تورات جا طومار]] ۽ ٻيا مقدس متن تيار ڪندا آهن.

==== درستگي ====
{{further|مردار سمنڊ جا طومار}}

1948ع تائين [[عبراني بائبل]] جا سڀ کان پراڻا معلوم قلمي مسودا 895ع جا سمجهيا ويندا هئا. 1947ع ۾ هڪ ڌنار ڇوڪري [[مردار سمنڊ]] جي اولهه ۾ هڪ غار اندر ڪجهه طومار دريافت ڪيا، جن جي تاريخ 100 ق.م. کان 100ع جي وچ واري دور جي آهي. ايندڙ ڏهاڪن دوران [[قمران]] ۽ ٻين هنڌن جي غارن مان وڌيڪ طومار مليا.&lt;ref&gt;
{{cite news
|last1                = Kershner
|first1               = Isabel
|author-link1         = Isabel Kershner
|date                 = 16 March 2021
|title                = Israel Reveals Newly Discovered Fragments of Dead Sea Scrolls
|url                  = https://www.nytimes.com/2021/03/16/world/middleeast/dead-sea-scrolls-israel.html
|work                 = The New York Times
|issn                 = 0362-4331
|access-date          = 27 February 2025
}}
&lt;/ref&gt;

اهي دريافت ٿيل متن گڏيل طور تي &quot;[[مردار سمنڊ جا طومار]]&quot; جي نالي سان مشهور ٿيا.&lt;ref&gt;
The ''Oxford English Dictionary'' records the name &quot;Dead Sea Scrolls&quot; from 1949 onwards - {{oed | Dead Sea Scrolls}}
&lt;/ref&gt;
انهن متنن مان [[بائبل جا ڪتاب|بائبل]] جو هڪ مڪمل ڪتاب، ۽ [[استر جو ڪتاب|استر]] کان سواءِ [[عبراني بائبل]] جي هر ٻئي ڪتاب جا ٽڪرا سڃاتا ويا آهن.&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = Debel
|first1               = Hans
|editor-last1         = Dušek
|editor-first1        = Jan
|editor-last2         = Roskovec
|editor-first2        = Jan
|date                 = 26 September 2016
|chapter              = Retracing Authoritative Traditions behind the Scriptural Texts: The Book of Daniel as a Case in Point
|title                = The Process of Authority: The Dynamics in Transmission and Reception of Canonical Texts
|url                  = https://books.google.com/books?id=G90sDQAAQBAJ
|series               = Deuterocanonical and Cognate Literature Studies, volume 27
|location             = Berlin
|publisher            = Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG
|page                 = 117
|edition              = reprint
|isbn                 = 9783110399394
|access-date          = 7 March 2025
|quote                = اها هڪ مشهور ۽ عام طور مڃيل حقيقت آهي ته يهوداه جي بيابان جي مختلف ماڳن مان، [[استر جو ڪتاب|استر]] کان سواءِ، [[عبراني بائبل]] جي قانوني مجموعي ۾ شامل سڀني ڪتابن جا ٽڪرا هٿ آيا آهن. تنهن هوندي به، ان سلسلي ۾ اها ڳالهه نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته 4Q118 کي [[تواريخ جا ڪتاب|تواريخ]] جي هڪ ٽڪري طور سڃاڻڻ—جيڪو مردار سمنڊ جي طومارن مان مليل تواريخ جو ''واحد'' ٽڪرو ڄاڻايو وڃي ٿو—اڃا تائين سخت شڪ هيٺ آهي [...]. [...] اوڀر جي گرجا گهرن جي قانوني ڪتابن جي مجموعن کي نظر ۾ رکندي، [[جوبليز جو ڪتاب|جوبليز]] ۽ پهرين [[حنوڪ جو ڪتاب|حنوڪ]] جي ڪيترن ئي ٽڪرن، ۽ گڏوگڏ 11QPsa ۾ مليل زبور 151 جي ڊگهي نسخي جو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي..
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = VanderKam
|first1               = James
|last2                = Flint
|first2               = Peter
|author-link2         = Peter Flint
|date                 = 10 July 2005
|orig-date            = 2002
|chapter              = The Biblical Scrolls and the Text of the Hebrew Bible/Old Testament
|title                = The Meaning of the Dead Sea Scrolls: Their Significance For Understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity
|url                  = https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC
|series               = Continuum imprint
|location             = London
|publisher            = A&amp;C Black
|page                 = 119
|edition              = reprint
|isbn                 = 9780567084682
|access-date          = 7 March 2025
|quote                = ممڪن آهي ته [[نحميا جو ڪتاب|نحميا]] هڪ استثنا هجي، پر روايتي [[عبراني بائبل]] ۾ [[استر جو ڪتاب|استر]] ئي واحد ڪتاب آهي، جنهن جو ڪو به قلمي مسودو [[قمران]]، [[مسادا]] يا [[مردار سمنڊ]] جي ڀرپاسي ٻين ماڳن مان هٿ نه آيو آهي. [...] تنهن هوندي به، ڪجهه غير بائبلي طومارن تي ٿيل تحقيق ۽ موجود ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته قمران برادريءَ مذهبي سببن جي بنياد تي استر جي ڪتاب کي قبول نه ڪيو هو..
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = Ariel
|first1               = Donald T.
|author2              = Israel Antiquities Authority (Rashut ha-ʻatiḳot)
|author-link2         = Israel Antiquities Authority
|editor-last1         = Ariel
|editor-first1        = Donald T.
|year                 = 2007
|title                = The Dead Sea Scrolls
|url                  = https://books.google.com/books?id=fhoRAQAAIAAJ
|edition              = 2
|publisher            = Israel Antiquities Authority
|page                 = 3
|isbn                 = 9789654061926
|access-date          = 7 March 2025
|quote                = اهي طومار، جن ۾ بائبلي ۽ فرقي وارا متن شامل آهن، [...] [[استر جو ڪتاب|استر]] کان سواءِ [[عبراني بائبل]] جي سڀني ڪتابن جا ٽڪرا، ۽ گڏوگڏ [[يسعياه جو ڪتاب]] جو هڪ مڪمل متن، پنهنجي اندر محفوظ رکن ٿا.
}}
&lt;/ref&gt;

[[عبراني بائبل جي قانوني مجموعي|عبراني قانوني ڪتابن]] مان هر هڪ جا ٽڪرا دريافت ٿيا آهن،&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = Ulrich
|first1               = Eugene
|author-link1         = Eugene Ulrich
|editor-last1         = VanderKam
|editor-first1        = James C.
|editor-last2         = Flint
|editor-first2        = Peter W.
|editor-link2         = Peter Flint
|date                 = 2 April 2024
|orig-date            = 1999
|chapter              = Appendix I: Index of Passages in the Biblical scrolls
|title                = The Dead Sea Scrolls After Fifty Years: A Comprehensive Assessment
|url                  = https://books.google.com/books?id=GDT-EAAAQBAJ
|series               = Biblical Studies, Ancient Near East and Early Christianity - Book Archive pre-2000
|volume               = 2
|location             = Leiden
|publisher            = Brill
|pages                = 649–665
|isbn                 = 9789004676855
|access-date          = 13 March 2025
}}
&lt;/ref&gt;
جن ۾ [[استثنا جو ڪتاب]] جا 30 ٽڪرا پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = VanderKam
|first1               = James C.
|date                 = 31 January 2012
|chapter              = The 'Biblical' Scrolls and Their Implications: Number of copies from the Qumran caves
|title                = The Dead Sea Scrolls and the Bible
|url                  = https://books.google.com/books?id=2g7hBhKI31QC
|location             = Grand Rapids, Michigan
|publisher            = Wm. B. Eerdmans Publishing
|pages                = 2–3
|isbn                 = 9780802866790
|access-date          = 13 March 2025
|quote                = [...] 1QIsa ۾ [[يسعياه جو ڪتاب]] مڪمل صورت ۾ محفوظ آهي. ان جي ابتڙ، ٻين سڀني &quot;بائبلي&quot; ڪتابن جا موجود نمائندا مختلف درجن تائين ٽڪرن جي صورت ۾ آهن، ۽ گهڻو ڪري اهي تمام گهڻي حد تائين نامڪمل آهن. [...] هيٺ ڏنل فهرست [[عبراني بائبل]] جي هر ڪتاب لاءِ سڃاتل قلمي نقلن جو تعداد ڏيکاري ٿي. [...] [[استثنا جو ڪتاب]] — 30.
}}
&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مردار سمنڊ جي طومارن ۾ اهڙا ٻيا متن به مليا، جيڪي هن وقت عبراني بائبل جو حصو ناهن، ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪيترائي اختلاف ۽ غلطيون پڻ پيدا ٿيون، تنهن هوندي به مجموعي طور اهي متن نقل نويسن جي درستگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=A History of the Jews|url=https://archive.org/details/historyofjews0000john_r5w3|date=1993|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-1857990966|page=[https://archive.org/details/historyofjews0000john_r5w3/page/91 91]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; مردار سمنڊ جا طومار عبراني بائبل جي ترجمي ۽ نقل جي درستگي ۽ هم آهنگيءَ کي ڀيٽڻ لاءِ هن وقت سڀ کان اهم ذريعو آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي موجوده معلوم [[بائبل|بائبلي متنن]] مان سڀ کان پراڻا آهن.&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1                = Johnson
|first1               = Paul
|author-link1         = Paul Johnson (writer)
|title                = A History of the Jews
|date = 8 August 2013
|url                  = https://books.google.com/books?id=gbUzAAAAQBAJ
|publisher            = Hachette UK
|orig-date            = 1987
|publication-date     = 2013
|page                 =
|isbn                 = 9781780226699
|access-date          = 21 February 2022
|quote                = مجموعي طور تي، [[مردار سمنڊ جا طومار]] ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته صدين دوران [[بائبل]] جي نقل نهايت درستگيءَ سان تيار ڪئي ويندي رهي آهي [...].
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=A History of the Jews|url=https://archive.org/details/historyofjews0000john_r5w3|date=1993|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-1857990966|page=[https://archive.org/details/historyofjews0000john_r5w3/page/91 91]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

==== سڌارا ۽ تدوين ====
[[File:מימין לשמאל יושבים הרב יונתן שטנצל הגאון רבי אשר וייס הרב דוד יצחק מנדלבוים כתיבת ספר תורה ביתר עילית.JPG|thumb|[[تورات جي طومار جي افتتاحي تقريب]] لاءِ متن جي لکائي مڪمل ڪندي.]]

يهودي برادريءَ جي قيادت سنڀاليندڙ پادرين بائبلي ادب کي محفوظ ڪيو ۽ ان جي تدوين ڪئي. بائبلي ادب پادرين جي سياسي ۽ مذهبي اختيار کي جائز قرار ڏيڻ ۽ وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو ذريعو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/origins-written-bible/ |title=Origins of the Written Bible |first=William M. |last=Schniedewind |author-link=William M. Schniedewind |date=18 November 2008 |access-date=9 July 2018 |publisher=[[PBS Online]] |work=Nova}}&lt;/ref&gt;

نقل نويسن جا سڌارا ([[تِقون سوفرِم]]) انهن تبديلين کي چيو وڃي ٿو، جيڪي ٻئي مندر واري دور ۾، شايد 450 کان 350 ق.م. جي وچ ۾، عبراني بائبل جي اصل عبارت ۾ ڪيون ويون. ان دور جي سڀ کان نمايان شخصيتن مان هڪ [[عزرا|عزرا نقل نويس]] هو. هن پنهنجي لاءِ پڻ نقل نويس مقرر ڪيا، جيئن زباني روايتن کي لکڻ ۽ انهن جي نظرثاني ڪرڻ جو ڪم ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://booksnthoughts.com/ezra-changed-the-torah-text/ |title=Ezra changed the Torah text |first=Israel |last=Drazin |date=26 August 2015 |access-date=9 July 2018 |website=Jewish Books}}&lt;/ref&gt; جڏهن عزرا ۽ ٻين نقل نويسن لکڻ جو ڪم مڪمل ڪيو، تڏهن عزرا جلاوطنيءَ مان موٽي آيل يهودين کي گڏ ڪيو، جيڪي سڀئي [[ڪوهين]] خاندانن سان تعلق رکندا هئا. عزرا انهن کي تورات جو هڪ اهڙو نسخو پڙهي ٻڌايو، جيڪو انهن لاءِ اڻڄاتل هو. اهو نسخو سندن ابن ڏاڏن جي تورات کان مختلف هو. عزرا ڪا نئين بائبل نه لکي؛ پر پنهنجي &quot;تدوين&quot; ذريعي هن مذهب کي هڪ نئين روشنيءَ ۾ پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |first=M. |last=Okouneff |title=The Wrong Scribe: The Scribe Who Revised the King David Story |url=https://books.google.com/books?id=3XFdjwEACAAJ |publisher=[[CreateSpace Independent Publishing Platform]] |date=23 January 2016 |pages=146 |editor-first=John |editor-last=Greenburg |isbn=9781523640430}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.haaretz.com/jewish/2014-10-22/ty-article/.premium/who-wrote-the-torah/0000017f-e39d-d804-ad7f-f3ffaf3a0000 |title=Who Wrote the Torah? |last=Gilad |first=Elon |date=22 October 2014 |access-date=9 July 2018 |newspaper=[[Haaretz]]}}&lt;/ref&gt;

== قديم روم ==
{{See also|ڪاتب (قديم روم)}}

[[File:Ara detta degli scribi, I sec, da necropoli di porta s. sebastiano (terme di diocleziano) 01.JPG|thumb|[[رومي جنازي جو فن|رومي جنازي جي قربانگاه]]، جنهن ۾ [[رومي مجسٽريٽ|رومي مجسٽريٽن]] جي مدد ڪندڙ سرڪاري نقل نويس ڏيکاريل آهن (25–50ع).]]

[[قديم روم]] ۾ اهڙا ڪيترائي پيشا موجود هئا، جن لاءِ صحيح ۽ صاف لکڻ جي صلاحيت بنيادي اهليت سمجهي ويندي هئي. انگريزي لفظ “اسڪرائيب” لاطيني لفظ ''اسڪرائبا'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ سرڪاري [[نوٽري پبلڪ]] يا [[ڪلرڪ]] آهي. سرڪاري ''اسڪرئبئي''، [[رومي مجسٽريٽ]]ن جي عملي ۾ موجود چار باوقار پيشاور درجن (''[[ڊيڪوريا]]'') مان سڀ کان اعليٰ مرتبي تي فائز هوندا هئا.&lt;ref&gt;[[Marietta Horster]],  &quot;Living on Religion: Professionals and Personnel,&quot; in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), p. 334; Daniel Peretz, &quot;The Roman Interpreter and His Diplomatic and Military Roles,&quot; ''Historia'' 55 (2006), p. 452.&lt;/ref&gt;

روم شهر ۾ ''اسڪرئبئي'' [[ايريريم|رياستي خزاني]] ۽ سرڪاري دستاويزن جي آرڪائيو مان پنهنجو ڪم سرانجام ڏيندا هئا. انهن کي سٺو معاوضو ملندو هو. ''اسڪرئبئي'' اڪثر [[قديم روم ۾ غلامي|آزاد ڪيل غلام]] يا انهن جا پٽ هوندا هئا؛ ڪڏهن تعليم يافته يا ادبي شخصيتون، جيڪي [[قديم روم ۾ سرپرستي|سرپرستي]] ذريعي هن عهدي تائين پهچنديون هيون؛ يا وري [[اشرافيه جو طبقي|اشرافيه]] جيتري اعليٰ حيثيت رکندڙ ماڻهو به هوندا هئا.&lt;ref&gt;David Armstrong, ''Horace'' (Yale University Press, 1989), p. 18.&lt;/ref&gt; ''اسڪرائبا'' جي ذميوارين ۾ سرڪاري تختين تي حلف نامن جو اندراج ڪرڻ پڻ شامل هو.&lt;ref&gt;[[Clifford Ando]], ''Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire'' (University of California Press, 2000), p. 96.&lt;/ref&gt; هي عهدو ڪيترائي فائدا فراهم ڪندو هو، جن مان هڪ [[رومي قانون]] جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ به هئي، جيڪا روايتي طور اشرافيه جو امتياز سمجهي ويندي هئي.&lt;ref&gt;[[ٽي.آر.ايز. بوروٽن]], ''The Magistrates of the Roman Republic'' (American Philological Association, 1951, 1986), vol. 1, pp. 166–168.&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو قانوني دستاويز تيار ڪرائڻ چاهيندا هئا ۽ پاڻ گهڻي پڙهائي نه رکندا هئا، اهي سرڪاري نقل نويسن کان مدد وٺندا هئا.&lt;ref&gt;T. J. Kraus, &quot;(Il)literacy in Non-Literary Papyri from Graeco-Roman Egypt: Further Aspects of the Educational Ideal in Ancient Literary Sources and Modern Times,&quot; ''Mnemosyne'' 53:3 (2002), pp. 325–327; [[Clifford Ando]], ''Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire'' (University of California Press, 2000), p. 101.&lt;/ref&gt; ''اسڪرائبا'' خانگي سيڪريٽري طور پڻ ڪم ڪري سگهندو هو.&lt;ref&gt;Peter White, &quot;Bookshops in the Literary Culture of Rome,&quot; in ''Ancient Literacies: The Culture of Reading in Ancient Greece and Rome'' (Oxford University Press, 2009), p. 269, note 4.&lt;/ref&gt;

''ٽيبليئو'' (يوناني: ''اگورائوس'') نقل نويس يا نوٽري جو نسبتاً هيٺيون درجو هو، جيڪو سرڪاري سول خدمتن ۾ ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;Marcus Niebuhr Tod, “A New Fragment of the ''Edictum Diocletiani'',” ''Journal of Hellenic'' Studies 24 (1904), pp. 195–202.&lt;/ref&gt; جڏهن ته ''نوٽاريئس'' هڪ [[شارٽ هينڊ|مختصر نويسي ڪندڙ]] هوندو هو.&lt;ref&gt;Nicholas Horsfall, “Rome without Spectacles,” ''Greece &amp; Rome'' 42:1 (1995), p. 50.&lt;/ref&gt;

''[[امانوئنسس]]'' اهڙو نقل نويس هو، جيڪو زباني املا لکي وٺندو هو ۽ شايد متن کي ادبي لحاظ کان به ڪجهه بهتر بڻائيندو هو.&lt;ref&gt;Myles McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts in Ancient Rome,&quot; ''Classical Quarterly'' 46:2 (1996), p. 473.&lt;/ref&gt; ''امانوئنسس'' گهڻو ڪري يوناني هوندا هئا&lt;ref&gt;Clarence A. Forbes, &quot;The Education and Training of Slaves in Antiquity,&quot; ''Transactions and Proceedings of the American Philological Association'' 86 (1955), p. 341.&lt;/ref&gt; ۽ مرد يا عورت ٻنهي مان ٿي سگهندا هئا.&lt;ref&gt;[[سوسن ٽريگيئاري]], &quot;Jobs for Women,&quot; ''American Journal of Ancient History'' 1 (1976), p. 78.&lt;/ref&gt; اعليٰ طبقي جا رومي وڏي پيماني تي املا لکائڻ جو طريقو استعمال ڪندا هئا، ۽ چيو وڃي ٿو ته [[جوليس سيزر]] هڪ ئي وقت چار سيڪريٽرين کي مختلف منصوبن تي املا لکائيندو هو.&lt;ref&gt;Nicholas Horsfall, “Rome without Spectacles,” p. 51, citing [[Pliny the Elder]], ''Natural History'' 7.19; [[سسيرو]], ''Brutus'' 87.&lt;/ref&gt; [[رسول پولس]]، جيڪو يوناني ٻولي ڄاڻندڙ رومي شهري هو، پنهنجي [[پولس جا خط|خطن]] لاءِ به هڪ امانوئنسس کان ڪم ورتو.&lt;ref&gt;Chris Keith, &quot;'In My Own Hand': Grapho-Literacy and the Apostle Paul,&quot; ''Biblica'' 89:1 (2008), pp. 39–58.&lt;/ref&gt; البت دوستن کي ذاتي خط لکائڻ لاءِ نقل نويس استعمال ڪرڻ کي بي ادبي سمجهيو ويندو هو؛ اهڙا خط پنهنجي هٿ سان لکڻ گهرجن ها.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 474.&lt;/ref&gt; [[رومي برطانيا]] جي هڪ قلعي مان مليل [[ونڊولانڊا تختيون]] (ٻي صدي عيسويءَ جي شروعات) هٿ جي لکائيءَ جا سوين مثال محفوظ ڪن ٿيون، جن مان ڪجهه واضح طور پيشاور نقل نويسن طرفان لکيل آهن.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 471.&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[ڊومس|رومي گهرن]] جون لائبريريون ايتريون وڏيون هونديون هيون، جو انهن لاءِ خاص عملي جي ضرورت پوندي هئي، جنهن ۾ ''لائبرلئي''، يعني نقل نويس يا ڪتاب نقل ڪندڙ، جيڪي گهڻو ڪري غلام يا آزاد ڪيل غلام هوندا هئا، ۽ عام لائبريرين ''(لائبريولي)'' شامل هوندا هئا.&lt;ref&gt;George W. Houston, “The Slave and Freedman Personnel of Public Libraries in Ancient Rome,” Transactions of the American Philological Association 132:1/2 (2003), p. 147.&lt;/ref&gt; شاهي سرپرستيءَ هيٺ عوامي لائبريريون پڻ موجود هيون، ۽ ڪتابن جا دڪان نه رڳو ڪتاب وڪڻندا هئا، پر آزاد ''لائبرئي'' ۽ ٻين ماهرن کي پڻ روزگار ڏيندا هئا، جيڪي [[طومار]] تيار ڪندا هئا. هڪ نقل نويس (''لائبريديئس'' يا ''لذئبديريئا'') لاءِ چيو ويندو هو ته کيس متن کي بنا سمجهڻ لاءِ رڪجڻ جي، نهايت درستگيءَ سان نقل ڪرڻ جي &quot;غيرمعمولي صلاحيت&quot; هجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 473.&lt;/ref&gt; ڪجهه ادبي غلام خاص طور [[پروف ريڊنگ]] ۾ مهارت رکندا هئا.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 477.&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن [[رومي سينيٽر|سينيٽر]] به ذاتي استعمال لاءِ املا لکرائيندا يا پاڻ هٿ سان متن نقل ڪندا هئا، جيئن ''[[گراميٽيڪي]]'' (&quot;گرامر جا استاد&quot; يا اعليٰ تعليم جا استاد) ڪندا هئا. پر عام طور قلمي مسودن جي روزاني نقل ڪرڻ جو ڪم تعليم يافته غلامن يا آزاد ماڻهن جي ذميواري هوندو هو، جيڪي ڪتابن جي دڪانن ۾ آزاديءَ سان ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 477 &quot;et passim’’.&lt;/ref&gt; ڪتاب دوستن لاءِ پسنديده تحفو سمجهيا ويندا هئا، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪتاب انفرادي طور تي هٿ سان لکڻو پوندو هو، تنهن ڪري اعليٰ درجي جي پيپرس ۽ ٻين نفيس مواد تي تيار ڪيل &quot;شاهانه&quot; نسخا اهڙن عالمن کان تيار ڪرايا ويندا هئا، جيڪي ايڊيٽر طور به ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 479.&lt;/ref&gt; ڪجهه بي ايمان نقل نويس غير مجاز نسخا تيار ڪري وڪڻندا هئا، ۽ ڪڏهن انهن کي مشهور مصنفن جا [[اصل قلمي مسودو|اصل قلمي مسودا]] ظاهر ڪري پيش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;McDonnell, &quot;Writing, Copying, and Autograph Manuscripts,&quot; p. 478.&lt;/ref&gt;

''لائبريريئس'' جي خواندگي واپاري ادارن ۾ پڻ وڏي اهميت رکندي هئي، جتي هو ڪلرڪ طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;Andrew Garland, “Cicero's ''Familia Urbana'',” ''Greece &amp; Rome'' 39:2 (1992), p. 167.&lt;/ref&gt; مثال طور، ''لائبريريا سيلاريا'' اهڙي عورت هئي، جيڪا واپاري رڪارڊ، جهڙوڪ مال جي فهرستن، جي ذميواري سنڀاليندي هئي.&lt;ref&gt;Garland, “Cicero's ''Familia Urbana'',” p. 164.&lt;/ref&gt; ٻي صدي عيسويءَ جي شروعات جي روم مان مليل هڪ سنگ مرمر جي [[ريلِف]] ۾ هڪ عورت نقل نويس کي ڪرسيءَ تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي، جيڪا هڪ قسم جي تختي تي لکي رهي آهي، جڏهن ته سندس سامهون هڪ قصاب ميز تي گوشت ڪٽي رهيو آهي.

روم مان هٿ آيل يارهن لاطيني ڪتبن ۾ عورتن کي نقل نويس، يعني نقل ڪندڙ يا امانوئنسس، طور سڃاڻيو ويو آهي (سرڪاري ''اسڪرئبئي'' نه). انهن ۾ ميجيا، پيرهه، ورجيليا يوفروسائني، ۽ هڪ [[قديم رومي آزاد غلام|آزاد ڪيل عورت]] شامل آهي، جنهن جو نالو محفوظ نه رهيو آهي؛ هاپاٽي، جيڪا يوناني شارٽ هينڊ لکندڙ هئي ۽ 25 ورهين جي عمر تائين جيئري رهي؛ ۽ ڪورينا، جيڪا گودام جي ڪلرڪ ۽ نقل نويس هئي. انهن مان ٽن عورتن کي ادبي معاون طور سڃاتو ويو آهي: ٽائيڪي، هرما، ۽ پلايٽوريا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haines-Eitzen|first=Kim|date=Winter 1998|title=Girls Trained in Beautiful Writing: Female Scribes in Roman Antiquity and Early Christianity|url=https://archive.org/details/journal-of-early-christian-studies_winter-1998_6_4/page/629|journal=Journal of Early Christian Studies|volume=6|issue=4|pages=629–646|doi=10.1353/earl.1998.0071|s2cid=171026920}}&lt;/ref&gt;

== وچئين دور جو يورپ ==
{{See also|سينگاريل قلمي مسودا}}

=== خانقاهي ڪاتب ===
[[File:Archive-ugent-be-2563040A-7640-11E8-B87C-CA810AD9BE4D DS-15 (cropped).jpg|thumb|قلمي مسودا نقل ڪندڙ خانقاهي نقل نويس؛ هي ننڍڙي تصوير ''ويرڪن'' نالي قلمي مسودي مان ورتل آهي، جيڪو [[يان فان روئسبروئڪ]] طرفان بيرخن-اوپ-زوم ۾ تيار ڪيو ويو ۽ 1480ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Werken|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:2563040A-7640-11E8-B87C-CA810AD9BE4D#?c=&amp;m=&amp;s=&amp;cv=6&amp;xywh=-483,-206,6839,5592|work=lib.ugent.be|access-date=2020-08-21}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Titivillus.jpg|thumb|[[ٽيٽيويلس]]، هڪ [[شيطان]] جنهن بابت چيو ويندو هو ته هو نقل نويسن جي ڪم ۾ غلطيون داخل ڪندو آهي، هڪ نقل نويس کي سندس ميز تي تنگ ڪندي؛ چوڏهين صديءَ جي تصوير.]]

[[وچئين دور]] ۾ هر ڪتاب هٿ سان تيار ڪيو ويندو هو. خاص تربيت يافته راهبن يا نقل نويسن کي پارچمينٽ جون چادرون نهايت احتياط سان ڪٽڻيون، مس تيار ڪرڻي، متن لکڻو، صفحا جلد ڪرڻا ۽ لکڻيءَ جي حفاظت لاءِ جلد جو ڍڪ ٺاهڻو پوندو هو. اهو سمورو ڪم خانقاهه جي لکڻ واري ڪمري ۾ ٿيندو هو، جنهن کي [[اسڪرپٽوريم]] چيو ويندو هو. اتي مڪمل خاموشي برقرار رکي ويندي هئي ته جيئن نقل نويس پنهنجو ڌيان قائم رکي سگهن.&lt;ref name=&quot; Pavlik, McIntosh&quot;&gt;{{cite book|last1=Pavlik|first1=John|last2=McIntosh|first2=Shawn|title=Converging Media: A New Introduction to Mass Communication|url=https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl_o5w2|date=2017|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780190271510|pages=[https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl_o5w2/page/66 66]–67}}&lt;/ref&gt; هڪ وڏي اسڪرپٽوريم ۾ لڳ ڀڳ چاليهه نقل نويس ڪم ڪري سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt;

نقل نويس سج اڀرڻ کان اڳ صبح جي گهنٽين تي جاڳندا هئا ۽ وچ ۾ منجهند جي مانيءَ جي وقفي سان شام جي گهنٽين تائين ڪم ڪندا هئا. اهي [[سبت]] کان سواءِ هر ڏينهن ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Lyons&quot;/&gt; انهن نقل نويسن جو بنيادي مقصد مسيحي ڪليسا جي خيالن کي فروغ ڏيڻ هو، تنهن ڪري هو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ۽ مذهبي تصنيفن جون نقلون تيار ڪندا هئا. نقل نويسن کي لاطيني، يوناني ۽ عبراني ٻولين جا متن نقل ڪرڻا پوندا هئا، ڀلي انهن کي انهن ٻولين جي سمجهه هجي يا نه هجي.&lt;ref name=&quot;Lyons&quot; /&gt; اهي نوان تيار ڪيل نسخا اڪثر خطاطيءَ ۾ لکيا ويندا هئا ۽ انهن ۾ قيمتي ۽ گهڻي سينگار واريون تصويرون شامل هونديون هيون، جنهن ڪري اهو عمل تمام گهڻو وقت وٺندڙ بڻجي ويندو هو. نقل نويسن لاءِ لکڻ جي فني طريقن کان واقف هجڻ پڻ ضروري هو. کين يقيني بڻائڻو پوندو هو ته هر سٽ سڌي هجي ۽ هر نقل ڪيل ڪتاب ۾ اکر هڪجهڙي ماپ جا هجن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Books : a living history|last=Martyn.|first=Lyons|date=2011|publisher=J. Paul Getty Museum|isbn=9781606060834|location=Los Angeles|oclc=707023033}}&lt;/ref&gt; عام طور هڪ نقل نويس کي بائبل جي هڪ نقل تيار ڪرڻ ۾ پندرهن مهينا لڳندا هئا.&lt;ref name=&quot;Lyons&quot;&gt;{{cite book|last1=Lyons|first1=Martyn|title=Books: A Living History|date=2011|publisher=J. Paul Getty Museum|location=Los Angeles|isbn=9781606060834|pages=36–38, 41}}&lt;/ref&gt;

اهڙا ڪتاب رڍن، ٻڪرين يا گابن جي صاف ۽ تيار ڪيل کلن مان ٺهيل پارچمينٽ يا ويلم تي لکيا ويندا هئا. اهي کلون اڪثر خانقاهه جي پنهنجن جانورن مان حاصل ٿينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ خانقاهون جانور پالڻ، فصل پوکڻ ۽ بيئر تيار ڪرڻ ۾ پاڻ ڀريون هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt; ڪتاب ٺاهڻ جو سمورو عمل ايترو وسيع ۽ مهانگو هو، جو هن دور ۾ ڪتابن جو وڏي پيماني تي عام ٿيڻ ممڪن نه هو.&lt;ref name=&quot; Pavlik, McIntosh&quot;/&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ ميڻ بتيون مهانگيون هيون ۽ انهن جي روشني به ڪمزور هوندي هئي، تنهن ڪري نقل نويس رڳو ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ڪم ڪري سگهندا هئا. ان هوندي به خانقاهي نقل نويس روزانو ٽي کان چار صفحا تيار ڪري وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Lyons&quot; /&gt; هڪ عام نقل نويس سال ۾ ٻه ڪتاب نقل ڪري سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{cite book|last1=Murray|first1=Stuart A.P.|title=The Library: An Illustrated History|date=2009|publisher=Skyhorse Publishing|location=New York, NY|isbn=9781602397064|pages=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/33 33–34]|ref=15|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/33}}&lt;/ref&gt; انهن کان توقع ڪئي ويندي هئي ته هر صفحي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ غلطي ٿيڻ جو امڪان رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ دوران نقل نويسي آهستي آهستي وڌيڪ خصوصي پيشو بڻجي وئي ۽ ان کي خاص ماهرن طرفان سرانجام ڏنو وڃڻ لڳو. وڌندڙ گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ''[[پيشيا]]'' نظام رائج ڪيو ويو، جنهن تحت هڪ ئي متن جا مختلف حصا اجرتي نقل نويسن کي ورهائي ڏنا ويندا هئا، جيڪي خانقاهن جي اندر ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Lyons, M. (2011). Books: A Living History. Getty Publications.&lt;/ref&gt;

=== عورت ڪاتب ===

اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ عورتون پڻ نقل نويسيءَ ۾ حصو وٺنديون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنوينٽن ۽ اسڪولن ۾ رهندڙ مذهبي عورتون پڙهيل لکيل هونديون هيون. وچئين دور جي ڪنوينٽن ۾ ڪيل کوٽاين مان [[اسٽائلس]] مليا آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته انهن هنڌن تي لکڻ ۽ نقل تيار ڪرڻ جو ڪم ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thenewinquiry.com/blog/women-scribes-the-technologists-of-the-middle-ages/|title=Women Scribes: The Technologists of the Middle Ages|author=Lady Science|date=16 February 2018|website=The New Inquiry}}&lt;/ref&gt; اٺين صديءَ جي آخري دور جي قلمي مسودن ۾ موجود دعائن ۾ عورتن لاءِ استعمال ٿيندڙ ضمير پڻ ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي قلمي مسودا اصل ۾ عورت نقل نويسن لکيا ۽ عورتن لاءِ تيار ڪيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2017/03/female-scribes-in-early-manuscripts-.html|title=Female Scribes in Early Manuscripts|website=Medieval manuscripts blog|access-date=2026-07-19|archive-date=2025-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712202734/https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2017/03/female-scribes-in-early-manuscripts-.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Codex Manesse Bligger von Steinach.jpg|thumb|[[ڪوڊيڪس مانيسي]] مان، لڳ ڀڳ 1304ع.]]

ٻارهين صديءَ ۾ [[باويريا]] جي [[ويسوبرن]] ۾ هڪ [[بينيڊڪٽين]] خانقاهه اندر ڊيموٽ نالي هڪ عورت نقل نويس رهندي هئي. هوءَ خانقاهه ۾ گوشه نشين ۽ پيشاور نقل نويس طور رهندي هئي. وچئين دور جي ڪتابن جون ٻه فهرستون موجود آهن، جن ۾ ڊيموٽ کي چاليهن کان وڌيڪ ڪتابن جي ليکڪا طور ڄاڻايو ويو آهي. ڊيموٽ جا چوڏهن ڪتاب اڄ تائين موجود آهن. انهن ۾ [[پوپ گريگوري اعظم]] جي ''موراليا اِن جاب'' جي ڇهن جلدن واري مجموعي مان چار جلد، ٽن جلدن واري بائبل جا ٻه جلد، ۽ انجيلن جو هڪ سينگاريل نسخو شامل آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ڊيموٽ لڳ ڀڳ پنج ڏهاڪا نقل نويس طور ڪم ڪيو. هن ٻين نقل نويسن سان گڏجي پڻ ڪتاب تيار ڪيا. ڇاڪاڻ⁠تہ ويسوبرن خانقاهه ۾ سخت پرده نشينيءَ جو نظام لاڳو هو، تنهن ڪري اهو اندازو لڳايو وڃي ٿو ته اهي ٻيا نقل نويس به عورتون هيون. ڊيموٽ جي نالي ايترا گهڻا ڪتاب منسوب ڪيا ويا، جو چيو وڃي ٿو ته هن اڪيلي ئي ويسوبرن جي لائبريري ڀري ڇڏي. ويسوبرن جي راهبن ۽ راهبائن جي فائدي لاءِ ڪتاب تيار ڪرڻ جي سندس وقف ڪيل زندگي آخرڪار کيس مقامي بزرگ طور سڃاڻپ ڏيارڻ جو سبب بڻجي.

[[آسٽريا]] جي [[اڊمونٽ]] واري بينيڊڪٽين خانقاهه ۾ معلوم ٿيو ته ڪجهه راهبائن لاطيني ۽ جرمن ٻنهي ٻولين ۾ نظم ۽ نثر لکيا. اهي پنهنجا وعظ ڏينديون، مومي تختين تي زباني املا لکنديون، ۽ قلمي مسودن جون نقلون تيار ڪري انهن کي سينگارينديون هيون. اهي اسڪول ۾ لاطيني گرامر ۽ بائبل جي تفسير پڻ پڙهائينديون هيون. ٻارهين صديءَ جي آخر تائين انهن وٽ ايترا گهڻا ڪتاب گڏ ٿي ويا، جو سندن اسڪرپٽوريم ۽ لائبريريءَ جي نگراني لاءِ هڪ الڳ شخص جي ضرورت پئي. اڊمونٽ خانقاهه ۾ ٻن عورت نقل نويسن، ڀينرن ارمنگارٽ ۽ ريگيلنڊ، جي سڃاڻپ ٿي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hall|first=Thomas N.|date=Summer 2006|title=Women as Scribes: Book Production and Monastic Reform in Twelfth Century Bavaria|journal=The Sixteenth Century Journal|volume=37|pages=160–162|doi=10.1086/SCJ20477735 |via=Gale}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ ۾ ڪيترين ئي سؤ عورت نقل نويسن جي سڃاڻپ ٿي آهي. اهي عورتون تيرهين کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين جرمن عورتن جي ڪنوينٽن ۾ ڪم ڪنديون هيون. انهن مان گهڻين جي سڃاڻپ رڳو سندن نالن يا شروعاتي اکرن، يا ''سڪرپٽرڪس''، ''سورور''، ''سڪرٽورڪس''، ''سڪريبا'' جهڙن لقبن، يا [[ڪولوفون]]، يعني قلمي مسودي جي پڇاڙيءَ ۾ لکيل نقل نويس جي سڃاڻپ، وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪجهه عورت نقل نويسن بابت ڄاڻ ڪنوينٽن جي دستاويزن، جهڙوڪ وفات نامن، ادائگيءَ جي رڪارڊن، ڪتابن جي فهرستن، ۽ ڪنوينٽن جي تاريخن ۽ راهبائن جي ڪتابن ۾ موجود انهن جي سوانحي بيانن مان ملي ٿي. انهن عورتن جي گڏيل اهميت عورتن جي ڪنوينٽن جي لائبريرين لاءِ سندن خدمتن ۾ هئي. انهن مان گهڻيون اڄ به اڻڄاتل ۽ غيرتسليم ٿيل آهن، پر انهن متنن کي محفوظ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن نوان متن تخليق ڪرڻ جي علمي ڪم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جن ڪتابن ۾ انهن پنهنجي علمي ورثي جا نشان ڇڏيا، اهي اڪثر ڪنوينٽ جي ڪنهن ڀيڻ کي ڏنا ويندا، ايبس جي نالي منسوب ڪيا ويندا، يا ڀرپاسي جي برادريءَ کي تحفي طور ڏنا يا وڪرو ڪيا ويندا هئا. سورهين صديءَ جا ٻه وفات ناما مليا آهن، جن ٻنهي ۾ فوت ٿيل عورتن کي ''سڪريبا'' سڏيو ويو آهي. رُلي جي هڪ خانقاهه مان مليل وفات نامي ۾ ڪرسٽينا فان هالٽرن بابت لکيل آهي ته هن ڪيترائي ٻيا ڪتاب پڻ لکيا هئا.&lt;ref name=Cyrus&gt;{{Cite book|title=The Scribe for Women's Convents in Late Medieval Germany|last=Cyrus|first=Cynthia|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=9780802093691}}&lt;/ref&gt;

[[File:1453 Breviary Manuscript Page.jpg|thumb|upright|[[ماريا اورماني]]، راهبه ۽ نقل نويس، جي تصويري صحيءَ سان دعائن جي ڪتاب جي قلمي مسودي جو صفحو (1453ع).]]

تيرهين کان سورهين صديءَ جي دور ۾ عورتن جون خانقاهون مردن جي خانقاهن کان مختلف هيون. اهي پنهنجي ايبس مطابق پنهنجو مذهبي سلسلو بدلائينديون هيون. جڏهن ڪا نئين ايبس مقرر ٿيندي هئي، ته خانقاهه جو مذهبي سلسلو به پنهنجي سڃاڻپ تبديل ڪندو هو. جڏهن به ڪا خانقاهه پنهنجو سلسلو بدلائيندي هئي، تڏهن ان کي پنهنجا متن بدلائڻ، درست ڪرڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٻيهر لکڻا پوندا هئا. هن دور جا ڪيترائي ڪتاب محفوظ رهيا آهن. وچئين دور جي آخري جرمنيءَ جي عورتن جي ڪنوينٽن مان لڳ ڀڳ 4,000 قلمي مسودا دريافت ٿيا آهن. عورت نقل نويس ڪنوينٽ جي واپاري معاملن کي پڻ سنڀالينديون هيون. انهن وڏي مقدار ۾ آرڪائيوي ۽ واپاري دستاويز تيار ڪيا، ۽ ڪنوينٽ بابت معلومات کي تاريخن ۽ وفات نامن جي صورت ۾ قلمبند ڪيو. اهي مذهبي سلسلي جا قاعدا، قانون ۽ آئين تيار ڪرڻ جون ذميوار پڻ هيون. انهن دعائن جا ڪيترائي ڪتاب ۽ ٻيا عبادتي قلمي مسودا پڻ نقل ڪيا. انهن مان گهڻين نقل نويسن جي سڃاڻپ سندن ڪولوفونن وسيلي ٿي آهي.&lt;ref name=Cyrus/&gt;

جيتوڻيڪ عورتن کي مذهبي رسمن ۾ استعمال لاءِ تورات جا طومار نقل ڪرڻ جي اجازت نه هئي، تنهن هوندي به تيرهين کان سورهين صديءَ جي وچ ۾ ڪجهه يهودي عورتن بابت معلوم آهي ته انهن ٻين عبراني قلمي مسودن جون نقلون تيار ڪيون. انهن پنهنجي مائٽن مان مرد نقل نويسن کان اها مهارت سکي. اهڙيون عورتون غيرمعمولي سمجهيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عبراني ٻولي نه سيکاري ويندي هئي. انهن عورت نقل نويسن بابت ڄاڻ سندن ڪولوفونن ۾ ٿيل صحيحن مان ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Riegler|first1=Michael|last2=Baskin|first2=Judith R.|date=2008|title=&quot;May the Writer Be Strong&quot;: Medieval Hebrew Manuscripts Copied by and for Women|url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/nas.2008.-.16.9|journal=Nashim: A Journal of Jewish Women's Studies &amp; Gender Issues|issue=16|pages=9–28|doi=10.2979/nas.2008.-.16.9|jstor=10.2979/nas.2008.-.16.9|s2cid=161946788|issn=0793-8934|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

=== شهري ڪاتب ===
[[File:Tavernier Jean Mielot.jpg|thumb|right|يورپي مصنف ۽ نقل نويس [[ژان ميئلو]] ڪم ڪندي.]]

ڏهين ۽ يارهين صديءَ دوران وچئين دور جي يورپي شهرن ۾ نقل نويسي هڪ عام پيشو هو. ڪيترائي نقل نويس مقامي اسڪول استادن يا جاگيردارن جي ملڪيت هيٺ هلندڙ اسڪرپٽوريمز ۾ ڪم ڪندا هئا. اهي نقل نويس تاريخي وقائع نامن يا شاعريءَ جهڙين حڪم سان تيار ٿيندڙ تصنيفن کي مقرر مدي اندر مڪمل ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندا هئا. پارچمينٽ مهانگو هجڻ سبب، نقل نويس اڪثر پنهنجي ڪم جو پهريون مسودو مومي يا چاڪ واري تختي تي تيار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Murray|first1=Stuart A.P.|title=The Library: An Illustrated History|date=2009|publisher=Skyhorse Publishing|location=New York, NY|isbn=9781602397064|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}&lt;/ref&gt;

== مشهور ڪاتب ==
[[File:Scribes with typewriters outside Post Office, Mandi.jpg|thumb|جديد ڪاتب ٽائيپ رائيٽرن سان گڏ، پوسٽ آفيس ٻاهران، [[منڊي، هماچل پرديش]]، ڀارت، 2010ع]]

* [[احمس]]، [[پندرهين خاندان]] جو مصري ڪاتب 
* [[امات-مامو]]، [[ناديتو]] پجاريڻ ۽ بابلي مندر جي ڪاتب 
* [[امينه بنت الحاج عبد اللطيف]]، مراڪشي فقيهه ۽ ڪاتب
* [[باروخ بن نيرياه]]، [[يرمياه]] نبي جو ڪاتب ۽ ساٿي
* [[بين سيرا]]، [[هلينستي يهوديت|هلينستي يهودي]] ڪاتب، [[ٻئي مندر وارو دور|ٻئي مندر واري دور]] سان لاڳاپيل
* [[دوبهالتاخ ميڪ فرڀيسيگ]]، سترهين صديءَ جو آئرش ڪاتب ۽ [[آئرش گيلڪ]] عالم
* [[عزرا]]، ٻئي مندر واري دور جي شروعات ۾ يهودي [[سوفر]]
* [[ميل موئري ميڪ ڪيليخير]]، ''[[ليبور نا هوئدره]]'' قلمي مسودي جو اهم ڪاتب
* [[مائوريتسو ڪانيوريوس]]، اٺين صديءَ جو اطالوي نقل نويس
* [[ميٽاٽرون]]، [[فرشتن جي علم]] جي روايت ۾ آسماني نقل نويس
* [[پوگيو براچيوليني]]، [[اطالوي نشاة ثانيه]] جو عالم، جيڪو پنهنجي [[انسانياتي خطاطي]] لاءِ مشهور هو
* [[سڊني رگڊن]]، ڪاتب، جنهن [[جوزف سمٿ جي بائبل جي ترجمي]] ۾ مدد ڪئي
* [[سين-ليقي-اوننني]]، [[ميسوپوٽيميا]] جو پجاري ۽ عالم، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن ''[[گلگامش جو رزميه]]'' جو سڀ کان بهتر محفوظ رهيل متن مرتب ڪيو
* [[زيد بن ثابت]]، [[محمد]] ﷺ جو ذاتي ڪاتب

== گيلري ==

&lt;!--chronological order--&gt;{{Gallery
|title=
|width=
|lines=
|File:Assyrian wall relief showing a scribe and a horseman trampling enemies. From Anah, Iraq. Iraq Museum.jpg|جنگي منظر قلمبند ڪندڙ [[آشوري]] ڪاتب (9هين–7هين صدي ق م)
|File:Maya Codex-Style Vessel with two scenes 3 Kimbell.jpg|[[مايا تهذيب#لکت ۽ خواندگي|مايا ڪاتب]] (550–950ع)
|File:Kunsthistorisches Museum 10th century ivory Gregory the Great 23062013.jpg|[[گريگوري اعظم]] ۽ ڪاتب (10هين صدي)
|File:Monk-Scribe Astride a Wyvern MET DT7191.jpg|[[جرمني|جرمن]] خانقاهي ڪاتب، [[وائورن]] تي سوار (12هين صديءَ جو وچ)
|File:Luis de Santangel.jpg|لوئس ڊي سانتانخيل (وفات 1498ع)، اسپين جي [[اراگون جو فرڊيننڊ ٻيون|فرڊيننڊ]] ۽ [[ڪاسٽيل جي ازابيلا پهرئين|ازابيلا]] جو ''escribano de ració'' (مالي حسابن جو ڪاتب)
|File:Colophon from the Khamsa of Nizami - BL Or. MS 12208 f. 325v.jpg|[[ڪولوفون]] ۾ [[دولت (فنڪار)|دولت]] ۽ ڪاتب عبد الرحيم (&quot;عنبر قلم&quot;) جي تصوير، [[خمسه نظامي]] مان (1595–96ع)

&lt;!--|File:Scribe at Toshogu Shrine - Nikko - Japan (48042242798).jpg|[[توشوگو مزار]]، [[نيڪو]]، جاپان ۾ ڪاتب، 2019ع--&gt;}}

== پڻ ڏسو ==

* [[اسڪريوينر]]
* [[ليٽرر]]
* [[ورشپفل ڪمپني آف اسڪريوينرز]]
* [[ڪاتب]] ۽ [[نسخ خط]]
* [[اسلامي قلمي مسودا]] ۽ [[اسلامي خطاطي]]
* [[عربي خطاطي]]
* [[فارسي خطاطي]]
* [[متروڪ پيشن جي فهرست]]
* [[آرڪائوسٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:لکت]]</text>
      <sha1>402t34dnwhmxbjf029cbz3mcyfhlo40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابارشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40954</id>
    <revision>
      <id>425140</id>
      <parentid>424761</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34080" sha1="mt35tgz1ddgy57rctzr6uusltakxp0b" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.

بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.


1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

'''اسقاطِ حمل جي تاريخ''' ({{lang-en|History of abortion}}) قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.

== طبي ترقي ۽ جنين جي بقا ==

طبي سائنس جي ترقيءَ سان وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي علاج ۽ بقا جي امڪانن ۾ تبديليون آيون آهن.

انهيءَ ڪري جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي صلاحيت، جنهن کي ''Fetal viability'' چيو وڃي ٿو، قانوني بحث ۾ اهم موضوع رهي آهي.

بهرحال، جنين جي بقا جو امڪان حمل جي مدت کان سواءِ طبي سهولتن، انفرادي صحت ۽ ٻين حالتن تي پڻ منحصر آهي.

== لاڳاپيل حياتياتي ۽ انساني حقن جا مسئلا ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث توليدي حقن جي ٻين موضوعن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ مصنوعي بارآوري، متبادل ماءُ ذريعي حمل، جنين تي تحقيق ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.

انهن موضوعن ۾ انساني وقار، رضامندي، طبي اخلاقيات ۽ رياستي نگرانيءَ جا سوال سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>mt35tgz1ddgy57rctzr6uusltakxp0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425142</id>
      <parentid>425140</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34042" sha1="7y1lo8pa0ln592sega5gbgw38m9eidn" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.
بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.
1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

==اسقاطِ حمل جي تاريخ==
 
قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.

== طبي ترقي ۽ جنين جي بقا ==

طبي سائنس جي ترقيءَ سان وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي علاج ۽ بقا جي امڪانن ۾ تبديليون آيون آهن.

انهيءَ ڪري جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي صلاحيت، جنهن کي ''Fetal viability'' چيو وڃي ٿو، قانوني بحث ۾ اهم موضوع رهي آهي.

بهرحال، جنين جي بقا جو امڪان حمل جي مدت کان سواءِ طبي سهولتن، انفرادي صحت ۽ ٻين حالتن تي پڻ منحصر آهي.

== لاڳاپيل حياتياتي ۽ انساني حقن جا مسئلا ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث توليدي حقن جي ٻين موضوعن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ مصنوعي بارآوري، متبادل ماءُ ذريعي حمل، جنين تي تحقيق ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.

انهن موضوعن ۾ انساني وقار، رضامندي، طبي اخلاقيات ۽ رياستي نگرانيءَ جا سوال سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>7y1lo8pa0ln592sega5gbgw38m9eidn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425143</id>
      <parentid>425142</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53892" sha1="1pm6ei637qbr6472wpas1garzfhdt4s" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.
بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.
1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

==اسقاطِ حمل جي تاريخ==
 
قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.


== طريقا ==

=== دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===
{{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}}
{{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}}

[[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]]

'''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Creinin
 |first1=Mitchell D.
 |last2=Gemzell-Danielsson
 |first2=Kristina
 |chapter=Medical abortion in early pregnancy
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=111–134
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Kapp
 |first1=Nathalie
 |last2=von Hertzen
 |first2=Helena
 |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=178–192
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.

آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;&gt;{{cite web
 |author=Center for Drug Evaluation and Research
 |title=Mifeprex (mifepristone) Information
 |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information
 |publisher=U.S. Food and Drug Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي.
تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wildschut2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Wildschut
 |first1=H.
 |last2=Both
 |first2=M. I.
 |last3=Medema
 |first3=S.
 |last4=Thomee
 |first4=E.
 |last5=Wildhagen
 |first5=M. F.
 |last6=Kapp
 |first6=N.
 |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2011
 |issue=1
 |id=CD005216
 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2
 |pmid=21249669
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Melissa J.
 |last2=Creinin
 |first2=Mitchell D.
 |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2015
 |volume=126
 |issue=1
 |pages=12–21
 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897
 |pmid=26241251
 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]]

حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;WHOFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fjerstad2009&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fjerstad
 |first1=M.
 |last2=Sivin
 |first2=I.
 |last3=Lichtenberg
 |first3=E. S.
 |last4=Trussell
 |first4=J.
 |last5=Cleland
 |first5=K.
 |last6=Cullins
 |first6=V.
 |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days
 |journal=Contraception
 |year=2009
 |volume=80
 |issue=3
 |pages=282–286
 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010
 |pmid=19698822
 |pmc=3766037
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Holmquist2008&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Holmquist
 |first1=Susan
 |last2=Gilliam
 |first2=Melissa
 |chapter=Induced abortion
 |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology
 |edition=10th
 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins
 |location=Philadelphia
 |year=2008
 |pages=586–603
 |isbn=9780781769372
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===

برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.
برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKStatistics2022&quot;&gt;{{cite report
 |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022
 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities
 |year=2023
 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;/&gt;
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&amp;E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي.

=== گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق ===

2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو.
بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي.
تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gambir2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gambir
 |first1=K.
 |last2=Kim
 |first2=C.
 |last3=Necastro
 |first3=K. A.
 |last4=Ganatra
 |first4=B.
 |last5=Ngo
 |first5=T. D.
 |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2020
 |volume=2020
 |issue=3
 |id=CD013181
 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2
 |pmid=32150279
 |pmc=7062143
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جراحي اسقاطِ حمل ===
{{Main|جراحي اسقاطِ حمل}}

[[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]]

'''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي.

ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن:

* '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن.
مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Meckstroth2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meckstroth
 |first1=Karen
 |last2=Paul
 |first2=Maureen
 |chapter=First-trimester aspiration abortion
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=135–156
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&amp;C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي.
هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي.

=== ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&amp;E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Rao2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rao
 |first1=Kamini A.
 |last2=Faúndes
 |first2=Aníbal
 |title=Access to safe abortion within the limits of the law
 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology
 |year=2006
 |volume=20
 |issue=3
 |pages=421–432
 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن ===

'''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&amp;X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي.
هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي.
هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي.

=== هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي ===

'''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو.
هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
'''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي.
هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ACOG2013&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيهوشي ۽ سور جو انتظام ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا.
ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.
بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Templeton2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Templeton
 |first1=Allan
 |last2=Grimes
 |first2=David A.
 |title=Clinical Practice: A Request for Abortion
 |journal=The New England Journal of Medicine
 |year=2011
 |volume=365
 |issue=23
 |pages=2198–2204
 |doi=10.1056/NEJMcp1103639
 |pmid=22150038
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Allen
 |first1=Rebecca H.
 |last2=Singh
 |first2=R.
 |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation
 |journal=Contraception
 |year=2018
 |volume=97
 |issue=6
 |pages=471–477
 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014
 |pmid=29407363
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cansino2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cansino
 |first1=C.
 |last2=Denny
 |first2=C.
 |last3=Carlisle
 |first3=A. S.
 |last4=Stubblefield
 |first4=P.
 |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia
 |journal=Contraception
 |year=2021
 |volume=104
 |issue=6
 |pages=583–592
 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007
 |pmid=34425082
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل ===

'''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي.
هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي.
هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي.
اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي.
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Borgatta2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Borgatta
 |first=Lynn
 |title=Labor Induction Termination of Pregnancy
 |journal=Global Library of Women's Medicine
 |year=2014
 |doi=10.3843/GLOWM.10444
 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BorgattaKapp2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Borgatta
 |first1=Lynn
 |last2=Kapp
 |first2=Nathalie
 |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=84
 |issue=1
 |pages=4–18
 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005
 |pmid=21664506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل حياتياتي ۽ انساني حقن جا مسئلا ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث توليدي حقن جي ٻين موضوعن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ مصنوعي بارآوري، متبادل ماءُ ذريعي حمل، جنين تي تحقيق ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.

انهن موضوعن ۾ انساني وقار، رضامندي، طبي اخلاقيات ۽ رياستي نگرانيءَ جا سوال سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>1pm6ei637qbr6472wpas1garzfhdt4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425147</id>
      <parentid>425143</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78535" sha1="llf52szo3ahn6ehjr0xgjr8t4wdyoj8" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.
بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.
1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

==اسقاطِ حمل جي تاريخ==
 
قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.


== طريقا ==

=== دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===
{{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}}
{{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}}

[[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]]

'''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Creinin
 |first1=Mitchell D.
 |last2=Gemzell-Danielsson
 |first2=Kristina
 |chapter=Medical abortion in early pregnancy
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=111–134
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Kapp
 |first1=Nathalie
 |last2=von Hertzen
 |first2=Helena
 |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=178–192
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.

آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;&gt;{{cite web
 |author=Center for Drug Evaluation and Research
 |title=Mifeprex (mifepristone) Information
 |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information
 |publisher=U.S. Food and Drug Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي.
تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wildschut2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Wildschut
 |first1=H.
 |last2=Both
 |first2=M. I.
 |last3=Medema
 |first3=S.
 |last4=Thomee
 |first4=E.
 |last5=Wildhagen
 |first5=M. F.
 |last6=Kapp
 |first6=N.
 |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2011
 |issue=1
 |id=CD005216
 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2
 |pmid=21249669
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Melissa J.
 |last2=Creinin
 |first2=Mitchell D.
 |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2015
 |volume=126
 |issue=1
 |pages=12–21
 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897
 |pmid=26241251
 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]]

حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;WHOFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fjerstad2009&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fjerstad
 |first1=M.
 |last2=Sivin
 |first2=I.
 |last3=Lichtenberg
 |first3=E. S.
 |last4=Trussell
 |first4=J.
 |last5=Cleland
 |first5=K.
 |last6=Cullins
 |first6=V.
 |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days
 |journal=Contraception
 |year=2009
 |volume=80
 |issue=3
 |pages=282–286
 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010
 |pmid=19698822
 |pmc=3766037
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Holmquist2008&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Holmquist
 |first1=Susan
 |last2=Gilliam
 |first2=Melissa
 |chapter=Induced abortion
 |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology
 |edition=10th
 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins
 |location=Philadelphia
 |year=2008
 |pages=586–603
 |isbn=9780781769372
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===

برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.
برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKStatistics2022&quot;&gt;{{cite report
 |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022
 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities
 |year=2023
 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;/&gt;
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&amp;E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي.

=== گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق ===

2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو.
بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي.
تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gambir2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gambir
 |first1=K.
 |last2=Kim
 |first2=C.
 |last3=Necastro
 |first3=K. A.
 |last4=Ganatra
 |first4=B.
 |last5=Ngo
 |first5=T. D.
 |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2020
 |volume=2020
 |issue=3
 |id=CD013181
 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2
 |pmid=32150279
 |pmc=7062143
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جراحي اسقاطِ حمل ===
{{Main|جراحي اسقاطِ حمل}}

[[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]]

'''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي.

ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن:

* '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن.
مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Meckstroth2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meckstroth
 |first1=Karen
 |last2=Paul
 |first2=Maureen
 |chapter=First-trimester aspiration abortion
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=135–156
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&amp;C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي.
هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي.

=== ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&amp;E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Rao2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rao
 |first1=Kamini A.
 |last2=Faúndes
 |first2=Aníbal
 |title=Access to safe abortion within the limits of the law
 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology
 |year=2006
 |volume=20
 |issue=3
 |pages=421–432
 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن ===

'''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&amp;X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي.
هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي.
هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي.

=== هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي ===

'''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو.
هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
'''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي.
هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ACOG2013&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيهوشي ۽ سور جو انتظام ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا.
ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.
بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Templeton2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Templeton
 |first1=Allan
 |last2=Grimes
 |first2=David A.
 |title=Clinical Practice: A Request for Abortion
 |journal=The New England Journal of Medicine
 |year=2011
 |volume=365
 |issue=23
 |pages=2198–2204
 |doi=10.1056/NEJMcp1103639
 |pmid=22150038
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Allen
 |first1=Rebecca H.
 |last2=Singh
 |first2=R.
 |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation
 |journal=Contraception
 |year=2018
 |volume=97
 |issue=6
 |pages=471–477
 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014
 |pmid=29407363
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cansino2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cansino
 |first1=C.
 |last2=Denny
 |first2=C.
 |last3=Carlisle
 |first3=A. S.
 |last4=Stubblefield
 |first4=P.
 |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia
 |journal=Contraception
 |year=2021
 |volume=104
 |issue=6
 |pages=583–592
 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007
 |pmid=34425082
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل ===

'''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي.
هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي.
هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي.
اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي.
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Borgatta2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Borgatta
 |first=Lynn
 |title=Labor Induction Termination of Pregnancy
 |journal=Global Library of Women's Medicine
 |year=2014
 |doi=10.3843/GLOWM.10444
 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BorgattaKapp2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Borgatta
 |first1=Lynn
 |last2=Kapp
 |first2=Nathalie
 |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=84
 |issue=1
 |pages=4–18
 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005
 |pmid=21664506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== حفاظت ==
[[File:Abortion Quick &amp; Pain Free sign, Joe Slovo Park, Cape Town, South Africa-3869.jpg|thumb|ساڄو|[[ڏکڻ آفريڪا]] جي شهر [[ڪيپ ٽائون]] ۾ اسقاطِ حمل جي خدمتن جو هڪ اشتهار، جيڪو ممڪن طور غيرقانوني خدمتن سان لاڳاپيل آهي.]]

[[اسقاطِ حمل]] سان لاڳاپيل صحت جا خطرا بنيادي طور ان ڳالهه تي منحصر هوندا آهن ته اهو ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪهڙين طبي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب '''غيرمحفوظ اسقاطِ حمل''' (Unsafe abortion) اهڙو عمل آهي، جيڪو گهربل طبي ڄاڻ يا مهارت نه رکندڙ ماڻهن طرفان، يا گهٽ ۾ گهٽ طبي معيارن تي پورو نه لهندڙ ماحول ۾، يا ٻنهي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOunsafe2011&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Unsafe Abortion: Global and Regional Estimates of the Incidence of Unsafe Abortion and Associated Mortality in 2008
 |edition=6th
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2011
 |isbn=9789241501118
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مناسب طبي معيارن، تربيت يافته عملي ۽ گهربل سهولتن جي موجودگيءَ ۾ ڪيل اسقاطِ حمل طب جي نسبتاً محفوظ طريقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Grimes2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Benson |first2=Janice
 |last3=Singh |first3=Susheela
 |last4=Romero |first4=Mariana
 |last5=Ganatra |first5=Bela
 |last6=Okonofua |first6=Friday E.
 |last7=Shah |first7=Iqbal H.
 |title=Unsafe abortion: the preventable pandemic
 |journal=The Lancet
 |year=2006
 |volume=368
 |issue=9550
 |pages=1908–1919
 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6
 |pmid=17126724
 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69481-6/fulltext
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GrimesCreinin2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Creinin |first2=Mitchell D.
 |title=Induced abortion: an overview for internists
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2004
 |volume=140
 |issue=8
 |pages=620–626
 |doi=10.7326/0003-4819-140-8-200404200-00009
 |pmid=15096333
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل ۽ ويم جي حفاظت جو تقابلي جائزو ===

2012ع ۾ طبي رسالي ''Obstetrics &amp; Gynecology'' ۾ شايع ٿيل آمريڪي تحقيق موجب قانوني طور ڪيل اسقاطِ حمل جي ڀيٽ ۾ ويم سان لاڳاپيل موت جو خطرو لڳ ڀڳ 14 ڀيرا وڌيڪ هو. تحقيق جو نتيجو اهو هو ته آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل، ويم جي ڀيٽ ۾، ماءُ جي موت ۽ ڪيترين طبي پيچيدگين جي لحاظ کان وڌيڪ محفوظ هو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grimes |first2=David A.
 |title=The comparative safety of legal induced abortion and childbirth in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2012
 |volume=119
 |issue=2
 |pages=215–219
 |doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923
 |pmid=22270271
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن (CDC) جي 2019ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ 2011ع کان 2015ع تائين حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 17.2 موت في 100,000 زنده ڄمڻ ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Petersen2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Petersen |first1=Emily E.
 |last2=Davis |first2=Nicole L.
 |last3=Goodman |first3=David
 |last4=Cox |first4=Shanna
 |display-authors=4
 |title=Vital Signs: Pregnancy-Related Deaths, United States, 2011–2015, and Strategies for Prevention, 13 States, 2013–2017
 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report
 |year=2019
 |volume=68
 |issue=18
 |pages=423–429
 |doi=10.15585/mmwr.mm6818e1
 |pmid=31071074
 |pmc=6542194
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، CDC جي 2022ع ۾ شايع ٿيل نگراني رپورٽ موجب 2013ع کان 2019ع تائين آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 0.43 موت في 100,000 اسقاطِ حمل هئي.&lt;ref name=&quot;CDC2022&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kortsmit
 |first=Katherine
 |title=Abortion Surveillance — United States, 2020
 |journal=MMWR Surveillance Summaries
 |year=2022
 |volume=71
 |issue=10
 |pages=1–27
 |doi=10.15585/mmwr.ss7110a1
 |pmid=36417304
 |pmc=9707346
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/ss/ss7110a1.htm
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي شرحون مختلف دورن، تعريفن ۽ ڳڻپ جي بنيادن سان تعلق رکن ٿيون؛ تنهنڪري انهن کي سڌي طرح هڪجهڙن شمارياتي ماپن طور استعمال ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.

برطانيا جي [[رائل ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس]] جي طبي رهنمائيءَ ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته عورتن کي ٻڌايو وڃي ته عام طور اسقاطِ حمل، حمل کي مڪمل مدت تائين جاري رکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Donnelly
 |first=Laura
 |title=Abortion is Safer than Having a Baby, Doctors Say
 |work=The Telegraph
 |date=26 February 2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2007ع جي هڪ مطالعي موجب ان وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو حملن جو خاتمو ارادي طور اسقاطِ حمل ذريعي ٿيندو هو، جڏهن ته غيرمحفوظ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت عالمي ماءُ جي موت جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصي سان منسوب ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DixonMueller2007&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dixon-Mueller |first1=Ruth
 |last2=Germain |first2=Adrienne
 |title=Fertility regulation and reproductive health in the Millennium Development Goals: the search for a perfect indicator
 |journal=American Journal of Public Health
 |year=2007
 |volume=97
 |issue=1
 |pages=45–51
 |doi=10.2105/AJPH.2005.068056
 |pmid=16571693
 |pmc=1716248
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انڊونيشيا بابت 2000ع جي تخمينن موجب لڳ ڀڳ 20 لک حمل اسقاطِ حمل ذريعي ختم ٿيا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 45 لک حمل ويم تائين پهتا. ان دور جي تخمينن موجب ماءُ جي موت مان 14 کان 16 سيڪڙو موت اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Abortion in Indonesia
 |publisher=Guttmacher Institute
 |year=2008
 |url=https://www.guttmacher.org/sites/default/files/report_pdf/ib_abortion_indonesia_0.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2000ع کان 2009ع تائين آمريڪا جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ تحقيق موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح پلاسٽڪ سرجريءَ جي ڪجهه طريقن کان گهٽ هئي. تحقيق ۾ ان جو تقابلي جائزو ميراٿن ڊوڙڻ ۽ موٽر گاڏيءَ ۾ سفر ڪرڻ جهڙين سرگرمين سان پڻ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Raymond2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grossman |first2=Daniel
 |last3=Weaver |first3=Mark A.
 |last4=Toti |first4=Silvia
 |last5=Winikoff |first5=Beverly
 |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States
 |journal=Contraception
 |year=2014
 |volume=90
 |issue=5
 |pages=476–479
 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012
 |pmid=25152259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جو خطرو حمل جي مدت وڌڻ سان وڌندو آهي، پر آمريڪا جي تاريخي مطالعي ۾ اهو خطرو ويم سان لاڳاپيل موت جي خطري کان گهٽ رهيو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;/&gt;

2015ع جي هڪ مطالعي موجب حمل جي 64 کان 70 ڏينهن تائين ٻاهرين مريضن جي بنياد تي ڪيل دوائن وارو اسقاطِ حمل، 63 ڏينهن کان اڳ ڪيل ساڳئي طريقي جي ڀيٽ ۾، حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي لحاظ کان مشابهت رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;Abbas2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Abbas |first1=Deborah
 |last2=Chong |first2=Elizabeth
 |last3=Raymond |first3=Elizabeth G.
 |title=Outpatient medical abortion is safe and effective through 70 days gestation
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=3
 |pages=197–199
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.06.018
 |pmid=26118638
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي هڪ ڊگهي مدي واري آمريڪي تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جن عورتن کي اسقاطِ حمل جي درخواست ڪرڻ باوجود اها سهولت نه ملي ۽ پوءِ انهن ويم ڪيو، انهن مان ڪيترين عورتن پنجن سالن کان پوءِ پنهنجي جسماني صحت انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خراب ڄاڻائي، جن پهرين يا ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;Ralph2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Ralph |first1=Lauren J.
 |last2=Schwarz |first2=Eleanor Bimla
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |last4=Foster |first4=Diana Greene
 |title=Self-reported Physical Health of Women Who Did and Did Not Terminate Pregnancy After Seeking Abortion Services: A Cohort Study
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2019
 |volume=171
 |issue=4
 |pages=238–247
 |doi=10.7326/M18-1666
 |pmid=31181576
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foster2021&quot;&gt;{{cite book
 |last=Foster
 |first=Diana Greene
 |title=The Turnaway Study: Ten Years, a Thousand Women, and the Consequences of Having—or Being Denied—an Abortion
 |publisher=Scribner
 |year=2021
 |page=290
 |isbn=9781982141578
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل جي مختلف طريقن جي حفاظت ===

حمل جي پهرين ڏهن هفتن تائين ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال سان ڪيل دوائن واري اسقاطِ حمل ۽ ويڪيوم اسپائريشن ذريعي ڪيل جراحي اسقاطِ حمل جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ ۾ عام طور وڏو فرق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOmedicalFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ميسوپروسٽول کي اڪيلي استعمال ڪرڻ وارو طريقو، ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾، عام طور گهٽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مطالعي ۾ ان سان وڌيڪ سور پڻ رپورٽ ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Grossman
 |first=Daniel
 |title=Medical methods for first trimester abortion: RHL commentary
 |publisher=World Health Organization
 |date=3 September 2004
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028054620/http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |archive-date=28 October 2011
 |url=http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== حفاظت ۽ حمل جي مدت ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران [[ويڪيوم اسپائريشن]] محفوظ جراحي طريقن مان هڪ آهي. اهو بنيادي صحت مرڪز، مخصوص اسقاطِ حمل ڪلينڪ يا اسپتال ۾ مناسب طبي سهولتن سان ڪري سگهجي ٿو.

ان جون پيچيدگيون نسبتاً گهٽ ٿينديون آهن، پر انهن ۾ هي حالتون شامل ٿي سگهن ٿيون:

* رحم ۾ سوراخ ٿيڻ (Uterine perforation)؛
* رحم يا حوض جي حصي ۾ انفيڪشن (Pelvic infection)؛
* حمل سان لاڳاپيل ڪجهه بافتن جو رحم ۾ رهجي وڃڻ (Retained products of conception)؛
* باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ ٻئي طبي طريقيڪار جي ضرورت.&lt;ref name=&quot;Westfall1998&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Westfall |first1=John M.
 |last2=Sophocles |first2=Anne
 |last3=Burggraf |first3=Heidi
 |last4=Ellis |first4=Sharon
 |title=Manual vacuum aspiration for first-trimester abortion
 |journal=Archives of Family Medicine
 |year=1998
 |volume=7
 |issue=6
 |pages=559–562
 |doi=10.1001/archfami.7.6.559
 |pmid=9821831
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي ڪجهه تاريخي تجزين موجب انفيڪشن اهڙن موتن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dempsey2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dempsey
 |first=Angela
 |title=Serious infection associated with induced abortion in the United States
 |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology
 |year=2012
 |volume=55
 |issue=4
 |pages=888–892
 |doi=10.1097/GRF.0b013e31826fd8f8
 |pmid=23090457
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي هڪ منظم جائزي موجب حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ويڪيوم اسپائريشن سان لاڳاپيل پيچيدگين جي شرح ۾ اسپتال، جراحي مرڪز يا مناسب سهولتن واري ڪلينڪ ۾ عمل ٿيڻ سبب ڪو نمايان فرق نه مليو.&lt;ref name=&quot;White2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=White |first1=Kari
 |last2=Carroll |first2=Erin
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |title=Complications from first-trimester aspiration abortion: a systematic review of the literature
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=5
 |pages=422–438
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.07.013
 |pmid=26238336
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جراحي اسقاطِ حمل کان اڳ انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ ڊاڪسي سائيڪلين (Doxycycline) يا ميٽرونيڊازول (Metronidazole) جهڙيون اينٽي بايوٽڪ دوائون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن جو مقصد عمل کان پوءِ رحم جي انفيڪشن جو خطرو گهٽائڻ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;ACOG2009Antibiotics&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 104: Antibiotic Prophylaxis for Gynecologic Procedures
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2009
 |volume=113
 |issue=5
 |pages=1180–1189
 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181a6d011
 |pmid=19384149
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sawaya1996&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Sawaya |first1=George F.
 |last2=Grady |first2=Deborah
 |last3=Kerlikowske |first3=Karla
 |last4=Grimes |first4=David A.
 |title=Antibiotics at the time of induced abortion: the case for universal prophylaxis based on a meta-analysis
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=1996
 |volume=87
 |issue=5
 |pages=884–890
 |pmid=8677129
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، صرف دوائن ذريعي ڪيل اسقاطِ حمل ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائون عام طور معمول موجب نه ڏنيون وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;Achilles2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Achilles |first1=Sharon L.
 |last2=Reeves |first2=Matthew F.
 |title=Prevention of infection after induced abortion
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=83
 |issue=4
 |pages=295–309
 |doi=10.1016/j.contraception.2010.11.006
 |pmid=21397086
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ڪوڪرين جائزي موجب تربيت يافته ڊاڪٽرن ۽ مناسب تربيت رکندڙ وچولي سطح جي صحت عملي طرفان ڪيل اسقاطِ حمل جي عملن جي ناڪاميءَ جي شرح ۾ ڪو واضح فرق ثابت نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Barnard2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Barnard |first1=Sharmani
 |last2=Kim |first2=Carina
 |last3=Park |first3=Min Hae
 |last4=Ngo |first4=Thao D.
 |title=Doctors or mid-level providers for abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2015
 |issue=7
 |id=CD011242
 |doi=10.1002/14651858.CD011242.pub2
 |pmid=26214844
 |pmc=9188302
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل کان پوءِ ٿيندڙ پيچيدگيون پهرين ٽه ماهي وارين پيچيدگين سان نوعيت ۾ مشابهت رکي سگهن ٿيون، پر انهن جو خطرو اختيار ڪيل طريقي ۽ حمل جي مدت مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lerma2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lerma |first1=Katherine
 |last2=Shaw |first2=Kate A.
 |title=Update on second trimester medical abortion
 |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=29
 |issue=6
 |pages=413–418
 |doi=10.1097/GCO.0000000000000409
 |pmid=28922193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪي ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس جي 2013ع واري رهنمائي موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح اٺن هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ لڳ ڀڳ 0.1 موت في 100,000 عمل هئي، جڏهن ته 21 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ اها لڳ ڀڳ 8.9 موت في 100,000 عمل تائين پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;ACOG2013Second&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bartlett2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bartlett |first1=Linda A.
 |last2=Berg |first2=Cynthia J.
 |last3=Shulman |first3=Holly B.
 |last4=Zane |first4=Suzanne B.
 |display-authors=4
 |title=Risk factors for legal induced abortion-related mortality in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2004
 |volume=103
 |issue=4
 |pages=729–737
 |doi=10.1097/01.AOG.0000116260.81570.60
 |pmid=15051566
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ڄاڻايو ويو ته اڳ ۾ رحم مان حمل جون بافتون جراحي طريقي سان ڪڍرائڻ، پوءِ اهو ارادي اسقاطِ حمل سبب هجي يا پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ کان پوءِ، مستقبل جي حملن ۾ وقت کان اڳ ويم (Preterm birth) جي خطري ۾ معمولي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، لاڳاپيل مطالعي ۾ ڪجهه ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي مڪمل طور قابو نه ڪيو ويو هو، تنهنڪري ان تعلق مان سڌي سبب ۽ نتيجي واري نسبت ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;Saccone2016&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Saccone |first1=Gabriele
 |last2=Perriera |first2=Lisa
 |last3=Berghella |first3=Vincenzo
 |title=Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2016
 |volume=214
 |issue=5
 |pages=572–591
 |doi=10.1016/j.ajog.2015.12.044
 |pmid=26743506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Averbach |first1=Sarah H.
 |last2=Seidman |first2=Daniel
 |last3=Steinauer |first3=Jody
 |last4=Darney |first4=Philip
 |title=Re: Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=216
 |issue=1
 |page=87
 |doi=10.1016/j.ajog.2016.08.038
 |pmid=27596618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ذهني صحت ===
{{Main|اسقاطِ حمل ۽ ذهني صحت}}

موجود طبي تحقيق موجب اڪثر ارادي اسقاطِ حملن ۽ ڊگهي مدي وارن ذهني صحت جي مسئلن وچ ۾ سڌو سبب ۽ نتيجي وارو تعلق ثابت نه ٿيو آهي. خاص طور غيرارادي حمل جي خاتمي کان پوءِ ذهني صحت جي نتيجن جو جائزو وٺندي ان ڳالهه کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته غيرارادي حمل پاڻ به نفسياتي دٻاءَ جو سبب ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Horvath |first1=Sarah
 |last2=Schreiber |first2=Courtney A.
 |title=Unintended Pregnancy, Induced Abortion, and Mental Health
 |journal=Current Psychiatry Reports
 |year=2017
 |volume=19
 |issue=11
 |article-number=77
 |doi=10.1007/s11920-017-0832-4
 |pmid=28905259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] (American Psychological Association) جي 2008ع واري رپورٽ موجب پهرين ٽه ماهي دوران پهريون اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ عورتن ۾ ذهني صحت جي مسئلن جو خطرو انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ثابت نه ٿيو، جيڪي غيرارادي حمل کي ويم تائين جاري رکن ٿيون.

ساڳئي رپورٽ موجب ٻئي يا ان کان وڌيڪ اسقاطِ حملن جي ذهني صحت تي اثرن بابت ثبوت گهٽ واضح هئا.&lt;ref name=&quot;APA2008&quot;&gt;{{cite report
 |author=American Psychological Association
 |title=Report of the APA Task Force on Mental Health and Abortion
 |publisher=American Psychological Association
 |location=Washington, D.C.
 |year=2008
 |url=https://www.apa.org/pi/women/programs/abortion/mental-health.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه پراڻن مطالعي ۽ جائزي ۾ اسقاطِ حمل کي نفسياتي مسئلن جي وڌيل خطري سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Coleman2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Coleman |first=Priscilla K.
 |title=Abortion and mental health: quantitative synthesis and analysis of research published 1995–2009
 |journal=The British Journal of Psychiatry
 |year=2011
 |volume=199
 |issue=3
 |pages=180–186
 |doi=10.1192/bjp.bp.110.077230
 |pmid=21881096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، بعد وارن تحقيقي جائزي ۾ اهڙن مطالعي جي طريقه ڪار، خاص طور مناسب تقابلي گروهن جي غيرموجودگيءَ، تي تنقيد ڪئي وئي. مناسب تقابلي گروهن سان ڪيل مطالعي ۾ اسقاطِ حمل کي خراب ذهني صحت جي نتيجن جو سڌو سبب ثابت نه ڪيو ويو آهي.

ٻئي طرف، اسقاطِ حمل جي سهولت گهرندڙ عورتن کي اها سهولت نه ملڻ کان پوءِ پريشاني ۽ اضطراب ۾ واڌ رپورٽ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;/&gt;

جنين ۾ سنگين طبي خرابين سبب حمل جي ٻئي ٽه ماهي يا ان کان پوءِ اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ ڪجهه عورتن ۾ منفي نفسياتي تجربا رپورٽ ٿيا آهن. انهن تجربن جي سببن ۽ ڊگهي مدي وارن اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ معياري تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Steinberg2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Steinberg |first=Julia R.
 |title=Later abortions and mental health: psychological experiences of women having later abortions—a critical review of research
 |journal=Women's Health Issues
 |year=2011
 |volume=21
 |issue=3 Suppl
 |pages=S44–S48
 |doi=10.1016/j.whi.2011.02.002
 |pmid=21530839
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه اسقاطِ حمل مخالف تنظيمن طرفان منفي نفسياتي اثرن کي '''پوسٽ ابورشن سنڊروم''' (Post-abortion syndrome) جو نالو ڏنو ويو آهي، پر آمريڪا جي طبي ۽ نفسياتي ماهرن طرفان ان کي هڪ الڳ تسليم ٿيل طبي تشخيص طور قبول نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kelly2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kelly |first=Kimberly
 |title=The spread of 'Post Abortion Syndrome' as social diagnosis
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2014
 |volume=102
 |pages=18–25
 |doi=10.1016/j.socscimed.2013.11.030
 |pmid=24565137
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ شايع ٿيل آمريڪي ڊگهي مدي واري تحقيق موجب اسقاطِ حمل کان پنج سال پوءِ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ عورتن محسوس ڪيو ته انهن پنهنجي صورتحال مطابق درست فيصلو ڪيو هو.

ان مطالعي ۾ سڪون يا راحت (Relief) سڀ کان عام احساس هو، جڏهن ته اداسي، ڏوهه جو احساس ۽ پڇتاءُ نسبتاً گهٽ رپورٽ ٿيا.

سماجي بدنامي (Social stigma) ۽ فيصلي جي ڏکيائي منفي احساسن ۽ پڇتاءَ سان لاڳاپيل اهم عنصر هئا. محققن موجب عورتن جا احساس سندن ذاتي ۽ سماجي حالتن سان گهڻو لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Rocca2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rocca |first1=Corinne H.
 |last2=Samari |first2=Goleen
 |last3=Foster |first3=Diana Greene
 |last4=Gould |first4=Heather
 |last5=Kimport |first5=Katrina
 |title=Emotions and decision rightness over five years following an abortion: An examination of decision difficulty and abortion stigma
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2020
 |volume=248
 |article-number=112704
 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112704
 |pmid=31941577
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>llf52szo3ahn6ehjr0xgjr8t4wdyoj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425148</id>
      <parentid>425147</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101497" sha1="3ddxmq7wleaei7c00rcx3i8fwkbb5na" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.
بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.
1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

==اسقاطِ حمل جي تاريخ==
 
قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.


== طريقا ==

=== دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===
{{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}}
{{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}}

[[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]]

'''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Creinin
 |first1=Mitchell D.
 |last2=Gemzell-Danielsson
 |first2=Kristina
 |chapter=Medical abortion in early pregnancy
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=111–134
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Kapp
 |first1=Nathalie
 |last2=von Hertzen
 |first2=Helena
 |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=178–192
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.

آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;&gt;{{cite web
 |author=Center for Drug Evaluation and Research
 |title=Mifeprex (mifepristone) Information
 |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information
 |publisher=U.S. Food and Drug Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي.
تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wildschut2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Wildschut
 |first1=H.
 |last2=Both
 |first2=M. I.
 |last3=Medema
 |first3=S.
 |last4=Thomee
 |first4=E.
 |last5=Wildhagen
 |first5=M. F.
 |last6=Kapp
 |first6=N.
 |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2011
 |issue=1
 |id=CD005216
 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2
 |pmid=21249669
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Melissa J.
 |last2=Creinin
 |first2=Mitchell D.
 |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2015
 |volume=126
 |issue=1
 |pages=12–21
 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897
 |pmid=26241251
 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]]

حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;WHOFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fjerstad2009&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fjerstad
 |first1=M.
 |last2=Sivin
 |first2=I.
 |last3=Lichtenberg
 |first3=E. S.
 |last4=Trussell
 |first4=J.
 |last5=Cleland
 |first5=K.
 |last6=Cullins
 |first6=V.
 |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days
 |journal=Contraception
 |year=2009
 |volume=80
 |issue=3
 |pages=282–286
 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010
 |pmid=19698822
 |pmc=3766037
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Holmquist2008&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Holmquist
 |first1=Susan
 |last2=Gilliam
 |first2=Melissa
 |chapter=Induced abortion
 |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology
 |edition=10th
 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins
 |location=Philadelphia
 |year=2008
 |pages=586–603
 |isbn=9780781769372
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===

برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.
برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKStatistics2022&quot;&gt;{{cite report
 |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022
 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities
 |year=2023
 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;/&gt;
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&amp;E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي.

=== گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق ===

2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو.
بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي.
تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gambir2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gambir
 |first1=K.
 |last2=Kim
 |first2=C.
 |last3=Necastro
 |first3=K. A.
 |last4=Ganatra
 |first4=B.
 |last5=Ngo
 |first5=T. D.
 |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2020
 |volume=2020
 |issue=3
 |id=CD013181
 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2
 |pmid=32150279
 |pmc=7062143
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جراحي اسقاطِ حمل ===
{{Main|جراحي اسقاطِ حمل}}

[[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]]

'''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي.

ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن:

* '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن.
مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Meckstroth2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meckstroth
 |first1=Karen
 |last2=Paul
 |first2=Maureen
 |chapter=First-trimester aspiration abortion
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=135–156
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&amp;C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي.
هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي.

=== ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&amp;E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Rao2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rao
 |first1=Kamini A.
 |last2=Faúndes
 |first2=Aníbal
 |title=Access to safe abortion within the limits of the law
 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology
 |year=2006
 |volume=20
 |issue=3
 |pages=421–432
 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن ===

'''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&amp;X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي.
هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي.
هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي.

=== هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي ===

'''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو.
هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
'''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي.
هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ACOG2013&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيهوشي ۽ سور جو انتظام ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا.
ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.
بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Templeton2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Templeton
 |first1=Allan
 |last2=Grimes
 |first2=David A.
 |title=Clinical Practice: A Request for Abortion
 |journal=The New England Journal of Medicine
 |year=2011
 |volume=365
 |issue=23
 |pages=2198–2204
 |doi=10.1056/NEJMcp1103639
 |pmid=22150038
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Allen
 |first1=Rebecca H.
 |last2=Singh
 |first2=R.
 |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation
 |journal=Contraception
 |year=2018
 |volume=97
 |issue=6
 |pages=471–477
 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014
 |pmid=29407363
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cansino2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cansino
 |first1=C.
 |last2=Denny
 |first2=C.
 |last3=Carlisle
 |first3=A. S.
 |last4=Stubblefield
 |first4=P.
 |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia
 |journal=Contraception
 |year=2021
 |volume=104
 |issue=6
 |pages=583–592
 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007
 |pmid=34425082
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل ===

'''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي.
هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي.
هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي.
اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي.
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Borgatta2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Borgatta
 |first=Lynn
 |title=Labor Induction Termination of Pregnancy
 |journal=Global Library of Women's Medicine
 |year=2014
 |doi=10.3843/GLOWM.10444
 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BorgattaKapp2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Borgatta
 |first1=Lynn
 |last2=Kapp
 |first2=Nathalie
 |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=84
 |issue=1
 |pages=4–18
 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005
 |pmid=21664506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== حفاظت ==
[[File:Abortion Quick &amp; Pain Free sign, Joe Slovo Park, Cape Town, South Africa-3869.jpg|thumb|ساڄو|[[ڏکڻ آفريڪا]] جي شهر [[ڪيپ ٽائون]] ۾ اسقاطِ حمل جي خدمتن جو هڪ اشتهار، جيڪو ممڪن طور غيرقانوني خدمتن سان لاڳاپيل آهي.]]

[[اسقاطِ حمل]] سان لاڳاپيل صحت جا خطرا بنيادي طور ان ڳالهه تي منحصر هوندا آهن ته اهو ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪهڙين طبي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب '''غيرمحفوظ اسقاطِ حمل''' (Unsafe abortion) اهڙو عمل آهي، جيڪو گهربل طبي ڄاڻ يا مهارت نه رکندڙ ماڻهن طرفان، يا گهٽ ۾ گهٽ طبي معيارن تي پورو نه لهندڙ ماحول ۾، يا ٻنهي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOunsafe2011&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Unsafe Abortion: Global and Regional Estimates of the Incidence of Unsafe Abortion and Associated Mortality in 2008
 |edition=6th
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2011
 |isbn=9789241501118
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مناسب طبي معيارن، تربيت يافته عملي ۽ گهربل سهولتن جي موجودگيءَ ۾ ڪيل اسقاطِ حمل طب جي نسبتاً محفوظ طريقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Grimes2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Benson |first2=Janice
 |last3=Singh |first3=Susheela
 |last4=Romero |first4=Mariana
 |last5=Ganatra |first5=Bela
 |last6=Okonofua |first6=Friday E.
 |last7=Shah |first7=Iqbal H.
 |title=Unsafe abortion: the preventable pandemic
 |journal=The Lancet
 |year=2006
 |volume=368
 |issue=9550
 |pages=1908–1919
 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6
 |pmid=17126724
 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69481-6/fulltext
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GrimesCreinin2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Creinin |first2=Mitchell D.
 |title=Induced abortion: an overview for internists
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2004
 |volume=140
 |issue=8
 |pages=620–626
 |doi=10.7326/0003-4819-140-8-200404200-00009
 |pmid=15096333
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل ۽ ويم جي حفاظت جو تقابلي جائزو ===

2012ع ۾ طبي رسالي ''Obstetrics &amp; Gynecology'' ۾ شايع ٿيل آمريڪي تحقيق موجب قانوني طور ڪيل اسقاطِ حمل جي ڀيٽ ۾ ويم سان لاڳاپيل موت جو خطرو لڳ ڀڳ 14 ڀيرا وڌيڪ هو. تحقيق جو نتيجو اهو هو ته آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل، ويم جي ڀيٽ ۾، ماءُ جي موت ۽ ڪيترين طبي پيچيدگين جي لحاظ کان وڌيڪ محفوظ هو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grimes |first2=David A.
 |title=The comparative safety of legal induced abortion and childbirth in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2012
 |volume=119
 |issue=2
 |pages=215–219
 |doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923
 |pmid=22270271
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن (CDC) جي 2019ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ 2011ع کان 2015ع تائين حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 17.2 موت في 100,000 زنده ڄمڻ ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Petersen2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Petersen |first1=Emily E.
 |last2=Davis |first2=Nicole L.
 |last3=Goodman |first3=David
 |last4=Cox |first4=Shanna
 |display-authors=4
 |title=Vital Signs: Pregnancy-Related Deaths, United States, 2011–2015, and Strategies for Prevention, 13 States, 2013–2017
 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report
 |year=2019
 |volume=68
 |issue=18
 |pages=423–429
 |doi=10.15585/mmwr.mm6818e1
 |pmid=31071074
 |pmc=6542194
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، CDC جي 2022ع ۾ شايع ٿيل نگراني رپورٽ موجب 2013ع کان 2019ع تائين آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 0.43 موت في 100,000 اسقاطِ حمل هئي.&lt;ref name=&quot;CDC2022&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kortsmit
 |first=Katherine
 |title=Abortion Surveillance — United States, 2020
 |journal=MMWR Surveillance Summaries
 |year=2022
 |volume=71
 |issue=10
 |pages=1–27
 |doi=10.15585/mmwr.ss7110a1
 |pmid=36417304
 |pmc=9707346
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/ss/ss7110a1.htm
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي شرحون مختلف دورن، تعريفن ۽ ڳڻپ جي بنيادن سان تعلق رکن ٿيون؛ تنهنڪري انهن کي سڌي طرح هڪجهڙن شمارياتي ماپن طور استعمال ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.

برطانيا جي [[رائل ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس]] جي طبي رهنمائيءَ ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته عورتن کي ٻڌايو وڃي ته عام طور اسقاطِ حمل، حمل کي مڪمل مدت تائين جاري رکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Donnelly
 |first=Laura
 |title=Abortion is Safer than Having a Baby, Doctors Say
 |work=The Telegraph
 |date=26 February 2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2007ع جي هڪ مطالعي موجب ان وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو حملن جو خاتمو ارادي طور اسقاطِ حمل ذريعي ٿيندو هو، جڏهن ته غيرمحفوظ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت عالمي ماءُ جي موت جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصي سان منسوب ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DixonMueller2007&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dixon-Mueller |first1=Ruth
 |last2=Germain |first2=Adrienne
 |title=Fertility regulation and reproductive health in the Millennium Development Goals: the search for a perfect indicator
 |journal=American Journal of Public Health
 |year=2007
 |volume=97
 |issue=1
 |pages=45–51
 |doi=10.2105/AJPH.2005.068056
 |pmid=16571693
 |pmc=1716248
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انڊونيشيا بابت 2000ع جي تخمينن موجب لڳ ڀڳ 20 لک حمل اسقاطِ حمل ذريعي ختم ٿيا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 45 لک حمل ويم تائين پهتا. ان دور جي تخمينن موجب ماءُ جي موت مان 14 کان 16 سيڪڙو موت اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Abortion in Indonesia
 |publisher=Guttmacher Institute
 |year=2008
 |url=https://www.guttmacher.org/sites/default/files/report_pdf/ib_abortion_indonesia_0.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2000ع کان 2009ع تائين آمريڪا جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ تحقيق موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح پلاسٽڪ سرجريءَ جي ڪجهه طريقن کان گهٽ هئي. تحقيق ۾ ان جو تقابلي جائزو ميراٿن ڊوڙڻ ۽ موٽر گاڏيءَ ۾ سفر ڪرڻ جهڙين سرگرمين سان پڻ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Raymond2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grossman |first2=Daniel
 |last3=Weaver |first3=Mark A.
 |last4=Toti |first4=Silvia
 |last5=Winikoff |first5=Beverly
 |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States
 |journal=Contraception
 |year=2014
 |volume=90
 |issue=5
 |pages=476–479
 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012
 |pmid=25152259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جو خطرو حمل جي مدت وڌڻ سان وڌندو آهي، پر آمريڪا جي تاريخي مطالعي ۾ اهو خطرو ويم سان لاڳاپيل موت جي خطري کان گهٽ رهيو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;/&gt;

2015ع جي هڪ مطالعي موجب حمل جي 64 کان 70 ڏينهن تائين ٻاهرين مريضن جي بنياد تي ڪيل دوائن وارو اسقاطِ حمل، 63 ڏينهن کان اڳ ڪيل ساڳئي طريقي جي ڀيٽ ۾، حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي لحاظ کان مشابهت رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;Abbas2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Abbas |first1=Deborah
 |last2=Chong |first2=Elizabeth
 |last3=Raymond |first3=Elizabeth G.
 |title=Outpatient medical abortion is safe and effective through 70 days gestation
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=3
 |pages=197–199
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.06.018
 |pmid=26118638
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي هڪ ڊگهي مدي واري آمريڪي تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جن عورتن کي اسقاطِ حمل جي درخواست ڪرڻ باوجود اها سهولت نه ملي ۽ پوءِ انهن ويم ڪيو، انهن مان ڪيترين عورتن پنجن سالن کان پوءِ پنهنجي جسماني صحت انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خراب ڄاڻائي، جن پهرين يا ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;Ralph2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Ralph |first1=Lauren J.
 |last2=Schwarz |first2=Eleanor Bimla
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |last4=Foster |first4=Diana Greene
 |title=Self-reported Physical Health of Women Who Did and Did Not Terminate Pregnancy After Seeking Abortion Services: A Cohort Study
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2019
 |volume=171
 |issue=4
 |pages=238–247
 |doi=10.7326/M18-1666
 |pmid=31181576
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foster2021&quot;&gt;{{cite book
 |last=Foster
 |first=Diana Greene
 |title=The Turnaway Study: Ten Years, a Thousand Women, and the Consequences of Having—or Being Denied—an Abortion
 |publisher=Scribner
 |year=2021
 |page=290
 |isbn=9781982141578
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل جي مختلف طريقن جي حفاظت ===

حمل جي پهرين ڏهن هفتن تائين ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال سان ڪيل دوائن واري اسقاطِ حمل ۽ ويڪيوم اسپائريشن ذريعي ڪيل جراحي اسقاطِ حمل جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ ۾ عام طور وڏو فرق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOmedicalFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ميسوپروسٽول کي اڪيلي استعمال ڪرڻ وارو طريقو، ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾، عام طور گهٽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مطالعي ۾ ان سان وڌيڪ سور پڻ رپورٽ ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Grossman
 |first=Daniel
 |title=Medical methods for first trimester abortion: RHL commentary
 |publisher=World Health Organization
 |date=3 September 2004
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028054620/http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |archive-date=28 October 2011
 |url=http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== حفاظت ۽ حمل جي مدت ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران [[ويڪيوم اسپائريشن]] محفوظ جراحي طريقن مان هڪ آهي. اهو بنيادي صحت مرڪز، مخصوص اسقاطِ حمل ڪلينڪ يا اسپتال ۾ مناسب طبي سهولتن سان ڪري سگهجي ٿو.

ان جون پيچيدگيون نسبتاً گهٽ ٿينديون آهن، پر انهن ۾ هي حالتون شامل ٿي سگهن ٿيون:

* رحم ۾ سوراخ ٿيڻ (Uterine perforation)؛
* رحم يا حوض جي حصي ۾ انفيڪشن (Pelvic infection)؛
* حمل سان لاڳاپيل ڪجهه بافتن جو رحم ۾ رهجي وڃڻ (Retained products of conception)؛
* باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ ٻئي طبي طريقيڪار جي ضرورت.&lt;ref name=&quot;Westfall1998&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Westfall |first1=John M.
 |last2=Sophocles |first2=Anne
 |last3=Burggraf |first3=Heidi
 |last4=Ellis |first4=Sharon
 |title=Manual vacuum aspiration for first-trimester abortion
 |journal=Archives of Family Medicine
 |year=1998
 |volume=7
 |issue=6
 |pages=559–562
 |doi=10.1001/archfami.7.6.559
 |pmid=9821831
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي ڪجهه تاريخي تجزين موجب انفيڪشن اهڙن موتن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dempsey2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dempsey
 |first=Angela
 |title=Serious infection associated with induced abortion in the United States
 |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology
 |year=2012
 |volume=55
 |issue=4
 |pages=888–892
 |doi=10.1097/GRF.0b013e31826fd8f8
 |pmid=23090457
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي هڪ منظم جائزي موجب حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ويڪيوم اسپائريشن سان لاڳاپيل پيچيدگين جي شرح ۾ اسپتال، جراحي مرڪز يا مناسب سهولتن واري ڪلينڪ ۾ عمل ٿيڻ سبب ڪو نمايان فرق نه مليو.&lt;ref name=&quot;White2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=White |first1=Kari
 |last2=Carroll |first2=Erin
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |title=Complications from first-trimester aspiration abortion: a systematic review of the literature
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=5
 |pages=422–438
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.07.013
 |pmid=26238336
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جراحي اسقاطِ حمل کان اڳ انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ ڊاڪسي سائيڪلين (Doxycycline) يا ميٽرونيڊازول (Metronidazole) جهڙيون اينٽي بايوٽڪ دوائون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن جو مقصد عمل کان پوءِ رحم جي انفيڪشن جو خطرو گهٽائڻ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;ACOG2009Antibiotics&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 104: Antibiotic Prophylaxis for Gynecologic Procedures
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2009
 |volume=113
 |issue=5
 |pages=1180–1189
 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181a6d011
 |pmid=19384149
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sawaya1996&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Sawaya |first1=George F.
 |last2=Grady |first2=Deborah
 |last3=Kerlikowske |first3=Karla
 |last4=Grimes |first4=David A.
 |title=Antibiotics at the time of induced abortion: the case for universal prophylaxis based on a meta-analysis
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=1996
 |volume=87
 |issue=5
 |pages=884–890
 |pmid=8677129
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، صرف دوائن ذريعي ڪيل اسقاطِ حمل ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائون عام طور معمول موجب نه ڏنيون وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;Achilles2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Achilles |first1=Sharon L.
 |last2=Reeves |first2=Matthew F.
 |title=Prevention of infection after induced abortion
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=83
 |issue=4
 |pages=295–309
 |doi=10.1016/j.contraception.2010.11.006
 |pmid=21397086
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ڪوڪرين جائزي موجب تربيت يافته ڊاڪٽرن ۽ مناسب تربيت رکندڙ وچولي سطح جي صحت عملي طرفان ڪيل اسقاطِ حمل جي عملن جي ناڪاميءَ جي شرح ۾ ڪو واضح فرق ثابت نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Barnard2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Barnard |first1=Sharmani
 |last2=Kim |first2=Carina
 |last3=Park |first3=Min Hae
 |last4=Ngo |first4=Thao D.
 |title=Doctors or mid-level providers for abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2015
 |issue=7
 |id=CD011242
 |doi=10.1002/14651858.CD011242.pub2
 |pmid=26214844
 |pmc=9188302
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل کان پوءِ ٿيندڙ پيچيدگيون پهرين ٽه ماهي وارين پيچيدگين سان نوعيت ۾ مشابهت رکي سگهن ٿيون، پر انهن جو خطرو اختيار ڪيل طريقي ۽ حمل جي مدت مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lerma2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lerma |first1=Katherine
 |last2=Shaw |first2=Kate A.
 |title=Update on second trimester medical abortion
 |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=29
 |issue=6
 |pages=413–418
 |doi=10.1097/GCO.0000000000000409
 |pmid=28922193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪي ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس جي 2013ع واري رهنمائي موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح اٺن هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ لڳ ڀڳ 0.1 موت في 100,000 عمل هئي، جڏهن ته 21 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ اها لڳ ڀڳ 8.9 موت في 100,000 عمل تائين پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;ACOG2013Second&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bartlett2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bartlett |first1=Linda A.
 |last2=Berg |first2=Cynthia J.
 |last3=Shulman |first3=Holly B.
 |last4=Zane |first4=Suzanne B.
 |display-authors=4
 |title=Risk factors for legal induced abortion-related mortality in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2004
 |volume=103
 |issue=4
 |pages=729–737
 |doi=10.1097/01.AOG.0000116260.81570.60
 |pmid=15051566
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ڄاڻايو ويو ته اڳ ۾ رحم مان حمل جون بافتون جراحي طريقي سان ڪڍرائڻ، پوءِ اهو ارادي اسقاطِ حمل سبب هجي يا پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ کان پوءِ، مستقبل جي حملن ۾ وقت کان اڳ ويم (Preterm birth) جي خطري ۾ معمولي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، لاڳاپيل مطالعي ۾ ڪجهه ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي مڪمل طور قابو نه ڪيو ويو هو، تنهنڪري ان تعلق مان سڌي سبب ۽ نتيجي واري نسبت ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;Saccone2016&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Saccone |first1=Gabriele
 |last2=Perriera |first2=Lisa
 |last3=Berghella |first3=Vincenzo
 |title=Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2016
 |volume=214
 |issue=5
 |pages=572–591
 |doi=10.1016/j.ajog.2015.12.044
 |pmid=26743506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Averbach |first1=Sarah H.
 |last2=Seidman |first2=Daniel
 |last3=Steinauer |first3=Jody
 |last4=Darney |first4=Philip
 |title=Re: Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=216
 |issue=1
 |page=87
 |doi=10.1016/j.ajog.2016.08.038
 |pmid=27596618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ذهني صحت ===
{{Main|اسقاطِ حمل ۽ ذهني صحت}}

موجود طبي تحقيق موجب اڪثر ارادي اسقاطِ حملن ۽ ڊگهي مدي وارن ذهني صحت جي مسئلن وچ ۾ سڌو سبب ۽ نتيجي وارو تعلق ثابت نه ٿيو آهي. خاص طور غيرارادي حمل جي خاتمي کان پوءِ ذهني صحت جي نتيجن جو جائزو وٺندي ان ڳالهه کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته غيرارادي حمل پاڻ به نفسياتي دٻاءَ جو سبب ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Horvath |first1=Sarah
 |last2=Schreiber |first2=Courtney A.
 |title=Unintended Pregnancy, Induced Abortion, and Mental Health
 |journal=Current Psychiatry Reports
 |year=2017
 |volume=19
 |issue=11
 |article-number=77
 |doi=10.1007/s11920-017-0832-4
 |pmid=28905259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] (American Psychological Association) جي 2008ع واري رپورٽ موجب پهرين ٽه ماهي دوران پهريون اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ عورتن ۾ ذهني صحت جي مسئلن جو خطرو انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ثابت نه ٿيو، جيڪي غيرارادي حمل کي ويم تائين جاري رکن ٿيون.

ساڳئي رپورٽ موجب ٻئي يا ان کان وڌيڪ اسقاطِ حملن جي ذهني صحت تي اثرن بابت ثبوت گهٽ واضح هئا.&lt;ref name=&quot;APA2008&quot;&gt;{{cite report
 |author=American Psychological Association
 |title=Report of the APA Task Force on Mental Health and Abortion
 |publisher=American Psychological Association
 |location=Washington, D.C.
 |year=2008
 |url=https://www.apa.org/pi/women/programs/abortion/mental-health.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه پراڻن مطالعي ۽ جائزي ۾ اسقاطِ حمل کي نفسياتي مسئلن جي وڌيل خطري سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Coleman2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Coleman |first=Priscilla K.
 |title=Abortion and mental health: quantitative synthesis and analysis of research published 1995–2009
 |journal=The British Journal of Psychiatry
 |year=2011
 |volume=199
 |issue=3
 |pages=180–186
 |doi=10.1192/bjp.bp.110.077230
 |pmid=21881096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، بعد وارن تحقيقي جائزي ۾ اهڙن مطالعي جي طريقه ڪار، خاص طور مناسب تقابلي گروهن جي غيرموجودگيءَ، تي تنقيد ڪئي وئي. مناسب تقابلي گروهن سان ڪيل مطالعي ۾ اسقاطِ حمل کي خراب ذهني صحت جي نتيجن جو سڌو سبب ثابت نه ڪيو ويو آهي.

ٻئي طرف، اسقاطِ حمل جي سهولت گهرندڙ عورتن کي اها سهولت نه ملڻ کان پوءِ پريشاني ۽ اضطراب ۾ واڌ رپورٽ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;/&gt;

جنين ۾ سنگين طبي خرابين سبب حمل جي ٻئي ٽه ماهي يا ان کان پوءِ اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ ڪجهه عورتن ۾ منفي نفسياتي تجربا رپورٽ ٿيا آهن. انهن تجربن جي سببن ۽ ڊگهي مدي وارن اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ معياري تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Steinberg2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Steinberg |first=Julia R.
 |title=Later abortions and mental health: psychological experiences of women having later abortions—a critical review of research
 |journal=Women's Health Issues
 |year=2011
 |volume=21
 |issue=3 Suppl
 |pages=S44–S48
 |doi=10.1016/j.whi.2011.02.002
 |pmid=21530839
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه اسقاطِ حمل مخالف تنظيمن طرفان منفي نفسياتي اثرن کي '''پوسٽ ابورشن سنڊروم''' (Post-abortion syndrome) جو نالو ڏنو ويو آهي، پر آمريڪا جي طبي ۽ نفسياتي ماهرن طرفان ان کي هڪ الڳ تسليم ٿيل طبي تشخيص طور قبول نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kelly2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kelly |first=Kimberly
 |title=The spread of 'Post Abortion Syndrome' as social diagnosis
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2014
 |volume=102
 |pages=18–25
 |doi=10.1016/j.socscimed.2013.11.030
 |pmid=24565137
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ شايع ٿيل آمريڪي ڊگهي مدي واري تحقيق موجب اسقاطِ حمل کان پنج سال پوءِ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ عورتن محسوس ڪيو ته انهن پنهنجي صورتحال مطابق درست فيصلو ڪيو هو.

ان مطالعي ۾ سڪون يا راحت (Relief) سڀ کان عام احساس هو، جڏهن ته اداسي، ڏوهه جو احساس ۽ پڇتاءُ نسبتاً گهٽ رپورٽ ٿيا.

سماجي بدنامي (Social stigma) ۽ فيصلي جي ڏکيائي منفي احساسن ۽ پڇتاءَ سان لاڳاپيل اهم عنصر هئا. محققن موجب عورتن جا احساس سندن ذاتي ۽ سماجي حالتن سان گهڻو لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Rocca2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rocca |first1=Corinne H.
 |last2=Samari |first2=Goleen
 |last3=Foster |first3=Diana Greene
 |last4=Gould |first4=Heather
 |last5=Kimport |first5=Katrina
 |title=Emotions and decision rightness over five years following an abortion: An examination of decision difficulty and abortion stigma
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2020
 |volume=248
 |article-number=112704
 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112704
 |pmid=31941577
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== واقع ٿيڻ جي شرح ==
[[حمل ڪيرائڻ]] (اسقاط حمل) جي واقع ٿيڻ جي شرح کي ماپڻ لاءِ عام طور تي ٻه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن:

* '''حمل ڪيرائڻ جي شرح (Abortion rate):''' توليدي عمر جي هر 1,000 عورتن مان هڪ سال دوران حمل ڪيرائيندڙ عورتن جو انگ. توليدي عمر عام طور تي 15 کان 44 سال يا 15 کان 49 سال تائين شمار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on Induced Abortion Worldwide|date=January 2012|publisher=World Health Organization|url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|access-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309200507/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|archive-date=9 March 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ehiri2026&quot;&gt;{{cite book|last1=Kulczycki|first1=Andrzej|editor1-last=Ehiri|editor1-first=John E.|title=Maternal and Child Health: Global Challenges, Programs, and Policies|date=2026|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-0716-5431-6|pages=239–260|edition=Second|chapter-url=https://books.google.com/books?id=z8n5EQAAQBAJ&amp;pg=PT238|language=en|chapter=11. Abortion and post-abortion care|volume=2}}&lt;/ref&gt;
* '''حمل ڪيرائڻ جو سيڪڙو (Abortion percentage):''' هر 100 ڄاتل حملن مان ڪيرايل حملن جو تعداد. انهن حملن ۾ جيئري ٻار جي پيدائش، ڄاڻي واڻي ڪيرايل حمل ۽ پاڻمرادو ضايع ٿيندڙ حمل شامل هوندا آهن.

ڪيترن ئي هنڌن تي، جتي حمل ڪيرائڻ غيرقانوني هجي يا ان سان سخت سماجي بدنامي لاڳاپيل هجي، اتي حمل ڪيرائڻ بابت طبي رپورٽنگ قابل اعتماد نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Henshaw S, Singh S, Ahman E, Shah IH|date=October 2007|title=Induced abortion: estimated rates and trends worldwide|journal=Lancet|volume=370|issue=9595|pages=1338–1345|doi=10.1016/S0140-6736(07)61575-X|pmid=17933648|s2cid=28458527}}&lt;/ref&gt; انهيءَ سبب حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح جا تخمينا تيار ڪرڻا پوندا آهن، جڏهن ته انهن تخمينن جي يقيني درستگي ۽ [[معياري غلطي]] (standard error) بابت مڪمل ڄاڻ حاصل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي تعداد کي نسبتاً مستحڪم قرار ڏنو ويو. 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 16 لک (41.6 ملين) حمل ڪيرايا ويا، جڏهن ته 2008ع ۾ اهو انگ 4 ڪروڙ 38 لک (43.8 ملين) هو.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي سالياني شرح هر 1,000 عورتن مان 28 هئي. ترقي يافته ملڪن ۾ اها شرح هر 1,000 عورتن مان 24 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 29 هئي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

ساڳئي 2012ع واري مطالعي موجب، 2008ع ۾ دنيا جي سڀني ڄاتل حملن مان اندازاً 21 سيڪڙو حمل ڪيرايا ويا. ترقي يافته ملڪن ۾ اهو سيڪڙو 26 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 20 هو.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

سراسري طور حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح انهن ملڪن ۾ هڪجهڙي ڏٺي وئي آهي، جتي حمل ڪيرائڻ بابت قانون سخت آهن، ۽ انهن ملڪن ۾ به، جتي حمل ڪيرائڻ جون سهولتون نسبتاً آسانيءَ سان دستياب آهن.&lt;ref name=&quot;nytimes-abortion-rates&quot;/&gt; البت سخت پابندين وارن قانونن جو تعلق غيرمحفوظ طريقي سان ڪيرايل حملن جي وڌيڪ تناسب سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IJGO10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Shah I, Ahman E|title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges|journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada|volume=31|issue=12|pages=1149–1158|date=December 2009|pmid=20085681|doi=10.1016/s1701-2163(16)34376-6|s2cid=35742951|quote=However, a woman's chance of having an abortion is similar whether she lives in a developed or a developing region: in 2003 the rates were 26 abortions per 1,000 women aged 15 to 44 in developed areas and 29 per 1,000 in developing areas. The main difference is in safety, with abortion being safe and easily accessible in developed countries and generally restricted and unsafe in most developing countries.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes-abortion-rates&quot;&gt;{{cite news|vauthors=Rosenthal E|url=https://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|title=Legal or Not, Abortion Rates Compare|newspaper=The New York Times|date=12 October 2007|access-date=18 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828173628/http://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|archive-date=28 August 2011}}&lt;/ref&gt;

ترقي پذير ملڪن ۾ غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جي وڌيڪ شرح جو هڪ سبب جديد [[حمل روڪڻ جا طريقا|حمل روڪڻ جي طريقن]] تائين محدود پهچ پڻ آهي. [[گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] موجب، جيڪڏهن حمل روڪڻ جون سهولتون وڌيڪ دستياب ڪيون وڃن ته سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 45 لک (14.5 ملين) غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جا واقعا ۽ انهن سان لاڳاپيل 38,000 موت گهٽجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;/&gt;

قانوني طور ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي شرح دنيا جي مختلف ملڪن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي محققن جي رپورٽ موجب، 2008ع ۾ مڪمل شماريات رکندڙ ملڪن ۾ اها شرح جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ هر 1,000 عورتن مان 7 کان وٺي ايسٽونيا ۾ هر 1,000 عورتن مان 30 تائين هئي.

انهن ئي ملڪن ۾ ڪيرايل حملن جو تناسب اسرائيل، نيدرلينڊز ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ۽ ايسٽونيا ۾ 30 سيڪڙو هو. هنگري ۽ رومانيا ۾ اهو تناسب 36 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ٻنهي ملڪن جي شماريات کي نامڪمل قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Singh S, Henshaw SK, Bankole A|title=Legal abortion worldwide in 2008: levels and recent trends|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=43|issue=3|pages=188–198|date=September 2011|pmid=21884387|doi=10.1363/4318811|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107111306/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|date=2011-05-15|chapter=Populație|url=http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|access-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515195102/http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|archive-date=15 May 2011|title=Romanian Statistical Yearbook|page=62|publisher=National Institute of Statistics}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ آمريڪا ۾ ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتون حمل ٺهڻ وقت ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[حمل روڪڻ جو طريقو]] استعمال ڪري رهيون هيون. [[ڪنڊوم]] استعمال ڪندڙ عورتن مان لڳ ڀڳ اڌ ۽ [[گڏيل زباني حمل روڪڻ واري گوري]] استعمال ڪندڙ عورتن مان ٽي چوٿون انهن طريقن جي غيرمستقل يا غيرباقاعده استعمال بابت ٻڌايو. ڪنڊوم استعمال ڪندڙن مان 42 سيڪڙو ٻڌايو ته ڪنڊوم جي سِرڪي وڃڻ يا ڦاٽي پوڻ سبب حمل روڪڻ جو طريقو ناڪام ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jones RK, Darroch JE, Henshaw SK|title=Contraceptive use among U.S. women having abortions in 2000-2001|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=34|issue=6|pages=294–303|year=2002|pmid=12558092|doi=10.2307/3097748|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615011127/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|archive-date=15 June 2006|jstor=3097748}}&lt;/ref&gt;

باقي اڌ عورتون، جيڪي حمل ٺهڻ وقت حمل روڪڻ جو ڪو طريقو استعمال نه ڪري رهيون هيون، انهن مان وڏي اڪثريت ماضيءَ ۾ اهڙا طريقا استعمال ڪري چڪي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجود حمل روڪڻ جي طريقن بابت ڪنهن حد تائين عدم اطمينان موجود هو. انهن عورتن مان 32 سيڪڙو حمل روڪڻ جا طريقا استعمال نه ڪرڻ جو سبب انهن طريقن بابت خدشن کي قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; هڪ وڌيڪ تازي مطالعي ۾ به اهڙا نتيجا سامهون آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Mosher|first1=William|last2=Jones|first2=Jo|last3=Abma|first3=Joyce|date=2015|title=Nonuse of contraception among women at risk of unintended pregnancy in the United States|journal=Contraception|volume=92|issue=2|pages=170–176|doi=10.1016/j.contraception.2015.05.004|issn=0010-7824|pmc=6413311|pmid=25998937}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن اکرن مان اندازو ٿئي ٿو ته حمل روڪڻ جا نوان طريقا، جهڙوڪ غير هارموني طريقا يا [[مردن لاءِ حمل روڪڻ جا طريقا]]، اڻرٿيل حملن ۽ حمل ڪيرائڻ جي شرح کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dorman|first1=Emily|last2=Perry|first2=Brian|last3=Polis|first3=Chelsea B.|last4=Campo-Engelstein|first4=Lisa|last5=Shattuck|first5=Dominick|last6=Hamlin|first6=Aaron|last7=Aiken|first7=Abigail|last8=Trussell|first8=James|last9=Sokal|first9=David|date=2018|title=Modeling the impact of novel male contraceptive methods on reductions in unintended pregnancies in Nigeria, South Africa, and the United States|journal=Contraception|volume=97|issue=1|pages=62–69|doi=10.1016/j.contraception.2017.08.015|issn=0010-7824|pmc=5732079|pmid=28887053}}&lt;/ref&gt;

گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تحقيق موجب، آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ جا گهڻا واقعا نسلي ۽ قومي اقليتي گروهن سان تعلق رکندڙ عورتن ۾ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن عورتن ۾ اڻرٿيل حملن جي شرح نسبتاً وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen SA|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|title=Abortion and Women of Color: The Bigger Picture|journal=Guttmacher Policy Review|year=2008|volume=11|issue=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915094346/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|archive-date=15 September 2008}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ [[ڪيزر فيملي فائونڊيشن]] جي تجزيي موجب، آمريڪا جي رياستن مسيسيپي، ٽيڪساس، لوزيانا ۽ الاباما ۾ غيرسفيد آباديءَ جو تناسب ترتيبوار 44، 59، 42 ۽ 35 سيڪڙو هو، جڏهن ته انهن رياستن ۾ حمل ڪيرائيندڙ ماڻهن مان انهن گروهن جو تناسب ترتيبوار 80، 74، 72 ۽ 70 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|vauthors=Pettus EW, Willingham L|title=Minority women most affected if abortion is banned, limited|url=https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|access-date=1 February 2022|work=Associated Press|date=1 February 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144918/https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== حمل جي مدت ۽ حمل ڪيرائڻ جا طريقا ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = UK abortion by gestational age 2019 histogram.svg
| width1 = 200
| alt1 = 2019ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام
| caption1 = انگلينڊ ۽ ويلز، 2019ع
| image2 = US abortion by gestational age 2016 histogram.svg
| width2 = 200
| alt2 = 2016ع ۾ آمريڪا ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام
| caption2 = آمريڪا، 2016ع
| footer = [[هسٽوگرام]]: حمل جي مدت موجب حمل ڪيرائڻ جي ورڇ؛ کاٻي پاسي انگلينڊ ۽ ويلز (2019ع) ۽ ساڄي پاسي آمريڪا (2016ع).
}}

حمل ڪيرائڻ جي شرح، حمل جي مدت ۽ استعمال ٿيندڙ طريقي موجب مختلف هوندي آهي.

2003ع ۾ آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن]] (CDC) ٻڌايو ته آمريڪا ۾ رپورٽ ٿيل قانوني ۽ ڄاڻي واڻي ڪيرايل حملن مان:

* 26 سيڪڙو حمل 6 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ ڪيرايا ويا؛
* 18 سيڪڙو حمل 7 هفتن تي؛
* 15 سيڪڙو حمل 8 هفتن تي؛
* 18 سيڪڙو حمل 9 کان 10 هفتن دوران؛
* 10 سيڪڙو حمل 11 کان 12 هفتن دوران؛
* 6 سيڪڙو حمل 13 کان 15 هفتن دوران؛
* 4 سيڪڙو حمل 16 کان 20 هفتن دوران؛
* ۽ 1 سيڪڙو حمل 21 هفتن کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا.

انهن مان 91 سيڪڙو کي [[ڪيوريٽيج]] (curettage) جي زمري ۾ رکيو ويو، جنهن ۾ [[سڪشن ايسپيريشن ذريعي حمل ڪيرائڻ|سڪشن ايسپيريشن]]، [[ڊائليشن ۽ ڪيوريٽيج]] (D&amp;C) ۽ [[ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن]] (D&amp;E) شامل هئا.

8 سيڪڙو حمل [[دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ|دوائن جي استعمال]]، جهڙوڪ [[مائيفيپرسٽون]]، ذريعي ڪيرايا ويا؛ 1 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ رحم اندر محلول يا دوا داخل ڪرڻ جو طريقو، جهڙوڪ لوڻياٺ وارو محلول يا [[پروسٽاگلينڊن]]، استعمال ڪيو ويو؛ جڏهن ته لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ڪيس ٻين طريقن، جهڙوڪ [[هسٽيروٽومي]] يا [[هسٽيريڪٽومي]]، جي زمري ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;cdc2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Strauss LT, Gamble SB, Parker WY, Cook DA, Zane SB, Hamdan S|title=Abortion surveillance--United States, 2003|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|volume=55|issue=11|pages=1–32|date=November 2006|pmid=17119534|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|url-status=live|author7=Centers for Disease Control Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602171423/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|archive-date=2 June 2017}}&lt;/ref&gt;

سي ڊي سي موجب، معلومات گڏ ڪرڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سبب انهن انگن اکرن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. 20 هفتن کان پوءِ رپورٽ ٿيل جنين جي موت جا ڪجهه واقعا اصل ۾ پاڻمرادو ٿيل جنيني موت ٿي سگهن ٿا، جن کي غلطيءَ سان ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو هجي، ڇاڪاڻ ته فوت ٿيل جنين کي رحم مان ڪڍڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ساڳيو طبي طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;guttmacher&quot;&gt;{{cite web|publisher=The Guttmacher Institute|title=The limitations of U.S. statistics on abortion|work=Issues in Brief|location=New York|year=1997|url=http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404080239/http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-date=4 April 2012}}&lt;/ref&gt;

گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تخميني موجب، آمريڪا ۾ 2000ع دوران لڳ ڀڳ 2,200 حمل [[انٽيڪٽ ڊائليشن ۽ ايڪسٽريڪشن]] (intact dilation and extraction) ذريعي ڪيرايا ويا. اهو انگ ان سال ڪيرايل سڀني حملن جي 0.2 سيڪڙو کان به گهٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Finer LB, Henshaw SK|title=Abortion incidence and services in the United States in 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=35|issue=1|pages=6–15|year=2003|pmid=12602752|doi=10.1363/3500603|doi-broken-date=3 September 2025|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204324/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|archive-date=22 January 2016|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح انگلينڊ ۽ ويلز ۾ 2006ع دوران 89 سيڪڙو حمل 12 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾، 9 سيڪڙو حمل 13 کان 19 هفتن دوران ۽ 2 سيڪڙو حمل 20 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا.

رپورٽ ٿيل ڪيسن مان 64 سيڪڙو ۾ ويڪيوم ايسپيريشن، 6 سيڪڙو ۾ ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن (D&amp;E)، ۽ 30 سيڪڙو ۾ دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ جو طريقو استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Department of Health|year=2007|title=Abortion statistics, England and Wales: 2006|access-date=12 October 2007|url=http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206002417/http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-date=6 December 2010}}&lt;/ref&gt;

چين، ڀارت ۽ ويٽنام جهڙن ترقي پذير ملڪن ۾ حمل جي ٻئي ٽه ماهي (second trimester) دوران حمل ڪيرائڻ جا واقعا ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;cochrane-2ndtri-2025&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Atrio JM, Sonalkar S, Kopp Kallner H, Rapkin RB, Gemzell-Danielsson K, Lohr PA|title=Surgical versus medical methods for second-trimester induced abortion|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|article-number=CD006714|date=July 2025|pmid=40626417|pmc=12235704|doi=10.1002/14651858.CD006714.pub3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

حمل جي پوئين مرحلي، يعني 20 هفتن کان پوءِ، حمل ڪيرائڻ جا طبي ۽ غيرطبي ٻئي قسم جا سبب ٿي سگهن ٿا.

2008ع کان 2010ع دوران [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سان فرانسسڪو]] ۾ هڪ مطالعو ڪيو ويو، جنهن ۾ 440 کان وڌيڪ عورتن کان حمل ڪيرائڻ جي طبي سهولتن تائين پهچ ۾ دير ٿيڻ جي سببن بابت پڇيو ويو.

مطالعي مان معلوم ٿيو ته 20 هفتن کان پوءِ حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتن کي حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ پنهنجي ڳورهاري هجڻ جو شڪ ئي نه ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|date=December 5, 2019|title=Abortions Later in Pregnancy|url=https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|website=KFF (Kaiser Family Foundation)|access-date=10 November 2023|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191733/https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مطالعي ۾ حمل ڪيرائڻ جي سهولتن تائين پهچ ۾ ٻيون رڪاوٽون پڻ سامهون آيون، جن ۾ هيٺيان سبب شامل هئا:

* حمل ڪيرائڻ جون سهولتون ڪٿي موجود آهن، ان بابت معلومات جي کوٽ؛
* آمدورفت ۽ سفر جون ڏکيائيون؛
* صحت جي انشورنس جي سهولت نه هجڻ؛
* ۽ حمل ڪيرائڻ جي طبي ڪارروائيءَ جو خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

حمل جي پوئين مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ جا طبي سبب [[جنين جون پيدائشي خرابيون]] ۽ ڳورهاري عورت جي صحت لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرا پڻ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite book|last=Vaughn|first=Lewis|title=Bioethics: Principles, Issues, and Cases|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-760902-6|edition=5th|page=328}}&lt;/ref&gt;

حمل دوران ڪيل ڪجهه طبي ٽيسٽن جي مدد سان [[ڊائون سنڊروم]] يا [[سسٽڪ فائبروسس]] جهڙين حالتن جي سڃاڻپ حمل جي ڏهين هفتي کان ئي ٿي سگهي ٿي. البت جنين جي جسماني بناوت سان لاڳاپيل خرابيون گهڻو ڪري حمل جي وڌيڪ پوئين مرحلي ۾ معلوم ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

جنين جي ڪجهه بناوتي خرابيون اهڙيون هونديون آهن، جيڪي زندگيءَ سان مطابقت نه رکنديون آهن. انهن حالتن ۾ جنين جو ڄمڻ کان اڳ يا ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ فوت ٿيڻ لڳ ڀڳ يقيني هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

حمل جي پوئين مرحلي ۾ ڪجهه اهڙيون طبي حالتون پڻ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. انهن ۾ هيٺيان مثال شامل آهن:

* [[پري ايڪليمپسيا]] جي شروعاتي ۽ شديد صورت؛
* تازو تشخيص ٿيل [[ڪينسر]]، جنهن لاءِ فوري علاج جي ضرورت هجي؛
* [[ڪوريوامنيونائٽس]] (chorioamnionitis)، يعني رحم اندر جنيني جھلين ۽ لاڳاپيل بافتن جو انفيڪشن، جيڪو گهڻو ڪري [[وقت کان اڳ جنيني جھلين جو ڦاٽڻ]] (PPROM) سان گڏ پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

جيڪڏهن اهڙيون سنگين طبي حالتون جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان اڳ پيدا ٿين، ته ڳورهاري عورت پنهنجي صحت ۽ زندگيءَ کي بچائڻ لاءِ حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>3ddxmq7wleaei7c00rcx3i8fwkbb5na</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425149</id>
      <parentid>425148</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128455" sha1="q7bwe7fhrmmyi0em3037sqqsoqy00x9" xml:space="preserve">{{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}}
{{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}}

'''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abortion
 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
 |publisher=World Health Organization
 |date=2025-12-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Abortion
 |page=1
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.&lt;ref&gt;قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.&lt;/ref&gt;

== طبي تعريف ۽ قسم ==

=== پاڻمرادو اسقاطِ حمل ===

پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي.

=== ارادي سان اسقاطِ حمل ===

ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

=== غيرمحفوظ اسقاطِ حمل ===

غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن.

عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

=== سوويت يونين ===

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو.
بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي.
1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي.
انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون.

==اسقاطِ حمل جي تاريخ==
 
قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Paul
 |first1=Maureen
 |last2=Lichtenberg
 |first2=E. Steve
 |last3=Borgatta
 |first3=Lynn
 |last4=Grimes
 |first4=David A.
 |last5=Stubblefield
 |first5=Phillip G.
 |last6=Creinin
 |first6=Mitchell D.
 |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2009
 |isbn=9781444312935
 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohr
 |first=James C.
 |title=Abortion in America
 |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1978
 |isbn=9780195026160
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون.
بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Himes1963&quot;&gt;{{cite book
 |last=Himes
 |first=Norman E.
 |title=Medical History of Contraception
 |publisher=Gamut Press
 |year=1963
 |pages=109–110
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا.
''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Misra2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Misra
 |first=Preeti
 |title=Domestic Violence Against Women
 |subtitle=Legal Control and Judicial Response
 |publisher=Deep &amp; Deep Publications
 |year=2006
 |pages=79–80
 |isbn=9788176298964
 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&amp;pg=PA79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن.
تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.
قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا.
''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miles2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Miles
 |first=Steven H.
 |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780195188202
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو.
هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو.
ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AristotlePolitics&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aristotle
 |title=Politics
 |translator-last=Rackham
 |translator-first=H.
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1944
 |at=Book VII, 1335b
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا.
رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا.
انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Paul2009&quot;/&gt;

[[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي.
هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي.

[[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]]

هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mould1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mould
 |first=Richard F.
 |title=Mould's Medical Anecdotes
 |publisher=CRC Press
 |year=1996
 |page=406
 |isbn=9780852741191
 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا.
انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا.
ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Reagan
 |first=Leslie J.
 |title=When Abortion Was a Crime
 |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973
 |publisher=University of California Press
 |year=1997
 |isbn=9780520216570
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو.
هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو.
ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو.
1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا.
بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reagan1997&quot;/&gt;

1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي.
تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي.
هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mohr1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siegel1992&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Siegel
 |first=Reva B.
 |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection
 |journal=Stanford Law Review
 |year=1992
 |volume=44
 |issue=2
 |pages=261–381
 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا.
1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون.
انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو.

اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.
ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

[[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]]
اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hull2004&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Hull
 |editor-first1=N. E. H.
 |editor-last2=Hoffer
 |editor-first2=Williamjames
 |editor-last3=Hoffer
 |editor-first3=Peter Charles
 |title=The Abortion Rights Controversy in America
 |subtitle=A Legal Reader
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=2004
 |page=17
 |isbn=9780807828731
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو.
ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو.
1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي.
اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Bullough2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bullough
 |first=Vern L.
 |title=Encyclopedia of Birth Control
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2001
 |page=5
 |isbn=9781576071816
 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&amp;pg=PA5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون.
1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا.
اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون.

[[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون.
حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا.
ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون.
تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.&lt;ref name=&quot;Proctor1988&quot;&gt;{{cite book
 |last=Proctor
 |first=Robert N.
 |title=Racial Hygiene
 |subtitle=Medicine Under the Nazis
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1988
 |pages=122–123
 |isbn=9780674745780
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي.
هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون.
بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c7d6;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d6a;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور يا سال
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1550 ق.م.
| قديم مصر
| ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن
|-
| لڳ ڀڳ 350 ق.م.
| قديم يونان
| ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | لڳ ڀڳ 1150ع
| ڪمبوڊيا
| انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي
|-
| 1803ع
| برطانيا
| ايلنبرو ايڪٽ
|-
| 1821ع
| آمريڪا
| ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون
|-
| 1857ع
| آمريڪا
| منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم
|-
| 1861ع
| برطانيا
| ''Offences Against the Person Act''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1920ع
| سوويت روس
| سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت
|-
| 1935ع
| آئس لينڊ
| مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت
|-
| 1936ع
| سوويت يونين
| پابندين جي ٻيهر نفاذ
|-
| 1938ع
| سويڊن
| مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت
|-
| 1948ع
| جاپان
| ''Eugenic Protection Law''
|-
| style=&quot;background:#e5f1e8;&quot; | 1955ع
| سوويت يونين
| اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي
|-
| 1973ع
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade'' فيصلو
|-
| 2022ع
| آمريڪا
| ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد
|}


ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون.
قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون.
1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022History&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |date=2022-06-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اسقاطِ حمل ۽ انساني حق ==

اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا.

=== جسماني خودمختياري ۽ رازداري ===

اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون.

=== جنين جي زندگيءَ جو تحفظ ===

اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا.

انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي.

=== حقن جي وچ ۾ توازن ===

ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAbortion2004&quot;/&gt;

== آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون ==

=== رو بمقابله ويڊ ===

1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو.

ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو.

پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي.

=== ڊابس بمقابله جيڪسن ===

24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا.

عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.&lt;ref name=&quot;Dobbs2022&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization
 |vol=597
 |reporter=U.S.
 |opinion=215
 |date=2022-06-24
 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392
}}&lt;/ref&gt;

== ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل ==

1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو.

اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو.

== آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون ==

آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون.

2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو.

''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ireland2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018
 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html
 |publisher=Irish Statute Book
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;

== جرمني ۾ قانوني نظام ==

جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن.

جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي.

جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن.

== عالمي قانوني نظامن جو تقابلو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b69;color:white;padding:10px;&quot; | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي يا قانوني اهميت
|-
| آمريڪا
| ''Roe v. Wade''، 1973ع
| وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | ڪئناڊا
| ''R. v. Morgentaler''، 1988ع
| اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ
|-
| آئرلينڊ
| آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع
| مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت
|-
| style=&quot;background:#e6f2e8;&quot; | آمريڪا
| ''Dobbs''، 2022ع
| ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ
|}

هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري.

== عالمي صحت جا انگ اکر ==

عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا.

تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا.

2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#28506b;color:white;padding:10px;&quot; | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر'''
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اشارو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اندازو
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | وضاحت
|-
| ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک
| عالمي اندازو
|-
| غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو
| عالمي اندازو
|-
| غيرمحفوظ اسقاطِ حمل
| لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو
| 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل
|}
&lt;ref name=&quot;WHOAbortion2025&quot;/&gt;

== اخلاقي ۽ سماجي بحث ==

اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن.

ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا.

انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي.


== طريقا ==

=== دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===
{{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}}
{{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}}

[[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]]

'''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Creinin
 |first1=Mitchell D.
 |last2=Gemzell-Danielsson
 |first2=Kristina
 |chapter=Medical abortion in early pregnancy
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=111–134
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Kapp
 |first1=Nathalie
 |last2=von Hertzen
 |first2=Helena
 |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=178–192
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.

آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;&gt;{{cite web
 |author=Center for Drug Evaluation and Research
 |title=Mifeprex (mifepristone) Information
 |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information
 |publisher=U.S. Food and Drug Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي.
تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Creinin2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wildschut2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Wildschut
 |first1=H.
 |last2=Both
 |first2=M. I.
 |last3=Medema
 |first3=S.
 |last4=Thomee
 |first4=E.
 |last5=Wildhagen
 |first5=M. F.
 |last6=Kapp
 |first6=N.
 |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2011
 |issue=1
 |id=CD005216
 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2
 |pmid=21249669
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;FDAmifepristone&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Melissa J.
 |last2=Creinin
 |first2=Mitchell D.
 |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2015
 |volume=126
 |issue=1
 |pages=12–21
 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897
 |pmid=26241251
 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]]

حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;WHOFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fjerstad2009&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fjerstad
 |first1=M.
 |last2=Sivin
 |first2=I.
 |last3=Lichtenberg
 |first3=E. S.
 |last4=Trussell
 |first4=J.
 |last5=Cleland
 |first5=K.
 |last6=Cullins
 |first6=V.
 |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days
 |journal=Contraception
 |year=2009
 |volume=80
 |issue=3
 |pages=282–286
 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010
 |pmid=19698822
 |pmc=3766037
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Holmquist2008&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Holmquist
 |first1=Susan
 |last2=Gilliam
 |first2=Melissa
 |chapter=Induced abortion
 |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology
 |edition=10th
 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins
 |location=Philadelphia
 |year=2008
 |pages=586–603
 |isbn=9780781769372
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل ===

برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.
برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKStatistics2022&quot;&gt;{{cite report
 |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022
 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities
 |year=2023
 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kapp2009&quot;/&gt;
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&amp;E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي.

=== گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق ===

2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو.
بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي.
تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gambir2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gambir
 |first1=K.
 |last2=Kim
 |first2=C.
 |last3=Necastro
 |first3=K. A.
 |last4=Ganatra
 |first4=B.
 |last5=Ngo
 |first5=T. D.
 |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2020
 |volume=2020
 |issue=3
 |id=CD013181
 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2
 |pmid=32150279
 |pmc=7062143
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جراحي اسقاطِ حمل ===
{{Main|جراحي اسقاطِ حمل}}

[[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]]

'''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي.

ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن:

* '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي.
ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن.
مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Meckstroth2009&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meckstroth
 |first1=Karen
 |last2=Paul
 |first2=Maureen
 |chapter=First-trimester aspiration abortion
 |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |location=Oxford
 |year=2009
 |pages=135–156
 |isbn=9781405176965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&amp;C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي.
هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي.

=== ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن ===

'''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&amp;E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن.
هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Rao2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rao
 |first1=Kamini A.
 |last2=Faúndes
 |first2=Aníbal
 |title=Access to safe abortion within the limits of the law
 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology
 |year=2006
 |volume=20
 |issue=3
 |pages=421–432
 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن ===

'''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&amp;X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي.
هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي.
هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي.

=== هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي ===

'''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو.
هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
'''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي.
هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ACOG2013&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيهوشي ۽ سور جو انتظام ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا.
ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.
بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Templeton2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Templeton
 |first1=Allan
 |last2=Grimes
 |first2=David A.
 |title=Clinical Practice: A Request for Abortion
 |journal=The New England Journal of Medicine
 |year=2011
 |volume=365
 |issue=23
 |pages=2198–2204
 |doi=10.1056/NEJMcp1103639
 |pmid=22150038
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Allen
 |first1=Rebecca H.
 |last2=Singh
 |first2=R.
 |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation
 |journal=Contraception
 |year=2018
 |volume=97
 |issue=6
 |pages=471–477
 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014
 |pmid=29407363
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cansino2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cansino
 |first1=C.
 |last2=Denny
 |first2=C.
 |last3=Carlisle
 |first3=A. S.
 |last4=Stubblefield
 |first4=P.
 |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia
 |journal=Contraception
 |year=2021
 |volume=104
 |issue=6
 |pages=583–592
 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007
 |pmid=34425082
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل ===

'''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي.
هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي.
اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي.
هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي.
اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي.
آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Borgatta2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Borgatta
 |first=Lynn
 |title=Labor Induction Termination of Pregnancy
 |journal=Global Library of Women's Medicine
 |year=2014
 |doi=10.3843/GLOWM.10444
 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BorgattaKapp2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Borgatta
 |first1=Lynn
 |last2=Kapp
 |first2=Nathalie
 |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=84
 |issue=1
 |pages=4–18
 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005
 |pmid=21664506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== حفاظت ==
[[File:Abortion Quick &amp; Pain Free sign, Joe Slovo Park, Cape Town, South Africa-3869.jpg|thumb|ساڄو|[[ڏکڻ آفريڪا]] جي شهر [[ڪيپ ٽائون]] ۾ اسقاطِ حمل جي خدمتن جو هڪ اشتهار، جيڪو ممڪن طور غيرقانوني خدمتن سان لاڳاپيل آهي.]]

[[اسقاطِ حمل]] سان لاڳاپيل صحت جا خطرا بنيادي طور ان ڳالهه تي منحصر هوندا آهن ته اهو ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪهڙين طبي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب '''غيرمحفوظ اسقاطِ حمل''' (Unsafe abortion) اهڙو عمل آهي، جيڪو گهربل طبي ڄاڻ يا مهارت نه رکندڙ ماڻهن طرفان، يا گهٽ ۾ گهٽ طبي معيارن تي پورو نه لهندڙ ماحول ۾، يا ٻنهي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOunsafe2011&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Unsafe Abortion: Global and Regional Estimates of the Incidence of Unsafe Abortion and Associated Mortality in 2008
 |edition=6th
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2011
 |isbn=9789241501118
 |url=https://iris.who.int/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مناسب طبي معيارن، تربيت يافته عملي ۽ گهربل سهولتن جي موجودگيءَ ۾ ڪيل اسقاطِ حمل طب جي نسبتاً محفوظ طريقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Grimes2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Benson |first2=Janice
 |last3=Singh |first3=Susheela
 |last4=Romero |first4=Mariana
 |last5=Ganatra |first5=Bela
 |last6=Okonofua |first6=Friday E.
 |last7=Shah |first7=Iqbal H.
 |title=Unsafe abortion: the preventable pandemic
 |journal=The Lancet
 |year=2006
 |volume=368
 |issue=9550
 |pages=1908–1919
 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6
 |pmid=17126724
 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69481-6/fulltext
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GrimesCreinin2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Grimes |first1=David A.
 |last2=Creinin |first2=Mitchell D.
 |title=Induced abortion: an overview for internists
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2004
 |volume=140
 |issue=8
 |pages=620–626
 |doi=10.7326/0003-4819-140-8-200404200-00009
 |pmid=15096333
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل ۽ ويم جي حفاظت جو تقابلي جائزو ===

2012ع ۾ طبي رسالي ''Obstetrics &amp; Gynecology'' ۾ شايع ٿيل آمريڪي تحقيق موجب قانوني طور ڪيل اسقاطِ حمل جي ڀيٽ ۾ ويم سان لاڳاپيل موت جو خطرو لڳ ڀڳ 14 ڀيرا وڌيڪ هو. تحقيق جو نتيجو اهو هو ته آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل، ويم جي ڀيٽ ۾، ماءُ جي موت ۽ ڪيترين طبي پيچيدگين جي لحاظ کان وڌيڪ محفوظ هو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grimes |first2=David A.
 |title=The comparative safety of legal induced abortion and childbirth in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2012
 |volume=119
 |issue=2
 |pages=215–219
 |doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923
 |pmid=22270271
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن (CDC) جي 2019ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ 2011ع کان 2015ع تائين حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 17.2 موت في 100,000 زنده ڄمڻ ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Petersen2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Petersen |first1=Emily E.
 |last2=Davis |first2=Nicole L.
 |last3=Goodman |first3=David
 |last4=Cox |first4=Shanna
 |display-authors=4
 |title=Vital Signs: Pregnancy-Related Deaths, United States, 2011–2015, and Strategies for Prevention, 13 States, 2013–2017
 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report
 |year=2019
 |volume=68
 |issue=18
 |pages=423–429
 |doi=10.15585/mmwr.mm6818e1
 |pmid=31071074
 |pmc=6542194
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، CDC جي 2022ع ۾ شايع ٿيل نگراني رپورٽ موجب 2013ع کان 2019ع تائين آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 0.43 موت في 100,000 اسقاطِ حمل هئي.&lt;ref name=&quot;CDC2022&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kortsmit
 |first=Katherine
 |title=Abortion Surveillance — United States, 2020
 |journal=MMWR Surveillance Summaries
 |year=2022
 |volume=71
 |issue=10
 |pages=1–27
 |doi=10.15585/mmwr.ss7110a1
 |pmid=36417304
 |pmc=9707346
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/ss/ss7110a1.htm
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي شرحون مختلف دورن، تعريفن ۽ ڳڻپ جي بنيادن سان تعلق رکن ٿيون؛ تنهنڪري انهن کي سڌي طرح هڪجهڙن شمارياتي ماپن طور استعمال ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.

برطانيا جي [[رائل ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس]] جي طبي رهنمائيءَ ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته عورتن کي ٻڌايو وڃي ته عام طور اسقاطِ حمل، حمل کي مڪمل مدت تائين جاري رکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Donnelly
 |first=Laura
 |title=Abortion is Safer than Having a Baby, Doctors Say
 |work=The Telegraph
 |date=26 February 2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2007ع جي هڪ مطالعي موجب ان وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو حملن جو خاتمو ارادي طور اسقاطِ حمل ذريعي ٿيندو هو، جڏهن ته غيرمحفوظ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت عالمي ماءُ جي موت جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصي سان منسوب ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DixonMueller2007&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dixon-Mueller |first1=Ruth
 |last2=Germain |first2=Adrienne
 |title=Fertility regulation and reproductive health in the Millennium Development Goals: the search for a perfect indicator
 |journal=American Journal of Public Health
 |year=2007
 |volume=97
 |issue=1
 |pages=45–51
 |doi=10.2105/AJPH.2005.068056
 |pmid=16571693
 |pmc=1716248
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انڊونيشيا بابت 2000ع جي تخمينن موجب لڳ ڀڳ 20 لک حمل اسقاطِ حمل ذريعي ختم ٿيا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 45 لک حمل ويم تائين پهتا. ان دور جي تخمينن موجب ماءُ جي موت مان 14 کان 16 سيڪڙو موت اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Abortion in Indonesia
 |publisher=Guttmacher Institute
 |year=2008
 |url=https://www.guttmacher.org/sites/default/files/report_pdf/ib_abortion_indonesia_0.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2000ع کان 2009ع تائين آمريڪا جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ تحقيق موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح پلاسٽڪ سرجريءَ جي ڪجهه طريقن کان گهٽ هئي. تحقيق ۾ ان جو تقابلي جائزو ميراٿن ڊوڙڻ ۽ موٽر گاڏيءَ ۾ سفر ڪرڻ جهڙين سرگرمين سان پڻ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Raymond2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Raymond |first1=Elizabeth G.
 |last2=Grossman |first2=Daniel
 |last3=Weaver |first3=Mark A.
 |last4=Toti |first4=Silvia
 |last5=Winikoff |first5=Beverly
 |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States
 |journal=Contraception
 |year=2014
 |volume=90
 |issue=5
 |pages=476–479
 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012
 |pmid=25152259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جو خطرو حمل جي مدت وڌڻ سان وڌندو آهي، پر آمريڪا جي تاريخي مطالعي ۾ اهو خطرو ويم سان لاڳاپيل موت جي خطري کان گهٽ رهيو.&lt;ref name=&quot;RaymondGrimes2012&quot;/&gt;

2015ع جي هڪ مطالعي موجب حمل جي 64 کان 70 ڏينهن تائين ٻاهرين مريضن جي بنياد تي ڪيل دوائن وارو اسقاطِ حمل، 63 ڏينهن کان اڳ ڪيل ساڳئي طريقي جي ڀيٽ ۾، حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي لحاظ کان مشابهت رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;Abbas2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Abbas |first1=Deborah
 |last2=Chong |first2=Elizabeth
 |last3=Raymond |first3=Elizabeth G.
 |title=Outpatient medical abortion is safe and effective through 70 days gestation
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=3
 |pages=197–199
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.06.018
 |pmid=26118638
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي هڪ ڊگهي مدي واري آمريڪي تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جن عورتن کي اسقاطِ حمل جي درخواست ڪرڻ باوجود اها سهولت نه ملي ۽ پوءِ انهن ويم ڪيو، انهن مان ڪيترين عورتن پنجن سالن کان پوءِ پنهنجي جسماني صحت انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خراب ڄاڻائي، جن پهرين يا ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;Ralph2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Ralph |first1=Lauren J.
 |last2=Schwarz |first2=Eleanor Bimla
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |last4=Foster |first4=Diana Greene
 |title=Self-reported Physical Health of Women Who Did and Did Not Terminate Pregnancy After Seeking Abortion Services: A Cohort Study
 |journal=Annals of Internal Medicine
 |year=2019
 |volume=171
 |issue=4
 |pages=238–247
 |doi=10.7326/M18-1666
 |pmid=31181576
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foster2021&quot;&gt;{{cite book
 |last=Foster
 |first=Diana Greene
 |title=The Turnaway Study: Ten Years, a Thousand Women, and the Consequences of Having—or Being Denied—an Abortion
 |publisher=Scribner
 |year=2021
 |page=290
 |isbn=9781982141578
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسقاطِ حمل جي مختلف طريقن جي حفاظت ===

حمل جي پهرين ڏهن هفتن تائين ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال سان ڪيل دوائن واري اسقاطِ حمل ۽ ويڪيوم اسپائريشن ذريعي ڪيل جراحي اسقاطِ حمل جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ ۾ عام طور وڏو فرق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOmedicalFAQ2006&quot;&gt;{{cite book
 |author=World Health Organization
 |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2006
 |isbn=9241594845
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ميسوپروسٽول کي اڪيلي استعمال ڪرڻ وارو طريقو، ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾، عام طور گهٽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مطالعي ۾ ان سان وڌيڪ سور پڻ رپورٽ ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Grossman
 |first=Daniel
 |title=Medical methods for first trimester abortion: RHL commentary
 |publisher=World Health Organization
 |date=3 September 2004
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028054620/http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |archive-date=28 October 2011
 |url=http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== حفاظت ۽ حمل جي مدت ===

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران [[ويڪيوم اسپائريشن]] محفوظ جراحي طريقن مان هڪ آهي. اهو بنيادي صحت مرڪز، مخصوص اسقاطِ حمل ڪلينڪ يا اسپتال ۾ مناسب طبي سهولتن سان ڪري سگهجي ٿو.

ان جون پيچيدگيون نسبتاً گهٽ ٿينديون آهن، پر انهن ۾ هي حالتون شامل ٿي سگهن ٿيون:

* رحم ۾ سوراخ ٿيڻ (Uterine perforation)؛
* رحم يا حوض جي حصي ۾ انفيڪشن (Pelvic infection)؛
* حمل سان لاڳاپيل ڪجهه بافتن جو رحم ۾ رهجي وڃڻ (Retained products of conception)؛
* باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ ٻئي طبي طريقيڪار جي ضرورت.&lt;ref name=&quot;Westfall1998&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Westfall |first1=John M.
 |last2=Sophocles |first2=Anne
 |last3=Burggraf |first3=Heidi
 |last4=Ellis |first4=Sharon
 |title=Manual vacuum aspiration for first-trimester abortion
 |journal=Archives of Family Medicine
 |year=1998
 |volume=7
 |issue=6
 |pages=559–562
 |doi=10.1001/archfami.7.6.559
 |pmid=9821831
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي ڪجهه تاريخي تجزين موجب انفيڪشن اهڙن موتن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dempsey2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dempsey
 |first=Angela
 |title=Serious infection associated with induced abortion in the United States
 |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology
 |year=2012
 |volume=55
 |issue=4
 |pages=888–892
 |doi=10.1097/GRF.0b013e31826fd8f8
 |pmid=23090457
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي هڪ منظم جائزي موجب حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ويڪيوم اسپائريشن سان لاڳاپيل پيچيدگين جي شرح ۾ اسپتال، جراحي مرڪز يا مناسب سهولتن واري ڪلينڪ ۾ عمل ٿيڻ سبب ڪو نمايان فرق نه مليو.&lt;ref name=&quot;White2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=White |first1=Kari
 |last2=Carroll |first2=Erin
 |last3=Grossman |first3=Daniel
 |title=Complications from first-trimester aspiration abortion: a systematic review of the literature
 |journal=Contraception
 |year=2015
 |volume=92
 |issue=5
 |pages=422–438
 |doi=10.1016/j.contraception.2015.07.013
 |pmid=26238336
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جراحي اسقاطِ حمل کان اڳ انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ ڊاڪسي سائيڪلين (Doxycycline) يا ميٽرونيڊازول (Metronidazole) جهڙيون اينٽي بايوٽڪ دوائون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن جو مقصد عمل کان پوءِ رحم جي انفيڪشن جو خطرو گهٽائڻ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;ACOG2009Antibiotics&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ACOG Practice Bulletin No. 104: Antibiotic Prophylaxis for Gynecologic Procedures
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2009
 |volume=113
 |issue=5
 |pages=1180–1189
 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181a6d011
 |pmid=19384149
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sawaya1996&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Sawaya |first1=George F.
 |last2=Grady |first2=Deborah
 |last3=Kerlikowske |first3=Karla
 |last4=Grimes |first4=David A.
 |title=Antibiotics at the time of induced abortion: the case for universal prophylaxis based on a meta-analysis
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=1996
 |volume=87
 |issue=5
 |pages=884–890
 |pmid=8677129
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، صرف دوائن ذريعي ڪيل اسقاطِ حمل ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائون عام طور معمول موجب نه ڏنيون وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;Achilles2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Achilles |first1=Sharon L.
 |last2=Reeves |first2=Matthew F.
 |title=Prevention of infection after induced abortion
 |journal=Contraception
 |year=2011
 |volume=83
 |issue=4
 |pages=295–309
 |doi=10.1016/j.contraception.2010.11.006
 |pmid=21397086
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ڪوڪرين جائزي موجب تربيت يافته ڊاڪٽرن ۽ مناسب تربيت رکندڙ وچولي سطح جي صحت عملي طرفان ڪيل اسقاطِ حمل جي عملن جي ناڪاميءَ جي شرح ۾ ڪو واضح فرق ثابت نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Barnard2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Barnard |first1=Sharmani
 |last2=Kim |first2=Carina
 |last3=Park |first3=Min Hae
 |last4=Ngo |first4=Thao D.
 |title=Doctors or mid-level providers for abortion
 |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews
 |year=2015
 |issue=7
 |id=CD011242
 |doi=10.1002/14651858.CD011242.pub2
 |pmid=26214844
 |pmc=9188302
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل کان پوءِ ٿيندڙ پيچيدگيون پهرين ٽه ماهي وارين پيچيدگين سان نوعيت ۾ مشابهت رکي سگهن ٿيون، پر انهن جو خطرو اختيار ڪيل طريقي ۽ حمل جي مدت مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lerma2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lerma |first1=Katherine
 |last2=Shaw |first2=Kate A.
 |title=Update on second trimester medical abortion
 |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=29
 |issue=6
 |pages=413–418
 |doi=10.1097/GCO.0000000000000409
 |pmid=28922193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪي ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس جي 2013ع واري رهنمائي موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح اٺن هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ لڳ ڀڳ 0.1 موت في 100,000 عمل هئي، جڏهن ته 21 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ اها لڳ ڀڳ 8.9 موت في 100,000 عمل تائين پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;ACOG2013Second&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2013
 |volume=121
 |issue=6
 |pages=1394–1406
 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc
 |pmid=23812485
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bartlett2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bartlett |first1=Linda A.
 |last2=Berg |first2=Cynthia J.
 |last3=Shulman |first3=Holly B.
 |last4=Zane |first4=Suzanne B.
 |display-authors=4
 |title=Risk factors for legal induced abortion-related mortality in the United States
 |journal=Obstetrics &amp; Gynecology
 |year=2004
 |volume=103
 |issue=4
 |pages=729–737
 |doi=10.1097/01.AOG.0000116260.81570.60
 |pmid=15051566
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ڄاڻايو ويو ته اڳ ۾ رحم مان حمل جون بافتون جراحي طريقي سان ڪڍرائڻ، پوءِ اهو ارادي اسقاطِ حمل سبب هجي يا پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ کان پوءِ، مستقبل جي حملن ۾ وقت کان اڳ ويم (Preterm birth) جي خطري ۾ معمولي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، لاڳاپيل مطالعي ۾ ڪجهه ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي مڪمل طور قابو نه ڪيو ويو هو، تنهنڪري ان تعلق مان سڌي سبب ۽ نتيجي واري نسبت ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;Saccone2016&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Saccone |first1=Gabriele
 |last2=Perriera |first2=Lisa
 |last3=Berghella |first3=Vincenzo
 |title=Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2016
 |volume=214
 |issue=5
 |pages=572–591
 |doi=10.1016/j.ajog.2015.12.044
 |pmid=26743506
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Averbach |first1=Sarah H.
 |last2=Seidman |first2=Daniel
 |last3=Steinauer |first3=Jody
 |last4=Darney |first4=Philip
 |title=Re: Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis
 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology
 |year=2017
 |volume=216
 |issue=1
 |page=87
 |doi=10.1016/j.ajog.2016.08.038
 |pmid=27596618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ذهني صحت ===
{{Main|اسقاطِ حمل ۽ ذهني صحت}}

موجود طبي تحقيق موجب اڪثر ارادي اسقاطِ حملن ۽ ڊگهي مدي وارن ذهني صحت جي مسئلن وچ ۾ سڌو سبب ۽ نتيجي وارو تعلق ثابت نه ٿيو آهي. خاص طور غيرارادي حمل جي خاتمي کان پوءِ ذهني صحت جي نتيجن جو جائزو وٺندي ان ڳالهه کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته غيرارادي حمل پاڻ به نفسياتي دٻاءَ جو سبب ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Horvath |first1=Sarah
 |last2=Schreiber |first2=Courtney A.
 |title=Unintended Pregnancy, Induced Abortion, and Mental Health
 |journal=Current Psychiatry Reports
 |year=2017
 |volume=19
 |issue=11
 |article-number=77
 |doi=10.1007/s11920-017-0832-4
 |pmid=28905259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] (American Psychological Association) جي 2008ع واري رپورٽ موجب پهرين ٽه ماهي دوران پهريون اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ عورتن ۾ ذهني صحت جي مسئلن جو خطرو انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ثابت نه ٿيو، جيڪي غيرارادي حمل کي ويم تائين جاري رکن ٿيون.

ساڳئي رپورٽ موجب ٻئي يا ان کان وڌيڪ اسقاطِ حملن جي ذهني صحت تي اثرن بابت ثبوت گهٽ واضح هئا.&lt;ref name=&quot;APA2008&quot;&gt;{{cite report
 |author=American Psychological Association
 |title=Report of the APA Task Force on Mental Health and Abortion
 |publisher=American Psychological Association
 |location=Washington, D.C.
 |year=2008
 |url=https://www.apa.org/pi/women/programs/abortion/mental-health.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه پراڻن مطالعي ۽ جائزي ۾ اسقاطِ حمل کي نفسياتي مسئلن جي وڌيل خطري سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Coleman2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Coleman |first=Priscilla K.
 |title=Abortion and mental health: quantitative synthesis and analysis of research published 1995–2009
 |journal=The British Journal of Psychiatry
 |year=2011
 |volume=199
 |issue=3
 |pages=180–186
 |doi=10.1192/bjp.bp.110.077230
 |pmid=21881096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، بعد وارن تحقيقي جائزي ۾ اهڙن مطالعي جي طريقه ڪار، خاص طور مناسب تقابلي گروهن جي غيرموجودگيءَ، تي تنقيد ڪئي وئي. مناسب تقابلي گروهن سان ڪيل مطالعي ۾ اسقاطِ حمل کي خراب ذهني صحت جي نتيجن جو سڌو سبب ثابت نه ڪيو ويو آهي.

ٻئي طرف، اسقاطِ حمل جي سهولت گهرندڙ عورتن کي اها سهولت نه ملڻ کان پوءِ پريشاني ۽ اضطراب ۾ واڌ رپورٽ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Horvath2017&quot;/&gt;

جنين ۾ سنگين طبي خرابين سبب حمل جي ٻئي ٽه ماهي يا ان کان پوءِ اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ ڪجهه عورتن ۾ منفي نفسياتي تجربا رپورٽ ٿيا آهن. انهن تجربن جي سببن ۽ ڊگهي مدي وارن اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ معياري تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Steinberg2011&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Steinberg |first=Julia R.
 |title=Later abortions and mental health: psychological experiences of women having later abortions—a critical review of research
 |journal=Women's Health Issues
 |year=2011
 |volume=21
 |issue=3 Suppl
 |pages=S44–S48
 |doi=10.1016/j.whi.2011.02.002
 |pmid=21530839
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه اسقاطِ حمل مخالف تنظيمن طرفان منفي نفسياتي اثرن کي '''پوسٽ ابورشن سنڊروم''' (Post-abortion syndrome) جو نالو ڏنو ويو آهي، پر آمريڪا جي طبي ۽ نفسياتي ماهرن طرفان ان کي هڪ الڳ تسليم ٿيل طبي تشخيص طور قبول نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kelly2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kelly |first=Kimberly
 |title=The spread of 'Post Abortion Syndrome' as social diagnosis
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2014
 |volume=102
 |pages=18–25
 |doi=10.1016/j.socscimed.2013.11.030
 |pmid=24565137
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ شايع ٿيل آمريڪي ڊگهي مدي واري تحقيق موجب اسقاطِ حمل کان پنج سال پوءِ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ عورتن محسوس ڪيو ته انهن پنهنجي صورتحال مطابق درست فيصلو ڪيو هو.

ان مطالعي ۾ سڪون يا راحت (Relief) سڀ کان عام احساس هو، جڏهن ته اداسي، ڏوهه جو احساس ۽ پڇتاءُ نسبتاً گهٽ رپورٽ ٿيا.

سماجي بدنامي (Social stigma) ۽ فيصلي جي ڏکيائي منفي احساسن ۽ پڇتاءَ سان لاڳاپيل اهم عنصر هئا. محققن موجب عورتن جا احساس سندن ذاتي ۽ سماجي حالتن سان گهڻو لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Rocca2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rocca |first1=Corinne H.
 |last2=Samari |first2=Goleen
 |last3=Foster |first3=Diana Greene
 |last4=Gould |first4=Heather
 |last5=Kimport |first5=Katrina
 |title=Emotions and decision rightness over five years following an abortion: An examination of decision difficulty and abortion stigma
 |journal=Social Science &amp; Medicine
 |year=2020
 |volume=248
 |article-number=112704
 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112704
 |pmid=31941577
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== واقع ٿيڻ جي شرح ==
[[حمل ڪيرائڻ]] (اسقاط حمل) جي واقع ٿيڻ جي شرح کي ماپڻ لاءِ عام طور تي ٻه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن:

* '''حمل ڪيرائڻ جي شرح (Abortion rate):''' توليدي عمر جي هر 1,000 عورتن مان هڪ سال دوران حمل ڪيرائيندڙ عورتن جو انگ. توليدي عمر عام طور تي 15 کان 44 سال يا 15 کان 49 سال تائين شمار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on Induced Abortion Worldwide|date=January 2012|publisher=World Health Organization|url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|access-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309200507/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|archive-date=9 March 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ehiri2026&quot;&gt;{{cite book|last1=Kulczycki|first1=Andrzej|editor1-last=Ehiri|editor1-first=John E.|title=Maternal and Child Health: Global Challenges, Programs, and Policies|date=2026|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-0716-5431-6|pages=239–260|edition=Second|chapter-url=https://books.google.com/books?id=z8n5EQAAQBAJ&amp;pg=PT238|language=en|chapter=11. Abortion and post-abortion care|volume=2}}&lt;/ref&gt;
* '''حمل ڪيرائڻ جو سيڪڙو (Abortion percentage):''' هر 100 ڄاتل حملن مان ڪيرايل حملن جو تعداد. انهن حملن ۾ جيئري ٻار جي پيدائش، ڄاڻي واڻي ڪيرايل حمل ۽ پاڻمرادو ضايع ٿيندڙ حمل شامل هوندا آهن.

ڪيترن ئي هنڌن تي، جتي حمل ڪيرائڻ غيرقانوني هجي يا ان سان سخت سماجي بدنامي لاڳاپيل هجي، اتي حمل ڪيرائڻ بابت طبي رپورٽنگ قابل اعتماد نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Henshaw S, Singh S, Ahman E, Shah IH|date=October 2007|title=Induced abortion: estimated rates and trends worldwide|journal=Lancet|volume=370|issue=9595|pages=1338–1345|doi=10.1016/S0140-6736(07)61575-X|pmid=17933648|s2cid=28458527}}&lt;/ref&gt; انهيءَ سبب حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح جا تخمينا تيار ڪرڻا پوندا آهن، جڏهن ته انهن تخمينن جي يقيني درستگي ۽ [[معياري غلطي]] (standard error) بابت مڪمل ڄاڻ حاصل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي تعداد کي نسبتاً مستحڪم قرار ڏنو ويو. 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 16 لک (41.6 ملين) حمل ڪيرايا ويا، جڏهن ته 2008ع ۾ اهو انگ 4 ڪروڙ 38 لک (43.8 ملين) هو.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي سالياني شرح هر 1,000 عورتن مان 28 هئي. ترقي يافته ملڪن ۾ اها شرح هر 1,000 عورتن مان 24 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 29 هئي.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

ساڳئي 2012ع واري مطالعي موجب، 2008ع ۾ دنيا جي سڀني ڄاتل حملن مان اندازاً 21 سيڪڙو حمل ڪيرايا ويا. ترقي يافته ملڪن ۾ اهو سيڪڙو 26 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 20 هو.&lt;ref name=&quot;Sedgh 2012&quot;/&gt;

سراسري طور حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح انهن ملڪن ۾ هڪجهڙي ڏٺي وئي آهي، جتي حمل ڪيرائڻ بابت قانون سخت آهن، ۽ انهن ملڪن ۾ به، جتي حمل ڪيرائڻ جون سهولتون نسبتاً آسانيءَ سان دستياب آهن.&lt;ref name=&quot;nytimes-abortion-rates&quot;/&gt; البت سخت پابندين وارن قانونن جو تعلق غيرمحفوظ طريقي سان ڪيرايل حملن جي وڌيڪ تناسب سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IJGO10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Shah I, Ahman E|title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges|journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada|volume=31|issue=12|pages=1149–1158|date=December 2009|pmid=20085681|doi=10.1016/s1701-2163(16)34376-6|s2cid=35742951|quote=However, a woman's chance of having an abortion is similar whether she lives in a developed or a developing region: in 2003 the rates were 26 abortions per 1,000 women aged 15 to 44 in developed areas and 29 per 1,000 in developing areas. The main difference is in safety, with abortion being safe and easily accessible in developed countries and generally restricted and unsafe in most developing countries.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes-abortion-rates&quot;&gt;{{cite news|vauthors=Rosenthal E|url=https://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|title=Legal or Not, Abortion Rates Compare|newspaper=The New York Times|date=12 October 2007|access-date=18 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828173628/http://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|archive-date=28 August 2011}}&lt;/ref&gt;

ترقي پذير ملڪن ۾ غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جي وڌيڪ شرح جو هڪ سبب جديد [[حمل روڪڻ جا طريقا|حمل روڪڻ جي طريقن]] تائين محدود پهچ پڻ آهي. [[گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] موجب، جيڪڏهن حمل روڪڻ جون سهولتون وڌيڪ دستياب ڪيون وڃن ته سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 45 لک (14.5 ملين) غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جا واقعا ۽ انهن سان لاڳاپيل 38,000 موت گهٽجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;/&gt;

قانوني طور ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي شرح دنيا جي مختلف ملڪن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي محققن جي رپورٽ موجب، 2008ع ۾ مڪمل شماريات رکندڙ ملڪن ۾ اها شرح جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ هر 1,000 عورتن مان 7 کان وٺي ايسٽونيا ۾ هر 1,000 عورتن مان 30 تائين هئي.

انهن ئي ملڪن ۾ ڪيرايل حملن جو تناسب اسرائيل، نيدرلينڊز ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ۽ ايسٽونيا ۾ 30 سيڪڙو هو. هنگري ۽ رومانيا ۾ اهو تناسب 36 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ٻنهي ملڪن جي شماريات کي نامڪمل قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Singh S, Henshaw SK, Bankole A|title=Legal abortion worldwide in 2008: levels and recent trends|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=43|issue=3|pages=188–198|date=September 2011|pmid=21884387|doi=10.1363/4318811|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107111306/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|date=2011-05-15|chapter=Populație|url=http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|access-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515195102/http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|archive-date=15 May 2011|title=Romanian Statistical Yearbook|page=62|publisher=National Institute of Statistics}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ آمريڪا ۾ ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتون حمل ٺهڻ وقت ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[حمل روڪڻ جو طريقو]] استعمال ڪري رهيون هيون. [[ڪنڊوم]] استعمال ڪندڙ عورتن مان لڳ ڀڳ اڌ ۽ [[گڏيل زباني حمل روڪڻ واري گوري]] استعمال ڪندڙ عورتن مان ٽي چوٿون انهن طريقن جي غيرمستقل يا غيرباقاعده استعمال بابت ٻڌايو. ڪنڊوم استعمال ڪندڙن مان 42 سيڪڙو ٻڌايو ته ڪنڊوم جي سِرڪي وڃڻ يا ڦاٽي پوڻ سبب حمل روڪڻ جو طريقو ناڪام ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jones RK, Darroch JE, Henshaw SK|title=Contraceptive use among U.S. women having abortions in 2000-2001|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=34|issue=6|pages=294–303|year=2002|pmid=12558092|doi=10.2307/3097748|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615011127/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|archive-date=15 June 2006|jstor=3097748}}&lt;/ref&gt;

باقي اڌ عورتون، جيڪي حمل ٺهڻ وقت حمل روڪڻ جو ڪو طريقو استعمال نه ڪري رهيون هيون، انهن مان وڏي اڪثريت ماضيءَ ۾ اهڙا طريقا استعمال ڪري چڪي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجود حمل روڪڻ جي طريقن بابت ڪنهن حد تائين عدم اطمينان موجود هو. انهن عورتن مان 32 سيڪڙو حمل روڪڻ جا طريقا استعمال نه ڪرڻ جو سبب انهن طريقن بابت خدشن کي قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; هڪ وڌيڪ تازي مطالعي ۾ به اهڙا نتيجا سامهون آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Mosher|first1=William|last2=Jones|first2=Jo|last3=Abma|first3=Joyce|date=2015|title=Nonuse of contraception among women at risk of unintended pregnancy in the United States|journal=Contraception|volume=92|issue=2|pages=170–176|doi=10.1016/j.contraception.2015.05.004|issn=0010-7824|pmc=6413311|pmid=25998937}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن اکرن مان اندازو ٿئي ٿو ته حمل روڪڻ جا نوان طريقا، جهڙوڪ غير هارموني طريقا يا [[مردن لاءِ حمل روڪڻ جا طريقا]]، اڻرٿيل حملن ۽ حمل ڪيرائڻ جي شرح کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dorman|first1=Emily|last2=Perry|first2=Brian|last3=Polis|first3=Chelsea B.|last4=Campo-Engelstein|first4=Lisa|last5=Shattuck|first5=Dominick|last6=Hamlin|first6=Aaron|last7=Aiken|first7=Abigail|last8=Trussell|first8=James|last9=Sokal|first9=David|date=2018|title=Modeling the impact of novel male contraceptive methods on reductions in unintended pregnancies in Nigeria, South Africa, and the United States|journal=Contraception|volume=97|issue=1|pages=62–69|doi=10.1016/j.contraception.2017.08.015|issn=0010-7824|pmc=5732079|pmid=28887053}}&lt;/ref&gt;

گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تحقيق موجب، آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ جا گهڻا واقعا نسلي ۽ قومي اقليتي گروهن سان تعلق رکندڙ عورتن ۾ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن عورتن ۾ اڻرٿيل حملن جي شرح نسبتاً وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen SA|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|title=Abortion and Women of Color: The Bigger Picture|journal=Guttmacher Policy Review|year=2008|volume=11|issue=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915094346/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|archive-date=15 September 2008}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ [[ڪيزر فيملي فائونڊيشن]] جي تجزيي موجب، آمريڪا جي رياستن مسيسيپي، ٽيڪساس، لوزيانا ۽ الاباما ۾ غيرسفيد آباديءَ جو تناسب ترتيبوار 44، 59، 42 ۽ 35 سيڪڙو هو، جڏهن ته انهن رياستن ۾ حمل ڪيرائيندڙ ماڻهن مان انهن گروهن جو تناسب ترتيبوار 80، 74، 72 ۽ 70 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|vauthors=Pettus EW, Willingham L|title=Minority women most affected if abortion is banned, limited|url=https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|access-date=1 February 2022|work=Associated Press|date=1 February 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144918/https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== حمل جي مدت ۽ حمل ڪيرائڻ جا طريقا ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = UK abortion by gestational age 2019 histogram.svg
| width1 = 200
| alt1 = 2019ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام
| caption1 = انگلينڊ ۽ ويلز، 2019ع
| image2 = US abortion by gestational age 2016 histogram.svg
| width2 = 200
| alt2 = 2016ع ۾ آمريڪا ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام
| caption2 = آمريڪا، 2016ع
| footer = [[هسٽوگرام]]: حمل جي مدت موجب حمل ڪيرائڻ جي ورڇ؛ کاٻي پاسي انگلينڊ ۽ ويلز (2019ع) ۽ ساڄي پاسي آمريڪا (2016ع).
}}

حمل ڪيرائڻ جي شرح، حمل جي مدت ۽ استعمال ٿيندڙ طريقي موجب مختلف هوندي آهي.

2003ع ۾ آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن]] (CDC) ٻڌايو ته آمريڪا ۾ رپورٽ ٿيل قانوني ۽ ڄاڻي واڻي ڪيرايل حملن مان:

* 26 سيڪڙو حمل 6 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ ڪيرايا ويا؛
* 18 سيڪڙو حمل 7 هفتن تي؛
* 15 سيڪڙو حمل 8 هفتن تي؛
* 18 سيڪڙو حمل 9 کان 10 هفتن دوران؛
* 10 سيڪڙو حمل 11 کان 12 هفتن دوران؛
* 6 سيڪڙو حمل 13 کان 15 هفتن دوران؛
* 4 سيڪڙو حمل 16 کان 20 هفتن دوران؛
* ۽ 1 سيڪڙو حمل 21 هفتن کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا.

انهن مان 91 سيڪڙو کي [[ڪيوريٽيج]] (curettage) جي زمري ۾ رکيو ويو، جنهن ۾ [[سڪشن ايسپيريشن ذريعي حمل ڪيرائڻ|سڪشن ايسپيريشن]]، [[ڊائليشن ۽ ڪيوريٽيج]] (D&amp;C) ۽ [[ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن]] (D&amp;E) شامل هئا.

8 سيڪڙو حمل [[دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ|دوائن جي استعمال]]، جهڙوڪ [[مائيفيپرسٽون]]، ذريعي ڪيرايا ويا؛ 1 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ رحم اندر محلول يا دوا داخل ڪرڻ جو طريقو، جهڙوڪ لوڻياٺ وارو محلول يا [[پروسٽاگلينڊن]]، استعمال ڪيو ويو؛ جڏهن ته لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ڪيس ٻين طريقن، جهڙوڪ [[هسٽيروٽومي]] يا [[هسٽيريڪٽومي]]، جي زمري ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;cdc2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Strauss LT, Gamble SB, Parker WY, Cook DA, Zane SB, Hamdan S|title=Abortion surveillance--United States, 2003|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|volume=55|issue=11|pages=1–32|date=November 2006|pmid=17119534|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|url-status=live|author7=Centers for Disease Control Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602171423/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|archive-date=2 June 2017}}&lt;/ref&gt;

سي ڊي سي موجب، معلومات گڏ ڪرڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سبب انهن انگن اکرن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. 20 هفتن کان پوءِ رپورٽ ٿيل جنين جي موت جا ڪجهه واقعا اصل ۾ پاڻمرادو ٿيل جنيني موت ٿي سگهن ٿا، جن کي غلطيءَ سان ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو هجي، ڇاڪاڻ ته فوت ٿيل جنين کي رحم مان ڪڍڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ساڳيو طبي طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;guttmacher&quot;&gt;{{cite web|publisher=The Guttmacher Institute|title=The limitations of U.S. statistics on abortion|work=Issues in Brief|location=New York|year=1997|url=http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404080239/http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-date=4 April 2012}}&lt;/ref&gt;

گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تخميني موجب، آمريڪا ۾ 2000ع دوران لڳ ڀڳ 2,200 حمل [[انٽيڪٽ ڊائليشن ۽ ايڪسٽريڪشن]] (intact dilation and extraction) ذريعي ڪيرايا ويا. اهو انگ ان سال ڪيرايل سڀني حملن جي 0.2 سيڪڙو کان به گهٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Finer LB, Henshaw SK|title=Abortion incidence and services in the United States in 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=35|issue=1|pages=6–15|year=2003|pmid=12602752|doi=10.1363/3500603|doi-broken-date=3 September 2025|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204324/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|archive-date=22 January 2016|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح انگلينڊ ۽ ويلز ۾ 2006ع دوران 89 سيڪڙو حمل 12 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾، 9 سيڪڙو حمل 13 کان 19 هفتن دوران ۽ 2 سيڪڙو حمل 20 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا.

رپورٽ ٿيل ڪيسن مان 64 سيڪڙو ۾ ويڪيوم ايسپيريشن، 6 سيڪڙو ۾ ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن (D&amp;E)، ۽ 30 سيڪڙو ۾ دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ جو طريقو استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Department of Health|year=2007|title=Abortion statistics, England and Wales: 2006|access-date=12 October 2007|url=http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206002417/http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-date=6 December 2010}}&lt;/ref&gt;

چين، ڀارت ۽ ويٽنام جهڙن ترقي پذير ملڪن ۾ حمل جي ٻئي ٽه ماهي (second trimester) دوران حمل ڪيرائڻ جا واقعا ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;cochrane-2ndtri-2025&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Atrio JM, Sonalkar S, Kopp Kallner H, Rapkin RB, Gemzell-Danielsson K, Lohr PA|title=Surgical versus medical methods for second-trimester induced abortion|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|article-number=CD006714|date=July 2025|pmid=40626417|pmc=12235704|doi=10.1002/14651858.CD006714.pub3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

حمل جي پوئين مرحلي، يعني 20 هفتن کان پوءِ، حمل ڪيرائڻ جا طبي ۽ غيرطبي ٻئي قسم جا سبب ٿي سگهن ٿا.

2008ع کان 2010ع دوران [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سان فرانسسڪو]] ۾ هڪ مطالعو ڪيو ويو، جنهن ۾ 440 کان وڌيڪ عورتن کان حمل ڪيرائڻ جي طبي سهولتن تائين پهچ ۾ دير ٿيڻ جي سببن بابت پڇيو ويو.

مطالعي مان معلوم ٿيو ته 20 هفتن کان پوءِ حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتن کي حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ پنهنجي ڳورهاري هجڻ جو شڪ ئي نه ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|date=December 5, 2019|title=Abortions Later in Pregnancy|url=https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|website=KFF (Kaiser Family Foundation)|access-date=10 November 2023|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191733/https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مطالعي ۾ حمل ڪيرائڻ جي سهولتن تائين پهچ ۾ ٻيون رڪاوٽون پڻ سامهون آيون، جن ۾ هيٺيان سبب شامل هئا:

* حمل ڪيرائڻ جون سهولتون ڪٿي موجود آهن، ان بابت معلومات جي کوٽ؛
* آمدورفت ۽ سفر جون ڏکيائيون؛
* صحت جي انشورنس جي سهولت نه هجڻ؛
* ۽ حمل ڪيرائڻ جي طبي ڪارروائيءَ جو خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

حمل جي پوئين مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ جا طبي سبب [[جنين جون پيدائشي خرابيون]] ۽ ڳورهاري عورت جي صحت لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرا پڻ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite book|last=Vaughn|first=Lewis|title=Bioethics: Principles, Issues, and Cases|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-760902-6|edition=5th|page=328}}&lt;/ref&gt;

حمل دوران ڪيل ڪجهه طبي ٽيسٽن جي مدد سان [[ڊائون سنڊروم]] يا [[سسٽڪ فائبروسس]] جهڙين حالتن جي سڃاڻپ حمل جي ڏهين هفتي کان ئي ٿي سگهي ٿي. البت جنين جي جسماني بناوت سان لاڳاپيل خرابيون گهڻو ڪري حمل جي وڌيڪ پوئين مرحلي ۾ معلوم ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

جنين جي ڪجهه بناوتي خرابيون اهڙيون هونديون آهن، جيڪي زندگيءَ سان مطابقت نه رکنديون آهن. انهن حالتن ۾ جنين جو ڄمڻ کان اڳ يا ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ فوت ٿيڻ لڳ ڀڳ يقيني هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

حمل جي پوئين مرحلي ۾ ڪجهه اهڙيون طبي حالتون پڻ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. انهن ۾ هيٺيان مثال شامل آهن:

* [[پري ايڪليمپسيا]] جي شروعاتي ۽ شديد صورت؛
* تازو تشخيص ٿيل [[ڪينسر]]، جنهن لاءِ فوري علاج جي ضرورت هجي؛
* [[ڪوريوامنيونائٽس]] (chorioamnionitis)، يعني رحم اندر جنيني جھلين ۽ لاڳاپيل بافتن جو انفيڪشن، جيڪو گهڻو ڪري [[وقت کان اڳ جنيني جھلين جو ڦاٽڻ]] (PPROM) سان گڏ پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

جيڪڏهن اهڙيون سنگين طبي حالتون جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان اڳ پيدا ٿين، ته ڳورهاري عورت پنهنجي صحت ۽ زندگيءَ کي بچائڻ لاءِ حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;


== حمل ڪيرائڻ جا سبب ==
=== ذاتي سبب ===
[[File:AGIAbortionReasonsBarChart.png|thumb|upright=1.8|1998ع ۾ [[ايلن گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] (AGI) جي هڪ [[ميٽا مطالعو|ميٽا مطالعي]] مان چونڊيل انگن اکرن تي ٻڌل بار چارٽ، جنهن ۾ عورتن پاران حمل ڪيرائڻ جا بيان ڪيل سبب ڏيکاريا ويا آهن.]]

عورتن پاران [[حمل ڪيرائڻ]] جا سبب مختلف هوندا آهن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ انهن ۾ فرق ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;guttmacher&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bankole98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chae_2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chae|first1=Sophia|last2=Desai|first2=Sheila|last3=Crowell|first3=Marjorie|last4=Sedgh|first4=Gilda|date=2017-10-01|title=Reasons why women have induced abortions: a synthesis of findings from 14 countries|journal=Contraception|volume=96|issue=4|pages=233–241|doi=10.1016/j.contraception.2017.06.014|pmid=28694165|pmc=5957082|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

انهن سببن ۾ ٻار جي پرورش جا خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ، [[گهريلو تشدد]]، خاندان يا ساٿيءَ جي مدد نه ملڻ، پاڻ کي ماءُ بڻجڻ لاءِ عمر ۾ تمام ننڍو سمجهڻ، تعليم مڪمل ڪرڻ جي خواهش يا پنهنجي پيشورانه زندگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ جي ضرورت شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal|last=Stotland|first=Nada L|author-link=Nada Stotland|title=Update on Reproductive Rights and Women's Mental Health|journal=The Medical Clinics of North America|volume=103|issue=4|pages=751–766|date=July 2019|pmid=31078205|doi=10.1016/j.mcna.2019.02.006|s2cid=153307516}}&lt;/ref&gt;

ٻين سببن ۾ [[جنسي ڏاڍائي]] يا [[محرم رشتن ۾ جنسي تعلق]] جي نتيجي ۾ ٺهيل حمل مان پيدا ٿيندڙ ٻار جي پرورش ڪرڻ جي خواهش نه هجڻ يا ان جي پرورش ڪرڻ کان لاچار هجڻ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;bankole98&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bankole A, Singh S, Haas T|date=September 1998|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|title=Reasons Why Women Have Induced Abortions: Evidence from 27 Countries|journal=International Family Planning Perspectives|volume=24|issue=3|pages=117–127, 152|doi=10.2307/3038208|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060117191716/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|archive-date=17 January 2006|jstor=3038208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finer2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Finer LB, Frohwirth LF, Dauphinee LA, Singh S, Moore AM|title=Reasons U.S. women have abortions: quantitative and qualitative perspectives|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=37|issue=3|pages=110–118|date=September 2005|pmid=16150658|doi=10.1111/j.1931-2393.2005.tb00045.x|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092446/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

=== سماجي سبب ===
ڪجهه عورتون سماجي دٻاءَ جي نتيجي ۾ حمل ڪيرائينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|veditors=Fried MG|title=From Privacy to Autonomy: The Conditions for Reproductive and Sexual Freedom|vauthors=Copelon R|author-link=Rhonda Copelon|encyclopedia=From Abortion to Reproductive Freedom: Transforming a Movement|date=1990|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-387-5|url=https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&amp;q=abortion%20poverty%20autonomy&amp;pg=PA38|pages=27–43|access-date=29 October 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126082936/https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&amp;q=abortion%20poverty%20autonomy&amp;pg=PA38|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهڙن سماجي سببن ۾ مخصوص جنس يا نسل جي ٻار کي ترجيح ڏيڻ، شاديءَ کان سواءِ ماءُ بڻجڻ يا ننڍي عمر ۾ ماءُ بڻجڻ کي سماجي طور ناپسند ڪرڻ، [[معذوري]] رکندڙ ماڻهن بابت سماجي بدنامي، خاندانن لاءِ مناسب معاشي سهڪار جي کوٽ، حمل روڪڻ جي طريقن تائين پهچ نه هجڻ يا انهن کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ، ۽ [[آباديءَ تي ضابطو]] آڻڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون. اهڙين ڪوششن جو هڪ مثال چين جي [[هڪ ٻار واري پاليسي]] آهي.

اهي عنصر ڪڏهن ڪڏهن عورتن کي زبردستي حمل ڪيرائڻ تي مجبور ڪري سگهن ٿا يا [[جنس جي چونڊ جي بنياد تي حمل ڪيرائڻ]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;MissingWomen&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Oster E|author-link=Emily Oster|title=Explaining Asia's &quot;Missing Women&quot;: A New Look at the Data|journal=Population and Development Review|date=September 2005|volume=31|issue=3|pages=529–535|url=https://www.researchgate.net/publication/4994961|access-date=5 February 2019|doi=10.1111/j.1728-4457.2005.00082.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207131815/https://www.researchgate.net/publication/4994961_Explaining_Asia%27s_Missing_Women_A_New_Look_at_the_Data|archive-date=7 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

انهن ثقافتن ۾، جتي ڇوڪرن کي ڇوڪرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي آهي، ڪجهه عورتون جنين جي جنس جي بنياد تي حمل ڪيرائينديون آهن. اهڙي عمل جزوي طور اڳ ۾ موجود نياڻين جي [[ٻار ڪشي|ڄمڻ کان پوءِ قتل]] ڪرڻ واري عمل جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref name=&quot;MissingWomen&quot;/&gt;

=== ماءُ جي صحت ===
ڪجهه حمل ڳورهاري عورت جي صحت بابت خدشن سبب ڪيرايا ويندا آهن.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ 27 ملڪن جي انگن اکرن جي تجزيي دوران ٽن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڀاڱي ٽي عورتن ماءُ جي صحت کي حمل ڪيرائڻ جو بنيادي سبب قرار ڏنو. وڌيڪ ستن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو حمل ماءُ جي صحت سان لاڳاپيل سببن جي ڪري ڪيرايا ويا.&lt;ref name=&quot;guttmacher&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bankole98&quot;/&gt;

آمريڪا ۾ سپريم ڪورٽ جي تاريخي ڪيسن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' (Roe v. Wade) ۽ ''[[ڊو بمقابله بولٽن]]'' (Doe v. Bolton) جي فيصلن موجب، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ بابت رياست جو مفاد ان وقت وڌيڪ اهم قانوني حيثيت اختيار ڪري ٿو، جڏهن جنين زندهه رهڻ جي قابل ٿي وڃي، يعني جڏهن هو ماءُ جي رحم کان ٻاهر زندهه رهي سگهي.

انهن فيصلن موجب، جنين جي زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان پوءِ به رياست جنين جي زندگيءَ کي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ يا صحت تي ترجيح نه ٿي ڏئي سگهي. رازداريءَ جي حق تحت، ڊاڪٽرن کي ماءُ جي زندگي يا صحت جي تحفظ لاءِ پنهنجي طبي فيصلي ڪرڻ جي آزادي هجڻ گهرجي.

جنهن ڏينهن عدالت ''رو بمقابله ويڊ'' جو فيصلو ڏنو، ساڳئي ڏينهن ''ڊو بمقابله بولٽن'' جو فيصلو پڻ ڏنو ويو. ٻئي فيصلي ۾ عدالت صحت جي مفهوم کي وسيع معنيٰ ۾ بيان ڪيو.

عدالت موجب طبي فيصلو ڪرڻ وقت مريض جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي نظر ۾ رکي سگهجي ٿو، جن ۾ جسماني، جذباتي، نفسياتي ۽ خانداني حالتون، گڏوگڏ عورت جي عمر پڻ شامل آهن. اهي سڀ عنصر صحت سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا ۽ ڊاڪٽر کي مناسب طبي فيصلو ڪرڻ لاءِ گهربل گنجائش فراهم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;George J. Annas and Sherman Elias. &quot;Legal and Ethical Issues in Obstetrical Practice&quot;. Chapter 54 in ''Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies'', 6th edition. Eds. Steven G. Gabbe, et al. 2012 Saunders, an imprint of Elsevier. {{ISBN|978-1-4377-1935-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|1200–1201}}

==== ڪينسر ====
{{Update section|date=September 2022}}

حمل دوران [[ڪينسر]] جي واقع ٿيڻ جي شرح 0.02 کان 1 سيڪڙو تائين ٻڌائي وئي آهي. ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ماءُ کي ڪينسر هجڻ سبب سندس زندگي بچائڻ لاءِ، يا علاج دوران جنين کي ممڪن نقصان پهچڻ جي خدشي سبب، حمل ڪيرائڻ تي غور ڪيو ويندو آهي.

اهو معاملو خاص طور تي [[رحم جي ڳچيءَ جو ڪينسر]] (cervical cancer) ۾ اهم آهي، جنهن جي سڀ کان عام قسم جو هڪ ڪيس هر 2,000 کان 13,000 حملن مان سامهون اچي ٿو.

اهڙي ڪينسر ۾ علاج شروع ڪرڻ ۽ جنين جي زندگي برقرار رکڻ ڪڏهن ڪڏهن هڪٻئي سان مطابقت نٿا رکن، سواءِ انهن حالتن جي جن ۾ [[نيو ايڊجوانٽ ڪيموٿراپي]] (neoadjuvant chemotherapy) جو طريقو اختيار ڪيو وڃي.

رحم جي ڳچيءَ جي ڪينسر جي تمام شروعاتي مرحلن، يعني مرحلي I ۽ IIa، ۾ [[ريڊيڪل هسٽيريڪٽومي]]، حوض واري حصي جي [[لمفي ڳنڍ|لمفي ڳنڍن]] کي جراحي طريقي سان ڪڍڻ، [[تابڪاريءَ ذريعي علاج]] يا انهن طريقن جي گڏيل استعمال سان علاج ڪري سگهجي ٿو.

ڪينسر جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ تابڪاريءَ ذريعي علاج ڪيو ويندو آهي. ڪيموٿراپي پڻ ساڳئي وقت استعمال ڪري سگهجي ٿي.

حمل دوران [[ڇاتيءَ جي ڪينسر]] جي علاج ۾ پڻ جنين جي صحت ۽ حفاظت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ عام طور تي [[لمپيڪٽومي]] جي ڀيٽ ۾ تبديل ٿيل [[ريڊيڪل ميسٽيڪٽومي]] کي ترجيح ڏني ويندي آهي، سواءِ ان حالت جي، جڏهن حمل پنهنجي آخري مرحلي ۾ هجي ۽ ٻار جي پيدائش کان پوءِ تابڪاريءَ جو علاج ڪرڻ ممڪن هجي.&lt;ref name=&quot;Weisz&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Weisz B, Schiff E, Lishner M|title=Cancer in pregnancy: maternal and fetal implications|journal=Human Reproduction Update|volume=7|issue=4|pages=384–393|year=2001|pmid=11476351|doi=10.1093/humupd/7.4.384|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

هڪڙي ڪيموٿراپي واري دوا جي استعمال سان جنين ۾ [[جنين جي پيدائشي خرابين جو سبب بڻجندڙ اثر|پيدائشي خرابين]] (teratogenic effects) جو خطرو 7.5 کان 17 سيڪڙو تائين اندازو لڳايو ويو آهي. هڪ کان وڌيڪ دوائن جي گڏيل استعمال سان اهو خطرو وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.

40 [[گري (ماپ جو ايڪو)|گري]] (Gy) کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان علاج عام طور تي پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران، خاص طور تي جنين جي واڌ ويجهه جي اٺين کان پندرهين هفتي تائين، تابڪاريءَ جي گهڻي گهٽ مقدار سان به [[ذهني معذوري]] يا [[مائڪروسيفالي]] (microcephaly)، يعني مٿي جي غيرمعمولي ننڍي هجڻ، جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو.

حمل جي انهيءَ يا ان کان پوءِ واري مرحلي ۾ تابڪاريءَ جي اثر سبب رحم اندر جنين جي واڌ ويجهه گهٽجي سگهي ٿي ۽ ٻار جو ڄمڻ وقت وزن گهٽ ٿي سگهي ٿو.

0.005 کان 0.025 گري کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان واسطو [[ذهانت جي حاصل نسبت]] (IQ) ۾ مقدار جي لحاظ کان گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Weisz&quot;/&gt;

پيٽ کي تابڪاريءَ کان بچائيندڙ حفاظتي ڍڪ (abdominal shielding) استعمال ڪرڻ سان جنين تائين پهچندڙ تابڪاريءَ جي مقدار گهڻي حد تائين گهٽائي سگهجي ٿي. ان جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته تابڪاريءَ سان علاج هيٺ ايندڙ جسم جو حصو جنين کان ڪيترو پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Mayr NA, Wen BC, Saw CB|title=Radiation therapy during pregnancy|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|volume=25|issue=2|pages=301–321|date=June 1998|pmid=9629572|doi=10.1016/s0889-8545(05)70006-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11237773&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Fenig E, Mishaeli M, Kalish Y, Lishner M|title=Pregnancy and radiation|journal=Cancer Treatment Reviews|volume=27|issue=1|pages=1–7|date=February 2001|pmid=11237773|doi=10.1053/ctrv.2000.0193}}&lt;/ref&gt;

ٻار جي پيدائش جو عمل پاڻ به ڪينسر ۾ مبتلا ماءُ لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهي ٿو.

لي ۽ سندس ساٿي محققن موجب، اندام نهانيءَ ذريعي ٻار ڄڻڻ دوران ڪينسر وارا خليا لمف ۽ رت جي نالين ۾ پکڙجي سگهن ٿا، رت وهڻ، رحم جي ڳچيءَ ۾ ڦاٽ پوڻ ۽ [[ايپيزيوٽومي]] واري هنڌ تي ڪينسر جي خلين جي منتقل ٿي لڳڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. ٻئي پاسي، پيٽ ذريعي ٻار جي پيدائش ڪرائڻ سبب غيرجراحي علاج شروع ڪرڻ ۾ دير ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;pmid19197101&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Li WW, Yau TN, Leung CW, Pong WM, Chan MY|title=Large-cell neuroendocrine carcinoma of the uterine cervix complicating pregnancy|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=15|issue=1|pages=69–72|date=February 2009|pmid=19197101}}&lt;/ref&gt;

=== جنين جي صحت ===
[[پيدائشي بيماريون ۽ خرابيون]]، جيڪي [[پيدائش کان اڳ جا اسڪريننگ ٽيسٽ|پيدائش کان اڳ ٿيندڙ اسڪريننگ]] ذريعي معلوم ٿينديون آهن، ڪجهه عورتن کي حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪرڻ تي آماده ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;bankole98&quot;/&gt;

[[وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي صحت جا نتيجا|وقت کان اڳ ڄمندڙ ٻارن جي صحت]] بابت تحقيق موجب، حمل جي 29 هفتن کان اڳ ڄاول ٻارن ۾ ڊگهي عرصي تائين [[اعصابي ۽ نشونمائيءَ جون خرابيون]] پيدا ٿيڻ جو نمايان امڪان هوندو آهي. حمل جي مدت جيتري گهٽ هوندي، اهڙين خرابين جو امڪان اوترو وڌيڪ هوندو.&lt;ref name=&quot;z309&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sarda|first1=Sujata P.|last2=Sarri|first2=Grammati|last3=Siffel|first3=Csaba|title=Global prevalence of long-term neurodevelopmental impairment following extremely preterm birth: a systematic literature review|journal=Journal of International Medical Research|volume=49|issue=7|date=2021|issn=0300-0605|pmid=34284680|pmc=8299900|doi=10.1177/03000605211028026|page=030006052110280}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ بابت عوامي راءِ ۾ ان وقت تبديلي آئي، جڏهن ٽيليويزن جي مشهور شخصيت [[شيري فنڪبائن]] حمل جي پنجين مهيني دوران [[ٿاليڊومائيڊ]] نالي دوا جي اثر هيٺ آئي. اها دوا جنين ۾ پيدائشي خرابيون پيدا ڪرڻ واري (teratogenic) دوا آهي.{{citation needed|date=July 2026}}

آمريڪا ۾ قانوني طور حمل ڪيرائڻ جي سهولت حاصل نه ٿيڻ سبب فنڪبائن سوئيڊن وئي.{{citation needed|date=July 2026}}

1962ع کان 1965ع دوران [[روبيلا]]، جنهن کي جرمن خسرو پڻ چيو ويندو آهي، جي وبا سبب 15,000 ٻار شديد پيدائشي خرابين سان پيدا ٿيا.{{citation needed|date=July 2026}}

1967ع ۾ [[آمريڪن ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] عوامي طور حمل ڪيرائڻ بابت قانونن ۾ نرمي آڻڻ جي حمايت ڪئي.{{citation needed|date=July 2026}}

1965ع ۾ [[نيشنل اوپينين ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 73 سيڪڙو ماڻهن ماءُ جي زندگيءَ کي خطرو هجڻ جي صورت ۾، 57 سيڪڙو ماڻهن جنين ۾ پيدائشي خرابيون هجڻ جي صورت ۾، ۽ 59 سيڪڙو ماڻهن جنسي ڏاڍائي يا محرم رشتن ۾ جنسي تعلق جي نتيجي ۾ حمل ٺهڻ جي صورت ۾ حمل ڪيرائڻ جي حمايت ڪئي.{{sfn|Doan|2007|p=57}}

== مذهب ==
{{Main|مذهب ۽ حمل ڪيرائڻ}}

=== عيسائيت ===
[[ڪيٿولڪ چرچ ۽ حمل ڪيرائڻ|ڪيٿولڪ چرچ]] ۾ تاريخي طور ان ڳالهه بابت اختلاف رهيا آهن ته حمل ڪيرائڻ کي [[حمل روڪڻ]]، زباني جنسي عمل يا مقعدي جنسي عمل جهڙن عملن جي ڀيٽ ۾ ڪيترو سنگين سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Noonan&quot;/&gt;{{rp|155–167}}

[[ڪيٿولڪ چرچ]] اڻويهين صديءَ تائين حمل ڪيرائڻ جي منظم ۽ سخت مخالفت ڪرڻ شروع نه ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Management of Abortion, Chp 1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Georgian 2022&quot;/&gt;

جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 100ع ۾ لکيل عيسائي مذهبي متن ''[[ديداڪي]]'' (Didache) ۾ حمل ڪيرائڻ کي گناهه قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|date=9 September 2016|title=Didache|website=Legacy Icons|url=https://legacyicons.com/content/didache.pdf|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108201133/https://legacyicons.com/content/didache.pdf}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي تاريخدانن جو خيال آهي ته اڻويهين صديءَ کان اڳ گهڻا ڪيٿولڪ ليکڪ حمل دوران جنين جي حرڪت محسوس ٿيڻ (quickening) يا جنين ۾ روح داخل ٿيڻ (ensoulment) کان اڳ حمل ختم ڪرڻ کي حمل ڪيرائڻ جي ساڳئي مذهبي درجي ۾ نه رکندا هئا.&lt;ref&gt;Joan Cadden, &quot;Western medicine and natural philosophy&quot;, in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 51–80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cyril C. Means Jr., &quot;A historian's view&quot;, in Robert E. Hall, ed., ''Abortion in a Changing World'', vol. 1, Columbia University Press, 1970, pp. 16–24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John M. Riddle, &quot;Contraception and early abortion in the Middle Ages&quot;, in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 261–277, {{ISBN|978-0-8153-1287-1}}.&lt;/ref&gt;

1588ع ۾ [[پوپ سڪسٽس پنجون]] (1585ع–1590ع) پهريون پوپ هو، جنهن چرچ جي اهڙي پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن تحت حمل جي ڪنهن به مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ کي انسان جي قتل جي برابر قرار ڏئي ان جي مذمت ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Pope Sixtus V|year=1588|title=Effraenatam|via=The Embryo Project Encyclopedia|url=https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144925/https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Noonan&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Noonan JT|title=Contraception: A History of Its Treatment by the Catholic Theologians and Canonists|edition=2nd|publisher=Harvard University Press|year=1986}}&lt;/ref&gt;{{rp|362–364}}&lt;ref name=&quot;riddle2&quot;/&gt;{{rp|157–158}}

1591ع ۾ [[پوپ گريگوري چوڏهون]] سڪسٽس پنجين جي انهيءَ حڪم کي واپس ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web|vauthors=Gershon L|date=13 February 2018|title=What a 16th-Century Abortion Ban Revealed|url=https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144922/https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021|website=JSTOR Daily}}&lt;/ref&gt;

1917ع ۾ [[ڪينن قانون جي ضابطي، 1917ع]] جي نئين ترتيب دوران ''Apostolicae Sedis'' جي ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو ويو. ان جو هڪ مقصد اهڙي ممڪن تشريح کي ختم ڪرڻ هو، جنهن موجب حمل ڪيرائيندڙ ماءُ کي چرچ مان خارج ڪرڻ واري سزا کان مستثنيٰ سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Apostolicae Sedis Moderationi|website=New Advent|url=https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=16 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516174009/https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm}}&lt;/ref&gt;

''[[ڪيٿولڪ چرچ جو ڪيٽيچزم]]''، جيڪو چرچ جي تعليمات جو منظم مجموعو آهي، حمل ٺهڻ جي لمحي کان ئي ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ کي قتل جي برابر قرار ڏئي ٿو ۽ قانوني حمل ڪيرائڻ جي خاتمي جو مطالبو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|date=1992|title=Catechism of the Catholic Church, chapter 2, article 5|url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|website=Vatican|access-date=4 December 2019|archive-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514012545/https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عيسائيت جا ڪجهه فرقا مخصوص حدن ۽ شرطن سان حمل ڪيرائڻ جي حق جي حمايت ڪن ٿا. انهن ۾ [[يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ]]، [[ايپسڪوپل چرچ (آمريڪا)]]، [[آمريڪا جو ايوانجيليڪل لوٿرن چرچ]] ۽ [[پريسبائيٽيرين چرچ (آمريڪا)]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Masci 2020&quot;&gt;{{cite web|last=Masci|first=David|title=Where major religious groups stand on abortion|website=Pew Research Center|date=2020-05-30|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|access-date=2023-01-22|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160816/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ گٽماڪر انسٽيٽيوٽ پاران آمريڪا ۾ حمل ڪيرائيندڙ مريضن بابت ڪيل سروي موجب، انهن مان ڪيترين عورتن ڪنهن نه ڪنهن مذهبي وابستگيءَ جو اظهار ڪيو. انهن مان 24 سيڪڙو ڪيٿولڪ ۽ 30 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هيون.&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|title=Characteristics of U.S. Abortion Patients in 2014 and Changes Since 2008|vauthors=Jerman J, Jones RK, Onda T|date=10 May 2016|publisher=Guttmacher|access-date=25 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224085344/https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1995ع جي هڪ سروي موجب، ڪيٿولڪ عورتن ۾ حمل ختم ڪرائڻ جو امڪان عام آباديءَ جي عورتن جيترو هو، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ]] عورتن ۾ اهو امڪان گهٽ ۽ [[ايوانجيليڪل عيسائي]] عورتن ۾ سڀ کان گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;guttmacher&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bankole98&quot;/&gt;

[[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2019ع واري مطالعي موجب، آمريڪا ۾ اڪثر عيسائي فرقن سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ماڻهن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' واري فيصلي کي رد ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جنهن آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ کي قانوني تحفظ ڏنو هو. ان جي ابتڙ سفيد ايوانجيليڪل عيسائين ۾ اهو تناسب 35 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PewReseach2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|title=8 key findings about Catholics and abortion|first=Dahlia|last=Fahmy|date=20 October 2020|publisher=Pew Research Center|access-date=15 May 2022|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515173202/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت ۽ حمل ڪيرائڻ|يهوديت]] جي ڪجهه مذهبي تشريحن موجب، جنين کي ان وقت تائين مڪمل انساني روح وارو وجود نه سمجهيو ويندو آهي، جيستائين اهو ماءُ جي جسم کان ٻاهر محفوظ نموني پيدا نه ٿئي، زندهه رهڻ جي قابل نه هجي ۽ پنهنجو پهريون ساهه نه کڻي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schenker JG|date=June 2008|title=The beginning of human life: status of embryo. Perspectives in Halakha (Jewish Religious Law)|journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics|volume=25|issue=6|pages=271–276|doi=10.1007/s10815-008-9221-6|pmc=2582082|pmid=18551364}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|title=Biomedical Ethics and Jewish Law|vauthors=Rosner F|publisher=KTAV Publishing House|year=2001|isbn=978-0-88125-701-4|access-date=27 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124173418/https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|archive-date=24 January 2023|url-status=live|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=23 January 2022|title=When Does Life Begin? A Jewish View|url=http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803233439/http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|archive-date=3 August 2022|access-date=30 June 2022|website=Reclaiming Judaism|vauthors=Milgram G}}&lt;/ref&gt;

يهودي مذهبي قانون جي هڪ تشريح موجب، ماءُ جي رحم اندر موجود جنين کي مڪمل آزاد انساني زندگيءَ جي برابر قانوني حيثيت نه ڏني ويندي آهي. هن تشريح لاءِ [[خروج جو ڪتاب]] (Exodus 21:22–23) جو

== پڻ ڏسو ==

* [[انساني حق]]
* [[توليدي حق]]
* [[عورتن جا حق]]
* [[جسماني خودمختياري]]
* [[عالمي صحت تنظيم]]
* [[طبي اخلاقيات]]
* [[رازداري جو حق]]
* [[زندگيءَ جو حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو]
* [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو]
* [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو]
* [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:اسقاط حمل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عورتن جا حق]]
[[زمرو:توليدي صحت]]
[[زمرو:طبي اخلاقيات]]
[[زمرو:آئيني قانون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>q7bwe7fhrmmyi0em3037sqqsoqy00x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گبر بند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40996</id>
    <revision>
      <id>424997</id>
      <parentid>302404</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="1lovv9jodfneu43zwjp8domutz71ku0" xml:space="preserve">'''گبر بند''' [[انگريزي]] (Gabar Band) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[کيرٿر]] جابلو سلسلي ۾ ڪيترائي پٿرن سان ٺاهيل قديم بند آهن جيڪي گبر بند ڪوٺجن ٿا ۽ ايران جي [[زردشتي]] دور سان منسوب ڪيا ويا آهن. هيءُ قديم بند ننڍي ڊيم وانگر جوڙيل آهن جن ذريعي برساتي پاڻي گڏ ڪيو ويندو هو جيڪو پيئڻ توڙي زراعت لاءِ ڪم ايندو هئو. هيءَ بند دادو، قمبر شهدادڪوٽ ۾ ڄامشورو ضلعن جي سرحدن ۾ ملڻ ٿا. ڪي محقق گبر بندن کي گهڻو قديم ڄاڻائڻ ٿا. سندن خيال موجب گبر بند سنڌُو تهذيب جي دور جا آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book8/Book_page10.html |accessdate=2018-04-22 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106081739/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book8/Book_page10.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%DA%AF%D8%A8%D8%B1%20%D8%A8%D9%86%D8%AF.php|title=گبر بند {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b3%d9%86%da%8c-%db%be-%da%a9%d9%8a%d8%b1%d9%bf%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%88-%d8%b3%d9%84%d8%b3%d9%84%d9%8a-%db%be-%da%af%d8%a8%d8%b1-%d8%a8%d9%86%d8%af-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa/|title=سنڌ ۾ کيرٿر جابلو سلسلي ۾ گبر بند......عزيز ڪنگراڻي|date=2019-11-13|language=sd|access-date=2019-11-14}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ ڊيم]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]</text>
      <sha1>1lovv9jodfneu43zwjp8domutz71ku0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کنھي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41389</id>
    <revision>
      <id>424921</id>
      <parentid>344468</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="imek973h7wb2zzxx37kuea6f8rvc404" xml:space="preserve">

کنهي:

لاڙائي ماڻهن لاءِ ته کُنِهي هڪ عجيب کاڄ آهي. هونءَ ته وٽن ڳاڙهن چانورن جي ماني ۽ کٽي جي وٽي جي هونگ لڳي پئي هوندي آهي، پر شادي مراديءَ کان سواءِ جي کڻي زالن سڌ ڪئي ته بس پوءِ ته زالون ور کنجي بيهنديون. ڇا ڪنديون جو ٻاجهريءَ جي داڻن کي ڇڙهي ڇنڊي، پاڻي جو ٽيهو ڏينديون، وري ڇڙهينديون ڇنڊينديون. ائين هو پاڻيءَ جو ٽيهو ڏينديون ڇڙهينديون ڇنڊينديون وينديون، تان جو ٻاجهري صاف ٿي اڇي ٿي پوندي. پوءِ ڇا ڪنديون جو ديڳڙو چاڙهي بصر ۽ گيهه سان داغ ڪري ان ۾ ڳچ جهڙي مڱن جي دال وجهي، پوءِ اها صفا ٿيل ٻاجهري، اُن ۾ وجهي، ٿورو پاڻي وجهي، ڀت وانگر رڌي دم ڏئي کڻي لاهي رکنديون. ڪي زالون وري کنهيءَ کي پلاءَ وانگر رڌين. ڇا ڪن جو پلاءُ جي گوشت وانگر گوشت تيار ڪري، سو به کڻي گڏائينديون ته ويتر مزيدار ٿيو پوي. انهي کنهيءَ جو داغ ۾ ٿورا ڪٽيل ڳاڙها مرچ به گڏينديون آهن. زالون کنهي گهڻو تڻو ڪري سياري ۾ رڌينديون آهن،يا تڏهن رڌينديون آهن، جڏهن چانور کائي کائي ڪڪ ٿينديون آهن ۽ وات جي ساءَ مٽائڻ لاءِ کنهي رڌينديون آهن&lt;ref&gt;{ڪتاب:  سنڌ جي مدنيت؛ از:سيد منظور نقوي ؛ ٻيون ايڊيشن 1978، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web | url = http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book22/Book_page
4.html }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>imek973h7wb2zzxx37kuea6f8rvc404</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي خيرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41750</id>
    <revision>
      <id>425087</id>
      <parentid>422014</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27086" sha1="ss5fjouuq9x0jyf5b6p6krvhhilh70v" xml:space="preserve">{{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}}
{{About|شهر|تعلقي|ڳڙهي خيرو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي خيرو
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_map               = Garhi Khairo Taluku.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو، جنهن جو صدر مقام ڳڙهي خيرو شهر آهي
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڳڙهي خيرو جو مقام
| coordinates             = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| population_total        = 20,007
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_male         = 10,165
| population_female       = 9,817
| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = ڪُل
| demographics1_info1     = 79.96٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 87.08٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 72.83٪
| postal_code_type        = پوسٽ ڪوڊ
| postal_code             = 79050
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳڙهي خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان
 |date=13 April 2022
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
 |archive-date=11 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911192209/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,007''' هئي، جنهن ۾ 10,165 مرد، 9,817 عورتون ۽ 25 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,619 هئي، جنهن سبب 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 8.01 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 25: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2017
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي، جيڪو 733 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population and Annual Growth Rate, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب شهر جو پراڻو انتظامي حصو [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt; آبپاشي کاتي جو تاريخي بنگلو شهر ۾ '''سير واهه''' جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;IrrigationBungalow&quot;&gt;{{cite web
 |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو؛ ڳڙهي خيرو شهر تعلقي جو صدر مقام آهي.]]

== تاريخ ==
سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڳڙهي خيرو کي جيڪب آباد ضلعي جي پراڻن ۽ تاريخي طور خوشحال واپاري مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot;&gt;{{cite web
 |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي واپاري زندگيءَ ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان حصو هو. سندن سرمائي سان شهر ۾ وڏا رهائشي گهر، حويليون ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

تعميراتي سرگرمين ۾ '''اوستو''' برادريءَ جي ڪاريگرن ۽ [[شڪارپور]] سان لاڳاپيل سنڌ ورڪيز مسترين پڻ ڪردار ادا ڪيو. انهن ڪاريگرن شهر جي روايتي اڏاوت ۾ نوان تعميري ۽ آرائشي اسلوب متعارف ڪرايا.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تعميراتي سرگرمي تيزيءَ سان وڌي، پر بعد جي تجارتي ۽ شهري تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

=== تعلقائي صدر مقام ===
سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب '''1931ع''' ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقائي سطح جي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ شهر ۾ مختيارڪار آفيس تعمير ۽ افتتاح ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;

مختيارڪار آفيس هڪ منزلہ، گهڻن ڪمرن واري سرن جي عمارت هئي، جنهن سان مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;

== آدمشماري ==
ڳڙهي خيرو کي 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ الڳ شهري آباديءَ طور درج نه ڪيو ويو هو. 1961ع کان پوءِ شهر جي آبادي لڳاتار وڌندي رهي.&lt;ref name=&quot;Historical&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:65%;&quot;
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | تبصرو
|-
| 1961ع || 2,348 || ٽائون ڪميٽي
|-
| 1972ع || 4,973 || ٽائون ڪميٽي
|-
| 1981ع || 7,992 || ٽائون ڪميٽي
|-
| 1998ع || 11,565 || ٽائون ڪميٽي
|-
| 2017ع || 12,619 || ڇهين آدمشماري
|-
| 2023ع || '''20,007''' || ستين آدمشماري
|}

1951ع کان 1998ع تائين جا انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي تاريخي انتظامي جدول مان، جڏهن ته 2017ع ۽ 2023ع جا انگ لاڳاپيل آدمشماري جدولن مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;Historical&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;

2023ع ۾ شهر ۾ مردن جو انگ 10,165 ۽ عورتن جو انگ 9,817 هو. جنس تناسب لڳ ڀڳ 103.54 مرد في 100 عورتون هو ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 7.8 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''79.96 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 87.08 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.83 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#4C7A5B;color:white;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#4C7A5B;color:white;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#4C7A5B;color:white;&quot; | 2023ع
|-
| ڪُل خواندگي || 68.36٪ || '''79.96٪'''
|-
| مرد || 79.92٪ || '''87.08٪'''
|-
| عورتون || 57.09٪ || '''72.83٪'''
|}

2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 68.36 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot; /&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر جي 20,007 رهواسين مان '''19,053 مسلمان''' ۽ '''954 غير مسلم''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot; /&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 12,038 مسلمان ۽ 581 غير مسلم رهواسي درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot; /&gt;

شهر جي تاريخ ۾ هندو واپاري برادريءَ جو خاص ڪردار رهيو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب شهر جي پراڻي واپاري ۽ تعميري ترقي وڏي حد تائين مالدار هندو واپارين جي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''2,549 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 985 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,149 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;Housing2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#8A6848;color:white;&quot; | رهائشي قسم
! style=&quot;background:#8A6848;color:white;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#8A6848;color:white;&quot; | حصو
|-
| پڪا گهر || 985 || 38.6٪
|-
| نيم پڪا گهر || 415 || 16.3٪
|-
| ڪچا گهر || 1,149 || 45.1٪
|-
! ڪُل
! 2,549
! 100٪
|}

2023ع جي وڌيڪ رهائشي انگن موجب شهر جي 2,549 رهائشي يونٽن مان 2,300 وٽ بجلي ۽ 230 وٽ پائيپ يا نلڪي سان پاڻيءَ جي سهولت درج هئي.&lt;ref name=&quot;Housing34&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
ڳڙهي خيرو شهر جو مڪاني ادارو '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊ انتظام ۾ ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ شهري ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot; /&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ پڻ '''ٽائون آفيسر، ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي عهدي جو سرڪاري ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot; /&gt;

موجوده مڪاني حڪومت جي چونڊيل انتظام بابت اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''مير خير بخش خان شهلياڻي''' چيئرمين ۽ '''مانڪ مل''' وائيس چيئرمين طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates of Local Councils, District Jacobabad
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
 |archive-date=29 December 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229180315/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== 2015ع جون مڪاني چونڊون ===
2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو '''ستن وارڊن''' تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهن وارڊن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ هڪ وارڊ تي آزاد اميدوار ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Garhi Khairo Wards Result Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html
 |date=2015
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#694F73;color:white;&quot; | وارڊ
! style=&quot;background:#694F73;color:white;&quot; | چونڊيل ڪائونسلر
! style=&quot;background:#694F73;color:white;&quot; | جماعت
|-
| 1 || مير محسن علي شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|-
| 2 || خوشحال خان بروهي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|-
| 3 || طارق علي بليدي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|-
| 4 || غلام نبي بلوچ || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|-
| 5 || شاهنواز چنا || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|-
| 6 || محمد عارف عمراڻي || آزاد
|-
| 7 || مير خير بخش خان شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|}

== تعميري ورثو ==
ڳڙهي خيرو جي شهري تاريخ جو اهم حصو ان جون پراڻيون واپاري ۽ رهائشي عمارتون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر ۾ حويلين، اوطاقن، بازارن ۽ وڏن رهائشي گهرن جي تعمير ۾ واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري طرفان شهر ۾ دستاويز ڪيل تاريخي عمارتن ۾:
* ديوان قيمت راءِ جي اوطاق؛
* سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي؛
* ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت؛
* شاهي بازار جو پراڻو ٻه ماڙ گهر؛
* پراڻي پوسٽ آفيس
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

انهن مان ڪيتريون عمارتون وقت، نئين تجارتي اڏاوت ۽ قدرتي آفتن سبب سخت متاثر ٿيون آهن.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

=== مختيارڪار آفيس ===
1931ع ۾ شهر کي تعلقائي صدر مقام بنائڻ کان پوءِ ٺهيل مختيارڪار آفيس ڳڙهي خيرو جي اهم انتظامي ورثي مان هڪ آهي. عمارت ۾ وڏا محرابي ورانڊا ۽ عدالتي لاڪ اپ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;

2010ع جي ٻوڏ دوران عمارت ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ رهي، جنهن سبب پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ رهائشي ڪوارٽرن کي وڏو نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Mukhtiarkar&quot; /&gt;

=== آبپاشي بنگلو ===
[[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|ڳڙهي خيرو شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.]]

سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع '''آبپاشي بنگلو''' 1918ع ۾ تعمير ٿيو هو. هيءَ برطانوي دور جي شهر ۾ باقي رهيل انتظامي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;IrrigationBungalow&quot; /&gt;

2010ع جي ٻوڏ دوران هيءَ عمارت مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي وئي ۽ ٻن مهينن کان وڌيڪ پاڻي بيهڻ سبب ان جي اڳ ئي ڪمزور ڍانچي کي وڌيڪ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;IrrigationBungalow&quot; /&gt;

=== پوليس ٿاڻو ===
شهر جو تاريخي پوليس ٿاڻو پڻ برطانوي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب پوليس ٿاڻي جو پهريون حصو '''1910ع''' ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ٿاڻي جي مرڪزي عمارت جو هڪ حصو 1934ع ۾ ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;PoliceStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Station, Garhi Khairo, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-garhi-khairo.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي ٻوڏ پوليس ٿاڻي جي پراڻي عمارت کي سخت متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;PoliceStation&quot; /&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ]] ڳڙهي خيرو جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي قدرتي آفتن مان هڪ هئي. 12 آگسٽ تي بيگاري واهه ۾ گهاري سبب ڳڙهي خيرو واري علائقي جا تقريباً 40 ڳوٺ ۽ ريلوي ٽريڪ جو حصو پاڻيءَ هيٺ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn12&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rail track, villages in Jacobabad submerged
 |url=https://www.dawn.com/news/552497
 |work=ڊان
 |date=12 August 2010
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

19 آگسٽ جي رات ٻوڏ جو پاڻي ڳڙهي خيرو شهر ۾ داخل ٿيو. ''ڊان'' موجب شهر کي بچائڻ لاءِ پاڻي جو رخ بدلائڻ جون ڪوششون ڪامياب نه ٿيون ۽ سوين ماڻهو شهر ۾ ڦاسي پيا.&lt;ref name=&quot;Dawn20&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hyderabad localities in state of panic
 |url=https://www.dawn.com/news/853549
 |work=ڊان
 |date=20 August 2010
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ٻوڏ دوران شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ گهرن، سرڪاري عمارتن، بنيادي ڍانچي ۽ بيٺل فصلن کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

ٻوڏ دوران شهر جا ڪيترائي رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه مقامي رضاڪارن شهر ۾ رهي امدادي ادارن سان تعاون، فوت ٿيل ماڻهن جي تدفين ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي؛ مقامي تاريخي بيان ۾ انهن کي '''ڳڙهي خيرو جا هيرو''' سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

ساڳئي عرصي دوران صوفي نهال فقير پنهنجي آستاني تي رهي متاثر ماڻهن ۽ امدادي عملي لاءِ لنگر جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Architecture&quot; /&gt;

== ٻوڏ کان پوءِ بحالي ==
[[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] 2011ع ۽ 2012ع دوران ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ جا مختلف منصوبا هلايا.&lt;ref name=&quot;ICRC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Newsletter
 |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf
 |publisher=ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي
 |date=26 April 2012
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ '''ڳڙهي خيرو تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' جي مرمت مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ هئي. ساڳئي منصوبي تحت شهر جي پاڻي فراهميءَ واري نظام جي نئين ڊيزائن تيار ڪري پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ کاتي جيڪب آباد حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ICRC&quot; /&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال ڳڙهي خيرو''' بنيادي سرڪاري ثانوي صحت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ اسپتال جي بحاليءَ ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;ICRC&quot; /&gt;

شهر جي اسپتال ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت جي حيثيت رکي ٿي.

== تعليم ==
سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي هيٺ مختلف سيڪنڊري ۽ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Education&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Jacobabad – Secondary Schools and JEST Positions
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾:
* '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول تعلقو ڳڙهي خيرو'''؛
* '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حاصل خان جمالي ڳڙهي خيرو'''؛
* '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خيرو مين'''؛
* '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بخاري ڳڙهي خيرو'''
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Education&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Headmasters&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Jacobabad – List of Schools for Head Masters and Head Mistresses
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ==
'''[[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدرفت واري ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب اسٽيشن 2010ع جي ٻوڏ تائين فعال هئي.&lt;ref name=&quot;Railway&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ کان پوءِ ڪيترن اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن اسٽيشن جي عمارت ۾ عارضي پناهه ورتي.&lt;ref name=&quot;Railway&quot; /&gt;

== روڊ ۽ مواصلات ==
ڳڙهي خيرو روڊن ذريعي جيڪب آباد ضلعي ۽ پاڙيسري اتر سنڌ جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. 2010ع جي ٻوڏ دوران '''ڳڙهي خيرو–شهدادڪوٽ روڊ''' جي بندن ۽ رستن جو بار بار سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ ذڪر ٿيو.&lt;ref name=&quot;DawnRoad&quot;&gt;{{cite news
 |title=Last warning issued for Shahdadkot
 |url=https://www.dawn.com/news/555544
 |work=ڊان
 |date=23 August 2010
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ '''دوداپور–ڳڙهي خيرو روڊ''' سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم پڻ درج رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;ADP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |year=2022
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ مواصلات ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=پاڪستان پوسٽ
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]
* [[بيگاري واهه]]
* [[جيڪب آباد]]
* [[جيڪب آباد ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[دوداپور]]
* [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڳڙهي خيرو]]
[[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>ss5fjouuq9x0jyf5b6p6krvhhilh70v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڊ فرائيڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42100</id>
    <revision>
      <id>425027</id>
      <parentid>349887</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5789" sha1="ot3eceka5e99klkub9qhojpzbtzsn9a" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name = گڊ فرائيڊي
|image = Wüger Kreuzigung.jpg
|caption = عيسي مسيح، صليب تي 
|date =ايسٽر کان بلڪل اڳ وارو آخري جمعو 
|date{{LASTYEAR}} = {{plainlist|
*{{#invoke:Easter|Calculate|{{LASTYEAR}}|day=-2|format=F j}} (Western Churches)
*{{#invoke:Easter|Calculate|{{LASTYEAR}}|day=-2|format=F j|method=Eastern}} (Eastern Churches)
}}
|duration = سال ۾ ھڪ ڏينھن  
|frequency = ساليانو
|observances = عبادت ڪرڻ ، روزو رکڻ ، خيرات ڪرڻ 
|celebrations = روايتي طور تي نہ ملھائبو آهي بلڪہ جيڪو بہ چاھي ملھائي سگھي ٿو. 
|type = عيسائي مذھب وارن جو ڏينهن 
|significance = عيسي مسيح جي صليب تي چڙھڻ واري تڪليف کي ياد ڪيو ويندو آهي
|relatedto = 
}}
'''گڊ فرائيڊي''' يا '''مقدس جمعو''' عيسائي مذهب وارن جو عقيدو آهي تہ عيسي مسيح کي جمعي ڏينهن [[صليب]] تي چاڙھيو ويو هو، تنھنڪري اھي ان ڏينھن کي ايسٽر وارو جمعو سڏي عيسي مسيح جي موت کي ياد ڪندا آھن.گرجا گھرن ۾ وڃي عبادت ڪندا آهن ء ان ڏينھن جو غم ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.dw.com/ur/%DA%AF%D9%8F%DA%88-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%DA%88%DB%92-%D8%A2%D8%AC-%D9%85%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%A7-%D8%AC%D8%A7-%D8%B1%DB%81%D8%A7-%DB%81%DB%92/a-5426849?xtref=https%253A%252F%252Fwww.google.com%252F}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اھو ڏينهن انجيل طرفان مخصوص ناھي ڪيل.انھن جي عقيدي مطابق جيڪو عيسائي  چاھي تہ گرجا ۾ وڃي شڪر گذاري جي دعا ڪري پنھنجي ان مذھبي خدا(عيسي مسيح) جي موت ۽ صليب تي جان ڏيڻ واري منظر کي ياد ڪري، ۽ اتي ڳائيندي خدا جي ثنا ڪري پنھنجي خدا جي صليبي موت جو پيغام ڏئي ان مقدس جمعي کي ان طرح ملھائي سگھي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jesuschristformuslims.com/ur/%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%81-%da%af%da%88-%d9%81%d8%b1%d8%a7%d8%a6%db%8c%da%88%db%92-%da%a9%d8%a7-%d9%85%d8%b7%d9%84%d8%a8-%d8%a7%d9%88%d8%b1-%d9%85%d8%b3%db%8c%d8%ad%db%8c/}}&lt;/ref&gt; پوري دنيا ۾ عيسائي اپريل جي مهيني ۾ ايسٽر کان اڳ جمعي کي گڊ فرائيڊي چئي ملھائيندا آھن ان ڏينھن عيسي مسيح کي بيت المقدس ۾ صليب تي چاڙھيو ويو هو. ان ڏينھن ھڪ روايتي جلوس بيت المقدس۾ ڪڍيو ويندو آهي جنھن ۾ ھزارين عيسائي شرڪت ڪندا آهن. ان جلوس ۾ ماڻھو ڪاٺي جا صليب کڻي انھن گھٽين مان گذرندا آھن جتان عيسي مسيح کي گذاريو ويو هو. ان رستي کي '''ويا ڊولو روسا '''  يا '''ڏکن جو رستو''' چوندا آهن. جلوس  '''چرچ آف د ھولي سيپلڪر''' تي گڏ ٿيندو آهي جنھن جاء تي عيسي مسيح کي صليب تي چاڙھيو ويو هو.

[[فائل:Crucifixion by Theophanes the Cretan.jpg|thumb|عيسي مسيح جي صليب تي چڙھڻ جو منظر ڏيکاريندڙ تصوير جيڪا سورھين صدي عيسويءَ ۾ ٿيوفينز ڪريٽن ٺاھي]]
عيسائين جو عقيدو آهي تہ صليب تي چڙھڻ کان پوءِ عيسي مسيح ٻيھر آچر ڏينهن زندہ ٿيو ھو تنھنڪري اھي ان ڏينھن ايسٽر سنڊي يا گڊ سنڊي ملھائيندا آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aalmiakhbar.com/archives/19770|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2018-06-09|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201072140/https://aalmiakhbar.com/archives/19770|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا == 
{{حوالا}}
[[زمرو:مذهبي ڏينهن]]
[[زمرو:موڪلون]]
[[زمرو:ارجنٽائن ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:اسپين ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:بارباڊوس ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:برازيل ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:جرمني ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:جميڪا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:زامبيا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:سري لنڪا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:سويڊن ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:فرانس ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:فلپائن ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:فنلينڊ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:ڪئنيڊا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:لٿونيا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:لکسمبرگ ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:مصر ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:ناروي ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:نائجيريا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:نڪاراگوا ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:نيڌرلينڊز ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:هنگري ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:يونان ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ عام موڪلون]]</text>
      <sha1>ot3eceka5e99klkub9qhojpzbtzsn9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھاجرہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42211</id>
    <revision>
      <id>425095</id>
      <parentid>350358</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17295" sha1="6azzn1skf8l2aom54i2n1czp8enm0a7" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون}}
{{Infobox person
| name = هاجره
| image = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| caption = هاجره ۽ اسماعيل جي بي دخلي وارو منظر
| birth_place = [[مصر]]
| death_place = ھيبرون
| occupation = ٻانهي
| other_names = بي بي هاجره
| ethnicity = مصري
| spouse = [[ابراهيم]] 
| parents = 
| relatives = 
| children = [[اسماعيل]] (ابراهيم جو پٽ)
}}
'''ھاجرہ''' يا '''ھاجران''' ، '''بيبي ھاجرہ''' (Hegar؛ تلفظ: hay|GAR؛ عبراني: הָגָר، ڪجهه لهجن ۾&lt;ref name=&quot;Mckenzie1995&quot;&gt;{{cite book |author=John L. Mckenzie |title=The Dictionary Of The Bible |url=https://books.google.com/books?id=aE7EyQ_HQAMC&amp;pg=PA330 |date=October 1995 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81913-6 |page=330}}&lt;/ref&gt; عربي: هاجر، Hājar؛ لاطيني: Agar) پيغمبر [[ابراهيم]] عليه السلام جي زال جو نالو، جنھن مان کيس [[اسماعيل عليہ السلام |اسماعيل]] پيدا ٿيو. [[توريت|جينيسز، توريت]] مطابق مصري نسل جي هاجره [[ساره]] جي ٻانهي هئي. [[ساره]]، هاجره کي [[ابراهيم]] کي ٻار ڄڻڻ لاءِ ڏنو.&lt;ref name=&quot;cb hagar&quot;&gt;{{cite book |author=Theodor Nöldeke |editor1=T. K. Cheyne |editor2=J. Shutherland Black |date=1899 |chapter=Hagar |title=Encyclopaedia Biblica: A Critical Dictionary of the Literary, Political, and Religious History, the Archaeology, Geography, and Natural History of the Bible |url=https://archive.org/details/encyclopaediabib02cheyuoft |volume=2, E–K |location=New York |publisher=The Macmillan Company |isbn=|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hooker2001&quot;&gt;{{cite book |author=Paul K. Hooker |title=First and Second Chronicles |url=https://books.google.com/books?id=QDwEOzTXvb8C&amp;pg=PA30 |year=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-25591-6 |page=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bodner2013&quot;&gt;{{cite book |author=Keith Bodner |title=The Artistic Dimension: Literary Explorations of the Hebrew Bible |url=https://books.google.com/books?id=QXNvAAAAQBAJ&amp;pg=PA136 |date=29 August 2013 |publisher=A&amp;amp;C Black |isbn=978-0-567-44262-8 |page=136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Waltke2016&quot;&gt;{{cite book |author=Bruce K. Waltke |title=Genesis: A Commentary |url=https://books.google.com/books?id=oZgnDQAAQBAJ&amp;pg=PT344 |date=22 November 2016 |publisher=Zondervan |isbn=978-0-310-53102-9 |page=344}}&lt;/ref&gt; [[اسلام]] جي مطابق هاجره ابراهيم عليه السلام جي زال هئي. ھاجرہ جو نالو ڪتاب جينيسز، توريت مان ورتل آهي، هن جو ذڪر توريت کان سواءِ سمورن ابراهيمي مذهبن ۾ ملي ٿو.

==جينيسز ۾ ذڪر==
''جينيسز، [[توريت]] جي پهرين ڪتاب ۾ هاجره جي حوالي سان خلاصو'' [http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0116.htm#1 &lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606123657/https://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0116.htm#1 |date=2019-06-06 }} 

=== ابراهيم ۽ هاجره===
[[ھاجرہ|هاجره]] ساره جي [[مصر|مصري]] ٻانهي ۽ [[ابراهيم]] جي زال هئي. ساره ڪيتري ئي وقت کان سُنڍ هئي ۽ ان جي خواهش هئي ته خدا طرفان ڪيل واعدو، جنهن موجب ابراهيم ڪيترن ئي قومن جو پي ٿيندو؛ پوري ٿي. جيئن ته هنن جي عمر وڌي رهي هئي ان لاءِ ساره پنهنجي ٻانهي [[ھاجرہ|هاجره]] [[ابراهيم]] کي ٻي زال طور ڏني.&lt;ref&gt;{{bibleverse||جينيسز|16:1-3|HE}}&lt;/ref&gt;

جڏهن هاجره اميد سان ٿي، تڏهن هن جا ساره سان اختلاف وڌڻ لڳا، هاجره اهڙي شڪايت ابراهيم سان ڪئي، ۽ ساره سان سخت رويو اختيار ڪيو، جنهن جي ڪري هو هلي وئي.&lt;ref&gt;{{bibleverse||Genesis|16:4-6|HE}}&lt;/ref&gt;

هاجره اختلافن کان پوءِ شور صحرا ڏانهن رواني ٿي. جتي رستي ۾ هڪ فرشتو مليو، جنهن کيس صلاح ڏني ته هي ساره ڏانهن واپس وڃي، جيئن سندس ٻار جي پيدائش، ساره وٽ ٿي، جيڪو ٻار مستقبل ۾ وڏي مرتبي وارو ٿيندو.{{bibleverse||جينيسز|16:12|HE}}  ان فرشتي ئي کيس صلاح ڏني ته ٻار جو نالو اسماعيل رکيو وڃي.&lt;ref&gt;13 And she called the name of the {{LORD}} that spoke unto her, Thou art a God of seeing; for she said: 'Have I even here seen Him that seeth Me?' {{bibleverse||جينيسز|16:13|HE}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ هي ابراهيم ۽ ساره ڏي واپس وئي جتي کيس ٻار ڄميو جنهن جو نالو هن فرشتي جي هدايتن مطابق اسماعيل رکيو.&lt;ref&gt;{{bibleverse||جينيسز|16:7–16|HE}}&lt;/ref&gt;

=== هاجره جي بي دخلي===
[[فائل:Francesco Cozza 001.jpg|thumb|254px| حاجره ۽ ملائڪ]]
پوءِ، ساراه کي [[اسحاق]] نالي پٽ ڄائو، ۽ ٻنهي عورتن وچ ۾ ٻيهر اختلاف شروع تي ويا. جڏهن اسحاق [[ٿڃ ڇڏائڻ|ثڃ]] ڇڏيو، ته ساره ڏٺو ته هن جي پٽ سان [[اسماعيل]] ڀوڳ ڪندو هو. ان لاءِ هن [[ابراهيم]] سان شڪايت ڪئي ته اهو اسماعيل ۽ حاجره کي ڪٿي ٻي هنڌ موڪلي ڇڏي ۽ اسماعيل، ڪنهن به ورهاست جو حصو نه ٿيندو. ابراهيم ان تي پريشان ٿيو، پر خدا جي حڪم ٿيو ته هو ائين ڪري.&lt;ref&gt;{{bibleverse||جينيسز|21:9–13|HE}}&lt;/ref&gt;

ٻي ڏينهن صبح، ابراهيم هاجره ۽ اسماعيل کي وٺي نڪتو. هن هاجره کي ماني ۽ پاڻي ڏئي [[بير سبع]] ڏي روانو ڪيو. ان وقت تائين هي سفر ڪندي رهي جيسيتائين هن جو پاڻي پورو ٿيو. جنهن تي هن جي اکين مان ڳوڙها وهي آيا. خدا هن ۽ هن جي پٽ جي روئڻ جو آواز ٻڌو ۽ هنن کي بچائڻ چاهيو.&lt;ref name=21-18&gt;{{bibleverse||جينيسز|21:18|HE}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ اتي هڪ ملائڪ آيو، جنهن هاجرن کي پاڻي جو کوهه ڏيکاريو ۽ خدا طرفان نياپو ڏو ته اسماعيل جي نالي سان هڪ وڏي قوم جو جنم ٿيندو. ان کانپوءِ هنن [[مڪو|مڪه]]، [[فاران جو ريگستان|فاران جي ريگستان]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=21-18/&gt;&lt;ref&gt;{{bibleverse||جينيسز|21:14–21|HE}}&lt;/ref&gt;

==مذهبي عقيدا==
===بهائي===
[[بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] مطابق [[سيد علی ‌محمد شیرازي|باب]] [[ابراهيم]] ۽ حاجره جي خاندان مان هو، ۽ الله جو وعدو هو ته هو ابراهيم جي نسل کي ڦهلائيندو. بهائي ڇاپي گھر طرفان هڪ ڪتاب ڇاپيو ويو جنهن ۾ ابراهيم جي زالن ۽ ٻانهين جو ذڪر ۽ پنج مختلف مذهبن مان سندس نسب جو پڻ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;Spirit of Faith: The Oneness of Humanity, p. 142, Baha'i Publishing (2011)&lt;/ref&gt;

===اسلام===
[[قرآن]] ۾ ھاجرہ جي [[ابراهيم]] سان [[شادي]] جو ذڪر ناھي بلڪہ اھڙو ذڪر [[حديث]] ۾ آھي تہ ھاجرہ ابراھيم جي ٻين زال ھئي.&lt;ref name=&quot;islamhelpline&quot;&gt;{{cite web |title=Was Hajirah (RA) married to Prophet Ibrahim (AS) or she was a maid who gave child to the prophet?? |url=http://www.islamhelpline.net/node/6440 |website=islamhelpline.net |publisher=islamhelpline |accessdate=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;  [[ابو ھريرہ]] جي روايت آھي تہ [[محمد]] فرمايو تہ [[ابراهيم]] پنھنجي زال سارہ سان ظالم بادشاھ جي ملڪ مان گزريو تہ ڪنھن بادشاھ جي آڏو ھن جي گھرواري [[سارہ]] جي سونھن جي تعريف ڪئي جنھن تي بادشاھ [[ابراهيم]] کي گھرايو ۽ سندس عورت بابت  پڇيو تہ جواب ڏنائينس تہ منھنجي ڀيڻ آهي. بادشاھ کيس سارہ کي پيش ڪرڻ لاءِ چيو تہ ھن سارہ کي اھو سمجھائي پيش ڪيو تہ کيس ٻڌائي ته ھوء سندس ڀيڻ آهي. سارہ ايئن ئي ڪيو. بادشاھ سارہ ۾ ھٿ وجھڻ جي ڪوشش ڪئي تہ ھٿ سن ٿي ويس پر سارہ جي دعا سان ٺيڪ ٿي ويس .وري بادشاھ جي نيت خراب ٿي ۽ ھٿ وجھڻ جي ڪوشش ڪيائين تہ وري ھٿ سن ٿي ويس پر التجا تي سارہ دعا گھري تہ ٺيڪ ٿي ويو جنھن بعد بادشاھ سارہ کي ھڪ ٻانھي [[ھاجرہ]] تحفي طور ڏئي فارغ ڪيو جنھن کي سارہ ابراهيم ڏي وٺي آئي.&lt;ref name=&quot;islamhelpline&quot; /&gt; [[قرآن]] ۾ بيان ٿيل آهي تہ [[خدا]] جي حڪم سان ابراھيم ھاجرہ ۽ [[اسماعيل]] کي [[مڪو|مڪي]] واري وادي ۾ آندو ۽ بيابان ۾ مروه جي ٽڪري تي کين اڪيلو ڇڏي ھليو ويو. جڏھن انھن جو پاڻي مشڪ (waterskin ) مان ختم ٿي ويو تہ [[اسماعيل]] پاڻي لاءِ روئڻ شروع ڪيو جنھن تي ھاجرہ اتي موجود ٽڪرين [[صفا ۽ مروہ]] جي وچ ۾ پاڻي جي تلاش ۾ ست دفعا چڪر ڏنا. مسلمانن جو عقيدو آھي تہ ان جي پاڻيء لاءِ اھا ست دفعا ڊوڙ خدا کي پسند اچي وئي جنھن ڪري خدا کين حڪم ڏنو تہ قيامت تائين ان عمل کي ورجائين. اھڙي طرح اھو [[حج]] جو لازمي عمل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;alkhair&quot;&gt;{{cite web |title=History of Safa and Marwa |url=http://www.al-khair.org/blog/history-of-safa-and-marwa/ |website=www.al-khair.org |publisher=Al-Khair |accessdate=12 June 2018}}&lt;/ref&gt; مسلمانن جي عقيدي مطابق  جڏھن آخري دفعو صفا کان ٿي [[مروه]] تہ موٽي آئي تہ ملائڪ [[جبرائيل]] نازل ٿيو جنھن پير سان زمين تي ڌڪ ھنيو تہ ان مان پاڻي جو چشمو ڦٽي آيو جيڪو [[زم زم]] جي نالي سان مشھور ٿيو.&lt;ref name=&quot;islamformal&quot;&gt;{{cite web |title=Water of Zamzam |url=http://www.islamforamal.com/Home/additonal-information/water-of-zamzam |website=islamforamal.com |publisher=Islam Formal |accessdate=12 June 2018 |archive-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625143006/http://www.islamforamal.com/Home/additonal-information/water-of-zamzam |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جڏهن ھاجرہ اسماعيل کي لوط جي زمين متفقاث&lt;ref&gt;{{cite web |title=HAZRAT IBRAHIM A.S |url=http://www.cssforum.com.pk/css-compulsory-subjects/islamiat/60891-prophets.html |website=cssforum.com.ok |publisher=CSS Forum |accessdate=12 June 2018 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709232704/http://www.cssforum.com.pk/css-compulsory-subjects/islamiat/60891-prophets.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
جي لڳ جنم ڏنو ان وقت ابراهيم جي عمر 86 سال ھئي. ابراهيم جي وڃڻ کان پوءِ [[بني جھم]] (Banu Jaham) قبيلي جي ماڻھن ھاجرہ ۽ اسماعيل جي سار لڌي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=HAZRAT IBRAHIM A.S |url=http://www.cssforum.com.pk/css-compulsory-subjects/islamiat/60891-prophets.html |website=cssforum.com.ok |publisher=CSS Forum |accessdate=12 June 2018 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709232704/http://www.cssforum.com.pk/css-compulsory-subjects/islamiat/60891-prophets.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===مسيحيت===
[[عهد نامه جديد|جديد عهد نامي]] ۾ [[پولس|رسول پولس]] [[گلتين ڏانهن خط|گلتين پرڳڻي ڏي خط]]  لکندي چيو ٿو ته: ''ڇالاءِ جو ان ۾ لکيل آهي ته ابراهيم کي ٻه پٽ هئا، هڪڙو ٻانهي مان ۽ ٻيو سندس زال مان جيڪا ٻانهي نه هئي&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;. انهي ڳالهه مان هڪڙو مثال وٺجي ٿو، ڇالاءِ جو اهي ٻه عورتون ڄڻ ٻه عهد آهن، انهن مان هڪڙو سينا جبل وارو آهي، جنهن ڪري غلام ئي پيدا ٿين ٿا ۽ اها آهي حاجره&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;''[[عهد نامه جديد]], [[پولس|رسول پولس]] جو [[گلتين ڏانهن خط]] باب 4 آيت 21 کان 31&lt;/ref&gt;

==ادب ۽ فنون لطيفا==
[[فائل:Jan Mostaert - The Banishment of Hagar.jpg|thumb|''هاجره'']]
ڪيترن ئي مصورن هاجراه ۽ اسماعيل جي صحرا ۾ زندگي کي پنهنجي مصوري ۾ چٽيو آهي. وليم شيڪسپيئر پنهنجي ڊرامي ۾ پڻ ان قصي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=dict /&gt; 19 صدي ۾ آمريڪا ۾ ايڊمونيا لوئيس پاران هاجراه جو مجسمو جوڙيو ويو، جيڪو ان جي مشهور ڪمن طور سڃاتو وڃي ٿو. هن ان مجسمي کي انهن عورتن جي نانءُ ڪيو جيڪي تڪليف ڏسن ۽ جدوجهد ڪن.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FHyyliXwGl0C&amp;printsec=frontcover#v=snippet&amp;q=hagar&amp;f=false |title=Feminism-art-theory: an anthology, 1968–2000 |page=230 |last=Robinson |first=Hilary |publisher=Books.google.co.uk |accessdate=2014-05-12 |isbn=9780631208501 |date=2001-10-08}}&lt;/ref&gt;  ڪيترن ئي ناولن ۽ شاعري ۾ هاجره يا ان جي نالي واري ڪردار کي اڪثر جلاوطن ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=HAGAR. By Mary Johnston. Houghton Mifflin Company. |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1913/11/02/100284504.pdf |title=NYT review of Hagar by Johnston |publisher=New York Times |date=1913-11-02 |accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt;

===اثر===
===اسرائيل===
1970ع کان پوءِ، اسرائيل ۾ نئين ڄاول ٻارڙي تي هاجره نالو رکڻ جو رواج وڌيو آهي. هن نالي کي سياسي طور متنازه سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ والدين کي عرب ۽ فلسطينن جي وچ ۾ نيئن شروعات جو حامي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Oren Yiftachel, [https://web.archive.org/web/20091008004711/http://hsf.bgu.ac.il/hagar/issues/1_1_2000/1120001.aspx Launching Hagar: Marginality, Beer-Sheva, Critique] Retrieved 2015-10-16&lt;/ref&gt;

===آفريڪي آمريڪي===

===شجرو===
{{شجرو ابراهيم}}

== متفرق خيال ==
ھاجرہ اصل ۾ لفظ ھاغار جي بگڙيل صورت آهي جنھن جي معني بيگانو يا اجنبي آهي. ھاجرہ جو اصل وطن مصر ھيو ان ڪري اھو نالو مٿس پئجي ويو. اھو بہ خيال آهي تہ ھاغار جي معني &quot;جدا ٿيڻ&quot; آھي جو عربي ۾ ھاجرہ لفظ جي معني بہ اھا ئي آهي. ھاجرہ پنھنجي وطن کان جدآ ٿي ابراهيم سان گڏ ھجرت ڪئي تنھنڪري مٿس اھو نالو پيو.&lt;ref&gt;{کتاب:عورت نصف انسانیت؛ مصنف:ڈاکٹر ابو طالب انصاری؛ ادارہ کتاب گھر، صفحہ 25, 26}&lt;/ref&gt;ھڪ خيال اھو بہ آهي تہ ھاجرہ دراصل حاجرہ آھي جنھن لفظ جي معني اس (sunshine) آهي ۽ اھو لفظ حج مان نڪتل آهي..&lt;ref name=&quot;refname1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/hajj_1.shtml#section_3 &quot;Guide to going to Mecca&quot;]. BBC. Retrieved August 8, 2010.&lt;/ref&gt; [[ابراهيم]] نبي [[ار شھر]] جو رھندڙ ھو، جتي تبليغ دوران ان جي زال [[سارہ]] ۽ ڀائيٽيو [[لوط]] مسلمان ٿيا ۽ ٻنھي کي ساڻ ڪري لڏي [[فلسطين]] آيو، جتان پوءِ [[مصر]] ويو. ھاجرہ [[مصر]] جي بادشاھ يا [[فرعون]] جي ڌيءَ ھئي. فرعون ابراهيم جي بزرگي مان متاثر ٿيو ۽ پنھنجي ڌيء جي شادي ابراهيم سان ڪيائين.ھاجرہ پيٽ سان ٿي جنھن تي سارہ جا ھن سان تعلقات خراب ٿيا، جڏهن کيس [[اسماعيل]] ڄائو تہ  [[سارہ]] مطالبو ڪيو تہ [[ابراهيم]] [[ھاجرہ]] ۽ ان جي پٽ کي علحده ڪري جنھن تي ابراهيم کين [[فلسطين]] کان [[مڪو|مڪي]] جي وادي منتقل ڪيو جتي مڪي جو شھر آباد ٿيو. ابراهيم پنھنجي پٽ سان گڏجي [[ڪعبو|ڪعبي]] جي تعمير ڪئي جيڪو [[الله]] جو گھر سڏجڻ لڳو &lt;ref&gt;{کتاب:عورت نصف انسانیت؛ مصنف:ڈاکٹر ابو طالب انصاری؛ ادارہ کتاب گھر، صفحہ 25, 26}&lt;/ref&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ابراهيم]]
* [[ساره]]
* [[اسماعيل]]
* [[اسحاق]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قرآن]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]]</text>
      <sha1>6azzn1skf8l2aom54i2n1czp8enm0a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ اريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42433</id>
    <revision>
      <id>425190</id>
      <parentid>423614</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="27sirs99fihhhqwiisqpb8mewe9f5cf" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو تنظيم
|name            = سنڌ اريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي &lt;br/&gt; Sindh Irrigation And Drainage Authority
|image           = فائل:Sindh Irrigation And Drainage Authority.png
|image_border    = 
|caption         =
|map             = 
|msize           = 250
|abbreviation    = سيڊا
|formation       = 1997
|extinction      =
|type            = خودمختيار ادارو
|status          = سرگرم
|purpose         = 
|headquarters    = حيدرآباد سنڌ
|location        = 
|coordinates          = {{Coord|28.583689|N|77.057886|E|display=title}}
|region_served   = [[سنڌ]]
|membership      = 
|leader_title    = چيئرمين
|leader_name     = محمد نواز چانڊيو &lt;ref&gt;{{cite news |title=پ پ سنڌ اندر رڪارڊ ترقياتي ڪم ڪرايا آهن: محمد نواز چانڊيو |url=http://onlineindus.com/sindhi/35530 |accessdate=23 June 2018 |publisher=انڊس آنلائين}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|parent_organization =
|affiliations    = 
|num_staff       = 
|num_volunteers  =
|budget          = 
| website         = [http://sida.org.pk sida.org.pk]
|remarks         =
}}
'''سنڌ اريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي''' ({{lang-en|Sindh Irrigation And Drainage Authority}} [[مخفف]]: سيڊا يا SIDA)، [[سنڌ]] جي آبپاشي ۽ سم جو پاڻيءَ جي نيڪال واري شعبي ۾، عبوري مرحلي دوران هڪ سرواڻ تنظيم آهي، سيڊا هڪ خودمختيار ادارو آهي، جنهن جو انتظام سنڌ واٽر مئنيجمينٽ آرڊيننس 2002ع پٽاندر هلايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;اريگيشن&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ اريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي (سيڊا) جو تعارف ۽ مقصد |url=http://sida.org.pk/sindhipages.aspx?id=85 |website=sida.org.pk |publisher=سنڌ اريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي |accessdate=23 June 2018 |archive-date=31 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831095858/http://sida.org.pk/sindhipages.aspx?id=85 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حڪومت سنڌ]]
[[زمرو:حڪومتي ادارا]]
[[زمرو:سنڌ جا سرڪاري ادارا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ زراعت]]</text>
      <sha1>27sirs99fihhhqwiisqpb8mewe9f5cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ چنجاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42896</id>
    <revision>
      <id>425079</id>
      <parentid>288956</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="0ognq50836pbqmvce6v5cmo6ax5u6u8" xml:space="preserve">'''ڳوٺ چنجاڻي''' (Village Chinjani) [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]]، [[سنڌ]] جو تاريخي ڳوٺ آهي جيڪو [[جوهي]] شهر کان اٽڪل 4 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي جوهي-[[ڀان سيدآباد]] روڊ تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.pnnnews18.com/sindhi/blog/2018/04/16/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%BD-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D9%BF%D9%87%D9%8A%D9%85-%DA%B3%D9%88%D9%BA-%DA%86%D9%86%D8%AC%D8%A7%DA%BB%D9%8A-%DB%BE-%D9%86%D9%8A%D8%A7/|title=جوهي ( رپورٽ عرفان ٿهيم) ڳوٺ چنجاڻي  ۾ نياڻين جي اسڪول جي مخالفت، پلاٽ تي قبضي جي ڪوشش {{!}} PNN News Sindhi|website=www.pnnnews18.com|language=en-US|access-date=2018-07-18}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.google.com/search?ei=nQJPW5eiMMz6kwXA4LiIDA&amp;q=village+chinjani&amp;oq=village+chinjani&amp;gs_l=psy-ab.3...20630.27539.0.29023.15.14.1.0.0.0.468.3498.4-8.8.0....0...1c.1.64.psy-ab..6.7.2654...0j0i67k1j0i13i5i30k1j0i8i13i30k1j33i160k1.0.qd3ZNZZ6gRY|title=village chinjani‏ - گوگل ڳولا|website=www.google.com|language=sd-US|access-date=2018-07-18}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
چنجاڻي ڳوٺ نهايت قديم آهي. چنجاڻي سنڌ جي قبيلي ڪاٽن جو پاڙو به آهي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book130/Book_page18.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2018-07-18}}&lt;/ref&gt; پر هيءُ ڳوٺ کوسا قبيلي جي هڪ پاڙي جو ٻڌل آهي.ديھ جوهي جي [[1876ع]] واري نقشي ۾ به هيءُ ڳوٺ موجود آهي.&lt;ref&gt;[[ڪاڇو هڪ اڀياس]]،[[عزيز ڪنگراڻي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]،[[2009ع]]&lt;/ref&gt; هن ڳوٺ ۾ پرائيمري تعليم لاءِ گرلس ۽ بوائيز اسڪول آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1372447|title=Save Chinjani school|last=Newspaper|first=From the|date=2017-11-24|work=DAWN.COM|access-date=2018-07-18|language=en-US}}&lt;/ref&gt; هن ڳوٺ جي آبادي اٽڪل هڪ هزار گهرن تي مشتمل آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>0ognq50836pbqmvce6v5cmo6ax5u6u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيرڪيگارڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43168</id>
    <revision>
      <id>424984</id>
      <parentid>414344</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167071" sha1="i1tluy7quto7zqcrj7h9fd1m3qacuin" xml:space="preserve">{{Short description|ڊينمارڪي دينيات جو ماهر ۽ فلسفي (1813ع–1855ع)}}

{{Infobox philosopher
| name              = سورن ڪيرڪيگارڊ
| image             = Søren Kierkegaard (1813-1855) - (cropped).jpg 
| alt               = ويهن سالن جي ڄمار واري هڪ نوجوان جو مٿي ۽ ڪلهن تائين خاڪو، جنهن ۾ سندس چهرو، گهاٽا وار، کليل ۽ اڳتي ڏسندڙ اکيون ۽ هلڪي مرڪ نمايان آهن. هن رسمي نيڪ ٽائي ۽ ڪوٽ پاتل آهي.
| caption           = {{longitem|ڪيرڪيگارڊ جو سندس سوٽ [[نيلس ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ]] پاران ٺاهيل اڻپورو خاڪو، [[شاهي لائبريري، ڊينمارڪ|شاهي لائبريري]]، ڪوپن هيگن، {{c.|1840ع}}}}
| birth_name        = سورن اوبي ڪيرڪيگارڊ
| birth_date        = {{birth date|1813|5|5|df=y}}
| birth_place       = [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]]، [[ڊينمارڪ-ناروي]]
| death_date        = {{death date and age|1855|11|11|1813|5|5|df=y}}
| death_place       = ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ
| partner           = [[ريگينا اولسن]] (1840ع–1841ع)
| education         = [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]] (1841ع)
| signature         = Kierkegaard sig.png
| signature_alt     = اڳتي جهڪيل روان لکڻيءَ ۾ هڪ صحيح، جنهن ۾ ”S. Kierkegaard“ لکيل آهي.
| era               = [[19هين صديءَ جو فلسفو]]
| region            = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition  = {{ublist ||[[وجوديت]]|[[براعظمي فلسفو]]|[[عيسائي وجوديت]]|[[وجودياتي نفسيات]]}}
| thesis_title      = {{lang|da|Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates|italic=unset}} (سقراط جي مسلسل حوالي سان طنز جي تصور بابت)
| thesis_url        = https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10047599
| thesis_year       = 1841ع
| main_interests    = {{ublist |[[جماليات]]|[[علميات]]|[[اخلاقيات]]|[[مابعد الطبعيات]]|[[عيسائي فلسفو|عيسائيت جو فلسفو]]|[[شاعري]]|[[نفسيات]]}}
| notable_ideas     = {{ublist |[[عبثيت|عبث]]|[[اضطراب]]|[[اصليت (فلسفو)|اصليت]]|[[وجودياتي نااميدي]]|[[وجودياتي فلسفو]]|[[لامحدود نوعياتي فرق]]|[[ايمان جو سورمو]]|[[ايمان جي ڇلانگ]]|[[موجوده دور]]}}
}}

'''سورن اوبي ڪيرڪيگارڊ''' ({{IPAc-en|ˈ|s|ɒr|ə|n|_|ˈ|k|ɪər|k|ə|ɡ|ɑːr|d}} {{respell|SORR|ən|_|KEER|kə|gard}}،  5 مئي 1813ع – 11 نومبر 1855ع&lt;ref&gt;{{Britannica|id=317503}}.&lt;/ref&gt;) هڪ ڊينمارڪي [[لوٿري دينيات|لوٿري دينيات جو ماهر]]، [[فلسفي]]، شاعر، [[سماجي نقاد]] ۽ مذهبي ليکڪ هو، جنهن کي وڏي پيماني تي پهريون [[وجوديت|وجوديت پسند]] فلسفي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Rose|1983|p=[https://books.google.com/books?id=mxU_0D8gsnEC&amp;pg=PR15 xv]}} هن [[منظم مذهب]]، [[عيسائي دنيا|عيسائيت]]، [[اخلاقي قدر|اخلاق]]، [[اخلاقيات]]، [[نفسيات]]، [[محبت]] ۽ [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]] تي تنقيدي لکڻيون لکيون، جن ۾ استعارن، [[طنز]] ۽ [[تمثيل]]ن سان سندس خاص دلچسپي نمايان آهي. سندس فلسفياڻي ڪم جو وڏو حصو ان مسئلي سان لاڳاپيل آهي ته هڪ ”اڪيلو فرد“ پنهنجي زندگي ڪيئن گذاري،{{sfn|Gardiner|1969|p=[https://books.google.com/books?id=zsUcmgNWVV4C&amp;pg=PA289 289]}} جنهن ۾ هن اصليت، ذاتي چونڊ ۽ وابستگيءَ جي اهميت ۽ محبت ڪرڻ جي فرض تي زور ڏنو. ڪيرڪيگارڊ [[تجريدي سوچ]] جي ڀيٽ ۾ ٺوس انساني حقيقت کي اوليت ڏني.

ڪيرڪيگارڊ جو دينياتي ڪم سقراطي [[عيسائي اخلاقيات]]، [[عيسائي ڪليسا|ڪليسا جي اداري]]، عيسائيت جي خالص معروضي [[عيسائي دفاعيات|دليلن]] جي وچ ۾ فرق، انسان ۽ خدا جي وچ ۾ [[لامحدود نوعياتي فرق]]، ۽ خدا-انسان يسوع [[مسيح]] سان فرد جي داخلي تعلق تي مرڪوز آهي،&lt;ref&gt;''Point of View'' by Lowrie, p. 41; {{harvnb|Kierkegaard|1991|pp=233ff}}; Søren Kierkegaard 1847 ''Upbuilding Discourses in Various Spirits'', Hong pp. 225–226; ''Works of Love'' IIIA, pp. 91ff.&lt;/ref&gt; جيڪو ايمان وسيلي قائم ٿئي ٿو.{{sfn|Duncan|1976}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Kierkegaard|1992|pp=15–17, 555–610}}; Either/Or Vol II, pp. 14, 58, 216–217, 250.&lt;/ref&gt; سندس ڪم جو وڏو حصو [[عيسائي محبت]] سان لاڳاپيل آهي. هو رياست جي ڪنٽرول هيٺ مذهب طور عيسائيت جي عقيدي ۽ عمل ([[قيصر پاپائيت]]) جو، جيئن [[ڊينمارڪ جي ڪليسا]] ۾ هو، انتهائي سخت نقاد هو. سندس نفسياتي ڪم ۾ زندگيءَ جي چونڊن کي منهن ڏيندڙ فردن جي جذبن ۽ احساسن جو اڀياس ڪيو ويو.{{sfn|Ostenfeld|McKinnon|1972}} [[ژان پال سارتر]] ۽ [[دهريائي وجوديت]] جي نموني جي ابتڙ، ڪيرڪيگارڊ جو ڌيان [[عيسائي وجوديت]] تي مرڪوز هو.

ڪيرڪيگارڊ جو شروعاتي ڪم تخلصن هيٺ لکيو ويو، جن وسيلي مختلف نقطه نظر پيش ڪيا ويا ۽ اهي هڪ پيچيده مڪالمي ۾ هڪ ٻئي سان لهه وچڙ ۾ آيا.{{sfn|Howland|2006}} هن ''اصلاحي تقريرون'' پنهنجي نالي سان لکيون ۽ انهن کي ان ”اڪيلو فرد“ لاءِ وقف ڪيو، جيڪو سندس لکڻين جي معنيٰ دريافت ڪرڻ چاهي. هن لکيو: ”سائنس ۽ [[علمي طريقو|علميت]] سيکارڻ چاهين ٿا ته معروضي بڻجڻ ئي رستو آهي. عيسائيت سيکاري ٿي ته داخلي بڻجڻ، هڪ فاعل بڻجڻ ئي رستو آهي.“&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, ''Works of Love'', 1847 Hong 1995 p. 283.&lt;/ref&gt;{{sfn|Kierkegaard|1992|p=131}} ڪيرڪيگارڊ زور سان ان ڳالهه کان انڪار ڪيو ته رڳو مشاهدو روحاني دنيا جي اندروني ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;''Philosophical Fragments'' and ''Concluding Postscript'' both deal with the impossibility of an objectively demonstrated Christianity, also Repetition, Lowrie 1941 pp. 114–115, Hong pp. 207–211.&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي ڪجهه اهم خيالن ۾ ”[[سورن ڪيرڪيگارڊ جو فلسفو#داخليت|داخلي ۽ معروضي سچائين]]“ جو تصور، [[ايمان جو سورمو]]، [[ورجاءُ (ڪيرڪيگارڊ)|يادگيري ۽ ورجاءَ جي ٻٽوئي]]، [[اضطراب]]، [[لامحدود نوعياتي فرق]]، [[سورن ڪيرڪيگارڊ جي دينيات|جذبي طور ايمان]] ۽ [[سورن ڪيرڪيگارڊ جو فلسفو#زندگيءَ جا ٽي مرحلا|زندگيءَ جي واٽ جا ٽي مرحلا]] شامل آهن. ڪيرڪيگارڊ [[ڊينمارڪي ٻولي|ڊينمارڪي]] ۾ لکيو ۽ شروعات ۾ سندس ڪم جي پذيرائي [[اسڪينڊينيويا]] تائين محدود رهي، پر 20هين صديءَ جي شروعات تائين سندس لکڻين جا فرينچ، جرمن ۽ ٻين اهم يورپي ٻولين ۾ ترجما ٿيا. 20هين صديءَ جي وچ تائين سندس فڪر فلسفي،&lt;ref&gt;Stewart, Jon (ed.) ''Kierkegaard's Influence on Philosophy'', Volume 11, Tomes I–III. Ashgate, 2012.&lt;/ref&gt; دينيات&lt;ref&gt;Stewart, Jon (ed.) ''Kierkegaard's Influence on Theology'', Volume 10, Tomes I–III. Ashgate, 2012.&lt;/ref&gt; ۽ مجموعي طور مغربي ثقافت تي نمايان اثر وڌو.&lt;ref&gt;Stewart, Jon (ed.) ''Kierkegaard's Influence on Literature and Criticism, Social Science, and Social-Political Thought'', Volumes 12–14. Ashgate, 2012.&lt;/ref&gt;

'''ڪير ڪيڪارڊ''' وجوديت جو باني سڏيو وڃي ٿو. پاڻ 1883ع ۾ ڪوپن هيگن ۾ ڄائو هو. ڪير ڪيڪارڊ مُنهن مهانڊي جو چڱو ڪونه هو ۽ ڪُٻڙو ٿي هلندو هو، پر ڏاڍو حساس ۽ ذهين هو. هن جا 8 ڪتاب لکيل آهن. هن ڏاڍي بهادراڻي نموني سان عيسايت تي ٺيڪ ٺاڪ ٽيڪاٽپڻي ڪئي هئي. تنهنڪري سندس خلاف پاڌرين جي طرفان محاذ قائم ڪرڻ سبب اهو پنهنجي گھر تائين محدود ٿي ويو هو.
ڪير ڪيڪارڊ پنهنجي فلسفي جو بنياد هيگل جي عقل پرستي واري فلسفي جي اُبتڙ رکي ٿو. هو چوي ٿو ته صداقت، حقيقت يا سچائي موضوعي آهي. يعني هر فرد وٽ پنهنجي صداقت يا سچائي آهي ۽ ان جو بنياد عقل نه پر جذبا آهن. سندس چوڻ آهي ته فرد جي لاءِ جوش ۽ جذبا وڌيڪ اهم آهن. گڏيل اجتماعيت ۾ فرد پنهنجي آزادي کي ڪَتب آڻي نٿو سگھي ۽ فرد اجتماعيت تي قربان ٿي وڃي ٿو. هو چئي ٿو ته، ”منهنجي چونڊ ۽ فيصلو، منهنجا انفرادي ۽ ذاتي آهن ۽ ڪوبه خدا منهنجي لاءِ فيصلا نٿو ڪري. پنهنجا فيصلا رڳو ۽ رڳو آئون پاڻ ڪري سگھان ٿو.“
سندس مطابق حقيقت يا سچائي رڳو موضوعي آهي ۽ موضوعي حقيقت عقلي نه پر جذباتي آهي. خدا هڪ حقيقت آهي پر معروضي ناهي ۽ اهو پنهنجي وجود جي لاءِ انسان آڏو مجبور آهي، ڇو جو انساني وجود کانسواءِ خدا جو تصور ئي ناهي. ان ڪري خدا کي ڄاڻڻ لاءِ اهو عقل جي بدران احساسن ۽ جذبن کي اهميت ڏيئي ٿو. &lt;ref&gt;ڪتاب: فلسفي جي مختصر تاريخ، ليکڪ: اڪبر لغاري&lt;/ref&gt;

== شروعاتي سال (1813ع–1836ع) ==
[[File:Tidsskriftet Bogvennen1895-p05-Kierkegaard1.jpg|thumb|سورن ڪيرڪيگارڊ.{{right|{{small|―[[شاهي لائبريري، ڊينمارڪ|شاهي لائبريري]] جي تصويري مجموعي ۾ موجود پينسل واري خاڪي جي هٿ سان ٺاهيل ڪاپي (1895ع)}}&lt;ref&gt;{{cite book|last=Høffding |first=Harald  |author-link=Harald Høffding |chapter=Hidtil ukendte Billeder af Søren |title=Tidsskriftet Bogvennen  |location=København |publisher=Det Nordiske Forlag (Ernst Bojesen)|year=1895 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KBExAQAAMAAJ&amp;pg=PA5 |pages=5–6}}&lt;/ref&gt;}}]]
ڪيرڪيگارڊ [[ڪوپن هيگن]] ۾ هڪ خوشحال خاندان ۾ ستن ٻارن مان سڀ کان ننڍو ڄائو. سندس ماءُ، آني سورنسداٽر لند ڪيرڪيگارڊ (1768ع–1834ع)، سندس پيءُ مائيڪل پيڊرسن ڪيرڪيگارڊ (1756ع–1838ع) سان شادي ڪرڻ کان اڳ گهر ۾ نوڪرياڻي طور ڪم ڪري چڪي هئي.{{sfn|Jansen|2023|loc=&quot;Familie&quot;}}{{sfn|Lowrie|1962|p=19}} هوءَ هڪ سادي شخصيت هئي: خاموش ۽ رسمي تعليم کان محروم.{{sfn|Garff|2005|p=6}} سندس پوٽي هينريئٽ لند لکيو ته هوءَ ”خوشيءَ سان پنهنجو راڄ هلائيندي هئي، کين [سورن ۽ سندس ڀاءُ پيٽر کي] لاڏ ڪوڏ ڏيندي هئي ۽ ڪڪڙ وانگر پنهنجي چوزن جي حفاظت ڪندي هئي“.{{sfn|Kirmmse|1996|p=153}} هن پنهنجي ٻارن تي به اثر وڌو؛ تنهن ڪري پوءِ [[پيٽر ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ]] چيو ته سندس ڀاءُ پنهنجي لکڻين ۾ سندن ماءُ جا ڪيترائي لفظ محفوظ ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Soren Kierkegaard and the Common Man|last=Bukdahl|first=Jorgen|publisher=Wipf and Stock Publishers|year=2009|isbn=978-1-60608-466-3|location=Eugene, Oregon|page=46}}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف سندس پيءُ [[جوٽلينڊ]] جو هڪ ديانتدار عيسائي ۽ مالدار اون جو واپاري هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هو ”تمام سخت مزاج ماڻهو هو، ظاهري طرح خشڪ ۽ نثري، پر پنهنجي ’ڳوٺاڻي چادر‘ جهڙي رويي هيٺ هن هڪ سرگرم تخيل لڪايو هو، جنهن کي سندس وڏي عمر به ڪمزور نه ڪري سگهي.“&lt;ref&gt;Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 17&lt;/ref&gt; کيس فلسفي ۾ به دلچسپي هئي ۽ هو اڪثر پنهنجي گهر ۾ دانشورن جي ميزباني ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Subjectivity and Religious Truth in the Philosophy of Søren Kierkegaard|last=Gabriel|first=Merigala|publisher=Mercer University Press|year=2010|isbn=978-0-88146-170-1|location=Macon, Georgia|page=9}}&lt;/ref&gt; هو [[ڪرسچن وولف (فلسفي)|ڪرسچن وولف]] جي عقليت پسند فلسفي سان وابسته هو،{{sfn|Dorrien|2012|p=[https://books.google.com/books?id=B8JJYOysH9EC&amp;pg=PA262 13]}} ۽ آخرڪار وولف جي وڌيڪ لکڻين جي مطالعي لاءِ جزوي طور ريٽائر ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Green |first=Ronald Michael |url=https://books.google.com/books?id=dMqPc--Ywy4C&amp;q=wolffian |title=Kierkegaard and Kant: The Hidden Debt |date=1992 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1107-0 |page=2}}&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ، جيڪو ٻاروتڻ ۾ پنهنجي پيءُ جي عقيدن جي پيروي ڪندو هو، مائيڪل جي وولفي عقليت پسنديءَ سان گهڻو متاثر ٿيو. کيس [[لودوگ هولبرگ]] جون مزاحيه لکڻيون،{{sfn|Swenson|1920|pp=2, 13}} [[يوهان جارج هامان]]،{{sfn|Smith|1960|pp=18–20}} [[گوٽ هولڊ افرائيم ليسنگ]]،&lt;ref&gt;''Either/Or Part I'' Swenson, 1944, 1959 pp. 1967ff; {{harvnb|Kierkegaard|1992|pp=72ff}}&lt;/ref&gt; [[ايڊورڊ ينگ]]،&lt;ref&gt;''Either/Or Part I'' title page, ''Stages on Life's Way'', pp. 150, 216, 339&lt;/ref&gt; ۽ [[افلاطون]] جون لکڻيون به پسند هيون. [[سقراط]] جي شخصيت، جنهن سان ڪيرڪيگارڊ افلاطون جي مڪالمن ۾ واقف ٿيو، پوءِ طنز ۾ فلسفي جي دلچسپي ۽ سندس اڻ سڌي ابلاغ جي بار بار استعمال تي غير معمولي اثر وجهڻ واري ثابت ٿي.{{sfn|Petersen|Schierup|2015}}

ڪيرڪيگارڊ کي 19هين صديءَ جي ڪوپن هيگن جي وڪڙن وارين گهٽين ۾ هلڻ پسند هو، جتي گاڏيون گهٽ هلنديون هيون. 1848ع ۾ ڪيرڪيگارڊ لکيو: ”مون کي ان خيال ۾ حقيقي عيسائي اطمينان مليو ته جيڪڏهن ٻيو ڪو نه به هجي، ته ڪوپن هيگن ۾ يقيناً هڪ اهڙو ماڻهو هو، جنهن وٽ هر غريب ماڻهو آزاديءَ سان اچي گهٽيءَ ۾ ڳالهائي ٻولهه ڪري سگهي؛ جيڪڏهن ٻيو ڪو نه به هجي، ته هڪ اهڙو ماڻهو هو، جيڪو عام طور جنهن به سماج ۾ ويندو هو، غريبن سان رابطي کان نه ڪيٻائيندو هو، پر هر ڄاتل سڃاتل نوڪرياڻي، هر نوڪر ۽ هر عام مزدور کي سلام ڪندو هو.“&lt;ref&gt;''The Point of View of My Work as An Author'': ''A Report to History'' by Søren Kierkegaard, written in 1848, published in 1859 by his brother Peter Kierkegaard Translated with introduction and notes by Walter Lowrie, 1962, Harper Torchbooks, pp. 48–49&lt;/ref&gt; [[چرچ آف آور ليڊي، ڪوپن هيگن|آور ليڊي چرچ]] شهر جي هڪ پڇاڙيءَ تي هو، جتي [[ياڪوب پيٽر منسٽر|بشپ منسٽر]] انجيل جي تبليغ ڪندو هو. ٻئي پاسي [[شاهي ڊينش ٿيٽر|شاهي ٿيٽر]] هو، جتي [[يوهاني لوئيس هيبرگ|فرائو هيبرگ]] اداڪاري ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Søren Kierkegaard|url=https://archive.org/details/srenkierkegaar00hohl|url-access=registration|first=Johannes|last=Hohlenberg|others=Translated by T.H. Croxall|publisher= Pantheon Books|year= 1954|oclc=53008941}}&lt;/ref&gt;

[[File:Søren Kierkegaard's family2.jpg|thumb|جڏهن مائيڪل (ميڪائيل) ڪيرڪيگارڊ 9 آگسٽ 1838ع تي وفات ڪئي، تڏهن سورن پنهنجي والدين ۽ پيٽر کان سواءِ پنهنجن سڀني ڀائرن ۽ ڀينرن کي وڃائي چڪو هو؛ پيٽر پوءِ ڊينمارڪ جي رياستي لوٿري ڪليسا ۾ آلبرگ جو بشپ بڻيو.]] [[File:Kierkegaard influences.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: [[ڪرسچن وولف (فلسفي)|وولف]]، [[لودوگ هولبرگ|هولبرگ]]، [[يوهان جارج هامان|هامان]]، [[گوٽ هولڊ افرائيم ليسنگ|ليسنگ]]، [[افلاطون]] ۽ [[سقراط]]، جن سڀني ڪيرڪيگارڊ جي فلسفي تي اثر وڌو.]]
ڪيرڪيگارڊ جي اڻ ڇپيل روزنامچن ۾ موجود واقعن، خاص ڪري ”وڏو زلزلو“ نالي ڪهاڻي جي هڪ ڪچي مسودي، جي قياسي تشريح جي بنياد تي ڪن شروعاتي ڪيرڪيگارڊ عالمن دليل ڏنو ته مائيڪل سمجهندو هو ته هن خدا جو غضب حاصل ڪيو آهي ۽ سندس ڪو به ٻار سندس کان پوءِ زندهه نه رهندو. چيو وڃي ٿو ته هو سمجهندو هو ته سندس ذاتي گناهه، شايد جوانيءَ ۾ خدا جي نالي کي پٽڻ يا آني کي نڪاح کان اڳ حامله ڪرڻ جهڙيون بي احتياطيا، هن سزا جو سبب بڻيون.{{sfn|Garff|2005|pp=5, 131–138}} جيتوڻيڪ سندس ستن ٻارن مان پنج سندس حياتيءَ ۾ ئي فوت ٿي ويا، پر سورن ۽ سندس ڀاءُ پيٽر ٻئي سندس کان پوءِ زندهه رهيا.{{sfn|Garff|2005|pp=136–138}} پيٽر، جيڪو ست سال وڏو هو، پوءِ [[آلبرگ]] جو بشپ بڻيو.{{sfn|Garff|2005|p=808}} جوليا واٽڪن جو خيال هو ته مائيڪل جي [[موراوين چرچ]] ۾ شروعاتي دلچسپي کيس گناهه جي تباهه ڪندڙ اثرن جي گهري احساس ڏانهن وٺي وئي هوندي.{{sfn|Watkin|1997|pp=[https://books.google.com/books?id=nEutAwAAQBAJ&amp;pg=PA8 8–9]}}

1821ع کان 1830ع تائين، ڪيرڪيگارڊ اسڪول آف سوِڪ ورچو، اوسٽر بورگرديڊ جمنازيم ۾ پڙهيو، جڏهن اهو اسڪول ڪلاريبوديمي ۾ واقع هو؛ اتي ڪيرڪيگارڊ ٻين مضمونن سان گڏ [[لاطيني]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ تاريخ پڙهي.{{sfn|Jansen|2023}} اتي سندس دور ۾ کيس ”تمام قدامت پسند“ سڏيو ويو؛ اهڙو ماڻهو جيڪو ”بادشاهه جي عزت ڪندو، ڪليسا سان محبت ڪندو ۽ پوليس جو احترام ڪندو.“&lt;ref name=&quot;penguin classics&quot; /&gt; هو اڪثر ساٿي شاگردن سان تڪرارن ۾ پئجي ويندو هو ۽ پنهنجي استادن بابت ٻٽي سوچ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;penguin classics&quot;&gt;{{cite book |last=Hannay |first=Alastair |date=7 March 1996 |title=Papers and Journals: A Selection |url=https://archive.org/details/papersjournalsse0000kier |publisher=[[Penguin Books]] |pages=[https://archive.org/details/papersjournalsse0000kier/page/4 4]–5 |isbn=978-0-14-044589-3}}&lt;/ref&gt; پوءِ هن [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]] ۾ دينيات پڙهي. کيس تاريخي لکڻين ۾ گهٽ دلچسپي هئي، فلسفو کيس مطمئن نه ڪندو هو ۽ هو ”پاڻ کي قياس آرائيءَ لاءِ وقف ڪرڻ“ نه ٿي ڏسي سگهيو.&lt;ref&gt;Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 29&lt;/ref&gt; هن چيو: ”مون کي حقيقت ۾ جنهن ڳالهه کي واضح ڪرڻ جي ضرورت آهي، اها آهي ته ’[[عمل (عمل)|مون کي ڇا ڪرڻو آهي]]‘، نه ته [[علم|مون کي ڇا ڄاڻڻ گهرجي]].“ هو ”مڪمل انساني زندگي گذارڻ چاهي پيو، رڳو علم واري زندگي نه.“&lt;ref&gt;Kierkegaard's Journals Gilleleie, 1 August 1835. Either/Or Vol II pp. 361–362&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ روايتي يا [[هيگلي]] معنيٰ ۾ فلسفي ٿيڻ نه پئي چاهيو&lt;ref&gt;Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, pp. 22–23, 29–30, 32–33, 67–70, 74–76&lt;/ref&gt; ۽ هو اهڙي عيسائيت جي تبليغ ڪرڻ نه پئي چاهيو، جيڪا وهم هجي.&lt;ref&gt;Point of View by Lowrie, pp. 28–30&lt;/ref&gt; ”پر هن پنهنجي پيءُ کان سکيو هو ته ماڻهو جيڪو چاهي، اهو ڪري سگهي ٿو؛ ۽ سندس پيءُ جي زندگي هن نظريي کي غلط ثابت نه ڪيو هو.“&lt;ref&gt;Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 23&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي پهرين جسماني بيانن مان هڪ بيان، سندس ڀاءُ پيٽر جي 1836ع واري شاديءَ جي تقريب ۾ شرڪت ڪندڙ هانس بروخنر کان ملي ٿو: ”مون کي [سندس صورت] لڳ ڀڳ مزاحيه لڳي. هو تڏهن 23 سالن جو هو؛ سندس سڄي جسامت ۾ ڪجهه بي قاعدگي هئي ۽ سندس وارن جو انداز عجيب هو. سندس وار پيشانيءَ کان لڳ ڀڳ ڇهه انچ مٿي هڪ اڻ سڌريل چوٽيءَ جي صورت ۾ اڀريل هئا، جنهن ڪري کيس عجيب ۽ پريشان ٿيل ڏيک ملي ٿي.“{{sfn|Garff|2005|p=113}}{{sfn|Kirmmse|1996|p=225}} ٻيو بيان ڪيرڪيگارڊ جي ڀائٽي هينريئٽ لند (1829ع–1909ع) کان ملي ٿو، جنهن موجب ننڍي سورن جو ڏيک ”سنهو ۽ نازڪ هو. هو ڳاڙهي گوبيءَ جي رنگ واري ڪوٽ ۾ گهمندو هو، ۽ سندس پيءُ کيس عام طور ’ڪانٽو‘ چوندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ننڍي عمر ۾ ئي طنزيه ڳالهيون ڪرڻ جو رجحان رکندو هو. جيتوڻيڪ ڪيرڪيگارڊ جي گهر ۾ سنجيده، لڳ ڀڳ سخت لهجو هوندو هو، تنهن هوندي به مون کي اڃا تائين اهو تاثر آهي ته نوجوانيءَ جي زنده دليءَ لاءِ جاءِ موجود هئي، جيتوڻيڪ اها اڄڪلهه جي ڀيٽ ۾ شايد وڌيڪ sober ۽ گهريلو قسم جي هئي. ساڳئي طرح گهر به پراڻي زماني واري مهمان نوازيءَ سان کليل هوندو هو.“{{sfn|Kirmmse|1996|p=151}} کيس ”عجيب نموني لباس پاتل، سنهو ۽ ننڍو“ پڻ بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;penguin classics&quot; /&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي ماءُ هڪ پوٽي جي بيان موجب ”هموار ۽ خوش مزاج طبيعت واري سٺي ننڍڙي عورت“ هئي. ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين ۾ سندس ذڪر ڪڏهن نه ٿيو. آني 31 جولاءِ 1834ع تي 66 ورهين جي عمر ۾، ممڪن آهي ته [[ٽائفس]] سبب، وفات ڪئي.&lt;ref&gt;''Kierkegaard'' by Josiah Thompson, Published by Alfred P. Knoff, inc, 1973 pp. 14–15, 43–44 {{ISBN|0-394-47092-3}}&lt;/ref&gt; سندس پيءُ 8 آگسٽ 1838ع تي 82 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. 11 آگسٽ تي ڪيرڪيگارڊ لکيو: ”منهنجو پيءُ اربع (8 تاريخ) رات 2:00 وڳي فوت ٿي ويو. مون دل جي گهراين سان چاهيو ٿي ته هو ڪجهه سال وڌيڪ زندهه رهي ها... هن وقت مون کي لڳي ٿو ته رڳو هڪ شخص (اي. بوئسن) آهي، جنهن سان مان سندس باري ۾ واقعي ڳالهائي سگهان ٿو. هو هڪ ’وفادار دوست‘ هو.“&lt;ref&gt;''Journals &amp; Papers of Søren Kierkegaard'' IIA 11 August 1838&lt;/ref&gt;

=== روزنامچا&lt;!--linked from 'Template:Søren Kierkegaard'--&gt; ===
[[هوگو برگمان|سيموئل هوگو برگمان]] موجب، ”ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا سندس فلسفي کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان اهم ذريعن مان هڪ آهن“.&lt;ref&gt;Hugo Bergmann [https://books.google.com/books?id=fNZqBNL9ewAC&amp;dq=Dialogical+philosophy+from+Kierkegaard+to+Buber&amp;pg=PR4 ''Dialogical Philosophy from Kierkegaard to Buber''] p. 2&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ پنهنجي روزنامچن ۾ واقعن، ويچارن، پنهنجي ڪم بابت خيالن ۽ روزاني تبصرن تي 7,000 کان وڌيڪ صفحا لکيا.&lt;ref&gt;Given the importance of the journals, references in the form of ''(Journals, XYZ)'' are referenced from Dru's 1938 Journals. When known, the exact date is given; otherwise, month and year, or just year is given.&lt;/ref&gt; ڊينمارڪي روزنامچن (''{{lang|da|Journalen}}'') جو سڄو مجموعو 13 جلدن ۾، 25 جدا جلد بندين سميت فهرستن سان، ترتيب ڏئي شايع ڪيو ويو. روزنامچن جو پهريون انگريزي ايڊيشن اليگزينڊر ڊرو 1938ع ۾ ترتيب ڏنو.{{sfn|Kierkegaard|1938}} ان جو انداز ”ادبي ۽ شاعرانه“ آهي.{{sfn|Conway|Gover|2002|p=25}}

ڪيرڪيگارڊ چاهيو ٿي ته ريجينا، سندس منڱيندي (هيٺ ڏسو)، سندس رازدان هجي، پر هن کي ناممڪن سمجهي هن پنهنجو رازدان ”''منهنجو پڙهندڙ''، اهو اڪيلو فرد“ بڻايو. سندس سوال اهو هو ته ڇا ڪنهن کي روحاني رازدان ٿي سگهي ٿو يا نه. هن پنهنجي ''Concluding Postscript'' ۾ هيٺيون لکيو: ”بنيادي سچائيءَ جي حوالي سان، روح ۽ روح جي وچ ۾ سڌو تعلق ناقابل تصور آهي. جيڪڏهن اهڙو تعلق فرض ڪيو وڃي، ته حقيقت ۾ ان جو مطلب اهو آهي ته ڌر روح رهڻ ڇڏي ڏنو آهي.“{{sfn|Kierkegaard|1992|p=247}}

ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا ڪيترن ئي [[اقوال]] جو ذريعو هئا. 1 آگسٽ 1835ع جو هيٺيون اقتباس شايد سندس سڀ کان وڌيڪ نقل ڪيل قول ۽ وجوديت جي مطالعي لاءِ هڪ اهم اقتباس آهي:
{{blockquote|مون کي حقيقت ۾ اها ڳالهه واضح ڪرڻ جي ضرورت آهي ته مون کي ڇا ڪرڻو آهي، نه ته مون کي ڇا ڄاڻڻ گهرجي، سواءِ ان حد تائين جو علم هر عمل کان اڳ ضروري آهي. اصل ڳالهه مقصد ڳولڻ آهي، اهو ڏسڻ آهي ته خدا واقعي مون کان ڇا چاهي ٿو ته مان ڪريان؛ اهم ڳالهه اها آهي ته اهڙي سچائي ڳولجي، جيڪا منهنجي لاءِ سچائي هجي، اهو خيال ڳولجي جنهن لاءِ مان جيئڻ ۽ مرڻ لاءِ تيار هجان.}}

جيتوڻيڪ سندس روزنامچا سندس ڪم ۽ زندگيءَ جي ڪجهه پاسن کي واضح ڪن ٿا، ڪيرڪيگارڊ خيال رکيو ته گهڻو ڪجهه ظاهر نه ڪري. خيال ۾ اوچتا تبديليون، ورجائيندڙ لکڻي ۽ عجيب جملا سندس انهن ڪيترن ئي طريقن مان ڪجهه آهن، جن وسيلي هن پڙهندڙن کي گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. نتيجي طور سندس روزنامچن جون ڪيتريون ئي مختلف تشريحون آهن. ڪيرڪيگارڊ کي ان اهميت بابت ڪو شڪ نه هو، جيڪا سندس روزنامچن کي مستقبل ۾ حاصل ٿيندي. ڊسمبر 1849ع ۾ هن لکيو: ”جيڪڏهن مان هاڻي مري وڃان، ته منهنجي زندگيءَ جو اثر غير معمولي ٿيندو؛ جيڪو ڪجهه مون روزنامچن ۾ بي احتياطيءَ سان فقط لکي ڇڏيو آهي، ان مان گهڻو ڪجهه وڏي اهميت حاصل ڪندو ۽ وڏو اثر ڇڏيندو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ ماڻهو مون سان ٺاهه ڪري چڪا هوندا ۽ مون کي اهو ڏئي سگهندا، جيڪو منهنجو حق هو ۽ آهي.“{{sfn|Kierkegaard|1938|p=354}}

=== ريجينا اولسن ۽ ڊگري (1837ع–1841ع) ===
[[File:Regine Olsen (Emil Bærentzen).jpg|thumb|upright|alt=ڪاري پس منظر تي هڪ نوجوان عورت جي تصوير. هن سائي پوشاڪ مٿان ڪارو ڪوٽ پاتل آهي. هوءَ کاٻي طرف ڏسي رهي آهي ۽ ڪجهه مرڪي رهي آهي.|ريجينا اولسن، ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين لاءِ الهام جو ذريعو]]
ڪيرڪيگارڊ جي زندگيءَ جو هڪ اهم پاسو—جنهن کي عام طور سندس ڪم تي وڏو اثر وجهندڙ سمجهيو وڃي ٿو—[[ريجينا اولسن]] (1822ع–1904ع) سان سندس ٽٽل منڱڻو هو.

ڪيرڪيگارڊ ۽ اولسن 8 مئي 1837ع تي مليا ۽ فوراً هڪ ٻئي ڏانهن ڇڪجي ويا.{{sfn|Garff|2005|pp=176–177}}{{sfn|Hannay|2001|p=91}} پنهنجي روزنامچن ۾ ڪيرڪيگارڊ سندس لاءِ پنهنجي محبت بابت مثالي انداز ۾ لکيو.{{sfn|Garff|2005|pp=177–178}} جولاءِ 1840ع ۾ دينياتي امتحان پاس ڪرڻ کان پوءِ، ڪيرڪيگارڊ 8 سيپٽمبر تي اولسن کي رسمي طور شاديءَ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Hannay|2001|pp=132–134}} جلد ئي هن کي پنهنجي امڪانن بابت مايوسي محسوس ٿيڻ لڳي. هن 11 آگسٽ 1841ع تي منڱڻو ٽوڙي ڇڏيو، جيتوڻيڪ عام طور مڃيو وڃي ٿو ته ٻئي هڪ ٻئي سان گهڻي محبت ڪندا هئا. پنهنجي روزنامچن ۾ ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ان عقيدي جو ذڪر ڪري ٿو ته سندس ”اداسي“ کيس شاديءَ لاءِ نامناسب بڻائيندي هئي، پر منڱڻو ختم ڪرڻ جو سندس صحيح سبب غير واضح رهي ٿو.{{sfn|Garff|2005|pp=173–191}}{{sfn|Hannay|2001|pp=133, 154–158}}

انهيءَ دور ۾ ئي ڪيرڪيگارڊ پاڻ کي هڪ [[مقالو|تحقيقي مقالي]] لکڻ لاءِ وقف ڪيو. جون 1841ع ۾ جمع ڪرائڻ کان پوءِ، استادن جي هڪ پينل فيصلو ڪيو ته سندس ڪم وڏي ذهانت جو مظاهرو ڪري ٿو، پر ان جي غير رسمي لهجي تي تنقيد ڪئي؛ تنهن هوندي به ڪيرڪيگارڊ کي ان جو دفاع ڪرڻ جي اجازت ملي.{{sfn|Garff|2005|pp=196–197}}{{sfn|Hannay|2001|pp=147–148}} هن 29 سيپٽمبر 1841ع تي ست ڪلاڪ اڌ تائين ''[[سقراط جي مسلسل حوالي سان طنز جي تصور بابت]]'' جو دفاع ڪيو.{{sfn|Garff|2005|pp=198–199}}{{sfn|Hannay|2001|pp=148–149}} عنوان مان ظاهر آهي ته مقالو [[طنز]] ۽ سقراط بابت هو؛ موضوع ۾ ڪيرڪيگارڊ جي دوست [[پول مارٽن مولر]] جو اثر ظاهر آهي، جيڪو 1838ع ۾ فوت ٿي چڪو هو.{{sfn|Garff|2005|pp=90, 94, 193}}{{sfn|Hannay|2001|p=139}} ڪيرڪيگارڊ 20 آڪٽوبر 1841ع تي ڪوپن هيگن يونيورسٽي مان فلسفي ۾ {{lang|la|[[مئجسٽر ڊگري#ڊينمارڪ ۽ ناروي|مئجسٽر]]}} ڊگري سان گريجوئيشن ڪئي.{{sfn|Hannay|2001|p=149}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Lippitt|Evans|2023|loc=sec. 1, &quot;Life and Works&quot;}}: &quot;The Magister degree was the equivalent of a contemporary doctorate, the title being changed to “doctor” some years later.&quot;&lt;/ref&gt; لڳ ڀڳ 31,000 [[ڊينمارڪي رگسڊالر|رگسڊالر]] جي ميراث کيس پنهنجي ڪم ۽ رهائشي خرچن لاءِ مالي سهارو فراهم ڪيو.{{sfn|Garff|2005|pp=147}}

== تصنيف جو دور (1843ع–1846ع) ==
ڪيرڪيگارڊ پنهنجا ڪجهه ڪم تخلصن سان ۽ ڪجهه پنهنجي نالي سان شايع ڪيا. تخلص سان شايع ٿيل هجي يا نه، مذهب بابت ڪيرڪيگارڊ جي مرڪزي لکڻي ''[[خوف ۽ لرزو]]'' هئي، ۽ ''[[يا/يا (ڪيرڪيگارڊ جو ڪتاب)|يا/يا]]'' کي سندس عظيم ترين تصنيف سمجهيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ تخلصن جو استعمال اڪثر ليکڪ جي پنهنجي نقطه نظر کان سواءِ ٻين نقطه نظرن جي نمائندگيءَ لاءِ ڪيو ويندو هو. ڪيرڪيگارڊ به اڻ سڌي ابلاغ جا مثال مهيا ڪرڻ لاءِ ساڳيو طريقو اختيار ڪيو. مختلف تخلصن هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ موقف ظاهر ڪرڻ سبب ڪيرڪيگارڊ تي ڪڏهن اها تنقيد ڪئي ويندي آهي ته هو ڪنهن هڪ خاص موقف سان وابستگيءَ کان سواءِ مختلف نقطه نظرن سان کيڏي ٿو. سندس لکڻين جي مخالفن کيس ليکڪ طور پنهنجي موقف ۾ غير متعين بيان ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هن پاڻ شاهدي ڏني آهي ته سندس سڄو ڪم عيسائيت جي خدمت مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book|last1=Meister|first1=Chad|last2=Copan|first2=Paul|title=The Routledge companion to philosophy of religion|date=2012|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-0-415-78295-1|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; هن 1841ع ۽ 1842ع جي وچ ۾ پنهنجو پهريون ڪتاب ”يوهانس ڪلائماڪس“ جي تخلص هيٺ لکيو، جيڪو [[جان ڪلائماڪس]] جي نالي تي هو. {{lang|la|[[De omnibus dubitandum est]]}}، جنهن جي لاطيني معنيٰ ”هر شيءِ تي شڪ ڪرڻ گهرجي“ آهي، سندس وفات کان پوءِ ئي شايع ٿيو.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=dImaAAAAIAAJ ''Johannes Climacus, or, De omnibus dubitandum est, and A sermon'']. Translated, with an assessment by T. H. Croxall, Stanford University Press, 1958.&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي عظيم تصنيف ''يا/يا'' 20 فيبروري 1843ع تي شايع ٿي. اها گهڻو ڪري ڪيرڪيگارڊ جي برلن ۾ رهائش دوران لکي وئي، جتي هن شيلنگ جي ''وحي جي فلسفي'' بابت نوٽس ورتا. ''يا/يا'' ۾ ادبي ۽ موسيقي تنقيد جا مضمون ۽ رومانوي نوعيت وارن اقوال جو هڪ مجموعو شامل آهي، جيڪو ايمان جي عڪاسي ڪندڙ ۽ فلسفياڻي بناوت جي جاچ بابت سندس وسيع موضوع جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite book|title=The Routledge Companion to Philosophy and Religion|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-78295-1|page=183|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Kierkegaard's notes on Schelling's work are included in Hong's 1989 translation of the Concept of Irony&lt;/ref&gt; ”وڪٽر ايرميتا“ جي ترتيب ڏنل هن ڪتاب ۾ هڪ نامعلوم ”A“ ۽ ”B“ جا ڪاغذ شامل هئا، جن بابت تخلصي ليکڪ دعويٰ ڪئي ته اهي کيس پنهنجي [[سيڪريٽري ڊيسڪ|سيڪريٽري ميز]] جي هڪ ڳجهي خاني مان مليا هئا.&lt;ref&gt;Either/Or Vol I Preface Swenson, pp. 3–6&lt;/ref&gt; ايرميتا کي ”A“ جي ڪاغذن کي ترتيب ڏيڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڌا سادا نه هئا. ”B“ جا ڪاغذ ترتيب سان رکيل هئا.&lt;ref&gt;Either/Or Vol I Preface Swenson, pp. 7–8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Kierkegaard|1992|pp=555ff}} for a relationship of Religiousness A to Religiousness B.&lt;/ref&gt; اهي ٻئي ڪردار مذهبي فرد بڻجڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;Either/Or Part I, Swenson trans., pp. 69–73, 143ff, Either/Or Part II, Hong trans., 30–36, 43–48&lt;/ref&gt; هر هڪ پهرين محبت جي تصور کي جمالياتي ۽ اخلاقي نقطه نظر کان ڏسي ٿو. ڪتاب بنيادي طور ايمان ۽ شادي بابت هڪ دليل آهي، جنهن جي آخر ۾ هڪ مختصر تقرير آهي، جيڪا کين ٻڌائي ٿي ته بحث بند ڪرڻ گهرجي. ايرميتا جي خيال ۾ ”B“، جيڪو هڪ جج آهي، سڀ کان وڌيڪ معقول ڳالهه ڪري ٿو. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ڪم ۾ عيسائيت جي ”ڇا“ بدران ان جي ”ڪيئن“ تي، ۽ ڪتاب پڙهڻ جي ”ڪيئن“ تي زور ڏنو.&lt;ref&gt;''The Racine Daily Journal'', Saturday Afternoon, 11 November 1905, p. 7&lt;/ref&gt;

''يا/يا'' جي اشاعت کان ٽي مهينا پوءِ، هن ''[[ٻه اصلاحي تقريرون، 1843ع]]'' شايع ڪيو ۽ پنهنجن [[تخلصي]] ڪتابن سان گڏ تقريرون پڻ شايع ڪندو رهيو. اهي تقريرون ڪيرڪيگارڊ جي پنهنجي نالي سان شايع ٿيون ۽ اڄ ''[[اٺارهه اصلاحي تقريرون]]'' جي نالي سان موجود آهن. 1846ع کان پوءِ ”اصلاحي“ لفظ ڪيرڪيگارڊ جي فڪر سان وڌيڪ مطابقت رکندو هو، جڏهن هن ''[[محبت جا ڪم]]'' بابت عيسائي غور فڪر لکيا.&lt;ref&gt;See Søren Kierkegaard, ''Upbuilding Discourses in Various Spirits'' 1847 for a more thorough discussion of what he meant by deliberating. Pages 306ff Hong translation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Works of Love'', Hong 1995 trans., pp. 3, 210ff, 301–303&lt;/ref&gt; اصلاحي تقرير يا تربيت ڏيندڙ تقرير وعظ جهڙي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وعظ جماعت آڏو ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته تقرير ڪيترن ماڻهن جي وچ ۾ يا پاڻ سان به ٿي سگهي ٿي. تقرير يا گفتگو ”اصلاحي“ هجڻ گهرجي، يعني ماڻهو ٻئي شخص يا پاڻ کي ٺاهيندو، نه ڪي ڊاهي وري ٺاهڻ لاءِ. ڪيرڪيگارڊ چيو: ”جيتوڻيڪ هي ننڍڙو ڪتاب، جنهن کي ’تقريرون‘ سڏيو ويو آهي، وعظ نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي ليکڪ وٽ [[مقدس روايت|تبليغ ڪرڻ جو اختيار]] نه آهي؛ ’اصلاحي تقريرون‘، نه ڪي اصلاح لاءِ تقريرون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳالهائيندڙ ڪنهن به طرح پاڻ کي ''استاد'' نه ٿو سمجهي، صرف اهو ئي ٿيڻ چاهي ٿو جيڪو اهو آهي، هڪ [[:wikt:superfluity|اضافي]]، ۽ رڳو لڪل رهڻ جي خواهش رکي ٿو.“&lt;ref&gt;''Eighteen Upbuilding Discourses'', Søren Kierkegaard 1843–1844, 1990 by Howard V. Hong, Princeton University Press, p. 5&lt;/ref&gt;

16 آڪٽوبر 1843ع تي ڪيرڪيگارڊ محبت ۽ ايمان بابت ٽي وڌيڪ ڪتاب ۽ ڪيترائي وڌيڪ تقريرون شايع ڪيون. ''خوف ۽ لرزو'' يوهانس ڊي سيلينٽيو جي تخلص هيٺ شايع ٿيو. ''[[ورجاءُ (ڪيرڪيگارڊ)|ورجاءُ]]'' هڪ نوجوان ماڻهو، يعني سورن ڪيرڪيگارڊ، بابت آهي، جنهن کي پريشاني ۽ اداسي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محسوس ڪري ٿو ته کيس پنهنجي هڪ ڇوڪريءَ ([[ريجينا اولسن]]) سان محبت خدا لاءِ قربان ڪرڻي پوندي. هو ڏسڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ڇا نفسيات جي نئين سائنس کيس پاڻ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. ڪانسٽانٽن ڪانسٽانٽيوس، جيڪو هن ڪتاب جو تخلصي ليکڪ آهي، نفسيات دان آهي. ساڳئي وقت هن پنهنجي نالي سان ''[[ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع]]'' شايع ڪيون، جن ۾ خاص طور اهو بحث ڪيو ويو ته محبت کي پاڻ کان يا ٻين کان شيون لڪائڻ لاءِ ڪيئن استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;''Fear and Trembling'', Hong trans., 1983, Translator's introduction, p. xiv&lt;/ref&gt; اهي ٽي ڪتاب، جيڪي سڀ هڪ ئي ڏينهن شايع ٿيا، ڪيرڪيگارڊ جي اڻ سڌي ابلاغ واري طريقي جو مثال آهن.

ڪيرڪيگارڊ سوال ڪيو ته ڇا فرد ڄاڻي سگهي ٿو ته ڪا شيءِ خدا جي سٺي بخشش آهي يا نه، ۽ آخر ۾ چوي ٿو ته ”اهو رڳو ان تي دارومدار نٿو رکي ته ماڻهو ڇا ڏسي ٿو، پر جيڪو ڪجهه ماڻهو ڏسي ٿو، اهو ان تي دارومدار رکي ٿو ته ماڻهو ''ڪيئن'' ڏسي ٿو؛ هر مشاهدو رڳو وصول ڪرڻ يا دريافت ڪرڻ نه آهي، پر پيدا ڪرڻ پڻ آهي، ۽ جيستائين اهو ائين آهي، مشاهدو ڪندڙ پاڻ ڪيئن جوڙيل آهي، اهو واقعي فيصلائتو آهي.“&lt;ref&gt;Eighteen Upbuilding Discourses, pp. 59–60&lt;/ref&gt; خدا جي محبت اڻ سڌي نموني عطا ٿئي ٿي، جيئن ڪڏهن ڪڏهن اسان جي پنهنجي محبت به ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Stages on Life's Way'', pp. 122–123, ''Concluding Postscript'', pp. 242, 322–323; ''Works of Love'', Hong trans., p. 13.&lt;/ref&gt;

1844ع دوران هن 1843ع وانگر [[ٻه اصلاحي تقريرون، 1844ع|ٻه]]، [[ٽي اصلاحي تقريرون، 1844ع|ٽي]] ۽ [[چار اصلاحي تقريرون، 1844ع|چار]] وڌيڪ [[اٺارهه اصلاحي تقريرون|اصلاحي تقريرون]] شايع ڪيون، پر هتي هن بحث ڪيو ته هڪ فرد خدا کي ڪيئن سڃاڻي سگهي ٿو. دينيات دان، فلسفي ۽ تاريخدان سڀ خدا جي وجود بابت بحث ۾ مصروف هئا. هي سڌو ابلاغ آهي ۽ ڪيرڪيگارڊ جي خيال ۾ اهو دينيات دانن، فلسفين ۽ تاريخدانن، يعني جماعتن لاءِ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان ”اڪيلو فرد“ لاءِ هرگز ڪارائتو نه آهي، جيڪو عيسائي بڻجڻ ۾ دلچسپي رکي ٿو. ڪيرڪيگارڊ هميشه ”ان اڪيلو فرد لاءِ لکيو، جنهن کي مان خوشيءَ ۽ شڪرگذاريءَ سان ''پنهنجو'' پڙهندڙ سڏيان ٿو“؛&lt;ref&gt;''Eighteen Upbuilding Discourses'', Hong trans., p. 295&lt;/ref&gt; اڪيلو فرد جيڪو سمجهي ٿو، ان کي عمل ۾ آڻڻو پوندو، نه ته اهو وڃائجي ويندو. فڪر فرد کي صرف هڪ حد تائين وٺي وڃي سگهي ٿو، ان کان اڳ جو تخيل سوچيل شيءِ جي سڄي مواد کي بدلائڻ شروع ڪري. محبت، ايمان ۽ صبر وانگر، مشق وسيلي حاصل ٿئي ٿي.

هن 1844ع ۾ ڪيترائي وڌيڪ تخلصي ڪتاب پڻ لکيا: ''[[فلسفياڻا ٽڪرا]]''، ''[[مهاڳ]]'' ۽ ''[[پريشانيءَ جو تصور]]''، ۽ سال جي پڄاڻي ''[[چار اصلاحي تقريرون، 1844ع]]'' سان ڪئي. پهرين ڪتاب ۾ هن اڻ سڌي ابلاغ ۽ باقي ڪتابن ۾ سڌو ابلاغ استعمال ڪيو. هو نٿو مڃي ته خدا جي وجود بابت سوال هڪ جماعت جي هڪ راءِ ۽ ٻي جماعت جي ٻي راءِ هئڻ گهرجي، ڀلي ڪيتريون به دليل بازيون ڪيون وڃن. سندس چوڻ آهي ته [[روح القدس جا ڦل]] حقيقي بنائڻ اڪيلي فرد تي دارومدار رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ محبت ۽ خوشي هميشه رڳو امڪان هوندا آهن. [[عيسائي دنيا]] [[عيسائيت ۾ خدا جون صفتون|خدا جون صفتون]] هڪ ڀيرو ۽ هميشه لاءِ بيان ڪرڻ چاهي ٿي، پر ڪيرڪيگارڊ ان جي خلاف هو. ريجينا سان سندس محبت هڪ آفت هئي، پر پنهنجي نقطه نظر سبب اها سندس مددگار به ثابت ٿي.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Stages on Life's Way'', Hong trans., pp. 363–368.&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته ”هر نسل جو پنهنجو ڪم هوندو آهي ۽ ان کي اڳين ۽ ايندڙ نسلن لاءِ سڀ ڪجهه ٿيڻ جي غير ضروري ڳڻتي نه ڪرڻ گهرجي“.&lt;ref&gt;''The Concept of Anxiety'', pp. 7, 20 and ''Either/Or Part II'', Hong trans., p. 342&lt;/ref&gt; هڪ اڳوڻي ڪتاب ۾ هن چيو هو ته ”هڪ حد تائين هر نسل ۽ هر فرد پنهنجي زندگي شروعات کان شروع ڪري ٿو“،&lt;ref&gt;''Either/Or Part II'', Hong trans., p. 31&lt;/ref&gt; ۽ ٻئي هنڌ چيو ته ”ڪو به نسل ٻئي نسل کان محبت ڪرڻ نه سکيو آهي، ڪو به نسل شروعات کان سواءِ ڪنهن ٻئي نقطي کان شروع ڪرڻ جي قابل نه آهي“، ”ڪو به نسل اڳئين نسل کان لازمي انساني ڳالهه نه سکندو آهي.“&lt;ref&gt;Fear and Trembling, pp. 121–123.&lt;/ref&gt; آخرڪار 1850ع ۾ هن لکيو ته ”اهي سچا عيسائي جيڪي هر نسل ۾ مسيح جي زندگيءَ سان همعصر زندگي گذارين ٿا، انهن جو اڳئين نسل جي عيسائين سان ڪوبه واسطو نه آهي، پر پنهنجي همعصر، مسيح، سان وڌيڪ واسطو آهي. سندس زميني زندگي هر نسل سان، ۽ هر نسل سان الڳ الڳ، مقدس تاريخ طور گڏ هلندي آهي...“&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, ''Preparation for a Christian Life'', pp. 209–210 (From ''Selections From The Writings of Soren Kierkegaard'', translated by Lee M. Holllander 1923)&lt;/ref&gt; پر 1848ع ۾ هن چيو: ”سڄو نسل ۽ نسل جو هر فرد ايمان رکڻ ۾ حصيدار آهي.“&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, ''Christian Discourses'', 1848, Hong 1997 p. 116&lt;/ref&gt;

هو [[هيگلي]] [[وساطت (مارڪسي نظريو ۽ ميڊيا اڀياس)|وساطت]] جي تصور جي خلاف هو،&lt;ref&gt;{{harvnb|Hollander|1960|p=17}}: &quot;Hegel's philosophic optimism maintained that the difficulties of Christianity had been completely 'reconciled' or 'mediated' in the supposedly higher synthesis of philosophy, by which process religion had been reduced to terms which might be grasped by the intellect. Kierkegaard, fully voicing the claim both of the intellect and of religion, erects the barrier of the paradox, impassable except by the act of faith.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Either/Or Part II'', Hong trans., pp. 170–176; ''The Concept of Anxiety'', pp. 11–13 including note; {{harvnb|Kierkegaard|1992|pp=33, 105, 198, 369, 400ff}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Kierkegaard|1992|p=419}}: &quot;Mediation looks fairly good on paper. First one assumes the finite, then the infinite, and then says on paper: This must be mediated. An existing person has unquestionably found there the secure foothold outside existence where he can mediate—on paper.&quot;&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڪيلي فرد ۽ خواهش جي شئي جي وچ ۾ هڪ ”ٽيون اصطلاح“ آڻي ٿي.&lt;ref&gt;''Johannes Climacus'' by Søren Kierkegaard, Edited and Introduced by Jane Chamberlain, Translated by T. H. Croxall 2001, pp. 80–81, ''Either/Or II'', pp. 55–57, Repetition, pp. 202–203, Works of Love, 1847, Hong 1995, pp. 164–166, 332–339, Soren Kierkegaard, ''Christian Discourses'' 26 April 1848 Lowrie 1961 Oxford University Press p. 333ff&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ 1844ع ۾ لکيو: ”جيڪڏهن ڪو ماڻهو وقتي ثبوت کي وچولي يا پنهنجي حق ۾ فائديمند عطا جي ترجمان طور گهربل ڪرڻ کان سواءِ خدا جي فضل جي يقين تائين پهچي سگهي، ته پوءِ واقعي هن لاءِ واضح آهي ته خدا جو فضل سڀني کان وڌيڪ شاندار آهي.“&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, Eighteen Upbuilding Discourses, To Need God Is A Human Being's Highest Perfection 1844 p. 302 Hong&lt;/ref&gt; هو وساطت جي خلاف هو ۽ ان بدران خدا جي فضل سان مطمئن ٿيڻ يا نه ٿيڻ جي چونڊ تي قائم رهيو. اها ”وقتي ۽ ابدي“، ”بي اعتمادي ۽ ايمان، ۽ فريب ۽ سچ“،&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, ''Works of Love'', Hong 1995 pp. 227–228&lt;/ref&gt; ”داخلي ۽ معروضي“&lt;ref&gt;هيگل، قدرتي علمن جي حوالي سان شيلنگ پاران فاعل ۽ مفعول جي استعمال بابت لکي ٿو:
&lt;blockquote&gt;پنهنجي شروعاتي لکڻين مان هڪ، ''ماورائي مثاليت جو نظام''، جنهن تي اسان سڀ کان پهرين غور ڪنداسين، ۾ شيلنگ ماورائي فلسفي ۽ فطري فلسفي کي سائنسي علم جا ٻه پاسا قرار ڏنو. انهن ٻنهي جي نوعيت بابت هن هن ڪم ۾، جتي هو هڪ ڀيرو ٻيهر فختي نقطه آغاز اختيار ڪري ٿو، صاف لفظن ۾ چيو: ”سڄو علم مفعولي ۽ فاعلي جي هم آهنگيءَ تي ٻڌل آهي.“ لفظن جي عام معنيٰ ۾ اها ڳالهه قبول ٿي سگهي ٿي؛ مطلق وحدت، جتي تصور ۽ حقيقت مڪمل خيال ۾ اڻ الڳ آهن، رڳو مطلق، يا خدا، آهي؛ باقي هر شيءِ ۾ مفعولي ۽ فاعلي جي وچ ۾ اختلاف جو عنصر موجود آهي. ”اسان پنهنجي علم جي سموري مفعولي مواد کي فطرت جو نالو ڏئي سگهون ٿا؛ ٻئي طرف، سموري فاعلي مواد کي انا يا ذهانت چيو وڃي ٿو.“ اهي پنهنجي ذات ۾ هڪجهڙا آهن ۽ هڪجهڙا فرض ڪيا وڃن ٿا. شيلنگ فطرت ۽ ذهانت جو لاڳاپو هن ريت بيان ڪري ٿو: ”هاڻي، جيڪڏهن سڄي علم جا ٻه قطب آهن، جيڪي هڪ ٻئي کي اڳواٽ فرض ڪن ٿا ۽ هڪ ٻئي جي گهر ڪن ٿا، ته پوءِ ٻه بنيادي علمي شعبا هئڻ گهرجن، ۽ اهو ناممڪن هئڻ گهرجي ته هڪ قطب کان شروعات ڪئي وڃي بغير ان جي ته ٻئي ڏانهن ڌڪجي وڃجي.“ اهڙيءَ طرح فطرت روح ڏانهن ۽ روح فطرت ڏانهن ڌڪجي ٿو؛ ڪنهن به هڪ کي پهرين جاءِ ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ٻئي ضرور پيش اچڻا آهن. ”جيڪڏهن مفعولي کي مکيه بڻايو وڃي“ ته نتيجي طور اسان وٽ فطري علم ٿين ٿا؛ ۽ ”ضروري رجحان“، يعني سمورن فطري علمن جو مقصد، اهڙيءَ طرح فطرت کان ذهانت ڏانهن گذرڻ آهي. فطري مظاهرن کي نظريي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش جو مطلب اهو ئي آهي. فطري علم جي سڀ کان اعليٰ ڪمال اها هوندي ته سڀ فطري قانون مڪمل طور تي وجداني ادراڪ ۽ فڪر جي قانونن ۾ روحاني بڻجي وڃن.“ جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل (1770ع–1831ع)[https://archive.org/stream/lectureshistoryp03hegeuoft#page/514/mode/2up  ''Lectures on the Philosophy of History Vol 3'' 1837 translated by ES Haldane and Francis H. Simson) first translated 1896 pp. 516–517]&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; جي وچ ۾ چونڊ آهي. اهي چونڊ جا ”مقدار“ آهن. هن پنهنجي لکڻين ۾ هميشه غور فڪر ۽ چونڊ تي زور ڏنو ۽ ڀيٽ جي خلاف لکيو.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, Upbuilding Discourses in Various Spirits, 1847, Hong pp. 306–308; Søren Kierkegaard, ''Works of Love'', Hong trans., pp. 160–161, 225ff, 301&lt;/ref&gt;

=== عيسائيت جي اندرونيت ===
ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته خدا هر فرد وٽ اسرار ڀري نموني اچي ٿو.{{sfn|Kierkegaard|1992|p=243}}&lt;ref&gt;''Journals of Søren Kierkegaard'' VIII1A4&lt;/ref&gt; هن 29 اپريل تي پنهنجي نالي سان ''[[تصور ڪيل موقعن تي ٽي تقريرون]]''، جنهن کي ڊيوڊ ايف. سوينسن جي 1941ع واري ترجمي ۾ پهريون ڀيرو ''انساني زندگيءَ جي اهم حالتن بابت خيال'' سڏيو ويو، ۽ 30 اپريل 1845ع تي هيليريس بڪ بائنڊر جي ترتيب ڏنل ''[[زندگيءَ جي واٽ جا مرحلا]]'' شايع ڪيو. ''مرحلا''، ''يا/يا'' جو تسلسل آهي، جنهن بابت ڪيرڪيگارڊ جو خيال هو ته عوام ان کي مناسب طرح نه پڙهيو هو، ۽ ''مرحلا'' ۾ هن اڳڪٿي ڪئي ته ”ڪتاب جا ٻه ٽيون پڙهندڙ اڌ تائين پهچڻ کان اڳ ئي ڇڏي ڏيندا، بوريت وچان ڪتاب اڇلائي ڇڏيندا.“&lt;ref&gt;''Stages on Life's Way'', Hong trans., p. 398&lt;/ref&gt; کيس خبر هئي ته هو ڪتاب لکي رهيو آهي، پر کيس اها خبر نه هئي ته انهن کي ڪير پڙهي رهيو آهي. سندس وڪرو گهٽ هو ۽ سندس ڪو به پبلسٽي ڪندڙ يا ايڊيٽر نه هو. چئي سگهجي ٿو ته هو اونداهيءَ ۾ لکي رهيو هو.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Stages on Life's Way'', Hong trans., pp. 485–486.&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي پڙهندڙ سندس مقصدن بابت اونداهيءَ ۾ رهيا آهن ۽ اڄ به آهن. هن پنهنجي ”روزنامچي“ ۾ پاڻ کي واضح ڪيو: ”جنهن ڪم کي مون تصنيف جو مقصد سمجهيو، اهو پورو ٿي چڪو آهي. اهو هڪ خيال آهي، ''يا/يا'' کان [[عيسائيت ۾ عمل|اينٽي-ڪلائماڪس]] تائين اها تسلسل، عڪاسيءَ ۾ مذهبيت جو خيال. هن ڪم مون کي پوريءَ طرح پنهنجي قبضي ۾ رکيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن مون کي مذهبي طور پنهنجي قبضي ۾ رکيو؛ مون هن تصنيف جي مڪمل ٿيڻ کي پنهنجو فرض سمجهيو، هڪ ذميواري جيڪا مون تي هئي.“ هن پنهنجي پڙهندڙ کي صلاح ڏني ته سندس ڪتاب آهستي پڙهي ۽ کين بلند آواز سان به پڙهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Søren Kierkegaard 1851&quot;&gt;''Journals of Søren Kierkegaard'', 1 June 1851.&lt;/ref&gt;

هن پنهنجي لکڻين ۾ اڻ سڌي ابلاغ استعمال ڪيو؛ مثال طور مذهبي ماڻهو کي ”لڪل اندرونيت جو سورمو“ سڏيو، جنهن ۾ هو سڀني کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ هو سڀني جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ ڪجهه سندس اندر لڪل آهي.{{sfn|Kierkegaard|1992|p=499}}

ڪيرڪيگارڊ 1848ع ۾ لڪل اندرونيت کي ڪيترن طريقن سان تصور ڪيو. هو پنهنجن ڪيترن ڪتابن ۾ فرد سان خدا جي ملاقات جي داخلي اندروني نوعيت بابت لکي رهيو هو، ۽ سندس مقصد اڪيلي فرد کي خدا ۽ مسيح بابت هلندڙ سموري قياس آرائيءَ کان پري ڪرڻ هو. قياس آرائي خدا ۽ سندس نعمتن کي ڳولڻ جا ڪيترائي مقداري طريقا پيدا ڪري ٿي، پر مسيح تي ايمان ڳولڻ ۽ سمجهه کي استعمال ۾ آڻڻ سڄي قياس آرائيءَ کي روڪي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ ماڻهو واقعي عيسائي طور، يا اخلاقي/مذهبي طريقي سان، وجود رکڻ شروع ڪري ٿو. هو ان فرد جي خلاف هو، جيڪو عيسائي بڻجڻ جي ڪوشش شروع ڪرڻ کان اڳ خدا جي محبت ۽ نجات بابت يقين جو انتظار ڪري. هن ان کي ”مذهبي تڪرار جو هڪ خاص قسم، جنهن کي جرمن ''Anfechtung'' چون ٿا“، يعني مقابلو يا تڪرار، قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Soren Kierkegaard, Concluding Postscript, Swenson-Lowrie translation 1941 p. 410&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Daniel Taylor (writer)|Daniel Taylor]], writing in ''The Myth of Certainty: The Reflective Christian &amp; the Risk of Commitment'' ({{ISBN|978-0-8308-2237-9}} 1986, 1992), says &quot;human beings are explanation generators&quot; and he agrees with Kierkegaard that it would be very strange if Christianity came into the world just to receive an explanation.&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي نظر ۾، ڪليسا کي عيسائيت ثابت ڪرڻ يا ان جو دفاع ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪرڻ گهرجي. ان کي اڪيلي فرد کي [[ايمان جي ڇلانگ]] کڻڻ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي، اهو ايمان ته خدا محبت آهي ۽ انهيءَ ساڳئي اڪيلي فرد لاءِ هڪ ڪم رکي ٿو.{{sfn|Kierkegaard|1992|p=465}} ڪيرڪيگارڊ ايمان جي ڇلانگ کي سٺو فيصلو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Thoughts on Crucial Situations in Human Life'', (1845), Swenson trans., pp. 69–70.&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ 1847ع جي ''محبت جا ڪم'' ۾ [[ايمان جو سورمو]] بابت بحث ڪيو، جتي هن [[عيسيٰ پاران رت وهندڙ عورت کي شفا ڏيڻ]] واري قصي کي استعمال ڪيو، جنهن عورت ”ايمان جي اصليت“ ڏيکاري، ڇاڪاڻ⁠تہ هن يقين ڪيو ته جيڪڏهن هوءَ عيسيٰ جي پوشاڪ کي ڇهندي ته شفا ماڻيندي. هن اهو راز پنهنجي اندر رکيو.&lt;ref&gt;''Works of Love'', 1847, Hong 1995 pp. 28–29&lt;/ref&gt;

[[File:Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments.jpg|thumb|فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو]]
ڪيرڪيگارڊ 1846ع ۾ پنهنجو ''فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو'' لکيو، جتي هن پنهنجي تصنيف جي پهرئين حصي جو مقصد بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;PtView&quot;&gt;''The Point of View of My Work as An Author'': Lowrie, pp. 142–143&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See {{harvnb|Kierkegaard|1992|pp=251–300}} for more on the pseudonymous authorship.&lt;/ref&gt; هن چيو: ”عيسائيت انساني فطرت جي ڪُل درجي اندر هڪ ارتقا ٿيڻ تي راضي نه ٿيندي؛ اهڙي وابستگي خدا کي پيش ڪرڻ لاءِ تمام ٿوري آهي. اها مؤمن لاءِ رڳو تضاد ٿيڻ به نٿي چاهي، ۽ پوءِ چوريءَ چوريءَ، آهستي آهستي، کيس سمجهه فراهم ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان جي شهادت، يعني پنهنجي سمجهه کي صليب تي چاڙهڻ، لمحي جي شهادت نه، پر تسلسل جي شهادت آهي.“{{sfnm|1a1=Kierkegaard|1y=1991|1p=91|2a1=Kierkegaard|2y=1992|2pp=496–497, 501–505, 510, 538–539, 556, 559}} سندس تصنيف جو ٻيو حصو ''[[عيسائيت ۾ عمل]]'' ۾ اختصار سان پيش ڪيو ويو:{{sfn|Kierkegaard|1991|p=91}}

شروعاتي ڪيرڪيگارڊي عالمن، جهڙوڪ [[ٿيئوڊور ڊبليو. اڊورنو]] ۽ [[ٿامس هينري ڪروڪسال]]

== تصنيف جو دور (1847ع–1855ع)&lt;!--linked from 'Template:Søren Kierkegaard'--&gt; ==
{{over-quotation|date=May 2019}}

ڪيرڪيگارڊ 1847ع ۾ ٻيهر پنهنجي نالي سان شايع ڪرڻ شروع ڪيو: ٽن حصن تي ٻڌل ''[[مختلف روحن ۾ اصلاحي تقريرون]]''.{{sfn|Hannay|2001|p=337}} ان ۾ ''دل جي پاڪيزگي هڪ ئي شيءِ چاهڻ آهي''، ''اسين ميدان جي سوسنن ۽ هوا جي پکين کان ڇا سکون ٿا''، ۽ ''تڪليفن جي انجيل'' شامل هئا. هن پڇيو: نيڪي ڪرڻ چاهيندڙ اڪيلو فرد ٿيڻ جو مطلب ڇا آهي؟ انسان ٿيڻ جو مطلب ڇا آهي؟ مسيح جي پيروي ڪرڻ جو مطلب ڇا آهي؟ هاڻي هو ”اصلاحي تقريرن“ کان ”عيسائي تقريرن“ ڏانهن وڌي ٿو، تنهن هوندي به هو اڃا برقرار رکي ٿو ته اهي ”''وعظ''“ نه آهن.&lt;ref&gt;''Upbuilding (Edifying) Discourses in Various Spirits, Christian Discourses'' pp. 213ff&lt;/ref&gt; وعظ پاڻ سان ان جدوجهد بابت آهي، جيڪا زندگيءَ جي ڏنل ڪمن ۽ انهن ڪمن کي پورو نه ڪرڻ تي توبهه سان لاڳاپيل هجي.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Upbuilding Discourses in Various Spirits'', Hong pp. 230–247, 248–288&lt;/ref&gt; بعد ۾، 1849ع ۾، هن عبادتي تقريرون ۽ خدائي تقريرون لکيون.

''[[محبت جا ڪم]]''&lt;ref&gt;Kierkegaard wrote Works of Love in two series; just as he had his Either/Or and either/or category at the beginning of his writings so he kept to the same category throughout his writings. The first series, ending on page 204 Hong 1995 translation, is parallel to his first writings 1843–1846 and the second is his serious address to single individuals interested in striving to become a Christian. (1847–1855)&lt;/ref&gt; 29 سيپٽمبر 1847ع تي انهن تقريرن کان پوءِ شايع ٿيو. ٻئي ڪتاب سندس پنهنجي نالي سان لکيا ويا. اهو ”محبت گهڻن گناهن کي ڍڪي ٿي“ ۽ ”محبت تعمير ڪري ٿي“ جي موضوعن هيٺ لکيو ويو. ([[پطرس جو پهريون خط]] 4:8 ۽ [[ڪرنٿين ڏانهن پهريون خط 8]]:1) ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته ”روحاني بابت سمورو انساني ڪلام، حتيٰ پاڪ صحيفي جو خدائي ڪلام به، بنيادي طور استعاري ڪلام آهي“.&lt;ref&gt;''Works of Love'', Hong pp. 209ff&lt;/ref&gt; ”تعمير ڪرڻ“ هڪ استعاري اظهار آهي. ماڻهو ڪڏهن به مڪمل طور انسان يا مڪمل طور روح نه ٿي سگهي؛ کيس ٻئي هئڻ گهرجن. بعد ۾، ساڳئي ڪتاب ۾، ڪيرڪيگارڊ گناهه ۽ معافيءَ جي سوال تي بحث ڪري ٿو. هو ساڳيو متن استعمال ڪري ٿو، جيڪو هن اڳ ۾ ''[[ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع]]'' ۾ استعمال ڪيو هو: ''محبت گهڻن گناهن کي ڍڪي ٿي''. ([[پطرس جو پهريون خط]] 4:8). هو پڇي ٿو ته ڇا ”جيڪو ماڻهو پنهنجي پاڙيسريءَ جون خاميون ٻڌائي ٿو، اهو گناهن جي گهڻائي کي لڪائي ٿو يا وڌائي ٿو“.&lt;ref&gt;Works of Love, Hong pp. 288ff&lt;/ref&gt;

1848ع ۾ هن پنهنجي نالي سان ''[[عيسائي تقريرون]]'' ۽ Inter et Inter جي تخلص هيٺ ''[[هڪ اداڪارا جي زندگيءَ ۾ بحران ۽ هڪ بحران]]'' شايع ڪيو. ''[[عيسائي تقريرون]]'' ساڳئي موضوع، يعني [[اضطراب]]، سان لاڳاپيل آهي، جيڪو ''[[پريشانيءَ جو تصور]]'' ۾ هو. متن [[متي 6]] جي آيتن 24–34 تي ٻڌل آهي. اهو ساڳيو اقتباس هو، جيڪو هن 1847ع جي پنهنجي ''اسين ميدان جي سوسنن ۽ هوا جي پکين کان ڇا سکون ٿا'' ۾ استعمال ڪيو هو.

ڪيرڪيگارڊ پنهنجي تخلصن جي گهڻي استعمال کي ٻيهر ''[[منهنجي ڪم بابت ليکڪ جي حيثيت ۾ نقطه نظر]]'' ۾ واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس لکڻيءَ جي انداز بابت سندس خود نوشت وضاحت آهي. ڪتاب 1848ع ۾ مڪمل ٿيو، پر سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[پيٽر ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ]] طرفان شايع ٿيو. [[والٽر لوري (ليکڪ)|والٽر لوري]] ڪيرڪيگارڊ جي ”1848ع جي پاڪ هفتي واري گهري مذهبي تجربي“ کي عيسائيت بابت ”اڻ سڌي ابلاغ“ کان ”سڌي ابلاغ“ ڏانهن موڙ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;''Christian Discourses'', translated by Walter Lowrie 1940, 1961 Author's Preface, p. v and Point of View, Lowrie pp. 83–84&lt;/ref&gt; بهرحال، ڪيرڪيگارڊ چيو ته هو پنهنجي سمورين لکڻين ۾ مذهبي ليکڪ هو ۽ سندس مقصد ”’عيسائي بڻجڻ‘ واري مسئلي“ تي بحث ڪرڻ هو، ان عظيم وهم خلاف سڌي جدليات سان، جنهن کي اسين عيسائي دنيا سڏيون ٿا.&lt;ref&gt;POV pp. 5–6 Introduction Lowrie&lt;/ref&gt; هن 1848ع جي پنهنجي ”عيسائي خطاب“، ''اهي خيال جيڪي پٺيان کان زخمي ڪن ٿا – اصلاح لاءِ'' ۾ اهو وهم هن ريت ظاهر ڪيو.

1849ع ۾ هن پنهنجي نالي سان ٽي تقريرون ۽ هڪ تخلصي ڪتاب لکيو. هن ''[[ميدان جي سوسن ۽ هوا جو پکي]]. ٽي عبادتي تقريرون''، ''جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٽي تقريرون'' ۽ ''ٻه اخلاقي-مذهبي مضمون'' لکيا. زندگيءَ ۾ هر ٻار کي سڀ کان پهرين جيڪا شيءِ ملي ٿي، اها فطرت جي ٻاهرين دنيا آهي. هتي ئي خدا پنهنجا فطري استاد رکيا آهن. هو اعتراف بابت لکي رهيو هو ۽ هاڻي کلي طرح [[عشائيه رباني]] بابت لکي ٿو، جيڪو عام طور اعتراف کان اڳ ٿيندو آهي. هن اهو ڪم ''[[يا/يا (ڪيرڪيگارڊ جو ڪتاب)|يا/يا]]'' ۾ جمالياتي ۽ اخلاقي فرد جي اعترافن سان ۽ ساڳئي ڪتاب جي تقرير ۾ سڀ کان وڏي نيڪي، يعني امن، سان شروع ڪيو هو. سندس مقصد هميشه ماڻهن کي مذهبي، خاص طور عيسائي مذهبي، بڻجڻ ۾ مدد ڏيڻ هو. هن پنهنجي موقف کي اڳ ئي پنهنجي ڪتاب ''منهنجي ڪم بابت ليکڪ جي حيثيت ۾ نقطه نظر'' ۾ اختصار سان بيان ڪيو هو، پر اهو ڪتاب 1859ع تائين شايع نه ٿيو.

''يا/يا'' جو ٻيو ڇاپو 1849ع جي شروعات ۾ شايع ٿيو. ساڳئي سال هن Anti-Climacus جي تخلص هيٺ ''[[موت تائين بيماري]]'' شايع ڪيو. هو يوهانس ڪلائماڪس جي خلاف آهي، جيڪو عيسائيت کي سمجهڻ جي ڪوشش بابت ڪتاب لکندو رهيو. هتي هو چوي ٿو: ”ٻيا ڀلي ان ماڻهوءَ جي واکاڻ ۽ تعريف ڪن، جيڪو عيسائيت کي سمجهڻ جو ڏيک ڏئي ٿو. مان ان ڳالهه کي سادو اخلاقي ڪم سمجهان ٿو—شايد هنن قياسي زمانن ۾، جڏهن سڀ ’ٻيا‘ سمجهڻ ۾ مصروف آهن، ٿوري گهڻي خود انڪاري گهربل هجي—ته ماڻهو قبول ڪري ته هو نه ان کي سمجهڻ جي قابل آهي ۽ نه ئي کيس ان کي سمجهڻ گهرجي.“&lt;ref&gt;''The Sickness unto Death'', by Anti-Climacus, Edited by Søren Kierkegaard, Copyright 1849 Translation with an Introduction and notes by Alastair Hannay 1989 p. 131&lt;/ref&gt; موت تائين بيماري ڪيرڪيگارڊ جي اڳوڻين لکڻين ۾ هڪ ڄاتل سڃاتل اصطلاح هو.&lt;ref&gt;Eighteen Upbuilding Discourses, pp. 266–267, Stages on Life's Way, Hong, 122–125, 130, 283–284 Upbuilding Discourses in Various Spirits, Hong, pp. 339–340&lt;/ref&gt; اها بيماري نااميدي آهي ۽ ڪيرڪيگارڊ لاءِ نااميدي گناهه آهي. نااميدي امڪان جي ناممڪن هجڻ آهي.&lt;ref&gt;''The Sickness unto Death'', Hannay pp. 65ff&lt;/ref&gt;

''[[عيسائيت ۾ عمل]]''، جيڪو 25 سيپٽمبر 1850ع تي سندس آخري تخلصي ڪم هو، ۾ هن چيو: ”هن ڪتاب ۾، جيڪو 1848ع ۾ پيدا ٿيو، عيسائي ٿيڻ جي گهرج کي تخلصي ليکڪ طرفان هڪ اعليٰ ترين مثاليت تائين پهچايو ويو آهي.“{{sfn|Kierkegaard|1991|p=7}} جڏهن والٽر لوري 1941ع ۾ ان جو ترجمو ڪيو، تڏهن هن ڪم کي ''عيسائيت ۾ تربيت'' سڏيو.

هاڻي هن پنهنجي ايندڙ ٽن اشاعتن ۾ عمل ڪندڙ اڪيلو فرد ڏانهن نمايان اشارو ڪيو: ''[[خود جاچ لاءِ]]''، ''جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٻه تقريرون''، ۽ 1852ع ۾ ''[[پاڻ فيصلو ڪريو!]]''.{{sfn|Lowrie|1942|pp=6–9, 24, 30, 40, 49, 74–77, 89}}{{sfn|Lowrie|1968}} ''پاڻ فيصلو ڪريو!'' سندس وفات کان پوءِ 1876ع ۾ شايع ٿيو.

1851ع ۾ ڪيرڪيگارڊ پنهنجو ''جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٻه تقريرون'' لکيو، جتي هن هڪ ڀيرو ٻيهر گناهه، معافي ۽ اختيار تي بحث ڪيو، ۽ [[پطرس جو پهريون خط]] 4:8 جي ساڳئي آيت استعمال ڪئي، جيڪا هن 1843ع ۾ پنهنجي ''[[ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع]]'' ۾ ٻه ڀيرا استعمال ڪئي هئي.

ڪيرڪيگارڊ پنهنجي 1843ع واري ڪتاب ''يا/يا'' جي شروعات هڪ سوال سان ڪئي: ”ڇا جذبا پوءِ روح جا غير قوم پرست آهن؟ ڇا صرف عقل ئي بپتسما ورتل آهي؟“&lt;ref&gt;Either/Or Part I Swenson title page&lt;/ref&gt; هو پاڻ کي هيگل وانگر فڪر يا قياس آرائيءَ لاءِ وقف ڪرڻ نه پئي چاهيو. ايمان، اميد، محبت، امن، صبر، خوشي، ضبط نفس، بيڪار فخر، مهرباني، عاجزي، همت، بزدلي، غرور، فريب ۽ خود غرضي. اهي اندروني جذبا آهن، جن بابت فڪر کي ٿوري ڄاڻ آهي. هيگل تعليم جو عمل فڪر سان شروع ڪري ٿو، پر ڪيرڪيگارڊ سمجهي ٿو ته اسين جذبن سان، يا ٻنهي جي توازن سان، يعني گوئٽي ۽ هيگل جي توازن سان، شروع ڪري سگهون ٿا.&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''Works of Love'', Hong trans., pp. 95–96.&lt;/ref&gt; هو جذبن کان سواءِ بي انتها عڪاسيءَ جي خلاف هو. پر ساڳئي وقت هو جذبن جي ٻاهرين ڏيکاءَ ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڇڪائڻ نه پئي چاهيو، بلڪ اڪيلي فرد جي اندروني، لڪل، جذبي ڏانهن. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ''روزنامچن'' ۾ هي مقصد واضح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Søren Kierkegaard 1851&quot;/&gt;

شيلنگ فطرت کي پهرين رکيو ۽ هيگل عقل کي، پر ڪيرڪيگارڊ پنهنجي لکڻين ۾ انسان ۽ چونڊ کي پهرين رکيو. هتي هو فطرت خلاف دليل ڏئي ٿو ۽ اشارو ڪري ٿو ته اڪثر اڪيلا فرد زندگيءَ جي شروعات ڏسڻ ۾ ايندڙ دنيا جي تماشائين طور ڪن ٿا ۽ پوءِ اڻ ڏٺي دنيا جي علم ڏانهن وڌن ٿا.

[[نڪولائي برديائيف]] پنهنجي 1945ع واري ڪتاب ''خدائي ۽ انساني'' ۾ عقل خلاف لاڳاپيل دليل پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Divine and the Human'', by Nicolai Berdyaev 1945 p. 30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/stream/divinehuman00berd#page/n35/mode/2up|title=Divine and the human|access-date=27 March 2015}}&lt;/ref&gt;

=== لوٿري رياستي ڪليسا تي حملو ===
[[File:Rundetårn view 2 new version.jpg|thumb|&quot;Vor Frue Kirke&quot;، ڪوپن هيگن جو لوٿري ڪيٿڊرل، جيڪو 1829ع ۾ مڪمل ٿيو]]

ڪيرڪيگارڊ جا آخري سال ''The Fatherland'' (''Fædrelandet'') ۾ شايع ٿيل اخبارن جي مضمونن ۽ ''لمحو'' (''Øjeblikket'') نالي پاڻ شايع ڪيل پمفليٽن جي هڪ سلسلي وسيلي [[ڊينمارڪ جي ڪليسا]] تي لڳاتار ۽ کليل حملي ۾ گذريا، جنهن جو ترجمو ''The Instant'' پڻ ڪيو ويو آهي. اهي پمفليٽ هاڻي ڪيرڪيگارڊ جي ''عيسائي دنيا تي حملو'' ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;''Attack Upon Christendom'' by Søren Kierkegaard, 1854–1855, translated by Walter Lowrie, 1944, 1968, Princeton University Press&lt;/ref&gt; ''لمحو'' جو جرمن ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ 1861ع ۽ وري 1896ع ۾ ترجمو ٿيو.&lt;ref&gt;''Attack Upon Christendom'' Translated by Walter Lowrie 1944, 1968 introduction page xi&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ پهريون ڀيرو عمل ڏانهن تڏهن وڌيو، جڏهن پروفيسر، پوءِ جلد بشپ، [[هانس لاسن مارٽينسن]] ڪليسا ۾ تقرير ڪندي تازو فوت ٿيل بشپ [[ياڪوب پيٽر منسٽر]] کي ”سچ جو شاهد، حقيقي سچ جي شاهدن مان هڪ“ سڏيو.{{sfn|Duncan|1976}} ڪيرڪيگارڊ پنهنجي پهرئين مضمون ۾ وضاحت ڪئي ته منسٽر جي موت کيس آخرڪار پنهنجي راءِ بابت صاف گو ٿيڻ جي اجازت ڏني. هن بعد ۾ لکيو ته سندس اڳيون سڄو ڪم هن حملي لاءِ ”تياريون“ هو، جيڪو ٻن اڳواٽ شرطن جي انتظار ۾ سالن تائين ملتوي رهيو: 1) سندس پيءُ ۽ بشپ منسٽر ٻئي حملي کان اڳ فوت ٿي وڃن، ۽ 2) هن پاڻ هڪ مشهور دينياتي ليکڪ طور نالو حاصل ڪيو هجي.&lt;ref&gt;For instance in &quot;Hvad Christus dømmer om officiel Christendom.&quot; 1855.&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ جو پيءُ منسٽر جو ويجهو دوست هو، پر سورن گهڻو اڳ ئي ڏسي چڪو هو ته منسٽر جو عيسائيت بابت تصور غلط هو، جيڪو پنهنجي پيروڪارن کان تمام گهٽ گهرندو هو. ڪيرڪيگارڊ منسٽر کي ”سچ جو شاهد“ قرار ڏيڻ جي سخت مخالفت ڪئي.

ڪيرڪيگارڊ 1847ع ۾ ۽ پنهنجي روزنامچن ۾ ان اميد کي بيان ڪيو، جيڪا سچ جي شاهد وٽ هوندي آهي.

ڪيرڪيگارڊ جي پمفليٽن ۽ جدلياتي ڪتابن، جن ۾ ''لمحو'' پڻ شامل آهي، ڪليسا جي رسمن ۽ سياست جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Kierkegaard|1998b}} ڪيرڪيگارڊ موجب، جماعتن جو تصور فردن کي ٻارن وانگر رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ عيسائي خدا سان پنهنجي لاڳاپي جي ذميواري کڻڻ لاءِ پاڻ قدم کڻڻ کان لاڙو نٿا رکن. هن زور ڏنو ته ”عيسائيت فرد آهي، هتي، اڪيلو فرد“.{{sfn|Kirmmse|2000}} وڌيڪ، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪليسا رياست جي ڪنٽرول هيٺ هئي، ڪيرڪيگارڊ سمجهندو هو ته رياست جو بيوروڪريٽڪ مقصد رڪنيت وڌائڻ ۽ پنهنجي ميمبرن جي ڀلائيءَ جي نگراني ڪرڻ هو. وڌيڪ ميمبرن جو مطلب پادرين لاءِ وڌيڪ طاقت: هڪ بگڙيل مثال.{{sfn|Walsh|2009}} اهو مقصد عيسائيت جي سچي عقيدي سان ٽڪراءُ ۾ لڳندو، جيڪو ڪيرڪيگارڊ لاءِ ڪُل جي بدران فرد جي اهميت تي زور ڏيڻ آهي.{{sfn|Kierkegaard|1938}}{{Page needed|date=November 2024}} اهڙيءَ طرح رياستي-ڪليسائي سياسي ڍانچو فردن لاءِ توهين آميز ۽ نقصانڪار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪو به ماڻهو عيسائي ٿيڻ جو مطلب ڄاڻڻ کان سواءِ ”عيسائي“ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Hannay|2001|pp=408–410}} اهو خود مذهب لاءِ به نقصانڪار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عيسائيت کي رڳو هڪ فيشن واري روايت ۾ گهٽائي ڇڏي ٿو، جنهن تي بي ايمان ”ايماندار“ عمل ڪن ٿا، يعني عوام جي ”ڌڻ ذهنيت“ وانگر.&lt;ref&gt;Quoted in {{harvnb|Garff|2005|p=765}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kierkegaard|2003|pp=23–24}} ڪيرڪيگارڊ هميشه ضمير ۽ ان جي استعمال جي اهميت تي زور ڏنو.&lt;ref&gt;''Journals of Søren Kierkegaard'', X6B 371 1853.&lt;/ref&gt;

هن وچئين دور جي [[ڪيٿولڪيت]] سان هم آهنگيءَ جا نمايان عنصر ڏيکاريا.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Kierkegaard e il Cattolicesimo|author=Cornelio Fabro|jstor=45080449|journal=Divus Thomas|date=Jan–Mar 1956|volume=59|pages=67–70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Like [[Imitation of Christ]] and [[virginity]]: See {{cite news|url=https://www-iltimone-org.translate.goog/news-timone/kierkegaard-protestante-colse-in-pieno-il-valore-d/?_x_tr_sl=it&amp;_x_tr_tl=en&amp;_x_tr_hl=it&amp;_x_tr_pto=wapp|title=Kierkegaard, protestante, colse in pieno il valore del celibato sacerdotale. Un saggio di Cornelio Fabro|author=[[Cornelio Fabro]]|date=February 21, 2017|journal=Il Timone|language=it}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به ڪيرڪيگارڊ کي ”گهرو [[لوٿري]]“ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Hampson, Daphne [https://books.google.com/books?id=kFX_DFs_lEQC&amp;q=Kierkegaard%27s+Odyssey Christian Contradictions: The Structures of Lutheran and Catholic Thought]. Cambridge, 2004&lt;/ref&gt;

== وفات ==
[[File:Søren Kierkegaard%27s grave in Assistens Kirkegård.jpg|thumb|upright 0.8|[[اسسٽنس قبرستان، ڪوپن هيگن|اسسٽنس ڪرڪيگارڊ]] ۾ سورن ڪيرڪيگارڊ جي قبر]]

پنهنجي رسالي ''لمحو'' جو ڏهون شمارو شايع ٿيڻ کان اڳ، ڪيرڪيگارڊ گهٽيءَ ۾ ڪري پيو. هو هڪ مهيني کان وڌيڪ اسپتال ۾ رهيو&lt;ref&gt;2 آڪٽوبر کان 11 نومبر 1855ع تائين&lt;/ref&gt; ۽ عشائيه رباني وٺڻ کان انڪار ڪيائين. ان وقت هو پادرين کي رڳو سياسي عهديدار سمجهندو هو، يعني سماج ۾ هڪ اهڙو طبقو، جيڪو واضح طور خدائي نمائندگي نٿو ڪري. هن پنهنجي ٻاروتڻ جي دوست ايميل بوئسن کي، جيڪو ڪيرڪيگارڊ سان سندس ڳالهين جو رڪارڊ رکندو هو، ٻڌايو ته سندس زندگي انتهائي تڪليفن واري رهي هئي، جيڪا ٻين کي شايد خودپسندي لڳي هجي، پر هو پاڻ ان کي ائين نه سمجهندو هو.{{sfn|Garff|2005|p=788}}{{sfn|Hannay|2001|p=414}}&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard ''Attack Upon &quot;Christendom&quot;'', 1854–1855, Lowrie 1944, pp. 6, 27–28 31, 37.&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ [[فريڊرڪس اسپتال]] ۾ وفات ڪئي، ممڪن آهي ته ٻاروتڻ ۾ وڻ تان ڪرڻ سبب پيدا ٿيل پيچيدگين ڪري.&lt;ref&gt;هي ڪيرڪيگارڊ جو پنهنجي ڪٻڙي پٺي بابت عام ماڻهوءَ وارو پنهنجو اندازو هو.&lt;/ref&gt; پروفيسر {{Ill|Kaare Weismann|da}} ۽ فلسفي {{Ill|Jens Staubrand|da}} جي راءِ موجب ڪيرڪيگارڊ جي وفات [[پوٽ بيماري]]، يعني ٽي بي جي هڪ قسم، سبب ٿي هوندي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Krasnik |first1=Benjamin |date=2013-09-17 |title=Kierkegaard døde formentlig af Potts sygdom |url=https://www.kristeligt-dagblad.dk/danmark/kierkegaard-d%C3%B8de-formentlig-af-potts-sygdom |trans-title=Kierkegaard probably died of Pott's disease |website=Kristeligt Dagblad |language=da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927144228/https://www.kristeligt-dagblad.dk/danmark/kierkegaard-d%C3%B8de-formentlig-af-potts-sygdom |archive-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt; کيس ڪوپن هيگن جي [[نوربرو]] علائقي ۾ [[اسسٽنس قبرستان، ڪوپن هيگن|اسسٽنس ڪرڪيگارڊ]] ۾ دفن ڪيو ويو. ڪيرڪيگارڊ جي جنازي تي سندس ڀائٽي هينرڪ لند سرڪاري ڪليسا طرفان ڪيرڪيگارڊ جي تدفين تي احتجاج ڪندي خلل وڌو. لند جو چوڻ هو ته جيڪڏهن ڪيرڪيگارڊ زندهه هجي ها ته هو ڪڏهن به ان جي منظوري نه ڏئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ هن انهيءَ اداري کان پاڻ کي الڳ ڪيو هو ۽ ان جي مذمت ڪئي هئي.{{sfn|Garff|2005|p=798}} لند کي پوءِ جنازي ۾ خلل وجهڻ تي ڏنڊ وڌو ويو.{{sfn|Garff|2005|p=xix}}

== پذيرائي ==
{{Main|سورن ڪيرڪيگارڊ جو اثر ۽ پذيرائي}}

=== 19هين صديءَ ۾ پذيرائي ===
[[فريڊريڪا بريمر]] 1850ع ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت لکيو: ”جڏهن [[هانس لاسن مارٽينسن|مارٽينسن]] پنهنجي ذهانت جي دولت سان پنهنجي مرڪزي حيثيت مان وجود جي هر دائري ۽ زندگيءَ جي سڀني مظاهرن تي روشني وجهي ٿو، تڏهن سورن ڪيرڪيگارڊ ٻئي [[سائمن اسٽائلائيٽس]] وانگر پنهنجي اڪيلي ٿنڀي تي بيٺل آهي، سندس نظر اڻ بدلجندڙ طور هڪ ئي نقطي تي ٽڪيل آهي.“{{sfn|Bremer|1850|p=22}} 1855ع ۾ ڊينمارڪ جي قومي ڪليسا سندس وفات نامو شايع ڪيو. ڪيرڪيگارڊ اتي اثر ڇڏيو، جنهن جو اندازو سندن مضمون جي هن اقتباس مان لڳائي سگهجي ٿو: ”اهي موتمار ڦل، جيڪي ڊاڪٽر ڪيرڪيگارڊ ڪليسا ۽ رياست جي اتحاد مان پيدا ٿيندي ڏيکاري ٿو، ڪيترن ايماندار عام ماڻهن جي شڪن کي مضبوط ڪيو آهي، جيڪي هاڻي محسوس ڪن ٿا ته اهي وڌيڪ ڪليسا ۾ رهي نٿا سگهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ائين ڪرڻ سان اهي بي ايمانن سان رفاقت ۾ آهن، ڇو ته اتي ڪا ڪليسائي نظم و ضبط موجود نه آهي.“{{sfn|Vahl|1856|p=129}}

ڪليسا جي انتظام ۾ تبديليون آيون ۽ اهي تبديليون ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين سان ڳنڍيل هيون. ڪليسا نوٽ ڪيو ته اختلاف ”قومي ذهن لاءِ پرائي شيءِ“ هو. 5 اپريل 1855ع تي ڪليسا نيون پاليسيون لاڳو ڪيون: ”جماعت جو هر ميمبر ڪنهن به پادريءَ جي خدمت ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آزاد آهي ۽ اڳ وانگر رڳو ان پادريءَ سان پابند نه آهي، جنهن جي پيرش جو هو ميمبر آهي“. مارچ 1857ع ۾ لازمي [[ٻارڙن جو بپتسما]] ختم ڪيو ويو. ڪليسا جي سربراهه طور بادشاهه جي حيثيت ۽ آئين اختيار ڪرڻ يا نه ڪرڻ بابت بحث شروع ٿيا. [[گرنڊويگ]] ڪنهن به لکيل قاعدن جي مخالفت ڪئي. هن اعلان کان فوراً پوءِ ”ڪيرڪيگارڊ سبب پيدا ٿيل تحريڪ“ جو ذڪر ڪيو ويو. ڪيرڪيگارڊ تي [[ويگليانزم]] ۽ [[جان نيلسن ڊاربي|ڊاربيزم]] جو الزام لڳايو ويو، پر مضمون اڳتي چيو: ”هڪ وڏي سچائي نمايان ٿي آهي، يعني: دنياوي ذهن رکندڙ پادري موجود آهن؛ ڪليسا ۾ ڪيتريون شيون سڙيل آهن؛ سڀني کي روزاني توبهه جي ضرورت آهي؛ ۽ ماڻهو ڪڏهن به ڪليسا يا ان جي پادرين جي موجوده حالت تي مطمئن نه ٿيڻ گهرجي.“{{sfn|Kalkar|1858|pp=269–270}}

هانس لاسن مارٽينسن 1871ع ۾ شايع ٿيل ''عيسائي اخلاقيات'' ۾ ڪيرڪيگارڊ جي خيالن تي تفصيل سان بحث ڪيو.{{sfn|Martensen|1871|pp=206–236}} مارٽينسن ڪيرڪيگارڊ ۽ [[اليگزاندر وينيٽ]] تي الزام لڳايو ته انهن سماج کي سندس حق نه ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي فرد کي سماج کان مٿي رکيو، ۽ ائين ڪندي ڪليسا کان به مٿي رکيو.{{sfn|Martensen|1871|pp=227–228}} هڪ ٻيو شروعاتي نقاد [[مئگنس ايرڪسن]] هو، جنهن مارٽينسن تي تنقيد ڪئي ۽ قياسي دينيات خلاف پنهنجي جدوجهد ۾ ڪيرڪيگارڊ کي پنهنجو اتحادي بڻائڻ چاهيو.
[[File:Portrait of August Strindberg by Richard Bergh 1905.jpg|thumb|left|upright|سويڊن جو آگسٽ اسٽرنڊبرگ (1849ع–1912ع)]]

[[آگسٽ اسٽرنڊبرگ]] [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ شاگرديءَ دوران ڪيرڪيگارڊ کي پڙهي گهڻو متاثر ٿيو.{{sfn|Meyer|1985|pp=34–35}}&lt;ref&gt;Ingrid Basso in {{harvnb|Stewart|2013b|loc=&quot;August Strindberg: Along with Kierkegaard in a Dance of Death&quot;, [https://books.google.com/books?id=KLCHfK6_2NkC&amp;pg=PA65 pp. 65–66]}}&lt;/ref&gt; ايڊون بيورڪمان ڪيرڪيگارڊ، [[هينري ٿامس بڪل]] ۽ [[ايڊورڊ فون هارٽمان]] کي اسٽرنڊبرگ جي فني صورت جي جوڙجڪ جو سبب قرار ڏنو، ”جيستائين هو مڪمل طور پنهنجي پيرن تي بيهڻ لاءِ ڪافي مضبوط ٿي ويو“.&lt;ref&gt;Edwin Björkman in {{harvnb|Strindberg|1912|loc=&quot;Introduction&quot;, p. 7}}&lt;/ref&gt; ڊراما نگار [[هينرڪ ابسن]] لاءِ چيو وڃي ٿو ته کيس ڪيرڪيگارڊ ۾ دلچسپي هئي، جيئن ناروي جي قومي ليکڪ ۽ شاعر [[بيورنسٽيرني بيورنسن]] کي به هئي.&lt;ref&gt;Jon Stewart in {{harvnb|Stewart|2013a|loc=&quot;Preface&quot;, [https://books.google.com/books?id=lVCJtJDKOjAC&amp;pg=PR12 p. xii]}}&lt;/ref&gt;

[[اوٽو فليڊرر]] پنهنجي ''تاريخ جي بنياد تي مذهب جو فلسفو'' (1887ع) ۾ دعويٰ ڪئي ته ڪيرڪيگارڊ عيسائيت جو عقل مخالف تصور پيش ڪيو.{{sfn|Pfleiderer|1887|pp=209–213}} 1889ع جي مذهب بابت هڪ لغت ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت داخل ڪيل مضمون مان خبر پوي ٿي ته ان وقت کيس ڪيئن ڏٺو ويندو هو: ”هو اتر جو پيدا ڪيل سڀ کان اصلي مفڪر ۽ دينياتي فلسفي هو. سندس شهرت سندس وفات کان پوءِ لڳاتار وڌندي رهي آهي، ۽ هو جرمنيءَ جو اڳواڻ مذهبي-فلسفيانه چراغ بڻجڻ لاءِ تيار نظر اچي ٿو. رڳو سندس دينياتي نه، پر سندس جمالياتي ڪم به تازو يورپ ۾ عام مطالعي جو موضوع بڻيا آهن.“{{sfn|Bjerregaard|1889|p=473}}

جيتوڻيڪ هن واضح طور ڪيرڪيگارڊ جو حوالو نه ڏنو، پر ايمان بابت ڪيرڪيگارڊ جو تصور نارويجي دينيات دان [[گسلي جانسن|گسلي ڪرسچن جانسن]] (1822ع–1894ع) تي اثر انداز ٿيو. جانسن جي [[عقائد جي دينيات]] جو نظام، جيڪو سندس ''Grundrids af den Systematisk Theologi'' ۾ شامل هو ۽ 1897ع ۾ سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو، پنهنجي هم عصرن جي نظامن کان ان لحاظ کان گهڻو مختلف هو ته هن ايمان جي جوهر (''Troens Væsen'') کي ڏسڻ لاءِ ٽن مرحلن وارو نمونو ضم ڪيو: خود غرض، قانون پرست ۽ عيسائي؛ اهو ڪم جي پهرئين حصي (''Pistiks'') ۾ ملي ٿو، جيڪو پاڻ اقراري لوٿريت جي قانون/انجيل واري قالب ۾ پيش ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Gisle |title=Grundrids af den Systematisk Theologi |publisher=Jacob Dybwads |year=1897 |location=Kristiana |at=Første Del. Den christlige Pistik. |language=Norwegian |trans-title=Foundations of Systematic Theology}}&lt;/ref&gt; آخري مرحلو عدم تسلسل ۽ بنيادي تبديليءَ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي، تنهن ڪري اهو ڪيرڪيگارڊ جهڙي ايمان ڏانهن ڇلانگ گهرندو آهي، جنهن کي جانسن اعليٰ وجود جي اهڙي اڻ رد دعويٰ (''uafviselig Fordring'') سڏي ٿو، جيڪا حقيقي وجود (''sande Væsen'') سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح، گسلي جانسن پاران داخلي ايمان مان [[لامحدود نوعياتي فرق]] جي ترقيءَ ۾ واضح ڪيرڪيگارڊي لهجو آهي. جانسن 1840ع واري ڏهاڪي ۾ براعظمي يورپ ۾ پنهنجي تعليم دوران ڪيرڪيگارڊ کي پڙهيو هوندو، ۽ 1853ع ۾ ڪرسٽيانا يونيورسٽي ۾ استاديءَ تي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پنهنجو ''Pistiks'' تيار ڪيو؛ تنهن ڪري سوين اوگي ڪرسٽوفرسن جانسن کي دينيات ۾ پهريون ڪيرڪيگارڊي قرار ڏنو آهي، جنهن ايمان جي اقراري، دينياتي ۽ تجرباتي درجن کي هڪ ئي عقائد واري نظام ۾ ملائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Skarsten |first=Trygve |title=Gisle Johnson: A Study of the Interaction of Confessionalism and Pietism |publisher=University of Chicago |year=1968 |location=Chicago, IL |pages=96 |type=Doctoral Dissertation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Svein Aage Christoffersen in {{harvnb|Stewart|2012a|loc=&quot;Gisle Christian Johnson: The First Kierkegaardian in Theology?&quot;}} pp. 191-203&lt;/ref&gt; جانسن جي پارسائي پسندي ڪيرڪيگارڊ جي ايمان جي اصليت تي زور سان ملي هڪ [[عيسائي احيا|احيائي]] تحريڪ پيدا ڪئي، جيڪا ناروي ۾ پکڙجي وئي ۽ جانسني احيا جي نالي سان سڃاتي وئي.{{sfn|Nostbakken|1962|pp=226–227}}

=== 20هين صديءَ جي شروعاتي پذيرائي ===
[[File:Soren Kierkegaard by George Brandes 1879 German edition.jpg|thumb|سورن ڪيرڪيگارڊ بابت برانڊس جي سوانح جو 1879ع وارو جرمن ڇاپو]]
ڪيرڪيگارڊ ڏانهن ڌيان ڇڪائيندڙ پهريون تعليمي عالم سندس هم وطن ڊينمارڪي [[گئورگ برانڊس]] هو، جنهن جرمن ۽ ڊينمارڪي ٻنهي ٻولين ۾ لکيو. برانڊس ڪوپن هيگن ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت پهريون رسمي ليڪچر ڏنو ۽ کيس يورپي علمي برادريءَ جي ڌيان ۾ آڻڻ ۾ مدد ڪئي.{{sfn|Hall|1983}} برانڊس ڪيرڪيگارڊ جي فلسفي ۽ زندگيءَ بابت پهريون ڪتاب {{lang|de|Søren Kierkegaard, ein literarisches Charakterbild}} (1879ع) شايع ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/srenkierkegaard00brangoog |title=Sören Kierkegaard, ein literarisches Charakterbild |year=1879 |access-date=17 July 2013}}&lt;/ref&gt; جنهن کي اڊولف هلٽ ڪيرڪيگارڊ جي ڪم جي ”غلط جوڙجڪ“ چيو ۽ لکيو ته اهو ”سچائيءَ کان گهڻو پري آهي“.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/102683527|title=Soren Kierkegaard in his life and literature|first=Adolf|last=Hult|date=1 August 1906|publisher=[s.l.|via=HathiTrust}}&lt;/ref&gt; برانڊس پنهنجي ''منهنجي ٻاروتڻ ۽ جوانيءَ جون يادون''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/reminiscencesmy00brangoog#page/n110/mode/1up ''Reminiscences of my childhood and youth'' (1906)], pp. 98–108, 220&lt;/ref&gt; (1906ع) ۾ کيس [[هيگل]] ۽ [[ٽائڪو براهي]] سان ڀيٽيو. برانڊس ساڳئي ڪتاب ۾ ''ڪورسئر معاملي'' تي به بحث ڪيو.&lt;ref&gt;George Brandes, ''Recollections of My Childhood and Youth'' (1906) p. 214.&lt;/ref&gt; برانڊس 1911ع واري ''برٽانيڪا'' جي ڇاپي ۾ ڪيرڪيگارڊ جي خيالن جي مخالفت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|wstitle=Kierkegaard, Sören Aaby}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Reminiscences of My Childhood and Youth'' by George Brandes, September 1906, p.&amp;nbsp;108&lt;/ref&gt; برانڊس ڪيرڪيگارڊ کي [[فريڊرڪ نطشي]] سان به ڀيٽيو.&lt;ref&gt;''Selected Letters of Friedrich Nietzsche'' 1st ed. edited, with a preface by [[Oscar Levy]]; authorized translation by Anthony M. Ludovici Published 1921 by Doubleday, Page &amp; Co {{cite web |url=https://archive.org/stream/selectedletterso00nietuoft#page/226/mode/2up/search/brandes |title=Selected letters of Friedrich Nietzsche |publisher=Garden City, N.Y.; Toronto : Doubleday, Page &amp; Co |year=1921 }}&lt;/ref&gt; هن پنهنجي ڇهن جلدن واري ڪم ''اوڻويهين صديءَ جي ادب جا مکيه وهڪرا''، جلد 2، ۾ پڻ ڪيرڪيگارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو، جيڪو 1872ع ۾ جرمن ۽ ڊينمارڪي ۾ ۽ 1906ع ۾ انگريزي ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/stream/essaysonscandina00boye#page/202/mode/2up|title=Essays on Scandinavian literature|access-date=27 March 2015|year=1895}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Main Currents in Nineteenth, Century Literature Vol. 2'' Georg Brandes, 1906 Introduction p. 11.&lt;/ref&gt;

سويڊني ليکڪ والڊيمار رودن 1880ع ۾ ''Sören Kierkegaards person och författarskap – ett försök'' شايع ڪيو.&lt;ref&gt;[https://catalog.hathitrust.org/Record/100432780 Waldemar Rudin ''Sören Kierkegaards person och författarskap: ett försök''] HathiTrust Digital Library&lt;/ref&gt; 1890ع واري ڏهاڪي دوران جاپاني فلسفين ڪيرڪيگارڊ جي ڪم کي ڦهلائڻ شروع ڪيو.{{sfn|Masugata|1999}} [[ٽيتسورو واتسوجي]] اسڪينڊينيويا کان ٻاهر پهرين فلسفين مان هڪ هو، جنهن 1915ع ۾ سندس فلسفي بابت تعارفي لکڻي لکي.

[[File:William James in 1890s.jpg|thumb|upright|وليم جيمس (1890ع واري ڏهاڪي)]] [[هارالڊ هافڊنگ]] جو ڪم ڪيرڪيگارڊ کان گهڻو متاثر هو، ۽ هن پاڻ چيو ته ڪيرڪيگارڊ جي فڪر ”منهنجي جوانيءَ کان مون کي پٺيان لڳو آهي، [۽] منهنجي زندگيءَ جو رخ مقرر ڪيو آهي“.&lt;ref&gt;Quoted by Carl Henrik Koch in {{harvnb|Stewart|2012b|loc=&quot;Harald Høffding: The Respectful Critic&quot;, [https://books.google.com/books?id=XjV8EgfqBtsC&amp;pg=PA267 p. 267]}}&lt;/ref&gt; هافڊنگ آمريڪي فلسفي [[وليم جيمس]] جو دوست هو، ۽ جيتوڻيڪ جيمس ڪيرڪيگارڊ جا ڪم نه پڙهيا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڃا انگريزيءَ ۾ ترجمو نه ٿيا هئا، پر هن هافڊنگ جا ڪيرڪيگارڊ بابت ليڪچر ٻڌا ۽ انهن مان گهڻين ڳالهين سان اتفاق ڪيو. ڪيرڪيگارڊ مان جيمس جو پسنديده قول کيس هافڊنگ کان مليو: ”اسين اڳتي جيئون ٿا، پر پوئتي سمجهون ٿا“.&lt;ref&gt;J. Michael Tilley in {{harvnb|Stewart|2012c|loc=&quot;William James: Living Forward and the Development of Radical Empiricism&quot;, [https://books.google.com/books?id=G52ZFoQav9MC&amp;pg=PA87 p. 87]}}&lt;/ref&gt;

[[فريڊرڪ فون هيگل]] 1913ع ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت لکيو: ”ڪيرڪيگارڊ، گهرو، اداس، سخت محنتي ۽ مڪمل طور غير مصالحتي ڊينمارڪي مذهبي ماڻهو، عظيم فرانسيسي [[بليز پاسڪل]] ۽ نمايان انگريز [[ٽريڪٽيرين تحريڪ|ٽريڪٽيرين]] [[هرل فرائوڊ]] جو روحاني ڀاءُ آهي، جيڪو جوانيءَ ۾ ۽ اڃا خامين سان ڀرپور حالت ۾ فوت ٿيو، پر جنهن انهن سڀني تي دائمي نشان ڇڏيو، جيڪي کيس چڱيءَ طرح سڃاڻندا هئا.“&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/eternallifestudy00hg |title=Eternal Life: a study of its implications and applications (1913), Friedrich von Hügel, pp. 260–261 |access-date=17 July 2013}}&lt;/ref&gt;

[[جان جارج رابرٽسن]] 1914ع ۾ ''سورن ڪيرڪيگارڊ'' نالي هڪ مضمون لکيو: ”ان حقيقت جي باوجود ته گذريل چوٿائي صديءَ دوران اسان اتر جي ادبن تي خاص ڌيان ڏنو آهي، اهو مفڪر ۽ اديب، جنهن جو نالو هن مضمون جي مٿان آهي، انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ تمام گهٽ ڄاتل آهي ... ڪيرڪيگارڊ، اهو ليکڪ جنهن وٽ اسڪينڊينيويا جي ذهني زندگيءَ جي اڻ ٽر ڪنجي آهي، جنهن کي خاص طور ڊينمارڪ اوڻويهين صديءَ ۾ پنهنجو سڀ کان اصلي ذهين ماڻهو سمجهي ٿي، اسان مڪمل طور نظرانداز ڪيو آهي.“&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/modernlanguagere09modeuoft|title=The Modern language review|year=1905 |publisher=[Belfast, etc.] Modern Humanities Research Association [etc.]|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; رابرٽسن اڳ ۾ [[Cosmopolis: A Literary Review|''ڪوسموپولس'']] (1898ع) ۾ ڪيرڪيگارڊ ۽ نطشي بابت لکيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.31175012025584;view=1up;seq=39|title=Cosmopolis. no.34.|website=HathiTrust|pages=12 v}}&lt;/ref&gt; ميونخ سان واسطو رکندڙ [[ٿيئوڊور هيڪر]] 1913ع ۾ ''ڪيرڪيگارڊ ۽ اندرونيت جو فلسفو'' نالي مضمون شايع ڪيو، ۽ [[ڊيوڊ ايف. سوينسن]] پاران ڪيرڪيگارڊ جي زندگي ۽ ڪم بابت جائزو 1920ع ۾ [[Scandinavian Studies (journal)|''اسڪينڊينيوين اسٽڊيز اينڊ نوٽس'']] جي هڪ شماري طور شايع ٿيو.&lt;ref&gt;Alexander Dru in {{harvnb|Haecker|1950|loc=&quot;Introduction&quot;, pp. xii–xiii}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Swenson|1920}} سوينسن چيو: ”اهو سوچڻ دلچسپ هوندو ته جيڪڏهن ڪيرڪيگارڊ دنيا جي سڀ کان ننڍن ملڪن مان هڪ جي ٻوليءَ بدران ڪنهن وڏي يورپي ٻوليءَ ۾ لکيو هجي ها ته هو ڪهڙي شهرت حاصل ڪري سگهي ها ۽ ڪيترو اثر وجهي سگهي ها.“{{sfn|Swenson|1920|p=41}}

آسٽريائي نفسيات دان [[ولهيلم اسٽيڪل]] (1868ع–1940ع) پنهنجي ڪتاب ''محبت جا روپ بدلائڻ'' ۾ ڪيرڪيگارڊ کي ”ڊان جوان جو جنوني پيروڪار، پاڻ [[ڊان جوانيت]] جو فلسفي“ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002965864;view=1up;seq=65|title=Disguises of love; psycho-analytical sketches. By W. Stekel. ... – Full View &amp;#124; HathiTrust Digital Library &amp;#124; HathiTrust Digital Library|year=1922|publisher=New York}}&lt;/ref&gt; جرمن نفسيات دان ۽ فلسفي [[ڪارل ياسپرس]] (1883ع–1969ع) چيو ته هو 1914ع کان ڪيرڪيگارڊ کي پڙهي رهيو هو ۽ ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين کي هيگل جي ''[[روح جي مظاهريات]]'' ۽ نطشي جي لکڻين سان ڀيٽيو. ياسپرس ڪيرڪيگارڊ کي عيسائيت جو علمبردار ۽ نطشي کي دهريت جو علمبردار ڏٺو.&lt;ref&gt;https://archive.org/details/philosophyofkarl0000schi_u8z5/mode/2up ''The Philosophy Of Karl Jaspers''] edited by [[Paul Arthur Schilpp]] 1957 p. 26&lt;/ref&gt; پوءِ 1935ع ۾ ياسپرس جديد فلسفي لاءِ ڪيرڪيگارڊ ۽ نطشي جي جاري اهميت تي زور ڏنو.{{sfn|Jaspers|1935}}{{Page needed|date=November 2024}}

==== ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جا جرمن ۽ انگريزي مترجم ====
[[File:Heikki-Waris-Douglas-Steere.jpg|thumb|1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڊگلس وي. اسٽيئر (ساڄي) فنلئنڊ جي سماجيات دان هيڪي وارِس سان گڏ]]
ڪيرڪيگارڊ جي ڪم جو پهريون جرمن ترجمو 1861ع ۾ ظاهر ٿيو، پر البرٽ بيرٿولڊ هو، جنهن 1873ع کان ڪيرڪيگارڊ کي جرمن ۾ ترجمو ڪرڻ جو پهريون وڏو پروگرام شروع ڪيو.{{sfn|Lowrie|1962|p=4}}&lt;ref&gt;Heiko Schulz in {{harvnb|Stewart|2009|loc=&quot;Germany and Austria; A Modest Head Start: The German Reception of Kierkegaard&quot;, pp. 313–316}}&lt;/ref&gt; هرمن گوٽشي 1905ع ۾ ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا شايع ڪيا. عالمن کي سندس روزنامچا ترتيب ڏيڻ ۾ 50 سال لڳا.&lt;ref&gt;Buch des Richters: Seine Tagebücher 1833–1855, (8 volumes) Hermann Gottsched (1905) the link is below in web&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ جا مکيه ڪم 1909ع کان پوءِ [[ڪرسٽوف شريمپف]] جرمن ۾ ترجمو ڪيا.{{sfn|Bösl|1997|p=12}} [[ايمانوئل هرش]] 1950ع کان پوءِ ڪيرڪيگارڊ جي گڏيل ڪمن جو جرمن ڇاپو جاري ڪيو.{{sfn|Bösl|1997|p=12}} هارالڊ هافڊنگ ۽ شريمپف جي ڪيرڪيگارڊ بابت ڪتابن جو 1892ع ۾ جائزو ورتو ويو.&lt;ref&gt;''The Philosophical Review'', Volume I, Ginn and Company 1892 pp. 282–283&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/stream/philosophicalrev08cornuoft#page/282/mode/1up |title=The Philosophical Review |access-date=17 July 2013|publisher=Ithaca [etc.] Cornell University Press [etc.] }}&lt;/ref&gt;

[[لي ايم. هالينڊر]]، جيڪو [[يونيورسٽي آف ٽيڪساس، آسٽن]] ۾ [[جرمنڪ فلالاجي]] جو عالم هو، 1923ع ۾ ڪيرڪيگارڊ جو پهريون انگريزي ترجمو شايع ڪيو، جيتوڻيڪ ان اشاعت تي گهٽ ڌيان ڏنو ويو.{{sfn|Schulz-Behrend|Lehmann|Miller|Willson|1976|p=2}} 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڊگلس وي. اسٽيئر]]، [[ڊيوڊ ايف. سوينسن]]، [[والٽر لوري (ليکڪ)|والٽر لوري]] ۽ اليگزينڊر ڊرو جا وڌيڪ انگريزي ترجما سامهون آيا؛ آخري ٻه مترجم [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] جي ايڊيٽر [[چارلس وليمز (برطانوي ليکڪ)|چارلس وليمز]] جي ڪوششن هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا، جيڪو [[دي انڪلنگس]] جي ميمبرن مان هڪ هو.{{sfn|Poole|1998|pp=57–58}}&lt;ref&gt;See Michael J. Paulus, Jr. From A Publisher's Point of View: Charles Williams's Role in Publishing Kierkegaard in English – online&lt;/ref&gt; [[ٿامس هينري ڪروڪسال]]، هڪ ٻيو شروعاتي مترجم، لوري ۽ ڊرو سڀ اميد رکندا هئا ته ماڻهو ڪيرڪيگارڊ بابت رڳو پڙهڻ بدران سندس اصل ڪم به پڙهندا.&lt;ref&gt;Kierkegaard studies, with special reference to (a) the Bible (b) our own age. Thomas Henry Croxall, 1948, pp. 16–18.&lt;/ref&gt; 1960ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين هاورڊ وي. هانگ ۽ ايڊنا ايڇ. هانگ سندس ڪم ڪيترائي ڀيرا ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;stolaf&quot;&gt;[http://www.stolaf.edu/collections/kierkegaard/about/hongs.html &quot;Howard and Edna Hong&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227232541/http://www.stolaf.edu/collections/kierkegaard/about/hongs.html |date=27 February 2012 }}. Howard V. and Edna H. Hong Kierkegaard Library. St. Olaf College. Retrieved 11 March 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.nlx.com/collections/73|title=Søren Kierkegaard's Journals and Papers|isbn=978-1-57085-239-8|editor-last=Hong|editor-first=Howard V.|language=en|translator-last=Hong|url-access=subscription|editor-last2=Edna H.|editor-first2=Hong|translator-last2=Hong|via=Intelex Past Masters Online Catalogue}}&lt;/ref&gt; سندن ''روزنامچا ۽ ڪاغذ'' جي پهرئين نسخي جي پهرئين جلد (انڊيانا، 1967ع–1978ع) کي 1968ع جو [[نيشنل بڪ ايوارڊ]] [[نيشنل بڪ ايوارڊ جي فاتحن جي فهرست#ترجمو|ترجمي]] لاءِ مليو.&lt;ref name=&quot;stolaf&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nba1968&quot;&gt;[https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-1968 &quot;National Book Awards – 1968&quot;]. [[National Book Foundation]]. Retrieved 11 March 2012.&lt;/ref&gt; ٻنهي پنهنجي زندگي سورن ڪيرڪيگارڊ ۽ سندس ڪمن جي مطالعي لاءِ وقف ڪئي، جيڪي [[هاورڊ وي. ۽ ايڊنا ايڇ. هانگ ڪيرڪيگارڊ لائبريري]] ۾ محفوظ آهن.&lt;ref&gt;See this video about the mission and history of the [https://vimeo.com/674216 Søren Kierkegaard research library at St. Olaf College in Northfield, MN]&lt;/ref&gt; [[اليسٽر هيني]] [[پينگوئن ڪلاسڪس]] لاءِ ڪيرڪيگارڊ جا ڪجهه ڪم ترجمو ڪيا، 1985ع ۾ ''[[خوف ۽ لرزو]]'' سان شروعات ڪندي.{{sfn|Poole|1998|pp=65–66}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Stewart|2015|p=3}}: &quot;[Hannay's] popular translations of Kierkegaard's primary texts in the Penguin Classics series also opened up the Dane's thinking for generations of students.&quot;&lt;/ref&gt;

==== ڪارل بارٿ جي شروعاتي دينيات تي ڪيرڪيگارڊ جو اثر ====
[[File:Karl Barth Briefmarke.jpg|thumb|left|[[ڪارل بارٿ]] جو يادگاري ٽپال ٽڪڙو]]

[[ڪارل بارٿ]] جي شروعاتي دينيات تي ڪيرڪيگارڊ جو اثر ''[[رومن ڏانهن خط (بارٿ)|رومن ڏانهن خط]]'' 1918ع، 1921ع ۽ 1933ع ۾ ظاهر آهي. بارٿ ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي جلد پڙهيا: ''[[عيسائيت ۾ عمل]]''، ''لمحو''، ۽ سندس روزنامچن ۽ ڊائرين مان هڪ ''انتخاب''. ڪيرڪيگارڊ جا لڳ ڀڳ سڀ اهم اصطلاح، جن جو ''رومن ڏانهن خط'' ۾ اهم ڪردار هو، ''عيسائيت ۾ عمل'' ۾ ملي سگهن ٿا. خاص طور اڻ سڌي ابلاغ، تضاد ۽ ''عيسائيت ۾ عمل'' واري لمحي جي تصور، معاصر عيسائيت ۽ عيسائي زندگي بابت بارٿ جي خيالن کي پڪ ڏني ۽ تيز ڪيو.

[[ولهيلم پاڪ]] 1931ع ۾ لکيو (''ڪارل بارٿ: هڪ نئين عيسائيت جو نبي'') ته ڪيرڪيگارڊ جو لاطيني جملو ''Finitum Non Capax Infiniti''، يعني محدود لامحدود کي سمجهي نٿو سگهي، بارٿ جي نظام جو خلاصو پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/karlbarthprophet012001mbp|title=Karl Barth Prophet of a New Christianity|work=Internet Archive|access-date=27 March 2015}}&lt;/ref&gt; ڊيوڊ جي. ڪنگمين ۽ اڊولف ڪيلر پنهنجن ڪتابن ''ڪارل بارٿ جي تعليمات ۾ مذهبي تعليمي قدر'' (1934ع) ۽ ''ڪارل بارٿ ۽ عيسائي وحدت'' (1933ع) ۾ بارٿ جي ڪيرڪيگارڊ سان لاڳاپي تي بحث ڪيو. ڪيلر انهن ورهاستن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي نئين تعليم متعارف ٿيڻ وقت پيدا ٿين ٿيون، ۽ ڪجهه ماڻهو پاڻ کي ٻين کان وڌيڪ اعليٰ ذريعي مان وڌيڪ اعليٰ علم رکندڙ سمجهن ٿا.

بارٿيانيت هيٺ ڪيرڪيگارڊ جا شاگرد ”غير مطمئن ۽ پرجوش انتها پسندن“ جو هڪ گروهه بڻجي ويا. ايڊوارڊ گيسمار (1871ع–1939ع)، جنهن مارچ 1936ع ۾ ''ڪيرڪيگارڊ تي ليڪچر'' ڏنا، انهن لاءِ ڪافي انتها پسند نه هو. بارٿيانيت مذهبي سوالن جي معروضي ورتاءَ ۽ ماورائي خدا سان وجودي ملاقات ۾ انسان جي حاڪميت جي خلاف هئي. پر جيئن هيگل جا شاگرد [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل#&quot;ساڄي&quot; بمقابله &quot;کاٻي&quot; هيگليت|ساڄي ۽ کاٻي]] ۾ ورهائجي ويا، تيئن بارٿ جا جرمن پيروڪار به ورهائجي ويا.

بارٿ ڪيرڪيگارڊ جي مکيه موضوع جي تائيد ڪري ٿو، پر ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري ٿو ۽ تفصيلن کي بدلائي ٿو. هو اڻ سڌي ابلاغ جي نظريي کي عيسائي اخلاقيات جي ميدان تائين وڌائي ٿو؛ هو اڻ سڃاڻپ جي تصور کي عيسائي زندگيءَ تي لاڳو ڪري ٿو. هو ”ايمان جي تضاد“ جو تصور ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان جي صورت خدا ۽ انسانن جي متضاد ملاقات تي ٻڌل آهي. هن لمحي جي همعصريءَ کي به پيش ڪيو، جڏهن بحران ۾ انسان مايوسيءَ سان مسيح جي همعصريءَ کي محسوس ڪري ٿو. اڻ سڌي ابلاغ، تضاد ۽ لمحي جي تصور جي حوالي سان، شروعاتي بارٿ جو ڪيرڪيگارڊ هڪ پيداوار ڏيندڙ محرڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Woo |first=B. Hoon |title=Kierkegaard's Influence on Karl Barth's Early Theology |journal=Journal of Christian Philosophy |year=2014 |volume=18 |url=https://www.academia.edu/6894715 |pages=197–245}}&lt;/ref&gt;

وليم هبن پنهنجي 1952ع واري ڪتاب ''اسان جي تقدير جا چار نبي'' ۾ ڪيرڪيگارڊ کي دوستوئفسڪي سان ڀيٽيو؛ بعد ۾ ان ڪتاب جو عنوان ''دوستوئفسڪي، ڪيرڪيگارڊ، نطشي ۽ ڪافڪا'' رکيو ويو.

[[جان ڊينئل وائلڊ]] 1959ع ۾ ئي نوٽ ڪيو ته ڪيرڪيگارڊ جا ڪم ”لڳ ڀڳ هر اهم زنده ٻولي، جن ۾ چيني، جاپاني ۽ ڪوريائي شامل آهن، ۾ ترجمو ٿي چڪا آهن، ۽ هاڻي اهو چوڻ مناسب آهي ته سندس خيال دنيا ۾ لڳ ڀڳ ايترا ئي ڄاتل ۽ اثرائتا آهن، جيترا سندس وڏي مخالف هيگل جا، جيڪو اڃا به دنيا جي فلسفين مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور آهي.“&lt;ref&gt;[https://catalog.hathitrust.org/Record/001399497 ''Human freedom and social order; an essay in Christian philosophy''.] 1959 p.133&lt;/ref&gt;

1964ع ۾ ''لائيف ميگزين'' وجوديت جي تاريخ [[هيراقليطس]] (500 ق.م) ۽ [[پارمينيدس]] کان ڳنڍي، جتي نه بدلجندڙ واحد کي حقيقي ۽ تبديليءَ جي حالت کي حقيقي سمجهڻ بابت بحث هو. اتان پراڻي عهدنامي جي زبور ۽ پوءِ عيسيٰ تائين، ۽ پوءِ [[ياڪوب بوئمي]] (1575ع–1624ع) کان [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596ع–1650ع) ۽ [[بليز پاسڪل]] (1623ع–1662ع) تائين، ۽ پوءِ نطشي ۽ پال ٽلخ تائين تاريخ کي ڏٺو ويو. دوستوئفسڪي ۽ ڪاميو پنهنجن پنهنجن اندازن موجب ڊيڪارٽ کي ٻيهر لکڻ جون ڪوششون آهن، ۽ ڊيڪارٽ سارتر جو پيشرو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي ”ادبي انداز“ استعمال ڪيو.

جرمنيءَ ۾ ڪيرڪيگارڊ جي نسبتاً شروعاتي ۽ گهڻ پاسائين فلسفيانه ۽ دينياتي پذيرائي سندس ڪمن جي اثر ۽ پڙهندڙن کي سڄي دنيا ۾ وڌائڻ وارن فيصلائتن عنصرن مان هڪ هئي.{{sfn|Stewart|2009}}{{sfn|Bösl|1997|p=13}} جرمنيءَ ۾ سندس پذيرائيءَ جي پهرئين مرحلي لاءِ 1922ع ۾ پروٽيسٽنٽ دينيات دانن جي هڪ مختلف حلقه پاران رسالي ''Zwischen den Zeiten''، يعني ''زمانن جي وچ ۾''، جو قيام اهم هو: [[ڪارل بارٿ]]، [[ايميل برنر]]، [[روڊولف بلٽمان]] ۽ [[فريڊرڪ گوگارٽن]].{{sfn|Bösl|1997|p=14}} سندن فڪر کي جلد ئي [[جدلياتي دينيات]] چيو ويو.{{sfn|Bösl|1997|p=14}} لڳ ڀڳ ساڳئي وقت جرمنيءَ ۾ يهودي-عيسائي [[مڪالمي جو فلسفو|مڪالمي واري فلسفي]] جي ڪيترن حامين، يعني [[مارٽن بوبر]]، [[فرڊيننڊ ايبنر]] ۽ [[فرانز روزنزوائگ]]، ڪيرڪيگارڊ کي دريافت ڪيو.{{sfn|Bösl|1997|pp=16–17}} مڪالمي جي فلسفي کان سواءِ، [[وجودي فلسفو]] به ڪيرڪيگارڊ ۽ [[سورن ڪيرڪيگارڊ جو فلسفو#فرديت|سندس فرديت جي تصور]] مان پنهنجي شروعاتي نقطي کي حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Bösl|1997|p=17}} مارٽن هائيڊيگر ''[[وجود ۽ وقت]]'' (1927ع) ۾ ڪيرڪيگارڊ جو گهٽ حوالو ڏئي ٿو،&lt;ref&gt;Heidegger, ''Sein und Zeit'', Notes to pp. 190, 235, 338.&lt;/ref&gt; جنهن سان اها ڳالهه ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ته هو کيس ڪيترو قرضي آهي.{{sfn|Bösl|1997|p=19}}{{sfn|Beck|1928}}{{sfn|Wyschogrod|1954}} [[والٽر ڪافمان (فلسفي)|والٽر ڪافمان]] سارتر، ياسپرس ۽ هائيڊيگر کي ڪيرڪيگارڊ جي حوالي سان، ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ مذهب جي بحران جي حوالي سان ڪيرڪيگارڊ کي بحث هيٺ آندو.&lt;ref&gt;Audio recordings of Kaufmann's lectures [https://archive.org/search.php?query=walter%20kaufmann Archive.org]&lt;/ref&gt; بعد ۾ ڪيرڪيگارڊ جا ''[[خوف ۽ لرزو]]'' (سيريز ٻه) ۽ ''[[موت تائين بيماري]]'' (سيريز ٽي) [[پينگوئن گريٽ آئيڊياز]] سيريز، ٻه ۽ ٽي، ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[http://www.goodreads.com/list/show/30869.Penguin_Great_Ideas Penguin Great Ideas] Goodreads&lt;/ref&gt;

== سياسي خيال ==
{{Conservatism in Denmark|Intellectuals}}
پوئتي ڏسندڙ تجزين ۾ ڪيرڪيگارڊ کي هڪ غير سياسي فلسفي طور ڏٺو ويو آهي.{{sfn|McDonald|1996}}&lt;ref name=&quot;chigaco&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/K/bo19125517.html|title=Kierkegaard and Political Theory|access-date=22 February 2020|archive-date=22 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222121801/https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/K/bo19125517.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UOTP&quot;&gt;{{cite journal|title=The Ethical Necessity of Politics: Why Kierkegaard Needs Marx|last=Aroosi|first=jamie|journal=Toronto Journal of Theology|date=14 March 2019|volume=34|issue=2|pages=199–212|doi=10.3138/tjt.2018-0111|s2cid=150051403}}&lt;/ref&gt; ان جي باوجود، ڪيرڪيگارڊ سياسي نوعيت جا ڪم به شايع ڪيا؛ انهن ۾ سندس پهريون شايع ٿيل مضمون به شامل آهي، جنهن ۾ هن ”[[عورتن جي آزادي]]“ واري تحريڪ تي تنقيد ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|McDonald|1996}}, &quot;His earliest published essay, for example, was a polemic against women’s liberation.&quot;&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪيرڪيگارڊ جي شروعاتي ڪمن ۾ عورت دشمنيءَ وارا ڪجهه بيان ملي سگهن ٿا، پر سندس پوءِ وارين لکڻين ۾ عورتن بابت منفي نظر نٿي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Sipe |first=Dera |date=2004 |title=Kierkegaard and Feminism: A Paradoxical Friendship |url=https://concept.journals.villanova.edu/index.php/concept/article/view/146 |journal=CONCEPT Journal |language=en |volume=27 |page=11}}&lt;/ref&gt; انهن پوءِ وارين لکڻين ۾ هن ظاهر ڪيو ته مرد ۽ عورتون خدا جي اڳيان برابر آهن، ڪجهه عورتن لاءِ وڏي عزت ڏيکاري، ۽ يقين رکيو ته عورتون به وفادار ٿيڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

هن ''يا/يا'' کان ''فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو'' تائين پنهنجي ڪمن ۾ تفصيلي پيروڊي وسيلي [[هيگليت]] تي حملو ڪيو.{{sfn|McDonald|1996}} هيگليت بابت اعتراضن جي باوجود، هن ذاتي طور هيگل لاءِ واکاڻ ظاهر ڪئي ۽ جيڪڏهن سندس نظام کي هڪ فڪري تجربو طور پيش ڪيو وڃي ها ته هو ان کي موافق نظر سان به ڏسي ها.{{sfn|McDonald|1996}}

ڪيرڪيگارڊ جو لاڙو قدامت پسنديءَ ڏانهن هو،&lt;ref name=&quot;UOTP&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hampson|first=Daphne|url=https://books.google.com/books?id=r78EAwAAQBAJ&amp;q=%E2%80%9CKierkegaard+held+that+it+was+for+the+king+to+govern;+that+was+his+calling.+Thus+in+many+ways+politically+and+socially+conservative,+Kierkegaard+was+by+sentiment+adamantly+opposed+to+what+he+sarcastically+referred+to+as+government+by+the+numerical;+democracy%E2%80%9D+(Kierkegaard+Exposition+and+Critique,+209).&amp;pg=PR13|title=Kierkegaard: Exposition &amp; Critique|year=2013|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-165401-5|location=Oxford University|page=209|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ هو ڊينمارڪ جي بادشاهه [[ڪرسچن اٺون]] جو ذاتي دوست هو، جنهن کي هو هر ڊينمارڪي مرد، عورت ۽ ٻار کان اخلاقي طور مٿانهون سمجهندو هو. هن جمهوريت خلاف دليل ڏنو، ان کي ”حڪومت جو سڀ کان جابراڻو روپ“ سڏيو، ۽ بادشاهت جي حق ۾ دليل ڏيندي چيو: ”ڇا اها جبر آهي جڏهن هڪ شخص حڪمراني ڪرڻ چاهي ۽ اسان باقي ٻين کي ٻاهر رکي؟ نه، پر اها جبر آهي جڏهن سڀ حڪمراني ڪرڻ چاهين.“&lt;ref name=&quot;wsws&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wsws.org/en/articles/2006/04/kier-a17.html|title=A closer look at Kierkegaard|website=[[World Socialist Web Site]]|last=Carter|first=Tom|date=17 April 2006|access-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ کي ميڊيا لاءِ سخت نفرت هئي؛ هن ان کي ”سڀني جبرن مان سڀ کان بڇڙو ۽ سڀ کان حقير“ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Søren Kierkegaard versus the internet|url=https://www.abc.net.au/religion/kierkegaard-versus-the-internet/10427724|last=Stokes|first=Patrick|date=25 October 2018|website=ABC Religion &amp; Ethics|language=en|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Veninga|2009|p=[https://books.google.com/books?id=fVgXSxln0bUC&amp;pg=PA278 278]}} هو ان وقت جي ڊينمارڪي عوام جو نقاد هو، کين ”سڀني طاقتن مان سڀ کان خطرناڪ ۽ سڀ کان بي معنيٰ“ سڏيندو هو،&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ۽ ''ٻه دور: هڪ ادبي جائزو'' ۾ وڌيڪ لکيو ته:{{sfn|Kierkegaard|1978|p=136}}

ڪجهه ماڻهو ڪيرڪيگارڊ جي فڪر کي ائين سمجهن ٿا ته خدا جي خدمت جي حوالي سان جنسيت غير لاڳاپيل آهي، ”خدا جي اڳيان نه رڳو مردن ۽ عورتن لاءِ، پر هم جنس پرستن ۽ مخالف جنس پرستن لاءِ به“.&lt;ref name=&quot;Conway&quot;&gt;{{Cite book|last1=W. Conway|first1=Daniel|last2=E. Gover|first2=K.|title=Søren Kierkegaard: Critical Assessments of Leading Philosophers, Volume 4|url=https://books.google.com/books?id=6f3gwMbvz-sC&amp;q=S%C3%B8ren+Kierkegaard+homosexuality&amp;pg=PA23|date=2002|publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-415-23590-7|access-date=16 April 2020}}&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ جي سياسي فلسفي کي [[نظام مخالف]] فڪر سان ڀيٽيو ويو آهي ۽ ان کي ”معاصر سياسي نظرين لاءِ شروعاتي نقطو“ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;chigaco&quot; /&gt;

== فلسفو ۽ دينيات ==
{{Main|سورن ڪيرڪيگارڊ جو فلسفو|سورن ڪيرڪيگارڊ جي دينيات}}
ڪيرڪيگارڊ کي فلسفي، دينيات دان،{{Sfn |Kangas|1998}} ”[[وجوديت]] جو پيءُ“،{{sfn|McDonald|n.d.}}&lt;ref&gt;{{cite news |last1=O'Grady |first1=Jane |date=8 April 2019 |title=Did Kierkegaard's heartbreak inspire his greatest writing? |url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/did-kierkegaards-heartbreak-inspire-greatest-writing/ |url-access=limited |work=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]] |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/did-kierkegaards-heartbreak-inspire-greatest-writing/ |archive-date=9 January 2022 |access-date=24 June 2019}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Leak|2011|p=585}} [[دهريائي وجوديت|دهريائي]] ۽ [[عيسائي وجوديت|خدائي/عيسائي]] وجوديت ٻنهي صورتن جو باني،{{sfn|McGrath|1993|p=202}} ادبي نقاد،{{sfn|Kierkegaard|2001}}{{Page needed|date=November 2024}} سماجي نظريه دان،{{sfn|Westphal|1997}} مزاح نگار،{{sfn|Oden|2004}} نفسيات دان{{sfn|Ostenfeld|McKinnon|1972}} ۽ شاعر{{sfn|Mackey|1971}} سڏيو ويو آهي. سندس ٻن اثرائتن خيالن ۾ ”داخليت“{{efn|ڪيرڪيگارڊ انتهائي داخليت پسند نه آهي؛ هو معروضي سچائين جي اهميت کي رد نه ڪري ها.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dorbolo |first1=Jon |year=2002 |title=Great Philosophers: Kierkegaard |url=https://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Kierkegaard/kierkegaard_individuality.html |website=InterQuest |publisher=[[اوريگن اسٽيٽ يونيورسٽي]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030920094704/https://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Kierkegaard/kierkegaard_individuality.html |archive-date=20 September 2003 }}&lt;/ref&gt;}} ۽ اهو تصور شامل آهن، جنهن کي عام طور ”[[ايمان جي ڇلانگ]]“ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hannay|Marino|1998}} بهرحال، انگريزي اصطلاح &quot;leap of faith&quot; جو ڊينمارڪي برابر اصل ڊينمارڪي متن ۾ موجود نه آهي ۽ نه ئي اهو انگريزي اصطلاح ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جي هاڻوڪن انگريزي ترجمن ۾ ملي ٿو. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ڪمن ۾ ”ايمان“ ۽ ”ڇلانگ“ جا تصور ڪيترائي ڀيرا گڏ ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''Faith and the Kierkegaardian Leap'' in ''Cambridge Companion to Kierkegaard''.&lt;/ref&gt;

[[File:Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher.jpg|thumb|[[فريڊرڪ شلائيرماخر]]، [[فرانز ڪرگر]] کان پوءِ]]
ايمان جي ڇلانگ سندس اهو تصور آهي ته فرد خدا تي ڪيئن ايمان آڻي، يا ڪو ماڻهو محبت ۾ ڪيئن عمل ڪري. ايمان اهڙو فيصلو نه آهي، جيڪو ان ثبوت تي ٻڌل هجي ته مثال طور خدا بابت ڪي خاص عقيدا سچا آهن يا ڪو خاص شخص محبت جي لائق آهي. اهڙو ڪو به ثبوت ڪڏهن به ان مڪمل وابستگي کي پوريءَ طرح جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي نه ٿي سگهي، جيڪا حقيقي مذهبي ايمان يا رومانوي محبت ۾ شامل هوندي آهي. ايمان جو مطلب آهي ته ماڻهو ان جي باوجود اها وابستگي اختيار ڪري. ڪيرڪيگارڊ جو خيال هو ته ايمان رکڻ جو مطلب ساڳئي وقت شڪ رکڻ به آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو واقعي خدا تي ايمان رکڻ چاهي، ته کيس خدا بابت پنهنجن عقيدن تي شڪ به رکڻو پوندو؛ شڪ ماڻهوءَ جي فڪر جو عقلي حصو آهي، جيڪو ثبوتن جي تڪ تور ۾ شامل هوندو آهي، ۽ ان کان سواءِ ايمان وٽ حقيقي جوهر نه هوندو. جيڪو ماڻهو اهو نه سمجهي ته عيسائي عقيدو پنهنجي ذات ۾ شڪ جوڳي حالت رکي ٿو ۽ ان جي سچائي بابت ڪا معروضي يقينيت ممڪن نه آهي، ان وٽ ايمان نه آهي، بلڪ رڳو سادگيءَ وارو اعتبار آهي. مثال طور، جڏهن ماڻهو پينسل يا ميز کي ڏسي ۽ ڇهي رهيو هجي، ته ان جي وجود تي يقين ڪرڻ لاءِ ايمان جي ضرورت نه پوندي آهي. ساڳئي طرح، خدا تي يقين ڪرڻ يا ايمان رکڻ جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته ماڻهوءَ وٽ خدا تائين نه حسي رسائي آهي ۽ نه ڪا ٻي اهڙي رسائي، ۽ پوءِ به هو خدا تي ايمان رکي ٿو.{{sfn|Kierkegaard|1992|pp=21–57}} ڪيرڪيگارڊ لکي ٿو: ”شڪ کي ايمان فتح ڪري ٿو، جيئن ايمان ئي شڪ کي دنيا ۾ آندو آهي“.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kierkegaard|1976|p=399}}{{Incomplete short citation|date=November 2024}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻئي هنڌ ڪيرڪيگارڊ ايمان/ٺڪرائڻ واري ٻٽوئي استعمال ڪري ٿو. هن ٻٽوئي ۾ شڪ، ايمان ۽ ٺڪرائڻ جي وچ واري زمين آهي. سندس اصطلاح ۾ ٺڪرائڻ ان خطري کي بيان ڪري ٿو، جيڪو ايمان عقلي ذهن لاءِ پيدا ڪري ٿو. هو متي 11:6 ۾ عيسيٰ جا لفظ استعمال ڪري ٿو: ''”۽ برڪت وارو آهي اهو، جيڪو مون سبب ٺڪرائجي نه.“'' ''[[عيسائيت ۾ عمل]]'' ۾ ڪيرڪيگارڊ لکي ٿو: ”جيئن ’ايمان‘ جو تصور مڪمل طور خاص عيسائي اصطلاح آهي، تيئن ’ٺڪرائڻ‘ به ايمان سان لاڳاپيل مڪمل طور خاص عيسائي اصطلاح آهي. ٺڪرائڻ جو امڪان چوراهي آهي، يا اهو ڄڻ چوراهي تي بيهڻ آهي. ٺڪرائڻ جي امڪان مان ماڻهو يا ته ٺڪرائڻ ڏانهن مڙي ٿو يا ايمان ڏانهن، '''''پر ماڻهو ڪڏهن به ايمان تائين نٿو پهچي، سواءِ ٺڪرائڻ جي امڪان مان'''''.“{{sfn|Kierkegaard|1991|p=80}}

حاشيي ۾ هو لکي ٿو: ”ڪجهه تخلصي ليکڪن جي ڪمن ۾ اشارو ڪيو ويو آهي ته جديد فلسفي ۾ شڪ بابت گڏي مڏي بحث آهي، جڏهن ته بحث نااميدي بابت هئڻ گهرجي ها. تنهن ڪري علمي ميدان يا زندگيءَ ۾ شڪ کي قابو يا منظم ڪرڻ ممڪن نه رهيو آهي. بهرحال، ’نااميدي‘ فوراً صحيح رخ ڏيکاري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها لاڳاپي کي شخصيت، يعني اڪيلي فرد، ۽ اخلاقي جي دائري هيٺ رکي ٿي. پر جيئن ’نااميدي‘ بدران ’شڪ‘ بابت گڏي مڏي بحث آهي، تيئن عمل ۾ به ’شڪ‘ جي درجي کي اتي استعمال ڪيو ويو آهي، جتي بحث ’ٺڪرائڻ‘ بابت هئڻ گهرجي. '''''شخصيت جو عيسائيت سان لاڳاپو شڪ ڪرڻ يا ايمان آڻڻ جو نه، پر ٺڪرائڻ يا ايمان آڻڻ جو آهي'''''. سڄو جديد فلسفو، اخلاقي طور به ۽ عيسائي طور به، هلڪڙائيءَ تي ٻڌل آهي. ماڻهن کي نااميدي ۽ ٺڪرائڻ بابت ڳالهائي روڪڻ ۽ ترتيب ڏانهن سڏڻ بدران، هن انهن کي هٿ لوڏي دعوت ڏني آهي ته اهي شڪ ڪرڻ ۽ شڪ ڪري چڪڻ سبب پاڻ کي مغرور بڻائين. جديد فلسفو، تجريدي هئڻ ڪري، مابعدالطبعياتي اڻ تعينيءَ ۾ ترندو رهي ٿو. پنهنجي باري ۾ اها ڳالهه واضح ڪرڻ ۽ پوءِ ماڻهن، يعني فردن، کي اخلاقي، مذهبي ۽ وجودي ڏانهن رهنمائي ڪرڻ بدران، فلسفي اهو تاثر ڏنو آهي ته ماڻهو پاڻ کي پنهنجي چمڙيءَ کان ٻاهر، جيئن هو تمام نثري نموني چون ٿا، خالص ظهور ۾ قياس آرائي وسيلي ڪڍي سگهن ٿا.“{{sfn|Kierkegaard|1991|p=80}}

هو لکي ٿو ته ماڻهو يا ته ان ڳالهه تي ٺڪرائجي ٿو ته مسيح انسان طور آيو، ۽ خدا ايترو بلند آهي جو هڪ عاجز انسان نه ٿي سگهي، جيڪو واقعي مزاحمت ڪرڻ لاءِ تمام ٿورو ڪري سگهي ٿو؛ يا عيسيٰ، هڪ انسان، پاڻ کي خدا سمجهڻ ۾ تمام مٿانهون ٿيو، يعني ڪفر ڪيو؛ يا تاريخي ٺڪرائڻ، جتي خدا هڪ عاجز انسان جي صورت ۾ قائم ٿيل نظام سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو. اهڙيءَ طرح هي ٺڪرائيندڙ تضاد عقلي فڪر جي سخت مزاحمت ڪري ٿو.}}

ڪيرڪيگارڊ نفس جي اهميت ۽ دنيا سان نفس جي لاڳاپي تي پڻ زور ڏئي ٿو، جنهن جو بنياد خود عڪاسي ۽ اندروني جاچ تي آهي. هن ''[[فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو]]'' ۾ دليل ڏنو ته ”داخليت سچائي آهي“ ۽ ”سچائي داخليت آهي“. اهو ان فرق سان لاڳاپيل آهي ته ڇا معروضي طور سچ آهي ۽ ڪنهن فرد جو ان سچائيءَ سان داخلي لاڳاپو، جهڙوڪ بي پرواهي يا وابستگي، ڪهڙو آهي. جيڪي ماڻهو ''ڪنهن معنيٰ ۾'' ساڳين شين تي يقين رکن ٿا، اهي انهن عقيدن سان بلڪل مختلف نموني لاڳاپو رکي سگهن ٿا. ٻه فرد ٻئي اهو مڃي سگهن ٿا ته سندن چوڌاري ڪيترائي ماڻهو غريب آهن ۽ مدد جا حقدار آهن، پر اهو علم رڳو انهن مان هڪ کي غريبن جي عملي مدد ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Pattison|2005}} ڪيرڪيگارڊ اها ڳالهه هن ريت رکي: ”شماريات ڪهڙي نه بي بها ايجاد آهي، ثقافت جو ڪهڙو نه شاندار ڦل، قديم زماني جي ''de te narratur fabula'' [قصو تنهنجي باري ۾ ٻڌايو وڃي ٿو] جو ڪهڙو نه خاص مقابلو. [[شلائيرماخر]] ڏاڍي جوش سان اعلان ڪري ٿو ته علم مذهبيت کي پريشان نٿو ڪري، ۽ مذهبي ماڻهو وڄ کان بچائيندڙ اوزار سان محفوظ ويهي خدا تي ٽوڪ نٿو ڪري؛ تنهن هوندي به شمارياتي جدولن جي مدد سان ماڻهو سڄي زندگيءَ تي کلندو آهي.“&lt;ref&gt;Søren Kierkegaard, ''[[زندگيءَ جي واٽ جا مرحلا]]'' (1845) pp. 479–480 and ''Either/Or Part I'', p. 5 Swenson.&lt;/ref&gt;{{sfn|Kierkegaard|1992|pp=231–232}} ٻين لفظن ۾، ڪيرڪيگارڊ چوي ٿو: ”ڪنهن جو ڪم وڌيڪ ڏکيو آهي: اهو استاد، جيڪو روزاني زندگيءَ کان الاهي پري سنجيده ڳالهين تي ليڪچر ڏئي ٿو، يا اهو شاگرد، جنهن کي ان کي عمل ۾ آڻڻو آهي؟“&lt;ref&gt;Kierkegaard, Søren. ''Works of Love''. Harper &amp; Row, Publishers. New York. 1962. p. 62.&lt;/ref&gt; 1940ع ۾ ان کي هن ريت اختصار ڪيو ويو:

ڪيرڪيگارڊ داخليت تي بنيادي طور مذهبي معاملن جي حوالي سان بحث ڪري ٿو. جيئن اڳ ۾ ذڪر ٿيو، هو دليل ڏئي ٿو ته شڪ ايمان جو هڪ عنصر آهي ۽ خدا جي وجود يا مسيح جي زندگيءَ جهڙن مذهبي عقيدن بابت ڪا معروضي يقينيت حاصل ڪرڻ ناممڪن آهي. وڌ ۾ وڌ جنهن جي اميد ڪري سگهجي ٿي، اها اها نتيجي بازي آهي ته عيسائي عقيدا غالباً سچا آهن؛ پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو انهن عقيدن تي رڳو ان حد تائين يقين ڪري، جيترو اهي ''ممڪن طور'' سچا لڳن، ته هو حقيقت ۾ هرگز مذهبي نه هوندو. ايمان انهن عقيدن سان مطلق وابستگيءَ واري داخلي لاڳاپي تي مشتمل آهي.{{sfn|Kierkegaard|1992}}{{Page needed|date=November 2024}}

== ورثو ==
{{Main|سورن ڪيرڪيگارڊ جو اثر ۽ پذيرائي}}
[[File:Royal Library Garden - Søren Kierkegaard.jpg|thumb|upright|alt=هڪ مجسمو. شخصيت کي ويٺل ۽ لکندي ڏيکاريو ويو آهي، سندس هنج ۾ کليل ڪتاب آهي. پس منظر ۾ وڻ ۽ ڳاڙهي ٽائلن واري ڇت آهي. مجسمو گهڻو ڪري سائو آهي، جنهن ۾ گسجڻ جا ڀورا نشان آهن. مجسمي جي بنياد تي &quot;SØREN KIERKEGAARD&quot; لکيل آهي.|ڪوپن هيگن جي [[شاهي لائبريري باغ، ڪوپن هيگن|شاهي لائبريري باغ]] ۾ سورن ڪيرڪيگارڊ جو مجسمو.]]
ڪيترن ئي [[20هين صديءَ جو فلسفو|20هين صديءَ جي فلسفين]]، خدائي ۽ دهريائي ٻنهي، ۽ دينيات دانن ڪيرڪيگارڊ مان تصور ورتا، جن ۾ اضطراب، نااميدي ۽ فرد جي اهميت جا تصور شامل آهن. فلسفي طور سندس شهرت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تمام گهڻي وڌي، گهڻو ڪري ان ڪري جو اڀرندڙ وجوديت پسند تحريڪ کيس پنهنجو پيشرو قرار ڏنو؛ جيتوڻيڪ پوءِ وارين ليکڪن کيس پنهنجي حق ۾ هڪ انتهائي اهم ۽ اثرائتو مفڪر طور ساراهيو.{{sfn|Weston|1994}} [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]] جي فلسفي جي تاريخدان [[جان اسٽيورٽ (فلسفي)|جان اسٽيورٽ]] سورن ڪيرڪيگارڊ جي فڪر بابت وسيع لکيو آهي، ۽ ڪيرڪيگارڊ جي عالمي پذيرائي ۽ اثر بابت جلدن جي هڪ ”عظيم الشان سلسلي“ جي ترتيب پڻ ڏني آهي.{{sfn|Lippitt|Evans|2023|loc=sec. 4 &quot;Trajectories in Kierkegaard Scholarship&quot;}} ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيرڪيگارڊ جي پرورش [[لوٿري]] طور ٿي هئي،{{sfn|Hampson|2001}} تنهن ڪري [[لوٿري ڪليسا]] جي [[سنتن جو ڪئلينڊر (لوٿري)|سنتن جي ڪئلينڊر]] ۾ 11 نومبر تي کيس استاد طور ياد ڪيو وڃي ٿو.

ڪيرڪيگارڊ کان متاثر فلسفي ۽ دينيات دان تمام گهڻا آهن ۽ انهن ۾ 20هين صديءَ جا اهم دينيات دان ۽ فلسفي شامل آهن.&lt;ref&gt;Unamuno refers to Kierkegaard in his book ''[[Tragic Sense of Life]]'', Part IV, In The Depths of the Abyss [https://archive.org/stream/thetragicsenseof00unamuoft#page/106/mode/1up Archive.org]&lt;/ref&gt; سائنس جي فلسفي ۾ [[پال فيئرابنڊ]] جي [[علمياتي انارڪزم]] کي ڪيرڪيگارڊ جي داخليت کي سچائي طور ڏسڻ واري خيال مان الهام مليو. [[لودوگ وِٽگنسٽائن]] ڪيرڪيگارڊ کان بي حد متاثر ۽ مرعوب هو؛ هن چيو ته ”ڪيرڪيگارڊ منهنجي لاءِ هر حال ۾ تمام گهڻو گهرو آهي. هو مون کي حيران ڪري ڇڏي ٿو، بغير ان جي ته اهي سٺا اثر پيدا ڪري، جيڪي هو وڌيڪ گهري روحن ۾ پيدا ڪري ها.“{{sfn|Creegan|1989}} [[ڪارل پوپر]] ڪيرڪيگارڊ کي ”عيسائي اخلاقيات جو وڏو سڌارڪ“ سڏيو، ”جنهن پنهنجي دور جي سرڪاري عيسائي اخلاقيات کي عيسائيت مخالف ۽ انسانيت مخالف منافقت طور بي نقاب ڪيو“.{{sfn|Popper|2020|p=406}} [[هيلري پٽنم]] ڪيرڪيگارڊ جي ان ڳالهه کي ساراهيو ته هن سوال ”مون کي ڪيئن جيئڻ گهرجي؟“ جي اوليت تي زور ڏنو.{{sfn|Pyle|1999|pp=52–53}} 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[جاڪ ايلول]] جا ٽي بنيادي الهامي ذريعا [[ڪارل مارڪس]]، سورن ڪيرڪيگارڊ ۽ ڪارل بارٿ هئا. ايلول موجب، مارڪس ۽ ڪيرڪيگارڊ سندس ٻه وڏا اثر هئا، ۽ صرف اهي ٻه ليکڪ هئا جن جا سمورا ڪم هن پڙهيا.&lt;ref&gt;Goddard, Andrew (2002). ''Living the Word, Resisting the World: The Life and Thought of Jacques Ellul,''Paternoster Press, p. 16. {{ISBN|978-1-84227-053-0}}&lt;/ref&gt; [[هربرٽ ريڊ]] 1945ع ۾ لکيو: ”ڪيرڪيگارڊ جي زندگي هر لحاظ کان هڪ سنت جي زندگي هئي. هو شايد جديد دور جو سڀ کان حقيقي سنت آهي.“&lt;ref&gt;A Coat Of Many Colours (1945) p. 255&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ [[20هين صديءَ جو ادب|20هين صديءَ جي ادب]] تي پڻ نمايان اثر ڇڏيو. سندس ڪم کان گهڻو متاثر ٿيل شخصيتن ۾ [[ڊبليو. ايڇ. آڊن]]، [[خورخي لوئس بورخيس]]، [[ڊان ڊي ليلو]]، [[هرمن هيسه]]، [[فرانز ڪافڪا]]،{{sfn|McGee|2006}} [[ڊيوڊ لاج (ليکڪ)|ڊيوڊ لاج]]، [[فلينري اوڪونر]]، [[واڪر پرسي]]، [[رائنر ماريا رلڪي]]، [[جي. ڊي. سالينجر]] ۽ [[جان اپڊائڪ]] شامل آهن.{{sfn|Updike|1997}} جارج هينري پرائس پنهنجي 1963ع واري ڪتاب ''تنگ لنگهه'' ۾ ڪيرڪيگارڊ جي ”ڪير“ ۽ ”ڇا“ بابت جيڪو لکيو، اهو اڄ به درست لڳي ٿو: ”ڪيرڪيگارڊ پنهنجي نسل جو سڀ کان هوشيار ماڻهو هو.... ڪيرڪيگارڊ شيزوفرينڪ هو.... ڪيرڪيگارڊ سڀ کان وڏو ڊين هو.... ڏکيو ڊين.... اداس ڊين... ڪيرڪيگارڊ صديءَ جو سڀ کان وڏو عيسائي هو.... ڪيرڪيگارڊ جو مقصد تاريخي عيسائي ايمان جي تباهي هو.... هن فلسفي تي بطور فلسفي حملو نه ڪيو.... هن عقل کي رد ڪيو.... هو اراديت پسند هو.... ڪيرڪيگارڊ ايمان جو سورمو هو.... ڪيرڪيگارڊ ڪڏهن ايمان نه لڌو.... ڪيرڪيگارڊ وٽ سچائي هئي.... ڪيرڪيگارڊ ملعونن مان هڪ هو.“&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/narrowpassstudyo0000pric/page/11 |url-access=registration |title='The Narrow Pass', A Study of Kierkegaard's Concept of Man|publisher=McGraw-Hill |author=Price, George|year=1963|page=11}}&lt;/ref&gt;

ڪيرڪيگارڊ [[نفسيات]] تي گهرو اثر ڇڏيو. کيس وڏي پيماني تي [[عيسائي نفسيات]]، [[وجودياتي نفسيات]]&lt;ref&gt;H. Newton Malony (ed.), ''A Christian Existential Psychology: The Contributions of John G. Finch'', University Press of America, 1980, p. 168.&lt;/ref&gt; ۽ [[وجودياتي علاج]] جو باني سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Ostenfeld|McKinnon|1972}} وجوديت پسند، جن کي اڪثر ”انسانيت پسند“ نفسيات دان ۽ علاج ڪندڙ سڏيو وڃي ٿو، ۾ [[لودوگ بنسوانگر]]، [[وڪٽر فرانڪل]]، [[ايرڪ فروم]]، [[ڪارل راجرز]] ۽ [[رولو مئي]] شامل آهن. مئي پنهنجي ''اضطراب جي معنيٰ'' کي ڪيرڪيگارڊ جي ''پريشانيءَ جو تصور'' تي ٻڌل ڪيو. ڪيرڪيگارڊ جو [[سماجيات|سماجياتي]] ڪم ''ٻه دور: انقلاب جو دور ۽ موجوده دور'' [[جديديت]] تي تنقيد ڪري ٿو.{{sfn|Kierkegaard|2001}}{{Page needed|date=November 2024}} [[ارنسٽ بيڪر]] پنهنجي 1974ع واري [[پلٽزر انعام]] يافته ڪتاب ''[[موت جو انڪار]]'' کي ڪيرڪيگارڊ، [[فرائڊ]] ۽ [[اوٽو رينڪ]] جي لکڻين تي ٻڌل ڪيو. ڪيرڪيگارڊ کي [[مابعد جديديت]] جو هڪ اهم پيشرو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Matustik|Westphal|1995}} ڊينمارڪي پادري [[يوهانس مولهاوي]] ڪيرڪيگارڊ بابت ليڪچر ڏنا آهن. عوامي ثقافت ۾ هو سنجيده ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرامن جو موضوع رهيو؛ 1984ع ۾ [[ڊان ڪيپٽ]] جي پيش ڪيل ڇهن حصن واري دستاويزي فلم ''[[ايمان جو سمنڊ (ٽي وي سيريز)|ايمان جو سمنڊ]]'' ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت هڪ قسط شامل هئي، جڏهن ته 2008ع جي [[مينڊي خميس]] تي ڪيرڪيگارڊ [[بي بي سي ريڊيو 4]] جي [[ميلون بريگ]] پاران پيش ڪيل پروگرام ''[[اسان جي زماني ۾ (بي بي سي ريڊيو 4)|اسان جي زماني ۾]]'' ۾ بحث جو موضوع هو، جنهن ۾ اها تجويز پيش ڪئي وئي ته ڪيرڪيگارڊ تحليلي/براعظمي ورهاست جي وچ ۾ بيٺل آهي. گوگل سندس 200هين سالگرهه تي کيس [[گوگل ڊوڊل]] سان خراج پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Søren Kierkegaard's 200th Birthday Doodle |url=https://doodles.google/doodle/sren-kierkegaards-200th-birthday/ |website=Google Doodles |access-date=2 November 2024}}&lt;/ref&gt;
[[ڊيوڊ لاج (ليکڪ)|ڊيوڊ لاج]] جو ناول ''[[ٿراپي (لاج ناول)|ٿراپي]]'' هڪ اهڙي ماڻهوءَ جو احوال ڏئي ٿو، جيڪو [[وچ عمر جو بحران]] محسوس ڪري ٿو ۽ ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن سان جنون جي حد تائين وابسته ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stossel |first=Scott |title=Right, Here Goes |journal=The Atlantic |publisher=The Atlantic Monthly Group |date=April 1996 |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1996/04/right-here-goes/376573/ |access-date=10 July 2015 }}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد دينيات دانن جي نظر ۾ ڪيرڪيگارڊ ”وجوديت جو پيءُ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Irvine|first=Andrew|title=Existentialism|url=http://people.bu.edu/wwildman/WeirdWildWeb/courses/wphil/lectures/wphil_theme20.htm|work=Western Philosophy Courses Website|publisher=Boston University|access-date=13 April 2013}}&lt;/ref&gt; سندس اثر سبب، ۽ ان جي باوجود به، ٻيا رڳو [[مارٽن هائيڊيگر]] يا [[ژان پال سارتر]] کي وجوديت جو حقيقي ”پيءُ“ سمجهن ٿا.{{sfn|Crowell|2004}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Paparella|first=Emanuel|title=Soren Kierkegaard as Father of Existentialism|url=http://www.ovimagazine.com/art/2869|work=Magazine|publisher=Ovi/Chameleon Project|access-date=13 April 2013|archive-date=11 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511184726/http://www.ovimagazine.com/art/2869|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ڪيرڪيگارڊ پنهنجي مرڻ کان پوءِ واري شهرت جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ۽ اڳواٽ ڏٺو هو ته سندس ڪم شديد مطالعي ۽ تحقيق جو موضوع بڻجندو.{{sfn|Kierkegaard|1938|p=224}}

== چونڊ ڪتابيات ==
{{For|مڪمل ڪتابيات لاءِ|سورن ڪيرڪيگارڊ ڪتابيات}}
{{see also|سورن ڪيرڪيگارڊ بابت ڪمن جي فهرست}}
* (1841ع) ''[[سقراط جي مسلسل حوالي سان طنز جي تصور بابت]]'' ({{lang|da|Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates}}؛ [[مقالو]])
* (1843ع) ''[[يا/يا (ڪيرڪيگارڊ جو ڪتاب)|يا/يا]]'' ({{lang|da|Enten-Eller}})
* (1843ع) ''[[ٻه اصلاحي تقريرون (1843ع)|ٻه اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|To opbyggelige Taler}})
* (1843ع) ''[[خوف ۽ لرزو]]'' ({{lang|da|Frygt og Bæven}})
* (1843ع) ''[[ٽي اصلاحي تقريرون (1843ع)|ٽي اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|Tre opbyggelige Taler}})
* (1843ع) ''[[ورجاءُ (ڪيرڪيگارڊ جو ڪتاب)|ورجاءُ]]'' ({{lang|da|Gjentagelsen}})
* (1843ع) ''[[چار اصلاحي تقريرون، 1843ع|چار اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|Fire opbyggelige Taler}})
* (1844ع) ''[[ٻه اصلاحي تقريرون (1844ع)|ٻه اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|To opbyggelige Taler}})
* (1844ع) ''[[ٽي اصلاحي تقريرون، 1844ع|ٽي اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|Tre opbyggelige Taler}})
* (1844ع) ''[[فلسفياڻا ٽڪرا]]'' ({{lang|da|Philosophiske Smuler}})
* (1844ع) ''[[پريشانيءَ جو تصور]]'' ({{lang|da|Begrebet Angest}})
* (1844ع) ''[[چار اصلاحي تقريرون، 1844ع|چار اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|Fire opbyggelige Taler}})
* (1845ع) ''[[تصور ڪيل موقعن تي ٽي تقريرون]]'' ({{lang|da|Tre Taler ved tænkte Leiligheder}})
* (1845ع) ''[[زندگيءَ جي واٽ جا مرحلا]]'' ({{lang|da|Stadier paa Livets Vei}})
* (1846ع) ''[[فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو]]'' ({{lang|da|Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift}})
* (1846ع) ''[[ٻه دور: هڪ ادبي جائزو]]'' ({{lang|da|En literair Anmeldelse af S. Kierkegaard}})
* (1847ع) ''[[مختلف روحن ۾ اصلاحي تقريرون]]'' ({{lang|da|Opbyggelige Taler i forskjellig Aand}})
* (1847ع) ''[[محبت جا ڪم]]'' ({{lang|da|Kjerlighedens Gjerninger}})
* (1848ع) ''[[عيسائي تقريرون]]'' ({{lang|da|Christelige Taler}})
* (1848ع، شايع 1859ع) ''[[منهنجي ڪم بابت ليکڪ جي حيثيت ۾ نقطه نظر]]''، ”لڳ ڀڳ مڪمل“ (IX A 293) ({{lang|da|Synspunktet for min Forfatter-Virksomhed. En ligefrem Meddelelse, Rapport til Historien}})
* (1849ع) ''[[موت تائين بيماري]]'' ({{lang|da|Sygdommen til Døden}})
* (1849ع) ''جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٽي تقريرون'' ({{lang|da|&quot;Ypperstepræsten&quot; – &quot;Tolderen&quot; – &quot;Synderinden&quot;, tre Taler ved Altergangen om Fredagen}})
* (1850ع) ''[[عيسائيت ۾ عمل]]'' ({{lang|da|Indøvelse i Christendom}})

== حوالا ڏنل ڪم ==
=== ڪيرڪيگارڊ جا ڪم ===
{{Refbegin|30em|indent=yes}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |year=1938 |others=Alexander Dru پاران ترتيب ۽ ترجمو |title=The Journals of Søren Kierkegaard: A Selection |url=https://archive.org/details/journalsselectio0000kier/ |url-access=registration |edition=Reprint |location=London |publisher=Oxford University Press |publication-date=1959 |oclc=1150101461}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو، Gregor Malantschuk جي سهڪار سان |title=Søren Kierkegaard's Journals and Papers |year=1967 |url=https://archive.org/details/srenkierkegaards0002kier |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-18239-5}} 7 جلد، 1967ع–1978ع.
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1978 |orig-date=1846 |title=Two Ages: The Age of Revolution and the Present Age, A Literary Review |series=Kierkegaard's Writings |volume=14 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2009-07-06 |doi=10.1515/9781400832286 |isbn=978-1-4008-3228-6}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1985 |orig-date=1842–1844 |title= Philosophical Fragments, or a Fragment of Philosophy/Johannes Climacus, or De omnibus dubitandum est |series=Kierkegaard's Writings |volume=7 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2013-04-21 |doi=10.1515/9781400846962 |isbn=978-1-4008-4696-2}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1989 |orig-date=1841–1842 |title=The Concept of Irony, with Continual Reference to Socrates/Notes of Schelling's Berlin Lectures |series=Kierkegaard's Writings |volume=2 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2013-04-21 |doi=10.1515/9781400846924 |isbn=978-1-4008-4692-4}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1991 |orig-date=1850 |title=Practice in Christianity |series=Kierkegaard's Writings |volume=20 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2013-04-21 |doi=10.1515/9781400847037 |isbn=978-1-4008-4703-7}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1992 |orig-date=1846 |title=Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments |series=Kierkegaard's Writings |volume=12/I: Text |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2013-04-21 |doi=10.1515/9781400846993 |isbn=978-1-4008-4699-3}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1998a |orig-date=1849/1851/1859 |title=The Point of View |series=Kierkegaard's Writings |volume=22 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2009-07-06 |doi=10.1515/9781400832408 |isbn=978-1-4008-3240-8}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |others=Howard V. &amp; Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو |year=1998b |orig-date=1854–1855 |title=The Moment and Late Writings |series=Kierkegaard's Writings |volume=23 |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2009-09-21 |doi=10.1515/9781400832415 |isbn=978-1-4008-3241-5}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |year=2001 |others=[[اليسٽر هيني]] پاران ترجمو ۽ حاشيا |orig-date=1846 |title=A Literary Review |url=https://archive.org/details/literaryreviewtw0000kier |location=London |series=Penguin Classics |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-044801-6}}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |year=2003 |editor-last=Moore |editor-first=Charles E. |orig-date=first published in 1999 |title=Provocations: Spiritual Writings of Kierkegaard |url=https://archive.org/details/provocationsspir0000kier/ |url-access=registration |location=Maryknoll |publisher=Orbis Books |isbn=978-1-57075-513-2 |via=the Internet Archive}}
{{Refend}}

=== ٻين جا ڪم ===
{{Refbegin|30em|indent=yes}}
&lt;!-- A --&gt;
* {{cite book |last=Adorno |first=Theodor |author-link = ٿيئوڊور اڊورنو |year=1989 |title = Kierkegaard: Construction of the Aesthetic |url=https://archive.org/details/kierkegaardconst0061ador |location=Minneapolis |publisher=University of Minnesota Press |isbn=0-8166-1186-6 }}
&lt;!-- B --&gt;
* {{cite book |last=Beck |first=M. |year=1928 |title=Referat und Kritik von M.Heidegger: Sein und Zeit |location=Indiana |publisher=Philosophische Hefte 17 |language=de }}
* {{cite book |last=Bergmann |first=Samuel Hugo |year=1991 |title=Dialogical philosophy from Kierkegaard to Buber |url=https://archive.org/details/dialogicalphilos0000berg |location=New York |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-0623-6 }}
* {{cite encyclopedia |last=Bjerregaard |first=C. H. A. |editor-last=Jackson |editor-first=Samuel Macauley |editor-link=Samuel Macauley Jackson |year=1889 |title=Kierkegaard, Søren Aaby |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89094564523&amp;seq=481 |encyclopedia=Concise Dictionary of Religious Knowledge |location=New York |publisher=The Christian Literature Company |oclc=609222608 |pages=473–475 |access-date=2024-09-29 |via=HathiTrust }}
* {{cite book |last1=Bösl |first1=Anton |year=1997 |title=Unfreiheit und Selbstverfehlung: Søren Kierkegaards existenzdialektische Bestimmung von Schuld und Sünde |series=Freiburger theologische Studien |language=de |publication-place=Freiburg |publisher=Herder |isbn=978-3-451-26408-5 }}
* {{Cite book |last=Brandes |first=Georg |author-link=گئورگ برانڊس |year=1906 |title=Main Currents in Nineteenth Century Literature |volume=2 |url=https://archive.org/details/maincurrentsinn08brangoog |access-date=24 September 2010 }}
* {{cite web |last=Brandes |first=Georg |title=Reminiscences of my Childhood and Youth, pp. 98–108 |url=https://archive.org/stream/reminiscencesmy00brangoog#page/n110/mode/1up |access-date=21 August 2010 }}
* {{cite book |last=Bremer |first=Fredrika |author-link=فريڊريڪا بريمر |translator-last=Howitt |translator-first=Mary |translator-link=Mary Howitt |year=1850 |orig-date=first published in ''[[Sartain's Magazine]]'' |chapter=Life in the North |title=An Easter Offering |url=https://archive.org/details/easteroffering00brem/ |location=New York |publisher=Harper &amp; Brothers |pages=13–25 |oclc=1043015508 |access-date=2024-09-29 |via=the Internet Archive }}
* {{cite book |last1=Brink |first1=Lars |last2=Lund |first2=Jørn |author-link2=Jørn Lund (linguist) |last3=Heger |first3=Steffen |last4=Jørgensen |first4=J. Normann |year=1991 |title=Den Store Danske Udtaleordbog |series=Munksgaards Ordbøger |language=da |location=Copenhagen |publisher=Munksgaard |isbn=978-87-16-06649-7}}
&lt;!-- C --&gt;
* {{cite book |last1=Conway |first1=Daniel W. |last2=Gover |first2=K. E. |year=2002 |title=Søren Kierkegaard: critical assessments of leading philosophers |location=London |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-415-23587-7 }}
* {{cite web |last=Creegan |first=Charles |year=1989 |title=Wittgenstein and Kierkegaard |work=Routledge |url=http://home.clear.net.nz/pages/ccreegan/wk/chapter1.html |access-date=1 March 2010 |archive-date=22 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822164001/http://home.clear.net.nz/pages/ccreegan/wk/chapter1.html }}
* {{cite encyclopedia |last=Crowell |first=Steven |date=23 August 2004 |author-link=Steven Crowell |encyclopedia=[[اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]] |title=Existentialism |url=http://plato.stanford.edu/entries/existentialism/ |orig-date=substantive rev. 11 October 2010 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |archive-url=https://archive.today/20120712044721/http://plato.stanford.edu/entries/existentialism/ |archive-date=2012-07-12 |url-status=deviated }}
&lt;!-- D --&gt;
* {{cite book |last=Dorrien |first=Gary |author-link=Gary Dorrien |year=2012 |title=Kantian Reason and Hegelian Spirit. The Idealistic Logic of Modern Theology |url=https://archive.org/details/kantianreasonheg0000dorr |edition=5th |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-67331-7}}
* {{cite book |last=Dreyfus |first=Hubert |author-link=Hubert Dreyfus |year=1998 |title=Being-in-the-World: A Commentary on Heidegger's Being and Time, Division I |url=https://archive.org/details/beingintheworldc0000drey |location=Cambridge, MA |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-54056-8 }}
* {{cite book |last=Duncan |first=Elmer|year=1976 |title=Søren Kierkegaard: Maker of the Modern Theological Mind |url=https://archive.org/details/srenkierkegaard00dunc |publisher=Word Books |isbn=0-87680-463-6 }}
&lt;!-- E --&gt;
* {{cite book |last=Evans |first=C. Stephen |author-link=C. Stephen Evans |year=1996 |chapter=Introduction |title=Fear and Trembling by Søren Kierkegaard, translated by C. Stephen Evans and Sylvia Walsh |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84810-7 }}
&lt;!-- F --&gt;
&lt;!-- G --&gt;
* {{cite book |last1=Gardiner |first1=Patrick L. |author-link1=Patrick Gardiner |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Patrick L. |year=1969 |chapter=Kierkegaard |title=Nineteenth-Century Philosophy |url=https://archive.org/details/nineteenthcentur00gard/ |url-access=registration |series=Readings in the History of Philosophy |location=New York |publisher=The Free Press |pages=289–320 |isbn=978-0-02-911220-5 |access-date=2024-11-17 |via=the Internet Archive }} 
* {{cite book |last=Garff |first=Joakim |author-link=Joakim Garff |translator-last=Kirmmse |translator-first=Bruce H. |year=2005 |orig-date=first published in Danish in 2000 |title=Søren Kierkegaard: A Biography |url=https://archive.org/details/srenkierkegaardb0000garf |edition=ebook |location=Princeton &amp; Oxford |publisher=Princeton University Press |publication-date=2013-10-31 |doi=10.1515/9781400849604 |isbn=978-1-4008-4960-4 |jstor=j.ctt4cgbw9}}
* {{cite web |last=Gottsched |first=Hermann |year=1905 |title=Buch des Richters: Seine Tagebücher 1833–1855 |url=https://archive.org/details/buchdesrichters00gottgoog |access-date=26 September 2010 }}
&lt;!-- H --&gt;
* {{cite book |last=Haecker |first=Theodor |author-link=Theodor Haecker |translator-last=Dru |translator-first=Alexander |year=1950 |title=Journal in the Night |url=https://archive.org/details/journalinthenigh009030mbp/ |location=New York |publisher=Pantheon Books |oclc=894441 |access-date=2024-09-29 |via=the Internet Archive }}
* {{cite book |last=Hall |first=Sharon K |year=1983 |title=Twentieth-Century Literary Criticism |location=Detroit |publisher=University of Michigan |isbn=978-0-8103-0221-1 |url=https://archive.org/details/twentiethcentury10shar }}
* {{cite book |last=Hampson |first=Daphne |year=2001 |author-link=Daphne Hampson |url=https://books.google.com/books?id=kFX_DFs_lEQC&amp;q=Kierkegaard%27s+Odyssey |title=Christian Contradictions: The Structures of Lutheran and Catholic Thought |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-60435-2 }}
* {{cite book |last=Hannay |first=Alastair |author-link=Alastair Hannay |year=2001 |title=Kierkegaard: A Biography |url=https://archive.org/details/kierkegaardbiogr0000alas |location=Cambridge &amp; New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511498152 |isbn=978-0-511-49815-2}}
* {{cite book |editor-last1=Hannay |editor-first1=Alastair |editor-last2=Marino |editor-first2=Gordon D. |year=1998 |title=The Cambridge Companion to Kierkegaard |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000hann |series=[[ڪيمبرج ڪمپينينز]] |edition=ebook |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511498152 |isbn=978-0-511-49815-2 }}
* {{cite book |last1=Hollander |first1=Lee M. |author-link1=Lee M. Hollander |year=1960 |orig-date=first published in 1923 |chapter=Introduction |title=Selections from the Writings of Kierkegaard |url=https://archive.org/details/selectionsfromwr00kier/ |url-access=registration |translator-last1=Hollander |translator-first1=Lee M. |edition=rev. |publication-place=Garden City, NY |publisher=[[Doubleday (publisher)|Anchor Books]] |pages=1–33 |oclc=243317 |access-date=18 March 2025 |via=the Internet Archive }}
* {{cite book |last=Howland |first=Jacob |year=2006 |title=Kierkegaard and Socrates: A Study in Philosophy and Faith |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-86203-5 }}
* {{cite book |last=Hubben |first=William |year=1962 |title=Dostoevsky, Kierkegaard, Nietzsche, and Kafka: Four Prophets of Our Destiny |url=https://archive.org/details/dostoevskykierke00hubb |url-access=registration |location=New York |publisher=Collier Books }}
* {{cite book |last=Hutchens |first=Benjamin C|year=2004 |title=Levinas: a guide for the perplexed? |url=https://archive.org/details/levinasguideforp0000hutc |location=London |publisher=Continuum International Publishing Group |isbn=978-0-8264-7282-3 }}
&lt;!-- I --&gt;
&lt;!-- J --&gt;
* {{cite encyclopedia |last1=Jansen |first1=F. J. Billeskov |date=23 April 2023 |orig-year=first published 1981 |title=Søren Kierkegaard |url=https://biografiskleksikon.lex.dk/S%C3%B8ren_Kierkegaard |encyclopedia=[[Dansk Biografisk Leksikon]] |language=da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009113052/https://biografiskleksikon.lex.dk/S%C3%B8ren_Kierkegaard |archive-date=9 October 2024 |via=[[Lex.dk]] }}
* {{cite book |last=Jaspers |first=Karl |author-link=ڪارل ياسپرس |year=1935 |title=Vernunft und Existenz. Fünf Vorlesungen |location=Groningen &amp; Batavia [Jakarta] |publisher=J. B. Wolters |language=de }}
&lt;!-- K --&gt;
* {{cite journal |last=Kalkar |first=Christian Andreas Herman |date=August 1858 |title=Denmark. Remarks on the State of the Danish National Church |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433068199805&amp;seq=761 |department=European Intelligence |journal=Evangelical Christendom: Its State and Prospects |location=London |publisher=[[Evangelical Alliance]] |volume=12 |pages=269–274 |oclc=656581214 |via=HathiTrust |access-date=2024-09-29 }}
* {{cite web |last=Kangas |first=David |year=1998 |title=Kierkegaard, the Apophatic Theologian, David Kangas, Yale University |work=Enrahonar No. 29, Departament de Filosofia, Universitat Autònoma de Barcelona |url=http://ddd.uab.cat/pub/enrahonar/0211402Xn29p119.pdf |access-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171946/http://ddd.uab.cat/pub/enrahonar/0211402Xn29p119.pdf |archive-date=18 July 2011 }}
* {{Cite journal |last1=Katz |first1=Claire Elise |year=2003 |title=The Voice of God and the Face of the Other |url=&lt;!--former URL at http://etext.lib.virginia.edu/journals/tr/volume2/katz.html--&gt; |journal=Journal of Textual Reasoning |volume=2 |doi=10.21220/s2-5e6v-2k39 |doi-access=free}}
* {{cite book |editor-last=Kirmmse |editor-first=Bruce H. |translator-last1=Kirmmse |translator-first1=Bruce H. |translator-last2=Laursen |translator-first2=Virginia R. |year=1996 |title=Encounters with Kierkegaard: A Life as Seen by His Contemporaries |edition=ebook |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |publication-date=2020-12-08 |doi=10.1515/9780691221885 |isbn=978-0-691-22188-5}}
* {{cite web |last=Kirmmse |first=Bruce |year=2000 |title=Review of Habib Malik, Receiving Søren Kierkegaard |work=Stolaf |url=http://www.stolaf.edu/collections/kierkegaard/newsletter/issue39/39002.htm |access-date=19 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520040010/http://www.stolaf.edu/collections/kierkegaard/newsletter/issue39/39002.htm |archive-date=20 May 2008 }}
* {{cite book |last=Kosch |first=Michelle|year=1996 |title=Freedom and reason in Kant, Schelling, and Kierkegaard|url=https://archive.org/details/freedomreasonink0000kosc |location=Oxford |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-19-928911-0 }}
&lt;!-- L --&gt;
* {{cite book |last1=Leak |first1=Andrew |year=2011 |chapter=Existentialism |editor-last1=Burgwinkle |editor-first1=William |editor-link1=Bill Burgwinkle |editor-last2=Hammond |editor-first2=Nicholas |editor-last3=Wilson |editor-first3=Emma |editor-link3=Emma Wilson |title=The Cambridge History of French Literature |edition=ebook |publisher=Cambridge University Press |pages=585–593 |doi=10.1017/CHOL9780521897860.067 |isbn=978-0-511-97632-2 }}
* {{cite book |last=Lippitt |first=John|year=2003 |title=Routledge Philosophy Guidebook to Kierkegaard and Fear and Trembling |url=https://archive.org/details/routledgephiloso0000lipp |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-18047-4 }}
* {{cite encyclopedia |last1=Lippitt |first1=John |last2=Evans |first2=C. Stephen |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title=Søren Kierkegaard |url=https://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/ |access-date=2024-09-22 |date=22 May 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University }}
* {{cite book |last=Lowrie |first=Walter |author-link=والٽر لوري (ليکڪ) |year=1942 |title=A Short Life of Kierkegaard |url=https://archive.org/details/shortlifeofkierk0000lowr_e7t8 |location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] }}
* {{cite book |last=Lowrie |first=Walter |year=1962 |orig-date=first published in 1938 |title=Kierkegaard |url=https://archive.org/details/kierkegaard0001lowr/ |url-access=registration |volume=1 |edition=1st Harper Torchbook |location=New York |publisher=Harper &amp; Brothers |oclc=602868 |access-date=2024-09-29 |via=the Internet Archive }}
* {{cite book |last=Lowrie |first=Walter |year=1968 |title=Kierkegaard's Attack Upon Christendom|location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] }}
&lt;!-- M --&gt;
* {{cite book |last=MacIntyre |first=Alasdair |author-link=Alasdair MacIntyre |year=2001 |chapter=Once More on Kierkegaard |title=Kierkegaard after MacIntyre |location=Chicago |publisher=Open Court Publishing |isbn=0-8126-9452-X }}
* {{cite book |last=Mackey |first=Louis |author-link=Louis H. Mackey |year=1971 |title=Kierkegaard: A Kind of Poet |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-1042-5 |url=https://archive.org/details/kierkegaardkindo00mack }}
* {{cite book |last1=Malantschuk |first1=Gregor |first2=Howard |last2=Hong |first3=Edna |last3=Hong |year=2003 |title=Kierkegaard's concept of existence |url=https://archive.org/details/kierkegaardsconc0000mala |location=Milwaukee |publisher=Marquette University Press |isbn=978-0-87462-658-2 }}
* {{cite book |last=Martensen |first=Hans Lassen |author-link=هانس لاسن مارٽينسن |translator-last=Spence |translator-first=C. |year=1871 |title=Christian Ethics (General Part) |url=https://archive.org/details/christianethicsg00mart/ |series=Clark's Foreign Theological Library, 3rd Series |volume=39 |location=Edinburgh |publisher=T. &amp; T. Clark |oclc=866874021 |access-date=2024-09-29 |via=the Internet Archive }}
* {{cite web |last=Masugata |first=Kinya |date=9 July 1999 |title=Kierkegaard's Reception in Japan |work=Kinya Masugata |url=http://www.kierkegaard.jp/masugata/sk2eng.html |access-date=19 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611084936/http://www.kierkegaard.jp/masugata/sk2eng.html |archive-date=11 June 2007 }}
* {{cite book |editor1-last=Matustik |editor1-first=Martin Joseph |editor2-first=Merold |editor2-last=Westphal |year=1995 |title=Kierkegaard in Post/Modernity |url=https://archive.org/details/kierkegaardinpos0000unse |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-20967-6 }}
* {{cite encyclopedia |last=McDonald |first=William |encyclopedia=[[انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]] |title=Søren Kierkegaard (1813—1855) |url=https://iep.utm.edu/kierkega/ |access-date=2024-09-22 |date=n.d. |issn=2161-0002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917070331/https://iep.utm.edu/kierkega/ |archive-date=2024-09-17 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last=McDonald |first=William |date=3 December 1996 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title=Søren Kierkegaard |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/kierkegaard/ |orig-date=substantive rev. 10 November 2017 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |archive-url=https://archive.today/20190813003321/https://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/ |archive-date=2019-08-13 |url-status=live }}
* {{cite web |last=McGee |first=Kyle |title=Fear and Trembling in the Penal Colony |work=Kafka Project |url=http://www.kafka.org/index.php?id=185,290,0,0,1,0 |access-date=26 April 2013 |ref={{sfnRef|McGee|2006}} |archive-date=28 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100628232215/http://www.kafka.org/index.php?id=185,290,0,0,1,0 |url-status=dead }}
* {{cite book |last=McGrath |first=Alister E. |year=1993 |title=The Blackwell Encyclopedia of Modern Christian Thought |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-19896-2 }}
{{Refend}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فلاسافي]]
[[زمرو:1813ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1855ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>i1tluy7quto7zqcrj7h9fd1m3qacuin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گجرات، پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44573</id>
    <revision>
      <id>424998</id>
      <parentid>398693</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12648" sha1="gc074ftgetcvg1twcx3ucvlqijgi3oj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Gujrat
| official_name           =  
 |native_name             = &lt;br/&gt;{{Nastaliq|گُجرات}}
| settlement_type         = [[شهر|شھر]]
| image_skyline           = فائل:Eid Gah Gujrat Pakistan.jpg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = مغلن جي دور جي عيدگاھ مسجد
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|32|34|26|N|74|4|44|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             = Pakistan Punjab#Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب]] ،[[پاڪستان]] 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[گجرات ضلعو|گجرات]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =ميئر
| leader_name             = 
| leader_title1           = ڊپٽي ميئر
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[پنجاب جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 18 
| area_code               = 053
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code = 50700}}
'''گجرات''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Gujrat'''}} پنجاب، پاڪستان جي ھڪ شھر جو نالو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=Gujrat,+Pakistan&amp;aq=0&amp;oq=gujrat,+&amp;sll=22.258652,71.19238&amp;sspn=6.189377,10.821533&amp;vpsrc=0&amp;ie=UTF8&amp;hq=&amp;hnear=Gujrat,+Gujrat+District,+Punjab,+Pakistan&amp;t=m&amp;z=12|publisher=Google maps}}&lt;/ref&gt;
&gt;اھو [[گجرات ضلعو|گجرات ضلعي]] جو صدر مقام آهي ۽ آبادي ۾ پاڪستان جو 18 وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;nrb.gov.pk&quot;&gt;{{cite web
 |title       = Tehsils &amp; Unions in the District of Gujrat – Government of Pakistan
 |url         = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |accessdate  = 
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090214003046/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |archivedate = 14 February 2009
 |df          = dmy-all
}}&lt;/ref&gt; [[سيالڪوٽ]]، گجرات ۽ [[گوجرانوالا]] کي ملائي صنعتي ۽ برآمدات واري معيشيت جو ٽڪنڊو ڪري سڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P5pvAwAAQBAJ&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2&amp;dq=sialkot+gujranwala+gujrat+golden+triangle&amp;source=bl&amp;ots=G3CAFE-Jxj&amp;sig=D24M5cRh6i_UvdwNdWjFFH-GKzI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj0v4TAkITZAhViHGMKHeFABDkQ6AEIVDAH#v=onepage&amp;q=sialkot%20gujranwala%20gujrat%20golden%20triangle&amp;f}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

ھن شھر وارو علائقو شير شاھ سوري جي دور ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?|objectid=DS405.1.I34_V12_371.gif|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2018-09-03|archive-date=2018-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902230555/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html|url-status=dead}}{{title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 12, page 365 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2018-02-02}}&lt;/ref&gt; اھا به روايت آهي ته شير شاھ جي وقت اھو ٻيو دفعو آباد ٿيو ڇو تہ اڳ اتي شھر موجود ھيو پر 1303 ۾ منگولن حملو ڪري شھر اجاڙي ڇڏيو، پوء اتي نئون شھر [[روھتاس]] ۾ مقرر شير شاھ سوري جي گورنر خواص خان جي نالي سان خواص پور نالي سان ھي شھر آباد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vk7OAAAAMAAJ&amp;pg=PA2966&amp;lpg=PA2966&amp;dq=Gujrat+mughal+-gujarat+punjab&amp;source=bl&amp;ots=I8tJml8UBt&amp;sig=nLG2-6BxhH53vnb5L9gNguSQ-aM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjUxpaz_IbZAhVPKKwKHZDKAYQ4ChDoAQgwMAM#v=onepage&amp;q=Gujrat%20mughal%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Americanized Encyclopaedia Britannica: Rev. and Amended A Dictionary of Arts, Sciences and Literature, to which is Added Biographies of Living Subjects. 96 Colored Maps and Numerous Illustrations|date=1890|publisher=Belford-Clarke Company|language=en}}&lt;/ref&gt; ا[[ڪبر بادشاھ]] جي دور ۾ ھن شھر ڪافي ترقي ڪئي، اڪبر 1580 ۾ اتي ھڪ قلعو ([[گجرات فورٽ]]) تعمير ڪرايو &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Gujrat|title=Gujrat {{!}} Pakistan|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-02-02|language=en}}&lt;/ref&gt; 1596 ۽ 1597 ۾ اڪبر علائقي جي [[گوجر]] قبيلي جي ماڻهن تي زور وڌو تہ ھو ان شھر ۾ رھن. جنھن بعد ان تي گجرات نالو پئجي ويو .1605 ۾ اڪبر ھي شھر سيد عبداقاسم کي جاگير طور ڏنو. جھانگير بادشاھ جي دور ۾ بادشاھ ڪشمير وڃڻ لاء گجرات جي رستو کان گذرندو ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/the-mughal-road-to-srinagar/|title=The Mughal road to Srinagar|last=Bhat|first=Muzaffar|date=2017-09-22|work=The Friday Times|access-date=2018-02-02|language=en-US}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گجرات جو صوفي بزرگ [[شاھ دولا]] اتي ڪافي مشھور آھي جنھن لاء روايت آھي تہ ان 1620 ۾ گجرات
۾ ترسي شھر کي حملي آور [[گرو ھرگوبند سنگھ]] جي ڏمر کان بچايو ھو .&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_vQtDwAAQBAJ&amp;pg=PT296&amp;dq=Gujrat+history+-gujarat+punjab&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiCy7eM-IbZAhUOZawKHTpjA4EQ6AEISDAG#v=onepage&amp;q=Gujrat%20history%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Mir|first2=Farina|date=2012-02-21|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199088775|language=en}}&lt;/ref&gt; مغل دور ۾ گجرات کي چوڌاري ڀت ڏئي ان ۾ پنج دروازا نصب ڪيا ويا ھيا انھن دروازن مان ھن وقت شاھ دولا دروازو اڃان تائين محفوظ آھي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=16_06_2016_178_007}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Alexendria bridge Gujrat.jpg|thumb|کاٻو|گجرات جي اليگزنڊريہ نالي پل چناب نديءَ تي واقع آهي جيڪا انگريزن جي دؤر ۾ ٺاھي وئي ھئي]]

1707 ۾ اورنگزيب جي يا وفات بعد مغل سلطنت جو زوال شروع ٿيو ان حالتن دوران ايران جي [[افشري خاندان]] جي بادشاھ [[نادر شاھ]] گجرات تي حملو ڪيو. ڪجهه عرصي بعد 1741۾ شھر تي راولپنڊي جي گکر قبيلي قبضو ڪيو. 1765 ۾ شھر تي [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ڏکن جي سردار گجر سنگھ جو قبضو ٿيو.1797 ۾ سکن افغانين کي گجرات واري جنگ ۾ 29اپريل 1797 تي شڪست ڏني. 1798 ۾ [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ليڊر صاحب سنگھ [[رنجيت سنگھ]] جي [[سڪرچاڪيا مثل|سڪرچاڪيا]] سان وفاداري جو اقرار ڪيو جنھن کانپوءِ رنجيت سنگھ جي فوج گجرات شھر پنھنجي قبضي ۾ آندو اھڙي طرح سکن جي بادشاهي جو حصو ٿي ويو.22 فبروري 1849 ۾ انگريزن ۽ سک ايمپائر وچ ۾ گجرات واري جنگ ۾ سکن شڪست کاڌي ۽ انھن جي ايمپائر ۽ ٻي اينگلو سک جنگن جو خاتمو ٿيو، اھڙي طرح گجرات انگريزن جي حاڪميت ۾ آيو. 1867 ۾ گجرات کي ميونسپلٽي جو درجو ڏنو ويو.

== جاگرافي ==

گجرات [[پاڪستان]] جي قديم شھرن مان ھڪ آھي جيڪو[[جھلم درياء]] [[چناب ندي|درياء چناب]] جي وچ ۾ آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ جمون
۽ [[ڪشمير]] آھي، اتر اولھ ۾ درياءَ جھلم آھي،اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ درياءَ چناب اٿس، جيڪو کيس [[گجرانوالہ ضلعو|گوجرانوالا]] ۽ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]ضلعن کان علحده ڪري ٿو.ان جي اولھ ۾ [[منڊي بھاول الدين ضلعو]] اٿس. گجرات ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن: [[سرائي عالمگير تحصيل|سرائي عالمگير]]،خاریان ۽ [[گجرات تحصيل|گجرات]]

== گجرات جي آبهوا ==

{{Weather box
|location=
Gujrat |metric first=Y|single line=Y|Jan high C=19.2|Feb high C=22.1|Mar high C=27.4|Apr high C=33.7|May high C=39.1|Jun high C=41.1|Jul high C=36.3|Aug high C=34.6|Sep high C=35.1|Oct high C=33.1|Nov high C=27.2|Dec high C=21.2|Jan mean C=12.4|Feb mean C=15.1|Mar mean C=20.3|Apr mean C=26|May mean C=31.1|Jun mean C=34|Jul mean C=31.4|Aug mean C=30.2|Sep mean C=29.4|Oct mean C=25.3|Nov mean C=18.7|Dec mean C=13.5|Jan low C=5.6|Feb low C=8.1|Mar low C=13.3|Apr low C=18.4|May low C=23.2|Jun low C=26.9|Jul low C=26.6|Aug low C=25.8|Sep low C=23.8|Oct low C=17.6|Nov low C=10.2|Dec low C=5.8|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=38|Feb precipitation mm=37|Mar precipitation mm=36|Apr precipitation mm=21|May precipitation mm=19|Jun precipitation mm=47|Jul precipitation mm=182|Aug precipitation mm=205|Sep precipitation mm=83|Oct precipitation mm=12|Nov precipitation mm=5|Dec precipitation mm=18|source 1=https://en.climate-data.org/location/964104/}}

== گجرات جا ماڻهو ==
[[فائل:Clay artist working thrower gujrat pakistan.JPG|180px|ساڄو|thumb|ھڪ ڪنڀر مٽيءَ جا ٿانو ٺاھيندي]]
* [[چوڌري پرويز الاهي]] ، پنجاب اسيمبلي جو اسپيڪر ۽ اڳوڻو وزير اعلي
* [[ياسمين قريشي]] برٽش ميمبر پارليامينٽ
* [[رضوان چيما]]، ڪينيڊين ڪرڪيٽر
* [[اعجاز دراني]]، پاڪستاني ايڪٽر
* [[چوڌري ظھور الاھي]] پاڪستاني سياستدان
* [[مونس الاهي]]، سياستدان
* [[انور مسعود]]، شاعر
* [[عصمت بيگ]]، سائنسدان
* [[اعتزاز احسن]]، بئريسٽر
* [[چوڌري احمد مختار]]، اڳوڻو دفاع جو وفاقي وزير
* [[چوڌري شجاعت حسين]]، پاڪستان جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[فخر زمان (شاعر)|فخر زمان]]، شاعر ۽ اسڪالر
* [[فضل الاهي چوڌري]]،پاڪستان جو اڳوڻو صدر
* [[ميان عمران مسعود]]، اڳوڻو وزير تعليم پنجاب.
* [[ميان محمد افضل حيات]]،اڳوڻو وزير اعلي پنجاب ۽ سفير
* [[نوابزاده غضنفر علي گل]]، اڳوڻو وفاقي وزير
* [[اوريا مقبول جان]]،ڪالم نگار
* [[قمر زمان ڪائره]] سياستدان
* [[جنرل راحيل شريف]]، اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف
* [[:en:Raja_Aziz_Bhatti|ميجر عزيز ڀٽي]]، نشان حيدر
* [[صبيحا خانم]] ، اداڪارا
* [[شبير شريف]]،نشان حيدر
* [[:en:Sharif_Kunjahi|شريف ڪنجاھي]]، شاعر
* [[عارف لوھار]]، لوڪ فنڪار
* [[:en:Alam_Lohar|عالم لوھار]] ، لوڪ فنڪار
* [[جاويد چوڌري]]،ڪالم نگار

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گجرات شهر]]
[[زمرو:گجرات ضلعو]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن]]
[[زمرو:پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن جا شهر]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>gc074ftgetcvg1twcx3ucvlqijgi3oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرمپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44639</id>
    <revision>
      <id>424952</id>
      <parentid>412703</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22361" sha1="735xx67m92lm9l25aggdcce2mvnljnf" xml:space="preserve">{{Short description|وهـاڙي ضلعي جو تاريخي ننڍڙو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                    = ڪرمپور
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۾ ڪرمپور جو مقام
| coordinates             = {{coord|29|54|00|N|72|21|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پنجاب جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[ملتان ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پنجاب جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[وهاڙي ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[پنجاب جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ميلسي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪرمپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[ملتان ڊويزن]] ۾ واقع [[وهاڙي ضلعو|وهاڙي ضلعي]] جي [[ميلسي تعلقو|ميلسي تعلقي]] جو هڪ تاريخي ننڍڙو شهر آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پروفائيل ۾ ڪرمپور کي وهاڙي ضلعي جي پراڻن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;&gt;{{cite web
 |title=Important Places
 |url=https://vehari.punjab.gov.pk/important-places
 |publisher=ضلعي انتظاميا وهاڙي، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انتظامي طور ڪرمپور لاءِ الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' جون حدون پڻ پنجاب حڪومت جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ مقرر ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCDMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Karampur, Tehsil Mailsi, District Vehari
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/Town%20Committee%20Karampur.pdf
 |publisher=لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪرمپور [[ستلج درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. پنجاب حڪومت موجب شهر ستلج درياهه جي ڪناري کان لڳ ڀڳ '''5 ڪلوميٽر''' پري آهي.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي آباديءَ جو معاشي بنياد تاريخي طور زراعت ۽ زرعي واپار سان ڳنڍيل رهيو آهي.

== نالو ==
شهر جو نالو سنڌيءَ ۾ '''ڪرمپور'''، اردوءَ ۾ '''کرم پور''' ۽ انگريزيءَ ۾ ''Karampur'' يا ''Karam Pur'' لکيو وڃي ٿو.

ڪرمپور جي نالي جي بڻ بڻياد بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. پنجاب حڪومت جي وهاڙي ضلعي بابت سرڪاري ماخذ موجب شهر جو نالو '''ڪرم داد دائود پوٽا''' نالي هڪ شخص سان منسوب آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; ان سرڪاري روايت جي بنياد تي ڪرمپور جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ سورهين صديءَ جي مقامي روايتن سان ڳنڍجي ٿي.

هڪ ٻي مقامي روايت ۾ شهر جو نالو '''ڪرم خان وسير''' سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر هن روايت جي ڀيٽ ۾ پنجاب حڪومت جو سرڪاري ضلعي ماخذ ڪرم داد دائود پوٽا واري نسبت بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; تنهنڪري نالي جي تاريخ بابت قطعي نتيجي لاءِ وڌيڪ پراڻن زميني، روينيو ۽ تاريخي دستاويزن جي تحقيق گهربل آهي.

== تاريخ ==
پنجاب حڪومت ڪرمپور کي [[وهاڙي ضلعو|وهاڙي ضلعي]] جي قديم ترين شهرن مان هڪ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; سرڪاري ضلعي تاريخ موجب شهر جي نالي کي [[شير شاهه سوري]] جي دور سان لاڳاپيل ڪرم داد دائود پوٽا سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان ڪرمپور جي آباديءَ جي تاريخي اهميت جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt;

موجوده ڪرمپور وارو علائقو تاريخي طور [[ملتان]] ۽ [[ستلج درياهه|ستلج]] جي وچ واري زرعي ميدان جو حصو رهيو آهي. برطانوي دور ۾ موجوده وهاڙي ضلعي جو علائقو ملتان ضلعي جي انتظام هيٺ هو. موجوده '''وهاڙي ضلعو''' پهرين جولاءِ 1976ع تي ملتان ضلعي کان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ڪرمپور وهاڙي ضلعي جي ميلسي تعلقي جو حصو بڻيو.

[[پاڪستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ 1947ع ۾ آباديءَ جي وڏي پيماني واري لڏپلاڻ ڏکڻ ۽ وچ پنجاب جي ٻين شهرن وانگر هن علائقي جي سماجي بناوت تي به اثر وڌو. مقامي روايتن موجب ڪرمپور جي راجپوت ۽ آرائين خاندانن مان ڪجهه خاندان موجوده [[ڀارت]] جي علائقن، خاص ڪري [[هرياڻا]]، کان لڏي هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سيد، بورانا، وسير ۽ ٻيا مقامي خاندان اڳ ئي علائقي ۾ آباد هئا. پنجاب حڪومت جو ضلعي پروفائيل پڻ راجپوت ۽ آرائين برادرين کي ڪرمپور جي اهم آبادي گروهن طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ڪرمپور ڏکڻ-اوڀر پنجاب جي [[ستلج درياهه]] واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ '''29°54′ اتر''' ويڪرائي ڦاڪ ۽ '''72°21′ اوڀر''' ڊگهائي ڦاڪ آهي.

[[File:Sutlej River Punjab.jpg|thumb|[[ستلج درياهه]]؛ ڪرمپور شهر درياهه کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر پري واقع آهي.]]

پنجاب حڪومت موجب ڪرمپور ستلج جي ڪناري کان تقريباً پنج ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; وهاڙي ضلعي جي ڏاکڻي حد جو وڏو حصو ستلج درياهه سان ٺهي ٿو ۽ ضلعي جي زمين [[سنڌو درياهه جو ميداني علائقو|سنڌو ميداني نظام]] جي زرخيز رسوبي ميدان جو حصو آهي.

شهر جي چوڌاري زرعي زمين، ڳوٺ ۽ واهن تي ٻڌل آبپاشي وارو علائقو پکڙيل آهي. ڏکڻ پنجاب جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي آبهوا گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهي، جڏهن ته برسات جو اهم حصو اونهاري جي [[چوماسي]] دوران پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ethnobotany&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=احمد
 |first1=مشتاق
 |title=Ethnopharmacological importance of medicinal flora from the district of Vehari, Punjab province, Pakistan
 |journal=جرنل آف ايٿنو فارماڪالاجي
 |year=2015
 |doi=10.1016/j.jep.2015.02.048
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڪرمپور [[ميلسي تعلقو|ميلسي تعلقي]] جي مقامي انتظامي مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ جي حدبندي واري سرڪاري نقشي ۾ '''ٽائون ڪاميٽي ڪرمپور''' جون باقاعده حدون ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCDMap&quot;/&gt;

ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ ڀرپاسي ۾ ڪرمپور سان گڏ حسن شاهه، بورانا خاص، چڪ وسير، ڪوٽ قاضي، ڪوٽلي مهتم، مصطفيٰ آباد ۽ ٻين موزن ۽ آبادين جا نالا سرڪاري حدبندي نقشي تي درج آهن.&lt;ref name=&quot;LGCDMap&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪرمپور — انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | صوبو
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|-
| ڊويزن
| [[ملتان ڊويزن]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | ضلعو
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[وهاڙي ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[ميلسي تعلقو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | مڪاني ادارو
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | ٽائون ڪاميٽي ڪرمپور
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي آبادي واري تفصيلي جدول ۾ '''ڪرمپور پٽوار سرڪل''' جي آبادي '''8,404''' درج آهي، جنهن ۾ 4,232 مرد ۽ 4,172 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Punjab
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_punjab_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳي جدول ۾ '''ڪرمپور''' نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي 5,468 درج آهي، جنهن ۾ 2,744 مرد ۽ 2,724 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt; اهي انگ ٽائون ڪاميٽي جي مڪمل شهري آباديءَ بدران آدمشماريءَ جي مخصوص ڳوٺاڻي/پٽوار يونٽن جا آهن، تنهنڪري انهن کي ڪرمپور شهر جي مڪمل آباديءَ سان سڌو سنئون برابر نه سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪرمپور علائقي جا چونڊ آدمشماري انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | آدمشماري يونٽ
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | عورتون
|-
| ڪرمپور پٽوار سرڪل
| '''8,404'''
| 4,232
| 4,172
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ڪرمپور ڳوٺاڻي آبادي
| style=&quot;background:#EAF7EE; font-weight:bold;&quot; | 5,468
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 2,744
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | 2,724
|}&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

2023ع جي انگن موجب ڪرمپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''53.9 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 67.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 40.5 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

== سماج ۽ ٻوليون ==
پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪرمپور ۾ '''راجپوت''' ۽ '''آرائين''' برادريون نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;VehariPlaces&quot;/&gt; مقامي آباديءَ ۾ وسير، سيد، بورانا ۽ ٻين برادرين جا خاندان پڻ آباد آهن.

وهاڙي ضلعي جي لساني ماحول ۾ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] اهم مقامي ٻوليون آهن، جڏهن ته [[اردو]] سرڪاري، تعليمي ۽ بين الجماعت رابطي لاءِ استعمال ٿئي ٿي.

== معيشت ==
ڪرمپور جي معيشت جو بنياد تاريخي طور زراعت تي رهيو آهي. شهر ستلج جي زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع هجڻ سبب ان جي چوڌاري زرعي زمين پکڙيل آهي. وهاڙي ضلعي جي اهم فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]]، [[مڪئي]]، [[ڪمند]] ۽ [[چانور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ethnobotany&quot;/&gt;

ڪرمپور پاڻ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ ننڍڙي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. مقامي مارڪيٽن ۾ زرعي پيداوار، روزمره جي استعمال جون شيون ۽ زرعي ضرورتن سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن. پنجاب جي سياحت کاتي جي رجسٽرڊ ڪاروباري رڪارڊ ۾ پڻ ڪرمپور-ميلسي ۽ وهاڙي-ميلسي روڊن سان لاڳاپيل ڪاروباري سرگرمين جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Record of Travel Agencies
 |url=https://dts.punjab.gov.pk/travel-agencies
 |publisher=سياحتي خدمتن جو کاتو، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڪرمپور مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي اسڪول مانيٽرنگ رڪارڊ ۾ شهر اندر '''گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول ڪرمپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڪرمپور''' سميت سرڪاري تعليمي ادارا درج آهن.&lt;ref name=&quot;GHSS&quot;&gt;{{cite web
 |title=GHSS Karam Pur
 |url=https://openpunjab.pesrp.edu.pk/schools/home/school_visit_detail/3954474
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GGHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=GGHS Karam Pur
 |url=https://openpunjab.pesrp.edu.pk/schools/home/school_visit_detail/4254041/list/
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول ڪرمپور کي ميلسي تعلقي جي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل سرڪاري مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPschool&quot;&gt;{{cite web
 |title=Assistant Registration Officers and Form Submission Centres
 |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/1/Form%20Submission%20Centers%20in%20Punjab%207-10-22.pdf
 |publisher=[[پاڪستان اليڪشن ڪميشن]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=30 November 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251130101612/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/1/Form%20Submission%20Centers%20in%20Punjab%207-10-22.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
پنجاب حڪومت جي آبادي ڀلائي کاتي موجب ڪرمپور ۾ '''فيملي ويلفيئر سينٽر''' قائم آهي، جيڪو مين روڊ، اڏا ڪرمپور تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;PWD&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mailsi
 |url=https://pwd.punjab.gov.pk/mailsi
 |publisher=پاپوليشن ويلفيئر ڊپارٽمينٽ، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب جي صحت واري نظام جي سرڪاري فهرستن ۾ ڪرمپور واري علائقي لاءِ بنيادي ۽ ٻهراڙي صحت جون سهولتون پڻ درج رهيون آهن. شهر ميلسي جي تعلقي سطح جي وڏين طبي سهولتن سان روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي.

== آمدرفت ==
ڪرمپور ضلعي ۽ تعلقي جي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري حدبندي نقشي ۾ '''ڪرمپور–لڊڻ روڊ''' کي شهر مان گذرندڙ اهم رستن مان ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LGCDMap&quot;/&gt; ضلعي جي وڏي نقشي ۾ '''ڪرمپور–لڊڻ روڊ''' ۽ '''ڪرمپور–مترو روڊ''' ٻئي علائقي جي اهم رابطي وارن رستن طور ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tehsil Council Vehari Map
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/Tehsil%20Council%20Vehari.pdf
 |publisher=لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن رستن وسيلي شهر [[ميلسي]]، [[لڊڻ]]، [[مترو]] ۽ وهاڙي ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

== پوليس ۽ هنگامي خدمتون ==
[[پنجاب پوليس]] جي وهاڙي ضلعي واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''ڪرمپور پوليس اسٽيشن''' درج آهي. عورتن جي سهولت لاءِ پوليس اسٽيشن ۾ عورتن جي مدد واري ڊيسڪ پڻ قائم ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Women Help Desks – Vehari
 |url=https://punjabpolice.gov.pk/w_helpdesk_vehari
 |publisher=[[پنجاب پوليس]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[ريسكيو 1122]] جي وهاڙي ضلعي بابت سرڪاري فهرست ۾ ڪرمپور لاءِ الڳ '''ريسكيو 1122 ٽائون اسٽيشن''' پڻ درج ڪئي وئي آهي؛ ضلعي انتظاميا جي دستياب ڄاڻ موجب اها اسٽيشن تعمير هيٺ ڄاڻايل هئي.&lt;ref name=&quot;Rescue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Rescue 1122
 |url=https://vehari.punjab.gov.pk/rescue-1122
 |publisher=ضلعي انتظاميا وهاڙي، حڪومت پنجاب
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ تڪ ==
ڪرمپور جو علائقو وقت بوقت چونڊ تڪن جي نئين حدبنديءَ سان مختلف قومي ۽ صوبائي تڪن ۾ شامل رهيو آهي. [[پاڪستان اليڪشن ڪميشن]] جي حدبنديءَ جي دستاويزن ۾ '''ڪرمپور قانونگو حلقو''' ۽ ڪرمپور سان لاڳاپيل پٽوار سرڪل الڳ انتظامي چونڊ يونٽن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies — District Vehari
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/10/Vehari-2R.pdf
 |publisher=[[پاڪستان اليڪشن ڪميشن]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

چونڊ حدبنديون وقت سان تبديل ٿينديون رهنديون آهن، تنهنڪري ڪنهن مخصوص چونڊ لاءِ ڪرمپور جي قومي يا صوبائي تڪ جي سڃاڻپ اليڪشن ڪميشن جي ان چونڊ وقت لاڳو آخري حدبنديءَ مطابق ڪئي وڃي ٿي.

== ماحول ۽ زمين جو استعمال ==
وهاڙي سميت ڏکڻ پنجاب جي زرعي علائقن ۾ گذريل ڏهاڪن دوران زمين جي استعمال، نباتاتي ڍڪ ۽ مٽيءَ جي نمي ۾ تبديليون تحقيق جو موضوع رهيون آهن. 2000ع کان 2021ع تائين سيٽلائيٽ ڊيٽا تي ٻڌل هڪ مطالعي ۾ ڪرمپور کي وهاڙي ضلعي جي سروي ڪيل هنڌن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Assessing the impact of land use land cover changes on soil moisture and vegetation cover in Southern Punjab, Pakistan using multi-temporal satellite data
 |journal=جيو ڪارٽو انٽرنيشنل
 |year=2024
 |doi=10.1080/24749508.2024.2338970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائقي جي زمين جي استعمال تي آبپاشي، زرعي فصلن، وڌندڙ آبادڪاري ۽ ستلج جي ميداني ماحول جو اهم اثر آهي.

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1D3557; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | '''ڪرمپور — هڪ نظر ۾'''
|-
! style=&quot;background:#457B9D; color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | تفصيل
|-
| صوبو
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ڊويزن
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[ملتان ڊويزن]]
|-
| ضلعو
| [[وهاڙي ضلعو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | تعلقو
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ميلسي تعلقو]]
|-
| مڪاني حيثيت
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | جاگرافيائي بيهڪ
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 29°54′ اتر، 72°21′ اوڀر
|-
| [[ستلج درياهه]] کان مفاصلو
| لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | ڪرمپور پٽوار سرڪل جي آبادي، 2023ع
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''8,404'''
|-
| ڪرمپور ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع
| '''5,468'''
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | ڪرمپور ڳوٺاڻي آباديءَ جي خواندگي
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | '''53.9٪'''
|-
| اهم معاشي سرگرمي
| زراعت، زرعي واپار ۽ مقامي خدمتون
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | اهم روڊ
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | ڪرمپور–لڊڻ روڊ، ڪرمپور–مترو روڊ
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ميلسي]]
* [[ميلسي تعلقو]]
* [[وهاڙي ضلعو]]
* [[وهاڙي]]
* [[لڊڻ]]
* [[ستلج درياهه]]
* [[ملتان ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://vehari.punjab.gov.pk/important-places ضلعي انتظاميا وهاڙي — اهم ماڳ]
* [https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/Town%20Committee%20Karampur.pdf حڪومت پنجاب — ٽائون ڪاميٽي ڪرمپور جو سرڪاري نقشو]

[[زمرو:وهاڙي ضلعو]]
[[زمرو:وهاڙي ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ميلسي تعلقو]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر]]
[[زمرو:ملتان ڊويزن]]</text>
      <sha1>735xx67m92lm9l25aggdcce2mvnljnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرشن چندر جون ڪهاڻيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47075</id>
    <revision>
      <id>424951</id>
      <parentid>255179</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="5603748ctxgxobiytjkdbxxrzwfpb5n" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ڪتاب
|ڪتاب جو نالو:ڪرشن چندر جون ڪهاڻيون
|مصنف:ڪرشن چندر
|ڇپائيندڙ:روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو
|ڪيٽيگري:ڪهاڻيون
|شايع ٿيڻ جو سال:2013
|ڪتاب گهر ۾ شامل ٿيڻ جووقت:ڇنڇر، 21 مئي 2016 ع
}}


'''ڪرشن چندر جو ڪهاڻيون''' هڪ ڪهاڻين جي مجموعي جو ڪتاب آهي جيڪو [[ڪرشن چندر]] جي لکيل ڪهاڻين تي مشتمل آهي، ان ڪتاب جو ليکڪ ڪرشن چندر آهي ۽ ڇپائيندڙ روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو آهي. هي ڪتاب سال ۾ لکيو ويو.
&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=61|title=ڪرشن چندر جون ڪهاڻيون (ڪرشن چندر) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2019-01-24|archive-date=2019-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715182825/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=61|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>5603748ctxgxobiytjkdbxxrzwfpb5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ائ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47417</id>
    <revision>
      <id>424934</id>
      <parentid>424901</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22008" sha1="hmwjzwgjtq5cj0rtzh8rc9b5z9owy85" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient}}
{{About|the family of [[vitamer]]s|the form usually used as a supplement|Retinol}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| image             = All-trans-Retinol2.svg
| image_class       = skin-invert-image
| width             =
| alt               =
| image2            = Retinol 3D balls.png
| image_class2      = bg-transparent 
| width2            =
| alt2              =
| caption           = Retinol (depicted) and retinal play a biological role in vision, but most of the effects of vitamin A are exerted by retinoic acid, which binds to nuclear receptors and regulates gene transcription.
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce         = 
| tradename         =
| Drugs.com         = {{Drugs.com|monograph|vitamin-a}}
| MedlinePlus       =
| DailyMedID        = Retinol
| pregnancy_AU      = &lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
| pregnancy_AU_comment = 
| pregnancy_category = 
| routes_of_administration = [[By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]]&lt;ref name=AHFS2016&gt;{{cite web|title=Vitamin A|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230232204/https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|archive-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| class             = [[Vitamin]]
| ATC_prefix        = A11
| ATC_suffix        = CA01
| ATC_supplemental  = {{ATC|D10|AD02}}, {{ATC|R01|AX02}}, {{ATC|S01|XA02}}

&lt;!-- Legal status --&gt;
| legal_AU_comment  = 
| legal_BR          = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C5, D1, D2, E, F1, F2, F3, F4 --&gt;
| legal_BR_comment  = 
| legal_CA          = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment  = 
| legal_DE          = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment  = 
| legal_NZ          = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment  = 
| legal_UK          = &lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
| legal_UK_comment  = 
| legal_US          = OTC
| legal_US_comment  = /&amp;nbsp;Rx-only&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aquasol A - vitamin a palmitate injection, solution | website=DailyMed | date=14 August 2020 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | access-date=18 January 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118075117/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU          = 
| legal_EU_comment  = 
| legal_UN          = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment  = 
| legal_status      = &lt;!-- For countries not listed above --&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability   = 
| protein_bound     = 
| metabolism        = 
| metabolites       = 
| onset             = 
| elimination_half-life = 
| duration_of_action = 
| excretion         =

&lt;!-- Identifiers --&gt;
| index2_label = mixture
| CAS_number        = 68-26-8
| CAS_supplemental  =
| CAS_number2 = 11103-57-4
| PubChem           = 1071
| IUPHAR_ligand     = 4053
| DrugBank          =
| ChemSpiderID      = 393012
| UNII              = G2SH0XKK91
| UNII2 = 81G40H8B0T
| KEGG              =
| ChEBI             = 17336
| ChEMBL            = 986
| NIAID_ChemDB      =
| synonyms          =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
| IUPAC_name        = (2''E'',4''E'',6''E'',8''E'')-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol
| C=20
| H=30
| O=1
| SMILES            = OC/C=C(C)/C=C/C=C(C)/C=C/C1=C(C)/CCCC1(C)C
| StdInChI          = 1S/C20H30O/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+
| StdInChIKey       = FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N
| density           =
| density_notes     =
| melting_point     = 62–64
| melting_high      =
| melting_notes     =
| boiling_point     = 137–138
| boiling_notes     = ({{val|e=-6|u=mm Hg}})
| solubility        =
| sol_units         = 
| specific_rotation =
}}
'''وٽامن ائ''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;A&lt;/small&gt;) هڪ چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] آهي، جيڪو هڪ انتهائي ضروري غذائي جزو آهي. &quot;وٽامن ائ&quot; جي اصطلاح ۾ ڪيميائي طور تي هڪٻئي سان لاڳاپيل [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ گروپ شامل آهي، جنهن ۾ ريٽينول (&lt;small&gt;retinol&lt;/small&gt;)، ريٽينيل ايسٽرز (&lt;small&gt;retinyl esters&lt;/small&gt;) ۽ ڪيترائي &quot;پرووٽامن&quot; (يعني اهڙا مادا جيڪي وٽامن ۾ تبديل ٿين ٿا) ڪيروٽينوائيڊس (&lt;small&gt;carotenoids&lt;/small&gt;) شامل آهن؛ جن ۾ سڀ کان اهم &quot;بيٽا-ڪيروٽن&quot; (&lt;small&gt;β-carotene&lt;/small&gt;) آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{cite web|title=Vitamin A and Carotenoids|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 March 2025 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{cite web |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-A |title=Vitamin A |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2026 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRI VitA&quot;/&gt;&lt;ref name=PKIN2020VitA&gt;{{cite book |vauthors=Blaner WS |title = Present Knowledge in Nutrition | edition = Eleventh |chapter = Vitamin A | veditors = Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |publisher = Academic Press (Elsevier) |year=2020 |location = London |pages = 73–92 |isbn=978-0-323-66162-1}}&lt;/ref&gt; وٽامن ائ جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنين جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪرڻ، مدافعتي نظام کي برقرار رکڻ ۽ اکين جي نظر کي صحتمند رکڻ شامل آهن. خاص طور تي نظر جي حوالي سان، اهو &quot;آپسن&quot; (&lt;small&gt;opsin&lt;/small&gt;) نالي پروٽين سان ملي ڪري &quot;روڊوپسن&quot; (&lt;small&gt;rhodopsin&lt;/small&gt;) ٺاهيندو آهي. هي هڪ اهڙو سالمو (&lt;small&gt;molecule&lt;/small&gt;) آهي جيڪو روشنيءَ کي جذب ڪري ٿو ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ (&lt;small&gt;scotopic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;vision&lt;/small&gt;) توڙي رنگن کي سڃاڻڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Wolf2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolf G | title = The discovery of the visual function of vitamin A | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 6 | pages = 1647–1650 | date = June 2001 | pmid = 11385047 | doi = 10.1093/jn/131.6.1647 | doi-access = free | title-link = doi }}&lt;/ref&gt;

کاڌي ۾ وٽامن ائ بنيادي طور تي ٻن شڪلين ۾ موجود هوندو آهي: ريٽينوائيڊز (&lt;small&gt;retinoids&lt;/small&gt;)، جيڪي جانورن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ ۾ ملندا آهن؛ اها يا ته ريٽنول جي صورت ۾ هوندا آهن يا وري ڪنهن فيٽي ايسڊ (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acid&lt;/small&gt;) سان جڙيل هوندا آهن جنهن کي &quot;ريٽينيل ايسٽر&quot;چئبو آهي. ٻيا ڪيروٽينائيڊز (carotenoids)، جن ۾ الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين ۽ &quot;بيٽا-ڪرپٽوڪسانٿين&quot; (&lt;small&gt;beta&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;cryptoxanthin&lt;/small&gt;) شامل آهن (انهن سڀني ۾ ”بيٽا-آيونون“ (β-&lt;small&gt;ionone&lt;/small&gt;) وارا حلقا هوندا آهن). اهي مادا گاهه کائيندڙ (&lt;small&gt;herbivore&lt;/small&gt;) ۽ ٻنهي قسمن جي خوراڪ، گوشت ۽ گاهه، کائيندڙ (&lt;small&gt;omnivore)&lt;/small&gt; جانورن ۾ پرووٽامن ائ &lt;small&gt;(Provitamin A)&lt;/small&gt; طور ڪم ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن جانورن ۾ اهڙا خمير (&lt;small&gt;enzymes&lt;/small&gt;) موجود هوندا آهن جيڪي انهن ڪيروٽينوائيڊز کي ٽوڙي ريٽينول ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن. ڪجهه گوشت خور (&lt;small&gt;carnivore&lt;/small&gt;) جانورن ۾ هن قسم خميرن جي کوٽ هوندي آهي. ٻين ڪيروٽينوائيڊز ۾ ريٽينائيڊ واري خاصيت (&lt;small&gt;retinoid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;activity&lt;/small&gt;) نه هوندي آهي. 

کاڌي ذريعي حاصل ٿيندڙ ريٽينول، هاضمي جي نالي مان &quot;پيسيو ڊفيوژن&quot; (&lt;small&gt;passive&lt;/small&gt; &lt;small&gt;diffusion&lt;/small&gt;) جي عمل ذريعي جذب ٿيندو آهي. ريٽينول جي برعڪس، بيٽا-ڪيروٽين کي آنڊن جا گھرڙا (&lt;small&gt;enterocytes&lt;/small&gt;) هڪ خاص پروٽين ذريعي جذب ڪندا آهن، جنهن کي اسڪيوينجر ريسيپٽر-(&lt;small&gt;B1&lt;/small&gt;)(&lt;small&gt;SCARB1&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي. جڏهن جسم ۾ &quot;وٽامن ائ جي ڪمي&quot; (&lt;small&gt;VAD&lt;/small&gt;) ٿيندي آهي، &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt; ته هن پروٽين جي مقدار ۾ اضافو ٿي ويندو آهي. ريٽينول جگر ۾ چرٻيءَ جي ننڍڙن ڦڙن (&lt;small&gt;lipid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;droplets&lt;/small&gt;) جي صورت ۾ ذخيرو ٿيندو آهي. جگر ۾ ريٽينول کي ڊگهي عرصي تائين ذخيرو ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن انسان کي سٺي خوراڪ ملي رهي هجي، ته هو ڪجهه مهينن تائين وٽامن ائ کان خالي غذا کائڻ جي باوجود به صحتمند رهي سگهي ٿو.  

وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو متاثر ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن جا لکين ڪيس ۽ ٻار جي بيمارين کان موت واقع ٿين ٿا. علاج جي قابل رت انڌو (&lt;small&gt;Reversible&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Night&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Blindness&lt;/small&gt;) گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو شروعاتي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ريٽينول کي مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيرن جي حيثيت کي ظاهر نٿو ڪري.

وٽامن اي جي گهٽتائي ترقي پذير ملڪن، خاص طور تي [[صحارا ريگستان|صحارا]] جي ھيٺيان [[آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام آهي. گهٽتائي ڪنهن به عمر ۾ ٿي سگهي ٿي پر اسڪول کان اڳ جي عمر وارن ٻارن ۽ حامله عورتن ۾، پوء رٽينول کي جنين ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت جي ڪري، سڀ کان وڌيڪ عام آهي. وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو متاثر ڪرڻ جو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن ۽ ٻار جي بيمارين کان موت جا لکين ڪيس آهن. ريورسيبل نائيٽ بلائنڊنس گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو هڪ ابتدائي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ۾ ريٽينول کير پيارڻ واري مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيري جي حيثيت جي نشاندهي نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

يورپي يونين ۽ مختلف ملڪن غذائي استعمال لاءِ سفارشون ۽ محفوظ استعمال لاءِ مٿئين حدون مقرر ڪيون آهن. وٽامن ائ جي زهريت، جنهن کي هائپر وٽامنوسس ائ پڻ چيو ويندو آهي، تڏهن ٿيندي آهي جڏهن جسم ۾ تمام گهڻو وٽامن اي جمع ٿئي ٿو. علامتن ۾ اعصابي نظام جا اثر، جگر جي غير معمولي حالتون، ٿڪاوٽ، عضلات جي ڪمزوري، هڏن ۽ چمڙي ۾ تبديليون ۽ ٻيا شامل ٿي سگهن ٿا. تيز  زهريلي دوائن جي استعمال کي بند ڪرڻ کان پوءِ ٻنهي جا خراب اثر الٽ ٿي ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

==تفصيل==
وٽامن ائ ڏاٺ جي لاءِ گهڻو مفيد آهي جنهن سان ڏاٺ گهڻي قدر مضبوط ۽ صحت مند رهنديون آهن، حساس ۽ رت جي رستي ڏاٺ جو علاج مخصوص وٽامن اي جي حامل ٽوٽ پيسٽ جي مسلسل استعمال سان ممڪن آهي. مختلف ليبارٽرين جي تجربي جي رپورٽن موجب وٽامن اي ڏاٺ کي مضبوط ڪندو آهي، گهڻو ڪري جيڪي ڏنڊن ۾ ڪيڙا يا سوارخ Cavities بڻجي ويندا آهن، انھن کي بہ ڪنهن حد تائين گهٽ ڪري ٿو. ڏاٺ جي جهلي Periodontal Membrane جي قدرتي عمل کي بہ صحيح رکندو آهي ان لاءِ پنهنجي عذائن ۾ وٽامن اي جي روزانو شين کي بہ شامل ڪجي.

وٽامن A جا مختلف نالا آهن. ريٽينال Retinol ۔ بيٽاڪيروٽين Beta carotene ۔ پرو وٽامن اي Pro vitamin A ۽ جيو کٽ Biocitrol کي پڻ وٽامن اي سڏيو وڃي ٿو. وٽامن اي اکين لاء مفيد آهي گڏوگڏ جسماني نشونما ۔ قوت ۽ مدافعت پڻ وڌائي ٿي. اکين جي ريٽينول جي شڪل ۾ وٽامن اي گهربل هوندي آهي خاص ڪري اکين جي پردي جي صحت لاء ريٽي نول اهم ۽ ضروري آهي. وٽامن اي جي کوٽ جو سبب رات جو گهٽ روشني ۽ رات جو گهٽ نظر اچڻ آهي. وٽامن جي گهٽتائي جي پھرين علامت گهٽ روشني ۾ گهٽ نظر اچڻ آهي.

هي وٽامن کير، ڏهي، مڇي جي تيل، پنير، مکڻ، مان ملي ٿي. ان کانسواءِ ڀاڄين جھڙوڪ : گجر، پالڪ، ٽماٽي، موري، انب وغيره ۾ ھڪ ڪيروٽين هوندي آهي، جنھن کي اسان جو جيرو آسانيءَ سان وٽامن اي ۾ تبديل ڪري وٺندو آهي.

حياتين اي اسان جي نظر لاءِ ضروري آهي، خاص طور تي هي اسان کي هلڪي روشنيءَ ۾ ڏسي سگهڻ جي قابل بڻائيندي آهي. انهيءَ جي گهٽتائي سان شب ڪوري (Night- Blindness) ٿي پوندي آهي. وٽامن اي ٻجن (مثلا: ڪڪڙن) جي تيل ۾ موجود هوندي آهي ان جي ڪمي سان ٻار جي ڪرڻ جو انديشو هوندو آهي.

وٽامن اي جو اهم ڪردار جينياتي ڪروموسومز ۽ خلين جو ٺھڻ آهي. چمڙي جي گهرڙن جي نشونما، ڀڃ ڊاھ ۽ نئين گهرڙن جي جنم ۾ بہ وٽامن اي جو عمل پڻ آهي ۔ انهي ڪري وٽامن اي جي گهٽتائي سبب منھن ۽ چمڙي ۾ داڻا نڪرندا آهن.

وٽامن اي اسان جي اکين جي روشني لاء مفيد آھي. هي مختلف شين ۾ پاتي وڃي ٿي. گجر ۾ وٽامن اي هجي ٿي، ان لاء ماهر اسانکي ان کي کائڻ جو مشور ڏيندا آهن جيئن وٽامن اي اسان کي حاصل ٿئي. جيڪڏهن ڪنھن بہ ماڻهو ۾ نظر جي گهٽتائي ٿيو وڃي تہ اکين جي روشني ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ۽ گهٽ ڏسجڻ سبب نابينائي اچي وڃي ٿي.

گهٽ نظر جو علاج وٽامن اي جي استعمال سان گهٽ ٿيو وڃي جنھن سان اکين جي روشني ۾ بھتري اچي ٿي، انهي لاء جيڪڏهن اوهانجي گهر يا پاڙي ۾ رهندڙ ڪنھن بہ فرد جي اکين جي روشني ۾ گهٽتائي ڏسڻ ۾ اچي تہ انکي گجر جو جوس پيئڻ ۽ گجرون کائڻ جو مشورو ڏجي. موجود دور ۾ گهڻو موبائل ڪمپوٽر استعمال ڪندڙ فرد اکين جي روشني کي برقرار رکڻ لاء گهڻو خيال رکن.

وٽامن اي جي استعمال سان جسم ۾ قوت مدافعت وڌي وڃي ٿي جيڪا بيمارين سان منهن ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

خيال رهي تہ وٽامن اي چرٻي مان گهڻو حاصل ٿئي ٿي ان ڪري ان جو گهڻو استعمال صحت لاء نقصانڪار پڻ آهي. ان جي گهڻي استعمال کان پرهيز ڪجي.

وٽامن A ڀاڄين ۾ بہ ملندو آهي جيئن پالڪ ، ساڳ، ڪدو، ٽماٽر، سائي بصر. بصرن جي بہ خاص ڪري ساون پنن ۾، پيلي رنگ وارا سڀئي ميوا جيئن انب، زردالو، لوڪاٽ، مالٽا، ۽ ڪمند وغيره، بيدي جي زردي ۔ جيرانڊي ۽ اهو تيل ۽ گھ جنھن ۾ وٽامن A ۽ D شامل ڪيو ويو هجي. ان کان علاوه وٽامن A جا ڪيپسول بہ آهن جيڪي 6 ميهنن جي وقفي سان ٻارن کي ڏنا وڃن تہ ان طريقي سان بہ وٽامن A جي کوٽ کان بچي سگهجي ٿو.

وٽامن اي گجر کان علاوه املوڪ ۔ انگور ۔ ڳاڙھي گجر ۔ صوف ۔ پيٺي ۔ آنن ۔ گھ ۔ مکڻ  ۔ مڇي ۔ جيري ۔ کير ۔ سبزين ۔ انب ۔ شملا مرچ ۔ ٽماٽر ۔ پپيتي ۔ هنداڻي ۽ جانورن جي چرٻي مان حاصل ٿئي ٿي. مٺن پٽاٽن ۾ بہ وٽامن اي جي ڪافي مقدار ٿئي ٿي. وٽامن اي چمڙي لاء مفيد ٿئي ٿي. مڇي کائڻ وارن جي چمڙي تر تازي رهندي آهي ڇوجو ان ۾ وٽامن اي هجي ٿي. جيڪڏهن وٽامن اي کي ٻاهرين چمڙي لاء استعمال ڪجي تہ منھن جا گهنج گهٽ ٿي وڃن ٿا ۽ منھن جي خشڪي ۽ داغ پڻ گهٽ ٿيو وڃن.

وٽامن اي جي گهٽتائي جون علامتون گهٽ يا گهڻيون ٿي سگهجن ٿيون انهن علامتن ۾ ڌنڌلو ڏسڻ ۔ اڳيان ڌنڌ ڏسڻ ۔ اکين ۾ خشڪي ۔ قوت معدافعت جي گهٽتائي ۔ هر هر بيمار ٿيڻ ۔ اکين ۔ ڪنن ۔ ڳلي ۽ پيشاب ۾ انفيڪشن ٿيڻ ۔ وارن جو رنگ پيلو ٿيڻ يا اڇو ٿيڻ ۔ منھن ۽ چمڙي تي داڻا ڇالا ٿيڻ ۽ جلدي مرض وغيرھ اچي وڃن ٿا.

وٽامن اي وارن لاء مفيد آهي ڇوجو وٽامن اي جي گهٽتائي ڪارڻ وارن ۾ خشڪي ٿئي ٿي.

عورتن کي جيڪڏهن حيض دير سان اچن يا گهڻو سور ۽ رت جي مقدار گهڻي اچي انهن لاء وٽامن اي جو استعمال ضروري آهي ۽ مردن لاء بہ ڇوجو وٽامن اي سان اسپرم جي تعداد کي هٿي ملي ٿي. مرد يا عورتون جن ۾ رت جي گهٽتائي آھي، وٽامن اي جي استعمال سان انهن ۾ جلد رت جي گهٽتائي ختم ٿي وڃي ٿي.

وٽامن اي جي کوٽ سبب ٻارن کي اونداهي ۾ گهٽ نظر ايندو آهي ۽ ٻار تيزروشني ۾ بہ گهڻي دير ڏسي ناهن سگهندا ۽ تيز روشني ۾ انهن جي اکين ۾ جلدي پاڻي وهڻ لڳندو آهي ۽ ٻار پنھنجون اکيون ٻوٽي ڇڏيندا آهن جيڪو بينائي جي حوالي سان انتھائي خطرناڪ اهڃاڻ آهي ۽ ان دوران آهستي آهستي ٻار جي اکين ۾ چمڪ گهٽجڻ لڳندي آهي ۽ اکيون خشڪ ٿيڻ لڳنديون آهن ۽ گهڻو ڪري اکيون ڳاڙهاڻ واريون رهنديون آهن ۽ اکين ۾ ننڍا ننڍا اڇي رنگ جا داڻا ٺھي ويندا آهن ۽ اهي اڇي جهلي جي شڪل اختيار ڪري ويندا آهن. جيڪي ٻار هر هر بيمار ٿين ٿا انهن کي غذا ۾ وٽامن اي ڏيڻ ضروري آھي.  جن ٻارن ۾ وٽامن اي جي کوٽ هجي، انهن کي وڌيڪ ڊاڪٽر جي هدايت سان ڪجهه هفتا وٽامن اي جي سيلمينٽ ڏيڻ کپي. ٻارن ۾ قوت مدافعت وڌائڻ لاء حفاظتي ٽڪا پوليو جي قطرن سان گڏوگڏ وٽامن اي جا بہ قطرا پياريا ويندا آهن.

اهڙا نوجوان جن جي منھن تي داڻن جي گهڻائي ھجي ۽ چمڙي کي لوشن يا ڪريم لڳائڻ سان بہ داڻ گهٽ نہ ٿئي تہ بھتر رهندو تہ انهن کي صرف وٽامن اي جي سپليمنٽ جي هڪ ٽڪي روزانو هڪ کان ٻہ مھينن تائين استعمال ڪرڻ کپي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{MeSH name|Vitamin A}}
* [https://web.archive.org/web/20061215060250/http://www.who.int/nutrition/publications/vitamin_a_pub/en/index.html WHO publications on Vitamin A Deficiency]

{{Vitamins}}
{{Antioxidants}}
{{Dietary supplement}}
{{Retinoid receptor modulators}}
{{Portal bar | Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:Vitamin A| ]]
[[Category:Biomolecules]]
[[Category:Unsaturated compounds]]
[[زمرو:وٽامن ائ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:ڪيميا]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>hmwjzwgjtq5cj0rtzh8rc9b5z9owy85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424936</id>
      <parentid>424934</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22031" sha1="9bhggc53vwtvc9f52l0r55gz5xcqd3s" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient}}
{{About|the family of [[vitamer]]s|the form usually used as a supplement|Retinol}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| image             = All-trans-Retinol2.svg
| image_class       = skin-invert-image
| width             =
| alt               =
| image2            = Retinol 3D balls.png
| image_class2      = bg-transparent 
| width2            =
| alt2              =
| caption           = Retinol (depicted) and retinal play a biological role in vision, but most of the effects of vitamin A are exerted by retinoic acid, which binds to nuclear receptors and regulates gene transcription.
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce         = 
| tradename         =
| Drugs.com         = {{Drugs.com|monograph|vitamin-a}}
| MedlinePlus       =
| DailyMedID        = Retinol
| pregnancy_AU      = &lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
| pregnancy_AU_comment = 
| pregnancy_category = 
| routes_of_administration = [[By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]]&lt;ref name=AHFS2016&gt;{{cite web|title=Vitamin A|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230232204/https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|archive-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| class             = [[Vitamin]]
| ATC_prefix        = A11
| ATC_suffix        = CA01
| ATC_supplemental  = {{ATC|D10|AD02}}, {{ATC|R01|AX02}}, {{ATC|S01|XA02}}

&lt;!-- Legal status --&gt;
| legal_AU_comment  = 
| legal_BR          = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C5, D1, D2, E, F1, F2, F3, F4 --&gt;
| legal_BR_comment  = 
| legal_CA          = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment  = 
| legal_DE          = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment  = 
| legal_NZ          = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment  = 
| legal_UK          = &lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
| legal_UK_comment  = 
| legal_US          = OTC
| legal_US_comment  = /&amp;nbsp;Rx-only&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aquasol A - vitamin a palmitate injection, solution | website=DailyMed | date=14 August 2020 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | access-date=18 January 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118075117/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU          = 
| legal_EU_comment  = 
| legal_UN          = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment  = 
| legal_status      = &lt;!-- For countries not listed above --&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability   = 
| protein_bound     = 
| metabolism        = 
| metabolites       = 
| onset             = 
| elimination_half-life = 
| duration_of_action = 
| excretion         =

&lt;!-- Identifiers --&gt;
| index2_label = mixture
| CAS_number        = 68-26-8
| CAS_supplemental  =
| CAS_number2 = 11103-57-4
| PubChem           = 1071
| IUPHAR_ligand     = 4053
| DrugBank          =
| ChemSpiderID      = 393012
| UNII              = G2SH0XKK91
| UNII2 = 81G40H8B0T
| KEGG              =
| ChEBI             = 17336
| ChEMBL            = 986
| NIAID_ChemDB      =
| synonyms          =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
| IUPAC_name        = (2''E'',4''E'',6''E'',8''E'')-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol
| C=20
| H=30
| O=1
| SMILES            = OC/C=C(C)/C=C/C=C(C)/C=C/C1=C(C)/CCCC1(C)C
| StdInChI          = 1S/C20H30O/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+
| StdInChIKey       = FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N
| density           =
| density_notes     =
| melting_point     = 62–64
| melting_high      =
| melting_notes     =
| boiling_point     = 137–138
| boiling_notes     = ({{val|e=-6|u=mm Hg}})
| solubility        =
| sol_units         = 
| specific_rotation =
}}
'''وٽامن ائ''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;A&lt;/small&gt;) هڪ چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] آهي، جيڪو هڪ انتهائي ضروري غذائي جزو آهي. &quot;وٽامن ائ&quot; جي اصطلاح ۾ ڪيميائي طور تي هڪٻئي سان لاڳاپيل [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ گروپ شامل آهي، جنهن ۾ ريٽينول (&lt;small&gt;retinol&lt;/small&gt;)، ريٽينيل ايسٽرز (&lt;small&gt;retinyl esters&lt;/small&gt;) ۽ ڪيترائي &quot;پرووٽامن&quot; (يعني اهڙا مادا جيڪي وٽامن ۾ تبديل ٿين ٿا) ڪيروٽينوائيڊس (&lt;small&gt;carotenoids&lt;/small&gt;) شامل آهن؛ جن ۾ سڀ کان اهم &quot;بيٽا-ڪيروٽن&quot; (&lt;small&gt;β-carotene&lt;/small&gt;) آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{cite web|title=Vitamin A and Carotenoids|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 March 2025 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{cite web |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-A |title=Vitamin A |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2026 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRI VitA&quot;/&gt;&lt;ref name=PKIN2020VitA&gt;{{cite book |vauthors=Blaner WS |title = Present Knowledge in Nutrition | edition = Eleventh |chapter = Vitamin A | veditors = Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |publisher = Academic Press (Elsevier) |year=2020 |location = London |pages = 73–92 |isbn=978-0-323-66162-1}}&lt;/ref&gt; وٽامن ائ جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنين جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪرڻ، مدافعتي نظام کي برقرار رکڻ ۽ اکين جي نظر کي صحتمند رکڻ شامل آهن. خاص طور تي نظر جي حوالي سان، اهو &quot;آپسن&quot; (&lt;small&gt;opsin&lt;/small&gt;) نالي پروٽين سان ملي ڪري &quot;روڊوپسن&quot; (&lt;small&gt;rhodopsin&lt;/small&gt;) ٺاهيندو آهي. هي هڪ اهڙو سالمو (&lt;small&gt;molecule&lt;/small&gt;) آهي جيڪو روشنيءَ کي جذب ڪري ٿو ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ (&lt;small&gt;scotopic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;vision&lt;/small&gt;) توڙي رنگن کي سڃاڻڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Wolf2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolf G | title = The discovery of the visual function of vitamin A | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 6 | pages = 1647–1650 | date = June 2001 | pmid = 11385047 | doi = 10.1093/jn/131.6.1647 | doi-access = free | title-link = doi }}&lt;/ref&gt;

کاڌي ۾ وٽامن ائ بنيادي طور تي ٻن شڪلين ۾ موجود هوندو آهي: ريٽينوائيڊز (&lt;small&gt;retinoids&lt;/small&gt;)، جيڪي جانورن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ ۾ ملندا آهن؛ اها يا ته ريٽنول جي صورت ۾ هوندا آهن يا وري ڪنهن فيٽي ايسڊ (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acid&lt;/small&gt;) سان جڙيل هوندا آهن جنهن کي &quot;ريٽينيل ايسٽر&quot;چئبو آهي. ٻيا ڪيروٽينائيڊز (carotenoids)، جن ۾ الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين ۽ &quot;بيٽا-ڪرپٽوڪسانٿين&quot; (&lt;small&gt;beta&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;cryptoxanthin&lt;/small&gt;) شامل آهن (انهن سڀني ۾ ”بيٽا-آيونون“ (β-&lt;small&gt;ionone&lt;/small&gt;) وارا حلقا هوندا آهن). اهي مادا گاهه کائيندڙ (&lt;small&gt;herbivore&lt;/small&gt;) ۽ ٻنهي قسمن جي خوراڪ، گوشت ۽ گاهه، کائيندڙ (&lt;small&gt;omnivore)&lt;/small&gt; جانورن ۾ پرووٽامن ائ &lt;small&gt;(Provitamin A)&lt;/small&gt; طور ڪم ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن جانورن ۾ اهڙا خمير (&lt;small&gt;enzymes&lt;/small&gt;) موجود هوندا آهن جيڪي انهن ڪيروٽينوائيڊز کي ٽوڙي ريٽينول ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن. ڪجهه گوشت خور (&lt;small&gt;carnivore&lt;/small&gt;) جانورن ۾ هن قسم خميرن جي کوٽ هوندي آهي. ٻين ڪيروٽينوائيڊز ۾ ريٽينائيڊ واري خاصيت (&lt;small&gt;retinoid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;activity&lt;/small&gt;) نه هوندي آهي. 

کاڌي ذريعي حاصل ٿيندڙ ريٽينول، هاضمي جي نالي مان &quot;پيسيو ڊفيوژن&quot; (&lt;small&gt;passive&lt;/small&gt; &lt;small&gt;diffusion&lt;/small&gt;) جي عمل ذريعي جذب ٿيندو آهي. ريٽينول جي برعڪس، بيٽا-ڪيروٽين کي آنڊن جا گھرڙا (&lt;small&gt;enterocytes&lt;/small&gt;) هڪ خاص پروٽين ذريعي جذب ڪندا آهن، جنهن کي اسڪيوينجر ريسيپٽر-(&lt;small&gt;B1&lt;/small&gt;)(&lt;small&gt;SCARB1&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي. جڏهن جسم ۾ &quot;وٽامن ائ جي ڪمي&quot; (&lt;small&gt;VAD&lt;/small&gt;) ٿيندي آهي، &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt; ته هن پروٽين جي مقدار ۾ اضافو ٿي ويندو آهي. ريٽينول جگر ۾ چرٻيءَ جي ننڍڙن ڦڙن (&lt;small&gt;lipid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;droplets&lt;/small&gt;) جي صورت ۾ ذخيرو ٿيندو آهي. جگر ۾ ريٽينول کي ڊگهي عرصي تائين ذخيرو ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن انسان کي سٺي خوراڪ ملي رهي هجي، ته هو ڪجهه مهينن تائين وٽامن ائ کان خالي غذا کائڻ جي باوجود به صحتمند رهي سگهي ٿو.  

وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو متاثر ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن جا لکين ڪيس ۽ ٻار جي بيمارين کان موت واقع ٿين ٿا. علاج جي قابل رت انڌو (&lt;small&gt;Reversible&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Night&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Blindness&lt;/small&gt;) گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو شروعاتي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ريٽينول کي مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيرن جي حيثيت کي ظاهر نٿو ڪري.

وٽامن اي جي گهٽتائي ترقي پذير ملڪن، خاص طور تي [[صحارا ريگستان|صحارا]] جي ھيٺيان [[آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام آهي. گهٽتائي ڪنهن به عمر ۾ ٿي سگهي ٿي پر اسڪول کان اڳ جي عمر وارن ٻارن ۽ حامله عورتن ۾، پوء رٽينول کي جنين ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت جي ڪري، سڀ کان وڌيڪ عام آهي. وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو متاثر ڪرڻ جو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن ۽ ٻار جي بيمارين کان موت جا لکين ڪيس آهن. ريورسيبل نائيٽ بلائنڊنس گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو هڪ ابتدائي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ۾ ريٽينول کير پيارڻ واري مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيري جي حيثيت جي نشاندهي نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

يورپي يونين ۽ مختلف ملڪن غذائي استعمال لاءِ سفارشون ۽ محفوظ استعمال لاءِ مٿئين حدون مقرر ڪيون آهن. وٽامن ائ جي زهريت، جنهن کي هائپر وٽامنوسس ائ پڻ چيو ويندو آهي، تڏهن ٿيندي آهي جڏهن جسم ۾ تمام گهڻو وٽامن اي جمع ٿئي ٿو. علامتن ۾ اعصابي نظام جا اثر، جگر جي غير معمولي حالتون، ٿڪاوٽ، عضلات جي ڪمزوري، هڏن ۽ چمڙي ۾ تبديليون ۽ ٻيا شامل ٿي سگهن ٿا. تيز  زهريلي دوائن جي استعمال کي بند ڪرڻ کان پوءِ ٻنهي جا خراب اثر الٽ ٿي ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

==تفصيل==
وٽامن ائ ڏاٺ جي لاءِ گهڻو مفيد آهي جنهن سان ڏاٺ گهڻي قدر مضبوط ۽ صحت مند رهنديون آهن، حساس ۽ رت جي رستي ڏاٺ جو علاج مخصوص وٽامن اي جي حامل ٽوٽ پيسٽ جي مسلسل استعمال سان ممڪن آهي. مختلف ليبارٽرين جي تجربي جي رپورٽن موجب وٽامن اي ڏاٺ کي مضبوط ڪندو آهي، گهڻو ڪري جيڪي ڏنڊن ۾ ڪيڙا يا سوارخ Cavities بڻجي ويندا آهن، انھن کي بہ ڪنهن حد تائين گهٽ ڪري ٿو. ڏاٺ جي جهلي Periodontal Membrane جي قدرتي عمل کي بہ صحيح رکندو آهي ان لاءِ پنهنجي عذائن ۾ وٽامن اي جي روزانو شين کي بہ شامل ڪجي.

وٽامن A جا مختلف نالا آهن. ريٽينال Retinol ۔ بيٽاڪيروٽين Beta carotene ۔ پرو وٽامن اي Pro vitamin A ۽ جيو کٽ Biocitrol کي پڻ وٽامن اي سڏيو وڃي ٿو. وٽامن اي اکين لاء مفيد آهي گڏوگڏ جسماني نشونما ۔ قوت ۽ مدافعت پڻ وڌائي ٿي. اکين جي ريٽينول جي شڪل ۾ وٽامن اي گهربل هوندي آهي خاص ڪري اکين جي پردي جي صحت لاء ريٽي نول اهم ۽ ضروري آهي. وٽامن اي جي کوٽ جو سبب رات جو گهٽ روشني ۽ رات جو گهٽ نظر اچڻ آهي. وٽامن جي گهٽتائي جي پھرين علامت گهٽ روشني ۾ گهٽ نظر اچڻ آهي.

هي وٽامن کير، ڏهي، مڇي جي تيل، پنير، مکڻ، مان ملي ٿي. ان کانسواءِ ڀاڄين جھڙوڪ : گجر، پالڪ، ٽماٽي، موري، انب وغيره ۾ ھڪ ڪيروٽين هوندي آهي، جنھن کي اسان جو جيرو آسانيءَ سان وٽامن اي ۾ تبديل ڪري وٺندو آهي.

حياتين اي اسان جي نظر لاءِ ضروري آهي، خاص طور تي هي اسان کي هلڪي روشنيءَ ۾ ڏسي سگهڻ جي قابل بڻائيندي آهي. انهيءَ جي گهٽتائي سان شب ڪوري (Night- Blindness) ٿي پوندي آهي. وٽامن اي ٻجن (مثلا: ڪڪڙن) جي تيل ۾ موجود هوندي آهي ان جي ڪمي سان ٻار جي ڪرڻ جو انديشو هوندو آهي.

وٽامن اي جو اهم ڪردار جينياتي ڪروموسومز ۽ خلين جو ٺھڻ آهي. چمڙي جي گهرڙن جي نشونما، ڀڃ ڊاھ ۽ نئين گهرڙن جي جنم ۾ بہ وٽامن اي جو عمل پڻ آهي ۔ انهي ڪري وٽامن اي جي گهٽتائي سبب منھن ۽ چمڙي ۾ داڻا نڪرندا آهن.

وٽامن اي اسان جي اکين جي روشني لاء مفيد آھي. هي مختلف شين ۾ پاتي وڃي ٿي. گجر ۾ وٽامن اي هجي ٿي، ان لاء ماهر اسانکي ان کي کائڻ جو مشور ڏيندا آهن جيئن وٽامن اي اسان کي حاصل ٿئي. جيڪڏهن ڪنھن بہ ماڻهو ۾ نظر جي گهٽتائي ٿيو وڃي تہ اکين جي روشني ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ۽ گهٽ ڏسجڻ سبب نابينائي اچي وڃي ٿي.

گهٽ نظر جو علاج وٽامن اي جي استعمال سان گهٽ ٿيو وڃي جنھن سان اکين جي روشني ۾ بھتري اچي ٿي، انهي لاء جيڪڏهن اوهانجي گهر يا پاڙي ۾ رهندڙ ڪنھن بہ فرد جي اکين جي روشني ۾ گهٽتائي ڏسڻ ۾ اچي تہ انکي گجر جو جوس پيئڻ ۽ گجرون کائڻ جو مشورو ڏجي. موجود دور ۾ گهڻو موبائل ڪمپوٽر استعمال ڪندڙ فرد اکين جي روشني کي برقرار رکڻ لاء گهڻو خيال رکن.

وٽامن اي جي استعمال سان جسم ۾ قوت مدافعت وڌي وڃي ٿي جيڪا بيمارين سان منهن ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

خيال رهي تہ وٽامن اي چرٻي مان گهڻو حاصل ٿئي ٿي ان ڪري ان جو گهڻو استعمال صحت لاء نقصانڪار پڻ آهي. ان جي گهڻي استعمال کان پرهيز ڪجي.

وٽامن A ڀاڄين ۾ بہ ملندو آهي جيئن پالڪ ، ساڳ، ڪدو، ٽماٽر، سائي بصر. بصرن جي بہ خاص ڪري ساون پنن ۾، پيلي رنگ وارا سڀئي ميوا جيئن انب، زردالو، لوڪاٽ، مالٽا، ۽ ڪمند وغيره، بيدي جي زردي ۔ جيرانڊي ۽ اهو تيل ۽ گھ جنھن ۾ وٽامن A ۽ D شامل ڪيو ويو هجي. ان کان علاوه وٽامن A جا ڪيپسول بہ آهن جيڪي 6 ميهنن جي وقفي سان ٻارن کي ڏنا وڃن تہ ان طريقي سان بہ وٽامن A جي کوٽ کان بچي سگهجي ٿو.

وٽامن اي گجر کان علاوه املوڪ ۔ انگور ۔ ڳاڙھي گجر ۔ صوف ۔ پيٺي ۔ آنن ۔ گھ ۔ مکڻ  ۔ مڇي ۔ جيري ۔ کير ۔ سبزين ۔ انب ۔ شملا مرچ ۔ ٽماٽر ۔ پپيتي ۔ هنداڻي ۽ جانورن جي چرٻي مان حاصل ٿئي ٿي. مٺن پٽاٽن ۾ بہ وٽامن اي جي ڪافي مقدار ٿئي ٿي. وٽامن اي چمڙي لاء مفيد ٿئي ٿي. مڇي کائڻ وارن جي چمڙي تر تازي رهندي آهي ڇوجو ان ۾ وٽامن اي هجي ٿي. جيڪڏهن وٽامن اي کي ٻاهرين چمڙي لاء استعمال ڪجي تہ منھن جا گهنج گهٽ ٿي وڃن ٿا ۽ منھن جي خشڪي ۽ داغ پڻ گهٽ ٿيو وڃن.

وٽامن اي جي گهٽتائي جون علامتون گهٽ يا گهڻيون ٿي سگهجن ٿيون انهن علامتن ۾ ڌنڌلو ڏسڻ ۔ اڳيان ڌنڌ ڏسڻ ۔ اکين ۾ خشڪي ۔ قوت معدافعت جي گهٽتائي ۔ هر هر بيمار ٿيڻ ۔ اکين ۔ ڪنن ۔ ڳلي ۽ پيشاب ۾ انفيڪشن ٿيڻ ۔ وارن جو رنگ پيلو ٿيڻ يا اڇو ٿيڻ ۔ منھن ۽ چمڙي تي داڻا ڇالا ٿيڻ ۽ جلدي مرض وغيرھ اچي وڃن ٿا.

وٽامن اي وارن لاء مفيد آهي ڇوجو وٽامن اي جي گهٽتائي ڪارڻ وارن ۾ خشڪي ٿئي ٿي.

عورتن کي جيڪڏهن حيض دير سان اچن يا گهڻو سور ۽ رت جي مقدار گهڻي اچي انهن لاء وٽامن اي جو استعمال ضروري آهي ۽ مردن لاء بہ ڇوجو وٽامن اي سان اسپرم جي تعداد کي هٿي ملي ٿي. مرد يا عورتون جن ۾ رت جي گهٽتائي آھي، وٽامن اي جي استعمال سان انهن ۾ جلد رت جي گهٽتائي ختم ٿي وڃي ٿي.

وٽامن اي جي کوٽ سبب ٻارن کي اونداهي ۾ گهٽ نظر ايندو آهي ۽ ٻار تيزروشني ۾ بہ گهڻي دير ڏسي ناهن سگهندا ۽ تيز روشني ۾ انهن جي اکين ۾ جلدي پاڻي وهڻ لڳندو آهي ۽ ٻار پنھنجون اکيون ٻوٽي ڇڏيندا آهن جيڪو بينائي جي حوالي سان انتھائي خطرناڪ اهڃاڻ آهي ۽ ان دوران آهستي آهستي ٻار جي اکين ۾ چمڪ گهٽجڻ لڳندي آهي ۽ اکيون خشڪ ٿيڻ لڳنديون آهن ۽ گهڻو ڪري اکيون ڳاڙهاڻ واريون رهنديون آهن ۽ اکين ۾ ننڍا ننڍا اڇي رنگ جا داڻا ٺھي ويندا آهن ۽ اهي اڇي جهلي جي شڪل اختيار ڪري ويندا آهن. جيڪي ٻار هر هر بيمار ٿين ٿا انهن کي غذا ۾ وٽامن اي ڏيڻ ضروري آھي.  جن ٻارن ۾ وٽامن اي جي کوٽ هجي، انهن کي وڌيڪ ڊاڪٽر جي هدايت سان ڪجهه هفتا وٽامن اي جي سيلمينٽ ڏيڻ کپي. ٻارن ۾ قوت مدافعت وڌائڻ لاء حفاظتي ٽڪا پوليو جي قطرن سان گڏوگڏ وٽامن اي جا بہ قطرا پياريا ويندا آهن.

اهڙا نوجوان جن جي منھن تي داڻن جي گهڻائي ھجي ۽ چمڙي کي لوشن يا ڪريم لڳائڻ سان بہ داڻ گهٽ نہ ٿئي تہ بھتر رهندو تہ انهن کي صرف وٽامن اي جي سپليمنٽ جي هڪ ٽڪي روزانو هڪ کان ٻہ مھينن تائين استعمال ڪرڻ کپي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{MeSH name|Vitamin A}}
* [https://web.archive.org/web/20061215060250/http://www.who.int/nutrition/publications/vitamin_a_pub/en/index.html WHO publications on Vitamin A Deficiency]

{{Vitamins}}
{{Antioxidants}}
{{Dietary supplement}}
{{Retinoid receptor modulators}}
{{Portal bar | Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:Vitamin A| ]]
[[Category:Biomolecules]]
[[Category:Unsaturated compounds]]
[[زمرو:وٽامن ائ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:ماليڪيولر حياتيات]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>9bhggc53vwtvc9f52l0r55gz5xcqd3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424938</id>
      <parentid>424936</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>424938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21994" sha1="oi2dnf4v5nmf567q0rmn72xc3eai83a" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient}}
{{About|the family of [[vitamer]]s|the form usually used as a supplement|Retinol}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| image             = All-trans-Retinol2.svg
| image_class       = skin-invert-image
| width             =
| alt               =
| image2            = Retinol 3D balls.png
| image_class2      = bg-transparent 
| width2            =
| alt2              =
| caption           = Retinol (depicted) and retinal play a biological role in vision, but most of the effects of vitamin A are exerted by retinoic acid, which binds to nuclear receptors and regulates gene transcription.
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce         = 
| tradename         =
| Drugs.com         = {{Drugs.com|monograph|vitamin-a}}
| MedlinePlus       =
| DailyMedID        = Retinol
| pregnancy_AU      = &lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
| pregnancy_AU_comment = 
| pregnancy_category = 
| routes_of_administration = [[By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]]&lt;ref name=AHFS2016&gt;{{cite web|title=Vitamin A|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230232204/https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|archive-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| class             = [[Vitamin]]
| ATC_prefix        = A11
| ATC_suffix        = CA01
| ATC_supplemental  = {{ATC|D10|AD02}}, {{ATC|R01|AX02}}, {{ATC|S01|XA02}}

&lt;!-- Legal status --&gt;
| legal_AU_comment  = 
| legal_BR          = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C5, D1, D2, E, F1, F2, F3, F4 --&gt;
| legal_BR_comment  = 
| legal_CA          = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment  = 
| legal_DE          = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment  = 
| legal_NZ          = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment  = 
| legal_UK          = &lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
| legal_UK_comment  = 
| legal_US          = OTC
| legal_US_comment  = /&amp;nbsp;Rx-only&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aquasol A - vitamin a palmitate injection, solution | website=DailyMed | date=14 August 2020 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | access-date=18 January 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118075117/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU          = 
| legal_EU_comment  = 
| legal_UN          = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment  = 
| legal_status      = &lt;!-- For countries not listed above --&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability   = 
| protein_bound     = 
| metabolism        = 
| metabolites       = 
| onset             = 
| elimination_half-life = 
| duration_of_action = 
| excretion         =

&lt;!-- Identifiers --&gt;
| index2_label = mixture
| CAS_number        = 68-26-8
| CAS_supplemental  =
| CAS_number2 = 11103-57-4
| PubChem           = 1071
| IUPHAR_ligand     = 4053
| DrugBank          =
| ChemSpiderID      = 393012
| UNII              = G2SH0XKK91
| UNII2 = 81G40H8B0T
| KEGG              =
| ChEBI             = 17336
| ChEMBL            = 986
| NIAID_ChemDB      =
| synonyms          =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
| IUPAC_name        = (2''E'',4''E'',6''E'',8''E'')-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol
| C=20
| H=30
| O=1
| SMILES            = OC/C=C(C)/C=C/C=C(C)/C=C/C1=C(C)/CCCC1(C)C
| StdInChI          = 1S/C20H30O/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+
| StdInChIKey       = FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N
| density           =
| density_notes     =
| melting_point     = 62–64
| melting_high      =
| melting_notes     =
| boiling_point     = 137–138
| boiling_notes     = ({{val|e=-6|u=mm Hg}})
| solubility        =
| sol_units         = 
| specific_rotation =
}}
'''وٽامن ائ''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;A&lt;/small&gt;) هڪ چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] آهي، جيڪو هڪ انتهائي ضروري غذائي جزو آهي. &quot;وٽامن ائ&quot; جي اصطلاح ۾ ڪيميائي طور تي هڪٻئي سان لاڳاپيل [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ گروپ شامل آهي، جنهن ۾ ريٽينول (&lt;small&gt;retinol&lt;/small&gt;)، ريٽينيل ايسٽرز (&lt;small&gt;retinyl esters&lt;/small&gt;) ۽ ڪيترائي &quot;پرووٽامن&quot; (يعني اهڙا مادا جيڪي وٽامن ۾ تبديل ٿين ٿا) ڪيروٽينوائيڊس (&lt;small&gt;carotenoids&lt;/small&gt;) شامل آهن؛ جن ۾ سڀ کان اهم &quot;بيٽا-ڪيروٽن&quot; (&lt;small&gt;β-carotene&lt;/small&gt;) آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{cite web|title=Vitamin A and Carotenoids|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 March 2025 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{cite web |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-A |title=Vitamin A |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2026 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRI VitA&quot;/&gt;&lt;ref name=PKIN2020VitA&gt;{{cite book |vauthors=Blaner WS |title = Present Knowledge in Nutrition | edition = Eleventh |chapter = Vitamin A | veditors = Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |publisher = Academic Press (Elsevier) |year=2020 |location = London |pages = 73–92 |isbn=978-0-323-66162-1}}&lt;/ref&gt; وٽامن ائ جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنين جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪرڻ، مدافعتي نظام کي برقرار رکڻ ۽ اکين جي نظر کي صحتمند رکڻ شامل آهن. خاص طور تي نظر جي حوالي سان، اهو &quot;آپسن&quot; (&lt;small&gt;opsin&lt;/small&gt;) نالي پروٽين سان ملي ڪري &quot;روڊوپسن&quot; (&lt;small&gt;rhodopsin&lt;/small&gt;) ٺاهيندو آهي. هي هڪ اهڙو سالمو (&lt;small&gt;molecule&lt;/small&gt;) آهي جيڪو روشنيءَ کي جذب ڪري ٿو ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ (&lt;small&gt;scotopic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;vision&lt;/small&gt;) توڙي رنگن کي سڃاڻڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Wolf2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolf G | title = The discovery of the visual function of vitamin A | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 6 | pages = 1647–1650 | date = June 2001 | pmid = 11385047 | doi = 10.1093/jn/131.6.1647 | doi-access = free | title-link = doi }}&lt;/ref&gt;

کاڌي ۾ وٽامن ائ بنيادي طور تي ٻن شڪلين ۾ موجود هوندو آهي: ريٽينوائيڊز (&lt;small&gt;retinoids&lt;/small&gt;)، جيڪي جانورن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ ۾ ملندا آهن؛ اها يا ته ريٽنول جي صورت ۾ هوندا آهن يا وري ڪنهن فيٽي ايسڊ (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acid&lt;/small&gt;) سان جڙيل هوندا آهن جنهن کي &quot;ريٽينيل ايسٽر&quot;چئبو آهي. ٻيا ڪيروٽينائيڊز (carotenoids)، جن ۾ الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين ۽ &quot;بيٽا-ڪرپٽوڪسانٿين&quot; (&lt;small&gt;beta&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;cryptoxanthin&lt;/small&gt;) شامل آهن (انهن سڀني ۾ ”بيٽا-آيونون“ (β-&lt;small&gt;ionone&lt;/small&gt;) وارا حلقا هوندا آهن). اهي مادا گاهه کائيندڙ (&lt;small&gt;herbivore&lt;/small&gt;) ۽ ٻنهي قسمن جي خوراڪ، گوشت ۽ گاهه، کائيندڙ (&lt;small&gt;omnivore)&lt;/small&gt; جانورن ۾ پرووٽامن ائ &lt;small&gt;(Provitamin A)&lt;/small&gt; طور ڪم ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن جانورن ۾ اهڙا خمير (&lt;small&gt;enzymes&lt;/small&gt;) موجود هوندا آهن جيڪي انهن ڪيروٽينوائيڊز کي ٽوڙي ريٽينول ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن. ڪجهه گوشت خور (&lt;small&gt;carnivore&lt;/small&gt;) جانورن ۾ هن قسم خميرن جي کوٽ هوندي آهي. ٻين ڪيروٽينوائيڊز ۾ ريٽينائيڊ واري خاصيت (&lt;small&gt;retinoid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;activity&lt;/small&gt;) نه هوندي آهي. 

کاڌي ذريعي حاصل ٿيندڙ ريٽينول، هاضمي جي نالي مان &quot;پيسيو ڊفيوژن&quot; (&lt;small&gt;passive&lt;/small&gt; &lt;small&gt;diffusion&lt;/small&gt;) جي عمل ذريعي جذب ٿيندو آهي. ريٽينول جي برعڪس، بيٽا-ڪيروٽين کي آنڊن جا گھرڙا (&lt;small&gt;enterocytes&lt;/small&gt;) هڪ خاص پروٽين ذريعي جذب ڪندا آهن، جنهن کي اسڪيوينجر ريسيپٽر-(&lt;small&gt;B1&lt;/small&gt;)(&lt;small&gt;SCARB1&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي. جڏهن جسم ۾ &quot;وٽامن ائ جي ڪمي&quot; (&lt;small&gt;VAD&lt;/small&gt;) ٿيندي آهي، &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt; ته هن پروٽين جي مقدار ۾ اضافو ٿي ويندو آهي. ريٽينول جگر ۾ چرٻيءَ جي ننڍڙن ڦڙن (&lt;small&gt;lipid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;droplets&lt;/small&gt;) جي صورت ۾ ذخيرو ٿيندو آهي. جگر ۾ ريٽينول کي ڊگهي عرصي تائين ذخيرو ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن انسان کي سٺي خوراڪ ملي رهي هجي، ته هو ڪجهه مهينن تائين وٽامن ائ کان خالي غذا کائڻ جي باوجود به صحتمند رهي سگهي ٿو.  

وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو متاثر ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن جا لکين ڪيس ۽ ٻار جي بيمارين کان موت واقع ٿين ٿا. علاج جي قابل رت انڌو (&lt;small&gt;Reversible&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Night&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Blindness&lt;/small&gt;) گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو شروعاتي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ريٽينول کي مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيرن جي حيثيت کي ظاهر نٿو ڪري.

وٽامن اي جي گهٽتائي ترقي پذير ملڪن، خاص طور تي [[صحارا ريگستان|صحارا]] جي ھيٺيان [[آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام آهي. گهٽتائي ڪنهن به عمر ۾ ٿي سگهي ٿي پر اسڪول کان اڳ جي عمر وارن ٻارن ۽ حامله عورتن ۾، پوء رٽينول کي جنين ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت جي ڪري، سڀ کان وڌيڪ عام آهي. وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو متاثر ڪرڻ جو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن ۽ ٻار جي بيمارين کان موت جا لکين ڪيس آهن. ريورسيبل نائيٽ بلائنڊنس گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو هڪ ابتدائي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ۾ ريٽينول کير پيارڻ واري مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيري جي حيثيت جي نشاندهي نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

يورپي يونين ۽ مختلف ملڪن غذائي استعمال لاءِ سفارشون ۽ محفوظ استعمال لاءِ مٿئين حدون مقرر ڪيون آهن. وٽامن ائ جي زهريت، جنهن کي هائپر وٽامنوسس ائ پڻ چيو ويندو آهي، تڏهن ٿيندي آهي جڏهن جسم ۾ تمام گهڻو وٽامن اي جمع ٿئي ٿو. علامتن ۾ اعصابي نظام جا اثر، جگر جي غير معمولي حالتون، ٿڪاوٽ، عضلات جي ڪمزوري، هڏن ۽ چمڙي ۾ تبديليون ۽ ٻيا شامل ٿي سگهن ٿا. تيز  زهريلي دوائن جي استعمال کي بند ڪرڻ کان پوءِ ٻنهي جا خراب اثر الٽ ٿي ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

==تفصيل==
وٽامن ائ ڏاٺ جي لاءِ گهڻو مفيد آهي جنهن سان ڏاٺ گهڻي قدر مضبوط ۽ صحت مند رهنديون آهن، حساس ۽ رت جي رستي ڏاٺ جو علاج مخصوص وٽامن اي جي حامل ٽوٽ پيسٽ جي مسلسل استعمال سان ممڪن آهي. مختلف ليبارٽرين جي تجربي جي رپورٽن موجب وٽامن اي ڏاٺ کي مضبوط ڪندو آهي، گهڻو ڪري جيڪي ڏنڊن ۾ ڪيڙا يا سوارخ Cavities بڻجي ويندا آهن، انھن کي بہ ڪنهن حد تائين گهٽ ڪري ٿو. ڏاٺ جي جهلي Periodontal Membrane جي قدرتي عمل کي بہ صحيح رکندو آهي ان لاءِ پنهنجي عذائن ۾ وٽامن اي جي روزانو شين کي بہ شامل ڪجي.

وٽامن A جا مختلف نالا آهن. ريٽينال Retinol ۔ بيٽاڪيروٽين Beta carotene ۔ پرو وٽامن اي Pro vitamin A ۽ جيو کٽ Biocitrol کي پڻ وٽامن اي سڏيو وڃي ٿو. وٽامن اي اکين لاء مفيد آهي گڏوگڏ جسماني نشونما ۔ قوت ۽ مدافعت پڻ وڌائي ٿي. اکين جي ريٽينول جي شڪل ۾ وٽامن اي گهربل هوندي آهي خاص ڪري اکين جي پردي جي صحت لاء ريٽي نول اهم ۽ ضروري آهي. وٽامن اي جي کوٽ جو سبب رات جو گهٽ روشني ۽ رات جو گهٽ نظر اچڻ آهي. وٽامن جي گهٽتائي جي پھرين علامت گهٽ روشني ۾ گهٽ نظر اچڻ آهي.

هي وٽامن کير، ڏهي، مڇي جي تيل، پنير، مکڻ، مان ملي ٿي. ان کانسواءِ ڀاڄين جھڙوڪ : گجر، پالڪ، ٽماٽي، موري، انب وغيره ۾ ھڪ ڪيروٽين هوندي آهي، جنھن کي اسان جو جيرو آسانيءَ سان وٽامن اي ۾ تبديل ڪري وٺندو آهي.

حياتين اي اسان جي نظر لاءِ ضروري آهي، خاص طور تي هي اسان کي هلڪي روشنيءَ ۾ ڏسي سگهڻ جي قابل بڻائيندي آهي. انهيءَ جي گهٽتائي سان شب ڪوري (Night- Blindness) ٿي پوندي آهي. وٽامن اي ٻجن (مثلا: ڪڪڙن) جي تيل ۾ موجود هوندي آهي ان جي ڪمي سان ٻار جي ڪرڻ جو انديشو هوندو آهي.

وٽامن اي جو اهم ڪردار جينياتي ڪروموسومز ۽ خلين جو ٺھڻ آهي. چمڙي جي گهرڙن جي نشونما، ڀڃ ڊاھ ۽ نئين گهرڙن جي جنم ۾ بہ وٽامن اي جو عمل پڻ آهي ۔ انهي ڪري وٽامن اي جي گهٽتائي سبب منھن ۽ چمڙي ۾ داڻا نڪرندا آهن.

وٽامن اي اسان جي اکين جي روشني لاء مفيد آھي. هي مختلف شين ۾ پاتي وڃي ٿي. گجر ۾ وٽامن اي هجي ٿي، ان لاء ماهر اسانکي ان کي کائڻ جو مشور ڏيندا آهن جيئن وٽامن اي اسان کي حاصل ٿئي. جيڪڏهن ڪنھن بہ ماڻهو ۾ نظر جي گهٽتائي ٿيو وڃي تہ اکين جي روشني ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ۽ گهٽ ڏسجڻ سبب نابينائي اچي وڃي ٿي.

گهٽ نظر جو علاج وٽامن اي جي استعمال سان گهٽ ٿيو وڃي جنھن سان اکين جي روشني ۾ بھتري اچي ٿي، انهي لاء جيڪڏهن اوهانجي گهر يا پاڙي ۾ رهندڙ ڪنھن بہ فرد جي اکين جي روشني ۾ گهٽتائي ڏسڻ ۾ اچي تہ انکي گجر جو جوس پيئڻ ۽ گجرون کائڻ جو مشورو ڏجي. موجود دور ۾ گهڻو موبائل ڪمپوٽر استعمال ڪندڙ فرد اکين جي روشني کي برقرار رکڻ لاء گهڻو خيال رکن.

وٽامن اي جي استعمال سان جسم ۾ قوت مدافعت وڌي وڃي ٿي جيڪا بيمارين سان منهن ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

خيال رهي تہ وٽامن اي چرٻي مان گهڻو حاصل ٿئي ٿي ان ڪري ان جو گهڻو استعمال صحت لاء نقصانڪار پڻ آهي. ان جي گهڻي استعمال کان پرهيز ڪجي.

وٽامن A ڀاڄين ۾ بہ ملندو آهي جيئن پالڪ ، ساڳ، ڪدو، ٽماٽر، سائي بصر. بصرن جي بہ خاص ڪري ساون پنن ۾، پيلي رنگ وارا سڀئي ميوا جيئن انب، زردالو، لوڪاٽ، مالٽا، ۽ ڪمند وغيره، بيدي جي زردي ۔ جيرانڊي ۽ اهو تيل ۽ گھ جنھن ۾ وٽامن A ۽ D شامل ڪيو ويو هجي. ان کان علاوه وٽامن A جا ڪيپسول بہ آهن جيڪي 6 ميهنن جي وقفي سان ٻارن کي ڏنا وڃن تہ ان طريقي سان بہ وٽامن A جي کوٽ کان بچي سگهجي ٿو.

وٽامن اي گجر کان علاوه املوڪ ۔ انگور ۔ ڳاڙھي گجر ۔ صوف ۔ پيٺي ۔ آنن ۔ گھ ۔ مکڻ  ۔ مڇي ۔ جيري ۔ کير ۔ سبزين ۔ انب ۔ شملا مرچ ۔ ٽماٽر ۔ پپيتي ۔ هنداڻي ۽ جانورن جي چرٻي مان حاصل ٿئي ٿي. مٺن پٽاٽن ۾ بہ وٽامن اي جي ڪافي مقدار ٿئي ٿي. وٽامن اي چمڙي لاء مفيد ٿئي ٿي. مڇي کائڻ وارن جي چمڙي تر تازي رهندي آهي ڇوجو ان ۾ وٽامن اي هجي ٿي. جيڪڏهن وٽامن اي کي ٻاهرين چمڙي لاء استعمال ڪجي تہ منھن جا گهنج گهٽ ٿي وڃن ٿا ۽ منھن جي خشڪي ۽ داغ پڻ گهٽ ٿيو وڃن.

وٽامن اي جي گهٽتائي جون علامتون گهٽ يا گهڻيون ٿي سگهجن ٿيون انهن علامتن ۾ ڌنڌلو ڏسڻ ۔ اڳيان ڌنڌ ڏسڻ ۔ اکين ۾ خشڪي ۔ قوت معدافعت جي گهٽتائي ۔ هر هر بيمار ٿيڻ ۔ اکين ۔ ڪنن ۔ ڳلي ۽ پيشاب ۾ انفيڪشن ٿيڻ ۔ وارن جو رنگ پيلو ٿيڻ يا اڇو ٿيڻ ۔ منھن ۽ چمڙي تي داڻا ڇالا ٿيڻ ۽ جلدي مرض وغيرھ اچي وڃن ٿا.

وٽامن اي وارن لاء مفيد آهي ڇوجو وٽامن اي جي گهٽتائي ڪارڻ وارن ۾ خشڪي ٿئي ٿي.

عورتن کي جيڪڏهن حيض دير سان اچن يا گهڻو سور ۽ رت جي مقدار گهڻي اچي انهن لاء وٽامن اي جو استعمال ضروري آهي ۽ مردن لاء بہ ڇوجو وٽامن اي سان اسپرم جي تعداد کي هٿي ملي ٿي. مرد يا عورتون جن ۾ رت جي گهٽتائي آھي، وٽامن اي جي استعمال سان انهن ۾ جلد رت جي گهٽتائي ختم ٿي وڃي ٿي.

وٽامن اي جي کوٽ سبب ٻارن کي اونداهي ۾ گهٽ نظر ايندو آهي ۽ ٻار تيزروشني ۾ بہ گهڻي دير ڏسي ناهن سگهندا ۽ تيز روشني ۾ انهن جي اکين ۾ جلدي پاڻي وهڻ لڳندو آهي ۽ ٻار پنھنجون اکيون ٻوٽي ڇڏيندا آهن جيڪو بينائي جي حوالي سان انتھائي خطرناڪ اهڃاڻ آهي ۽ ان دوران آهستي آهستي ٻار جي اکين ۾ چمڪ گهٽجڻ لڳندي آهي ۽ اکيون خشڪ ٿيڻ لڳنديون آهن ۽ گهڻو ڪري اکيون ڳاڙهاڻ واريون رهنديون آهن ۽ اکين ۾ ننڍا ننڍا اڇي رنگ جا داڻا ٺھي ويندا آهن ۽ اهي اڇي جهلي جي شڪل اختيار ڪري ويندا آهن. جيڪي ٻار هر هر بيمار ٿين ٿا انهن کي غذا ۾ وٽامن اي ڏيڻ ضروري آھي.  جن ٻارن ۾ وٽامن اي جي کوٽ هجي، انهن کي وڌيڪ ڊاڪٽر جي هدايت سان ڪجهه هفتا وٽامن اي جي سيلمينٽ ڏيڻ کپي. ٻارن ۾ قوت مدافعت وڌائڻ لاء حفاظتي ٽڪا پوليو جي قطرن سان گڏوگڏ وٽامن اي جا بہ قطرا پياريا ويندا آهن.

اهڙا نوجوان جن جي منھن تي داڻن جي گهڻائي ھجي ۽ چمڙي کي لوشن يا ڪريم لڳائڻ سان بہ داڻ گهٽ نہ ٿئي تہ بھتر رهندو تہ انهن کي صرف وٽامن اي جي سپليمنٽ جي هڪ ٽڪي روزانو هڪ کان ٻہ مھينن تائين استعمال ڪرڻ کپي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{MeSH name|Vitamin A}}
* [https://web.archive.org/web/20061215060250/http://www.who.int/nutrition/publications/vitamin_a_pub/en/index.html WHO publications on Vitamin A Deficiency]

{{Vitamins}}
{{Antioxidants}}
{{Dietary supplement}}
{{Retinoid receptor modulators}}
{{Portal bar | Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:Vitamin A| ]]
[[Category:Biomolecules]]
[[Category:Unsaturated compounds]]
[[زمرو:وٽامن ائ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:ماليڪيولر حياتيات]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>oi2dnf4v5nmf567q0rmn72xc3eai83a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424941</id>
      <parentid>424938</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21947" sha1="pvx3iv6rujo03nkruklvroqcsptdhan" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient}}
{{About|the family of [[vitamer]]s|the form usually used as a supplement|Retinol}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| image             = All-trans-Retinol2.svg
| image_class       = skin-invert-image
| width             =
| alt               =
| image2            = Retinol 3D balls.png
| image_class2      = bg-transparent 
| width2            =
| alt2              =
| caption           = Retinol (depicted) and retinal play a biological role in vision, but most of the effects of vitamin A are exerted by retinoic acid, which binds to nuclear receptors and regulates gene transcription.
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce         = 
| tradename         =
| Drugs.com         = {{Drugs.com|monograph|vitamin-a}}
| MedlinePlus       =
| DailyMedID        = Retinol
| pregnancy_AU      = &lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
| pregnancy_AU_comment = 
| pregnancy_category = 
| routes_of_administration = [[By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]]&lt;ref name=AHFS2016&gt;{{cite web|title=Vitamin A|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230232204/https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|archive-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| class             = [[Vitamin]]
| ATC_prefix        = A11
| ATC_suffix        = CA01
| ATC_supplemental  = {{ATC|D10|AD02}}, {{ATC|R01|AX02}}, {{ATC|S01|XA02}}

&lt;!-- Legal status --&gt;
| legal_AU_comment  = 
| legal_BR          = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C5, D1, D2, E, F1, F2, F3, F4 --&gt;
| legal_BR_comment  = 
| legal_CA          = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment  = 
| legal_DE          = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment  = 
| legal_NZ          = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment  = 
| legal_UK          = &lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
| legal_UK_comment  = 
| legal_US          = OTC
| legal_US_comment  = /&amp;nbsp;Rx-only&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aquasol A - vitamin a palmitate injection, solution | website=DailyMed | date=14 August 2020 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | access-date=18 January 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118075117/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ec825f1c-c15f-44de-ad46-8ab9c49ec21c | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU          = 
| legal_EU_comment  = 
| legal_UN          = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment  = 
| legal_status      = &lt;!-- For countries not listed above --&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability   = 
| protein_bound     = 
| metabolism        = 
| metabolites       = 
| onset             = 
| elimination_half-life = 
| duration_of_action = 
| excretion         =

&lt;!-- Identifiers --&gt;
| index2_label = mixture
| CAS_number        = 68-26-8
| CAS_supplemental  =
| CAS_number2 = 11103-57-4
| PubChem           = 1071
| IUPHAR_ligand     = 4053
| DrugBank          =
| ChemSpiderID      = 393012
| UNII              = G2SH0XKK91
| UNII2 = 81G40H8B0T
| KEGG              =
| ChEBI             = 17336
| ChEMBL            = 986
| NIAID_ChemDB      =
| synonyms          =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
| IUPAC_name        = (2''E'',4''E'',6''E'',8''E'')-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol
| C=20
| H=30
| O=1
| SMILES            = OC/C=C(C)/C=C/C=C(C)/C=C/C1=C(C)/CCCC1(C)C
| StdInChI          = 1S/C20H30O/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+
| StdInChIKey       = FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N
| density           =
| density_notes     =
| melting_point     = 62–64
| melting_high      =
| melting_notes     =
| boiling_point     = 137–138
| boiling_notes     = ({{val|e=-6|u=mm Hg}})
| solubility        =
| sol_units         = 
| specific_rotation =
}}
'''وٽامن ائ''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;A&lt;/small&gt;) هڪ چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] آهي، جيڪو هڪ انتهائي ضروري غذائي جزو آهي. &quot;وٽامن ائ&quot; جي اصطلاح ۾ ڪيميائي طور تي هڪٻئي سان لاڳاپيل [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ گروپ شامل آهي، جنهن ۾ ريٽينول (&lt;small&gt;retinol&lt;/small&gt;)، ريٽينيل ايسٽرز (&lt;small&gt;retinyl esters&lt;/small&gt;) ۽ ڪيترائي &quot;پرووٽامن&quot; (يعني اهڙا مادا جيڪي وٽامن ۾ تبديل ٿين ٿا) ڪيروٽينوائيڊس (&lt;small&gt;carotenoids&lt;/small&gt;) شامل آهن؛ جن ۾ سڀ کان اهم &quot;بيٽا-ڪيروٽن&quot; (&lt;small&gt;β-carotene&lt;/small&gt;) آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{cite web|title=Vitamin A and Carotenoids|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 March 2025 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{cite web |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-A |title=Vitamin A |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2026 |access-date=15 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRI VitA&quot;/&gt;&lt;ref name=PKIN2020VitA&gt;{{cite book |vauthors=Blaner WS |title = Present Knowledge in Nutrition | edition = Eleventh |chapter = Vitamin A | veditors = Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |publisher = Academic Press (Elsevier) |year=2020 |location = London |pages = 73–92 |isbn=978-0-323-66162-1}}&lt;/ref&gt; وٽامن ائ جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنين جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪرڻ، مدافعتي نظام کي برقرار رکڻ ۽ اکين جي نظر کي صحتمند رکڻ شامل آهن. خاص طور تي نظر جي حوالي سان، اهو &quot;آپسن&quot; (&lt;small&gt;opsin&lt;/small&gt;) نالي پروٽين سان ملي ڪري &quot;روڊوپسن&quot; (&lt;small&gt;rhodopsin&lt;/small&gt;) ٺاهيندو آهي. هي هڪ اهڙو سالمو (&lt;small&gt;molecule&lt;/small&gt;) آهي جيڪو روشنيءَ کي جذب ڪري ٿو ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ (&lt;small&gt;scotopic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;vision&lt;/small&gt;) توڙي رنگن کي سڃاڻڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Wolf2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolf G | title = The discovery of the visual function of vitamin A | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 6 | pages = 1647–1650 | date = June 2001 | pmid = 11385047 | doi = 10.1093/jn/131.6.1647 | doi-access = free | title-link = doi }}&lt;/ref&gt;

کاڌي ۾ وٽامن ائ بنيادي طور تي ٻن شڪلين ۾ موجود هوندو آهي: ريٽينوائيڊز (&lt;small&gt;retinoids&lt;/small&gt;)، جيڪي جانورن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ ۾ ملندا آهن؛ اها يا ته ريٽنول جي صورت ۾ هوندا آهن يا وري ڪنهن فيٽي ايسڊ (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acid&lt;/small&gt;) سان جڙيل هوندا آهن جنهن کي &quot;ريٽينيل ايسٽر&quot;چئبو آهي. ٻيا ڪيروٽينائيڊز (carotenoids)، جن ۾ الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين ۽ &quot;بيٽا-ڪرپٽوڪسانٿين&quot; (&lt;small&gt;beta&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;cryptoxanthin&lt;/small&gt;) شامل آهن (انهن سڀني ۾ ”بيٽا-آيونون“ (β-&lt;small&gt;ionone&lt;/small&gt;) وارا حلقا هوندا آهن). اهي مادا گاهه کائيندڙ (&lt;small&gt;herbivore&lt;/small&gt;) ۽ ٻنهي قسمن جي خوراڪ، گوشت ۽ گاهه، کائيندڙ (&lt;small&gt;omnivore)&lt;/small&gt; جانورن ۾ پرووٽامن ائ &lt;small&gt;(Provitamin A)&lt;/small&gt; طور ڪم ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن جانورن ۾ اهڙا خمير (&lt;small&gt;enzymes&lt;/small&gt;) موجود هوندا آهن جيڪي انهن ڪيروٽينوائيڊز کي ٽوڙي ريٽينول ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن. ڪجهه گوشت خور (&lt;small&gt;carnivore&lt;/small&gt;) جانورن ۾ هن قسم خميرن جي کوٽ هوندي آهي. ٻين ڪيروٽينوائيڊز ۾ ريٽينائيڊ واري خاصيت (&lt;small&gt;retinoid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;activity&lt;/small&gt;) نه هوندي آهي. 

کاڌي ذريعي حاصل ٿيندڙ ريٽينول، هاضمي جي نالي مان &quot;پيسيو ڊفيوژن&quot; (&lt;small&gt;passive&lt;/small&gt; &lt;small&gt;diffusion&lt;/small&gt;) جي عمل ذريعي جذب ٿيندو آهي. ريٽينول جي برعڪس، بيٽا-ڪيروٽين کي آنڊن جا گھرڙا (&lt;small&gt;enterocytes&lt;/small&gt;) هڪ خاص پروٽين ذريعي جذب ڪندا آهن، جنهن کي اسڪيوينجر ريسيپٽر-(&lt;small&gt;B1&lt;/small&gt;)(&lt;small&gt;SCARB1&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي. جڏهن جسم ۾ &quot;وٽامن ائ جي ڪمي&quot; (&lt;small&gt;VAD&lt;/small&gt;) ٿيندي آهي، &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt; ته هن پروٽين جي مقدار ۾ اضافو ٿي ويندو آهي. ريٽينول جگر ۾ چرٻيءَ جي ننڍڙن ڦڙن (&lt;small&gt;lipid&lt;/small&gt; &lt;small&gt;droplets&lt;/small&gt;) جي صورت ۾ ذخيرو ٿيندو آهي. جگر ۾ ريٽينول کي ڊگهي عرصي تائين ذخيرو ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن انسان کي سٺي خوراڪ ملي رهي هجي، ته هو ڪجهه مهينن تائين وٽامن ائ کان خالي غذا کائڻ جي باوجود به صحتمند رهي سگهي ٿو.  

وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو متاثر ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن جا لکين ڪيس ۽ ٻار جي بيمارين کان موت واقع ٿين ٿا. علاج جي قابل رت انڌو (&lt;small&gt;Reversible&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Night&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Blindness&lt;/small&gt;) گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو شروعاتي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ريٽينول کي مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيرن جي حيثيت کي ظاهر نٿو ڪري.

وٽامن اي جي گهٽتائي ترقي پذير ملڪن، خاص طور تي [[صحارا ريگستان|صحارا]] جي ھيٺيان [[آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام آهي. گهٽتائي ڪنهن به عمر ۾ ٿي سگهي ٿي پر اسڪول کان اڳ جي عمر وارن ٻارن ۽ حامله عورتن ۾، پوء رٽينول کي جنين ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت جي ڪري، سڀ کان وڌيڪ عام آهي. وٽامن اي جي گهٽتائي جو اندازو دنيا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو متاثر ڪرڻ جو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ مدافعتي نظام جي ناڪامي جي ڪري انڌا پن ۽ ٻار جي بيمارين کان موت جا لکين ڪيس آهن. ريورسيبل نائيٽ بلائنڊنس گهٽ وٽامن اي جي حيثيت جو هڪ ابتدائي اشارو آهي. پلازما ريٽينول کي وٽامن اي جي گهٽتائي جي تصديق ڪرڻ لاءِ بايو مارڪر طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ماءُ جي کير ۾ ريٽينول کير پيارڻ واري مائرن ۾ گهٽتائي جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي. انهن مان ڪو به قدم جگر جي ذخيري جي حيثيت جي نشاندهي نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

يورپي يونين ۽ مختلف ملڪن غذائي استعمال لاءِ سفارشون ۽ محفوظ استعمال لاءِ مٿئين حدون مقرر ڪيون آهن. وٽامن ائ جي زهريت، جنهن کي هائپر وٽامنوسس ائ پڻ چيو ويندو آهي، تڏهن ٿيندي آهي جڏهن جسم ۾ تمام گهڻو وٽامن اي جمع ٿئي ٿو. علامتن ۾ اعصابي نظام جا اثر، جگر جي غير معمولي حالتون، ٿڪاوٽ، عضلات جي ڪمزوري، هڏن ۽ چمڙي ۾ تبديليون ۽ ٻيا شامل ٿي سگهن ٿا. تيز  زهريلي دوائن جي استعمال کي بند ڪرڻ کان پوءِ ٻنهي جا خراب اثر الٽ ٿي ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitA&quot; /&gt;

==تفصيل==
وٽامن ائ ڏاٺ جي لاءِ گهڻو مفيد آهي جنهن سان ڏاٺ گهڻي قدر مضبوط ۽ صحت مند رهنديون آهن، حساس ۽ رت جي رستي ڏاٺ جو علاج مخصوص وٽامن اي جي حامل ٽوٽ پيسٽ جي مسلسل استعمال سان ممڪن آهي. مختلف ليبارٽرين جي تجربي جي رپورٽن موجب وٽامن اي ڏاٺ کي مضبوط ڪندو آهي، گهڻو ڪري جيڪي ڏنڊن ۾ ڪيڙا يا سوارخ Cavities بڻجي ويندا آهن، انھن کي بہ ڪنهن حد تائين گهٽ ڪري ٿو. ڏاٺ جي جهلي Periodontal Membrane جي قدرتي عمل کي بہ صحيح رکندو آهي ان لاءِ پنهنجي عذائن ۾ وٽامن اي جي روزانو شين کي بہ شامل ڪجي.

وٽامن A جا مختلف نالا آهن. ريٽينال Retinol ۔ بيٽاڪيروٽين Beta carotene ۔ پرو وٽامن اي Pro vitamin A ۽ جيو کٽ Biocitrol کي پڻ وٽامن اي سڏيو وڃي ٿو. وٽامن اي اکين لاء مفيد آهي گڏوگڏ جسماني نشونما ۔ قوت ۽ مدافعت پڻ وڌائي ٿي. اکين جي ريٽينول جي شڪل ۾ وٽامن اي گهربل هوندي آهي خاص ڪري اکين جي پردي جي صحت لاء ريٽي نول اهم ۽ ضروري آهي. وٽامن اي جي کوٽ جو سبب رات جو گهٽ روشني ۽ رات جو گهٽ نظر اچڻ آهي. وٽامن جي گهٽتائي جي پھرين علامت گهٽ روشني ۾ گهٽ نظر اچڻ آهي.

هي وٽامن کير، ڏهي، مڇي جي تيل، پنير، مکڻ، مان ملي ٿي. ان کانسواءِ ڀاڄين جھڙوڪ : گجر، پالڪ، ٽماٽي، موري، انب وغيره ۾ ھڪ ڪيروٽين هوندي آهي، جنھن کي اسان جو جيرو آسانيءَ سان وٽامن اي ۾ تبديل ڪري وٺندو آهي.

حياتين اي اسان جي نظر لاءِ ضروري آهي، خاص طور تي هي اسان کي هلڪي روشنيءَ ۾ ڏسي سگهڻ جي قابل بڻائيندي آهي. انهيءَ جي گهٽتائي سان شب ڪوري (Night- Blindness) ٿي پوندي آهي. وٽامن اي ٻجن (مثلا: ڪڪڙن) جي تيل ۾ موجود هوندي آهي ان جي ڪمي سان ٻار جي ڪرڻ جو انديشو هوندو آهي.

وٽامن اي جو اهم ڪردار جينياتي ڪروموسومز ۽ خلين جو ٺھڻ آهي. چمڙي جي گهرڙن جي نشونما، ڀڃ ڊاھ ۽ نئين گهرڙن جي جنم ۾ بہ وٽامن اي جو عمل پڻ آهي ۔ انهي ڪري وٽامن اي جي گهٽتائي سبب منھن ۽ چمڙي ۾ داڻا نڪرندا آهن.

وٽامن اي اسان جي اکين جي روشني لاء مفيد آھي. هي مختلف شين ۾ پاتي وڃي ٿي. گجر ۾ وٽامن اي هجي ٿي، ان لاء ماهر اسانکي ان کي کائڻ جو مشور ڏيندا آهن جيئن وٽامن اي اسان کي حاصل ٿئي. جيڪڏهن ڪنھن بہ ماڻهو ۾ نظر جي گهٽتائي ٿيو وڃي تہ اکين جي روشني ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ۽ گهٽ ڏسجڻ سبب نابينائي اچي وڃي ٿي.

گهٽ نظر جو علاج وٽامن اي جي استعمال سان گهٽ ٿيو وڃي جنھن سان اکين جي روشني ۾ بھتري اچي ٿي، انهي لاء جيڪڏهن اوهانجي گهر يا پاڙي ۾ رهندڙ ڪنھن بہ فرد جي اکين جي روشني ۾ گهٽتائي ڏسڻ ۾ اچي تہ انکي گجر جو جوس پيئڻ ۽ گجرون کائڻ جو مشورو ڏجي. موجود دور ۾ گهڻو موبائل ڪمپوٽر استعمال ڪندڙ فرد اکين جي روشني کي برقرار رکڻ لاء گهڻو خيال رکن.

وٽامن اي جي استعمال سان جسم ۾ قوت مدافعت وڌي وڃي ٿي جيڪا بيمارين سان منهن ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

خيال رهي تہ وٽامن اي چرٻي مان گهڻو حاصل ٿئي ٿي ان ڪري ان جو گهڻو استعمال صحت لاء نقصانڪار پڻ آهي. ان جي گهڻي استعمال کان پرهيز ڪجي.

وٽامن A ڀاڄين ۾ بہ ملندو آهي جيئن پالڪ ، ساڳ، ڪدو، ٽماٽر، سائي بصر. بصرن جي بہ خاص ڪري ساون پنن ۾، پيلي رنگ وارا سڀئي ميوا جيئن انب، زردالو، لوڪاٽ، مالٽا، ۽ ڪمند وغيره، بيدي جي زردي ۔ جيرانڊي ۽ اهو تيل ۽ گھ جنھن ۾ وٽامن A ۽ D شامل ڪيو ويو هجي. ان کان علاوه وٽامن A جا ڪيپسول بہ آهن جيڪي 6 ميهنن جي وقفي سان ٻارن کي ڏنا وڃن تہ ان طريقي سان بہ وٽامن A جي کوٽ کان بچي سگهجي ٿو.

وٽامن اي گجر کان علاوه املوڪ ۔ انگور ۔ ڳاڙھي گجر ۔ صوف ۔ پيٺي ۔ آنن ۔ گھ ۔ مکڻ  ۔ مڇي ۔ جيري ۔ کير ۔ سبزين ۔ انب ۔ شملا مرچ ۔ ٽماٽر ۔ پپيتي ۔ هنداڻي ۽ جانورن جي چرٻي مان حاصل ٿئي ٿي. مٺن پٽاٽن ۾ بہ وٽامن اي جي ڪافي مقدار ٿئي ٿي. وٽامن اي چمڙي لاء مفيد ٿئي ٿي. مڇي کائڻ وارن جي چمڙي تر تازي رهندي آهي ڇوجو ان ۾ وٽامن اي هجي ٿي. جيڪڏهن وٽامن اي کي ٻاهرين چمڙي لاء استعمال ڪجي تہ منھن جا گهنج گهٽ ٿي وڃن ٿا ۽ منھن جي خشڪي ۽ داغ پڻ گهٽ ٿيو وڃن.

وٽامن اي جي گهٽتائي جون علامتون گهٽ يا گهڻيون ٿي سگهجن ٿيون انهن علامتن ۾ ڌنڌلو ڏسڻ ۔ اڳيان ڌنڌ ڏسڻ ۔ اکين ۾ خشڪي ۔ قوت معدافعت جي گهٽتائي ۔ هر هر بيمار ٿيڻ ۔ اکين ۔ ڪنن ۔ ڳلي ۽ پيشاب ۾ انفيڪشن ٿيڻ ۔ وارن جو رنگ پيلو ٿيڻ يا اڇو ٿيڻ ۔ منھن ۽ چمڙي تي داڻا ڇالا ٿيڻ ۽ جلدي مرض وغيرھ اچي وڃن ٿا.

وٽامن اي وارن لاء مفيد آهي ڇوجو وٽامن اي جي گهٽتائي ڪارڻ وارن ۾ خشڪي ٿئي ٿي.

عورتن کي جيڪڏهن حيض دير سان اچن يا گهڻو سور ۽ رت جي مقدار گهڻي اچي انهن لاء وٽامن اي جو استعمال ضروري آهي ۽ مردن لاء بہ ڇوجو وٽامن اي سان اسپرم جي تعداد کي هٿي ملي ٿي. مرد يا عورتون جن ۾ رت جي گهٽتائي آھي، وٽامن اي جي استعمال سان انهن ۾ جلد رت جي گهٽتائي ختم ٿي وڃي ٿي.

وٽامن اي جي کوٽ سبب ٻارن کي اونداهي ۾ گهٽ نظر ايندو آهي ۽ ٻار تيزروشني ۾ بہ گهڻي دير ڏسي ناهن سگهندا ۽ تيز روشني ۾ انهن جي اکين ۾ جلدي پاڻي وهڻ لڳندو آهي ۽ ٻار پنھنجون اکيون ٻوٽي ڇڏيندا آهن جيڪو بينائي جي حوالي سان انتھائي خطرناڪ اهڃاڻ آهي ۽ ان دوران آهستي آهستي ٻار جي اکين ۾ چمڪ گهٽجڻ لڳندي آهي ۽ اکيون خشڪ ٿيڻ لڳنديون آهن ۽ گهڻو ڪري اکيون ڳاڙهاڻ واريون رهنديون آهن ۽ اکين ۾ ننڍا ننڍا اڇي رنگ جا داڻا ٺھي ويندا آهن ۽ اهي اڇي جهلي جي شڪل اختيار ڪري ويندا آهن. جيڪي ٻار هر هر بيمار ٿين ٿا انهن کي غذا ۾ وٽامن اي ڏيڻ ضروري آھي.  جن ٻارن ۾ وٽامن اي جي کوٽ هجي، انهن کي وڌيڪ ڊاڪٽر جي هدايت سان ڪجهه هفتا وٽامن اي جي سيلمينٽ ڏيڻ کپي. ٻارن ۾ قوت مدافعت وڌائڻ لاء حفاظتي ٽڪا پوليو جي قطرن سان گڏوگڏ وٽامن اي جا بہ قطرا پياريا ويندا آهن.

اهڙا نوجوان جن جي منھن تي داڻن جي گهڻائي ھجي ۽ چمڙي کي لوشن يا ڪريم لڳائڻ سان بہ داڻ گهٽ نہ ٿئي تہ بھتر رهندو تہ انهن کي صرف وٽامن اي جي سپليمنٽ جي هڪ ٽڪي روزانو هڪ کان ٻہ مھينن تائين استعمال ڪرڻ کپي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{MeSH name|Vitamin A}}
* [https://web.archive.org/web/20061215060250/http://www.who.int/nutrition/publications/vitamin_a_pub/en/index.html WHO publications on Vitamin A Deficiency]

{{Vitamins}}
{{Antioxidants}}
{{Dietary supplement}}
{{Retinoid receptor modulators}}
{{Portal bar | Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:Vitamin A| ]]
[[Category:Biomolecules]]
[[Category:Unsaturated compounds]]
[[زمرو:وٽامن ائ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>pvx3iv6rujo03nkruklvroqcsptdhan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاول لڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48296</id>
    <revision>
      <id>424916</id>
      <parentid>244602</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="9hrkbart34rrf2uxnb3hqwjjcn12iyi" xml:space="preserve">'''کاول لڪ'''  [[انگريزي ٻولي]] (Khawal Lakk)  [[سنڌ]] [[ پاڪستان]] جي [[ کيرٿر]] جابلو سلسلي ۾  [[واهي پانڌي]] کان [[گورک هل اسٽيشن]]ويندڙ رستي ۾ اوچي جبل وٽ لڪ آهي، لڪ جبل جي بلندي تي اچڻ وڃڻ واري سنهي پيچري کي چيو ويندو آهي جيڪو انتهائي ڏکيو ۽ اڙانگو لڪ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dailykalyan.com/?p=10297|title=واهي پانڌي لڳ پورهيتن سان ڀريل ڊاٽسن کاهيءَ ۾ ڪري پئي، 12 ڄڻا زخمي|date=2017-01-29|website=Daily Kalyan  {{!}} روزاني ڪلياڻ|language=en-US|access-date=2019-06-01}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا لڪ]]</text>
      <sha1>9hrkbart34rrf2uxnb3hqwjjcn12iyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُڙٻِي نئن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48376</id>
    <revision>
      <id>424923</id>
      <parentid>254428</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1545" sha1="26tlbyxetn4fqb61a05cax4h00dqx2d" xml:space="preserve">کُڙٻي نئن [[انگريزي]] (Khurbi Nai)سالاري ۽ مکي نئيُن جي وچ ۾ واقع وھڪري جي لحاظ کان مذڪورہ نئيُن کان ٽيون نمبر وڏي نئين آھي، کُڙٻي جو شمار به کيرٿر مان نڪرندڙ نئين ۾ ٿئي ٿو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/Sindhi/#|title=ONLINEINDUS News - Today Sindhi News , Latest Sindhi News|website=onlineindus.com|access-date=2019-06-25|archive-date=2019-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624040413/https://onlineindus.com/Sindhi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

ڪاڇي جي خشڪ صحرا کي ڪشمير بنائيدڙ باراني بَر جي آبياري جي اميدگاہ نئيُن ۾ نالو ڳڻائيندڙ کُڙٻي تعلقي خيرپورناٿن شاه ضلعي دادو جي حدن ۾ موجود آهي.

ديھ کُڙٻي جي باراني زمين جي آبادي جو انحصار کُڙٻي نئين جي موسمي مينهَن جي وھڪري تي بہ آهي، ڪاري جبل مان نڪرندڙ نئيُن جو تقريباً ڇوڙ ايف پي بند ۾ ئي منزل انداز ھوندو آھي، بعد ازان پاڻي جو وهڪرو منڇر ۾ مخرج ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ%20جون%20نئيون|title=سنڌ جون نئيون : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}</text>
      <sha1>26tlbyxetn4fqb61a05cax4h00dqx2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاليٽا اوليويا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48540</id>
    <revision>
      <id>424928</id>
      <parentid>393835</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7894" sha1="1yuhtfa0bsy454lzy1h14az6rl4ymuk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                    = ڪاليٽا اوليويا
| native_name             = 
| native_name_lang        = es
| settlement_type         = [[ارجنٽينا جا شھر|شھر]]
| image_skyline           = EdificiosCO.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_shield            =
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Argentina Santa Cruz#Argentina
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = Location of Caleta Olivia in Argentina
| coordinates             = {{coord|46|26|S|67|32|W|region:AR_type:city|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = [[ارجنٽائن]]
| subdivision_type1       = [[ارجنٽينا جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]]
| subdivision_type2       = [[ارجنٽينا جا ڊپارٽمينٽ|ڊپارٽمينٽ]]
| subdivision_name2       = [[ڊيسيئيڊو ڊپارٽمنٽ|ڊيسيئيڊو]]
| established_title       =
 بنياد 
| established_date        = نومبر 
20, 1901
| founder          = ايگزيڪئيل گٽيرو 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = ميئر
| leader_name             = فاڪنڊو پريڊز 
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = 55
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 13
| population_footnotes    = 
| population_total        = 51,733
| population_as_of        = 2010 مردم شماري
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_note         = 
| timezone1               = [[ارجنٽينائي وقت]]
| utc_offset1             = -3
| timezone1_DST           = 
| utc_offset1_DST         = 
| postal_code_type        =  پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = [[ISO 3166-2:AR|Z]]9011
| area_code_type          =  ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = +54 297
| blank_name_sec1         = [[ڪوپن ڪلائيميٽ ڪلاسيفڪيشن|موسم]]
| blank_info_sec1         =
 [[Semi-arid climate#Cold semi-arid climates|BSk]]
| website                 = [http://www.caletaolivia.gov.ar/ Official website]
| footnotes               = 
}}

'''ڪاليٽا اوليويا''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Caleta Olivia '''}} [[ارجنٽائن]] جي اتر اوڀر واري صوبي [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]] جو ھڪ شھر جو نالو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] جي [[سان جارج نار]] تي واقع آھي. ھن شھر جي 2010 جي مردم شماري مطابق آبادي  70,304 ھئي. ھن شھر جو بنياد 20 نومبر 1901 ۾ بحريہ جي ھڪ ليفٽيننٽ ۽ گارڊيا نيشنل نالي بحري جھاز جي ڪپتان ايگزيڪئيل گٽيرو رکيو.

[[فائل:Pano de caleta.JPG|thumb|left]]

ھن شھر جي مکيه معاشي سرگرمين ۾ پيٽروليم، رڍن جي فارمنگ ۽ مڇي جو شڪار شامل آهن. ھتان جي بندرگاھ مڇي جي شڪار جي استعمال لاءِ مرڪز آھي ۽ مقامي تيار ٿيندڙ شين جي برآمد جو ذريعو پڻ آھي. ھتان جي يادگارن ۾ سڀ کان وڌيڪ تعريف لائق ايل-گوروسيٽو نالي يادگار آهي جيڪو پيٽروليم صنعت جي ھڪ مزدور جي ياد ۾ اڏيو ويو هو.

== آبهوا ==

شهر ۾ [[نيم خشڪ آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''BSk'') ملي ٿي، جتي اونهارا نسبتاً گرم ۽ سيارا ٿڌا هوندا آهن. هتي برسات تمام گهٽ پوي ٿي ۽ سراسري سالياني برسات {{convert|200.7|mm|abbr=on|0}} آهي.

ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع هئڻ باوجود، سمنڊ جي اثر سبب شهر جي گرمي پد ۾ اعتدال رهندو آهي. اونهاري ۾ سج نڪرڻ وارن ڏينهن دوران شهر جا سامونڊي ڪنارا گهمڻ لاءِ مشهور هوندا آهن، جتي پاڻيءَ ۽ واريءَ سان لاڳاپيل مختلف راندين ۽ تفريحي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

{{Weather box
|location = ڪاليتا اوليويا
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan mean C = 18.3
|Feb mean C = 17.8
|Mar mean C = 15.6
|Apr mean C = 12.4
|May mean C = 8.6
|Jun mean C = 5.7
|Jul mean C = 5.5
|Aug mean C = 7.0
|Sep mean C = 9.3
|Oct mean C = 12.1
|Nov mean C = 15.2
|Dec mean C = 17.1
|year mean C = 12.1
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 13.8
|Feb precipitation mm = 13.9
|Mar precipitation mm = 17.8
|Apr precipitation mm = 19.7
|May precipitation mm = 26.1
|Jun precipitation mm = 21.4
|Jul precipitation mm = 23.1
|Aug precipitation mm = 19.6
|Sep precipitation mm = 10.5
|Oct precipitation mm = 12.0
|Nov precipitation mm = 10.3
|Dec precipitation mm = 12.5
|year precipitation mm = 200.7
|Jan humidity = 41.8
|Feb humidity = 44.0
|Mar humidity = 48.0
|Apr humidity = 52.3
|May humidity = 61.2
|Jun humidity = 64.2
|Jul humidity = 63.3
|Aug humidity = 58.5
|Sep humidity = 52.5
|Oct humidity = 47.3
|Nov humidity = 42.7
|Dec humidity = 41.0
|year humidity = 51.4
|Jan precipitation days = 3.8
|Feb precipitation days = 3.7
|Mar precipitation days = 3.6
|Apr precipitation days = 4.7
|May precipitation days = 6.2
|Jun precipitation days = 5.6
|Jul precipitation days = 5.4
|Aug precipitation days = 5.6
|Sep precipitation days = 4.4
|Oct precipitation days = 4.4
|Nov precipitation days = 3.9
|Dec precipitation days = 5.0
|year precipitation days = 56.3
|Jan percentsun = 50.4
|Feb percentsun = 54.3
|Mar percentsun = 48.6
|Apr percentsun = 45.5
|May percentsun = 42.9
|Jun percentsun = 41.9
|Jul percentsun = 41.9
|Aug percentsun = 44.4
|Sep percentsun = 45.7
|Oct percentsun = 49.2
|Nov percentsun = 51.3
|Dec percentsun = 48.6
|year percentsun = 47.1
|source 1 = Weatherbase&lt;ref name=weatherbase&gt;{{cite web
|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=599266&amp;units=
|title=Weatherbase: Historical Weather for Caleta Olivia
|publisher=Weatherbase
|access-date=8 مارچ 2014
|archive-date=2020-03-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329033440/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=599266&amp;units=
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|date=مارچ 2014
}}

== پڻ ڏسو ==
{{portal|ارجنٽائن}}

* [[ڪاليتا اوليويا ۾ پاڻي جي فراهمي جا مسئلا (2014)]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.caletao.com.ar/ ''Caleta Olivia, Portal a los Hielos Eternos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191201083556/http://www.caletao.com.ar/ |date=2019-12-01 }} — شهر جو سرڪاري پورٽل {{Small|(هسپانوي)}}
* [http://www.welcomeargentina.com/caletaolivia/index_i.html WelcomeArgentina] — ڪاليتا اوليويا بابت عام ۽ سياحتي ڄاڻ.
* {{ar-mi-muni|SCR001}}

[[زمرو:ارجنٽائن جون بندرگاهي آباديون]]
[[زمرو:1901ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:ارجنٽائن جون سامونڊي ڪناري واريون آباديون]]
[[زمرو:سانتا ڪروز صوبي، ارجنٽائن جا شهر]]

{{SantaCruzAR-geo-stub}}

== حوالا ==
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>1yuhtfa0bsy454lzy1h14az6rl4ymuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آنڌرا پرديش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48545</id>
    <revision>
      <id>425104</id>
      <parentid>421564</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255357" sha1="o47asr88pdom9e09gyu311glocle1pb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                = آنڌرا پرديش
| official_name       = رياست آنڌرا پرديش

| settlement_type     = [[انڊيا جون رياستون|رياست]]

| image_skyline       = {{Photomontage
| photo1a      = Nandi Lepakshi Temple Hindupur 5.jpg
| photo1b      = Tirumala 090615.jpg
| photo2a      = Vizag View from Kailasagiri.jpg
| photo3a      = Papi Hills Tour Pic 10.jpg
| photo3b      = Araku valley view.jpg
| photo4a      = Dhyana Buddha statue.jpg
| spacing      = 5
| position     = centre
| border       = 1
| color        = pink
| foot_montage =
}}
| image_alt           =
| image_caption       = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ کاٻي کان ساڄي پاسي'': [[ليپاڪشي]] ۾ [[نندي (ھندو مت)|نندي]] (ڍڳو)، [[ترومالا]] ۾ [[وينتڪيسوارا مندر]]، [[وشاکاپٽنم]] شھر جو فضائي منظر، [[پاپي ھلز]]، [[آراڪو وادي]]، [[ڌيانا ٻڌ]] جو مجسمو

| blank_emblem        =
| blank_emblem_type   = [[آنڌرا پرديش جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]

| anthem              = [[ما تيلگو ٿالڪي]] (Maa Telugu Thalliki)

| image_map           = IN-AP.svg
| map_alt             =
| map_caption         = ڀارت ۾ آنڌرا پرديش جو مقام

| coordinates         = {{coord|16.50|80.64|region:IN-AP_type:adm1st_dim:500000|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes=

| subdivision_type    = ملڪ
| subdivision_name    = ڀارت

| established_title   = رياستي درجو
| established_date    = 1 نومبر 1956

| seat_type           = گاديءَ جو هنڌ
| seat                = [[اماراوتي]] ([[اصل ۾]])&lt;br/&gt;[[حيدرآباد]] ([[قانون مطابق]]){{ref|cap|α}}

| seat1_type          = وڏي ۾ وڏو شھر
| seat1               = [[وساکاپٽنم]]

| parts_type          = [[انڊيا جا ضلعا|ضلعا]]
| parts_style         = para
| parts               = [[آنڌرا پرديش جا ضلعا|13]]

| government_footnotes=
| governing_body      = [[آنڌرا پرديش جي حڪومت]]

| leader_party        = [[واء ايس آر ڪانگريس پارٽي]]
| leader_title        = [[آنڌرا پرديش جا وزيراعلي|وزيراعلي]]
| leader_name         = [[واء ايس جگن موھن ريڊي]]
| leader_title1       = [[آنڌرا پرديش جا گورنر|گورنر]]
| leader_name1        = [[اي. ايس.ايل. نراسمھن]]

| leader_title2       = [[آنڌرا پرديش جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز ادارو]]
| leader_name2        = [[ٻہ ايواني]] (175 + 58 سيٽون)

| leader_title3       = [[پارليامينٽري تڪ]]
| leader_name3        = [[راجيا سڀا]] 11&lt;br/&gt;[[لوڪ سڀا]] 25

| leader_title4       = [[انڊيا جون ھاءِ ڪورٽون|ھاءِ ڪورٽ]]
| leader_name4        = [[آنڌرا پرديش ھاءِ ڪورٽ]]

| unit_pref           = ميٽرڪ

| area_footnotes      =
| area_total_km2      = 160205
| area_rank           = انڊيا جي رياستن ۾ پکيڙ مطابق ستون نمبر

| elevation_footnotes =
| elevation_m         =

| population_total    = 49,386,799
| population_as_of    = 2011
| population_footnotes= &lt;ref name=&quot;demographics&quot;&gt;{{cite web |title=Demography |url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |publisher=Government of Andhra Pradesh |access-date=10 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213923/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |archive-date=14 July 2014 |dead-url=yes |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 308
| population_rank     = انڊيا جي رياستن ۾ آبادي مطابق ڏھون نمبر
| population_demonym  = [[تيلگو ماڻھو|تيلگو]] يا آنڌرائيٽ (سنڌي ۾ آنڌرائي)

| demographics_type1  = جي ڊي پي {{nobold|(2017–18)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|title=Andhra Pradesh Budget Analysis 2018–19|website=PRS Legislative Research|accessdate=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310074108/http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|archive-date=10 March 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Andhra Pradesh’s economic growth story impressive but debt set to zoom |url=https://www.financialexpress.com/economy/andhra-pradeshs-economic-growth-story-impressive-but-debt-set-to-zoom/1092043/ |accessdate=9 June 2019 |work=The Financial Express |date=8 March 2018}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = انڊيا جي رياستن ۾ جي ڊي پي مطابق نمبر
| demographics1_info1  = {{INRConvert|9.70|lc}}
| demographics1_title2 = ملڪ جي في ڪس جي ڊي پي ۾ رياست جو مقام
| demographics1_info2  = {{INRConvert|142054}}

| timezone1           = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1         = +05:30

| registration_plate  = AP–39

| blank_name_sec1     = پڙھيل لکيل ماڻھن جي شرح
| blank_info_sec1     = 67.41% (2011)

| blank1_name_sec1    = {{nowrap|[[سرڪاري ٻوليون]]}}
| blank1_info_sec1    = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]

| blank2_name_sec1    = [[ساحلي ڪنارو]]
| blank2_info_sec1    = {{Convert|974|km|mi}}

| blank_name_sec2     = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آءِ]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec2     = {{increase}} 0.643&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt; &lt;span style=&quot;color:#FFA500&quot;&gt;وچولو&lt;/span&gt; · 20هون

| website             = {{url|https://www.aponline.gov.in//}}

| footnotes           = {{note|cap|α}}{{small|آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014 مطابق [[حيدراباد (دکن)|حيدرآباد]] ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي رياستن جي گاديءَ جو هنڌ رھندو.}}&lt;br/&gt;

{{Infobox region symbols| embedded = yes
| region   = آنڌرا پرديش
| country  = ڀارت
| flag     =
| emblem   =  پورنا گھاتم [https://www.gad.ap.gov.in/about/general/go-new-emblem.docx]
| language = [[فائل:Telugu.svg|50px|left]] [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
| song     = [[ما تيلگو ٿالڪي]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Maitreyi |first1=M. L. Melly |title=No official State song for WTC |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |work=The Hindu |publisher=The Hindu Group |date=14 December 2017 |language=en-IN |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213194158/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |archive-date=13 December 2017 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| dance    = [[فائل:Kuchipudi Performer DS.jpg|50px|left]] [[ڪوچيپوڊي]]&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;/&gt;
| animal   = [[فائل:Antilope cervicapra from velavadar.JPG|50px|left]] [[ڪارو هرڻ]] &lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;/&gt;
| bird     = [[فائل:Rose-ringed Parakeet Psittacula krameri male by Dr. Raju Kasambe DSCN8937 (2).jpg|50px|left]] [[روز-رِنگڊ طوطو]]&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;&gt;{{cite news |title=Andhra Pradesh gets new state bird, state flower |url=https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |work=Deccan Chronicle |date=31 May 2018 |language=en |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601000928/https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |archive-date=1 June 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| flower   = [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px|left]] [[ياسمين]]
| tree     = [[فائل:(Curetis thetis) Indian Sunbeam on a neem tree along Eastern Ghats 04.JPG|50px|left]] [[نم]]
}}
}}


'''آنڌرا پرديش''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Andhra Pradesh '''}} انڊيا جي 29 رياستن ۽ يونين ٽيريٽرين مان ھڪ رياست آھي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي جنھن جي پکيڙ 1,60,205 چورس ڪلوميٽر (61,855 چورس میل) آھي.&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web |title=AP at a Glance |url=https://www.ap.gov.in/?page_id=30 |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |accessdate=31 May 2019 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221132152/https://www.ap.gov.in/?page_id=30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ھن رياست جي آبادي 4,93,86,799 ھئي. ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر [[وساکاپٽنم]] آھي. ھن رياست جي سرڪاري ٻولي [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] آھي.&lt;ref name=&quot;Classical Language&quot;&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |title=Classical Language |publisher=Press Information Bureau |accessdate=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819070902/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |archive-date=19 August 2014 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=language&gt;{{cite web |title=Telugu Language |url=http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |website=AP State Portal |publisher=Government of India |accessdate=19 June 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619202615/http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |archivedate=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nclmanurep2010&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012}}&lt;/ref&gt;

ھن رياست جو اتر اولھ وارو حصو ڌار ڪري 2 جون 2014ع تي قائم ٿيل نئين رياست [[تلنگانا]] جو حصو بڻايو ويو. حيدرآباد ڊگھي وقت تائين آنڌرا پرديش جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو ء اھو بہ تلنگانا ۾ شامل ڪيو ويو پر ساڳي وقت حيدرآباد آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي جو گادي جو هنڌ بڻيو. آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 2014 تحت حيدرآباد جي ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش جي قائم مقام گادي جي ھنڌ طور حيثيت برقرار رکي وئي. &lt;ref name=&quot;reorganisation&quot;&gt;{{cite web |title=The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 |url=http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |website=India Code Legislative Department |publisher=Ministry of Law and Justice |accessdate=14 July 2015 |page=2 |date=1 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034307/http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |archive-date=24 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; نئون [[ڊي فيڪٽو]] گاديءَ جو هنڌ [[امراوتي]] آنڌرا پرديش ۾ واقع آهي ۽ آنڌرا پرديش ڪيپيٽل ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (APCRDA) جي اختيار ھيٺ آھي.&lt;ref name=&quot;amaravati&quot;&gt;{{cite web |title=Capital City be named as &quot;Amaravati&quot; |url=http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |website=Andhra Pradesh Capital Region Development Authority |publisher=Municipal Administration &amp; Urban Development Department – Andhra Pradesh |accessdate=31 May 2015 |date=23 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514060323/http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |archivedate=14 May 2015}}&lt;/ref&gt; ھن رياست جو ساحلي ڪنارو 974 ڪلوميٽر (605 میل) آھي جيڪو انڊيا ۾ گجرات جي ساحل کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ساحل آھي. &lt;ref name=&quot;profile&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Length of coastline |url=http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |website=Ministry of Home Affairs |accessdate=26 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921045613/http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |archive-date=21 September 2016 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
آندھرا پرديش ڏکڻ [[ڀارت]] جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]] آهي. اها ملڪ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان ستين وڏي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ڏهين وڏي رياست آهي. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]]، جيڪا ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي، رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ سرڪاري ٻولي آهي. [[امراؤتي]] رياست جي گادي آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر [[وشاکهاپٽنَم]] آهي. امراؤتي هڪ نئين منصوبابند گاديءَ وارو شهر آهي جيڪو وجيواڊا جي ويجهو ترقي ڏنو ويو آهي، ۽ جغرافيائي لحاظ کان امراؤتي ۽ وجيواڊا کي جڙواں شهر به سڏيو وڃي ٿو. آندھرا پرديش جون حدون اتر اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙهه]]، اولهه ۾ [[ڪرناٽڪ]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[بنغال جي خليج]] سان ملن ٿيون. هن وٽ ڀارت ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي جيڪو لڳ ڀڳ {{convert|1000|km}} آهي.

آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آندھرا پرديش ۾ 247,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انساني آبادي رهي آهي، ابتدائي قديم انسانن کان وٺي نئين پٿر دور جي آبادين تائين. [[اندرهن]] جو پهريون حوالو [[ايتريه برهمڻ]] (تقريباً 800 ق م) ۾ ملي ٿو. لڳ ڀڳ 300 ق م ۾ گوداوري ۽ ڪرشنا درياهن جي ڊيلٽا ۾ رهندڙ اندرهن پنهنجي مضبوط فوجي طاقت لاءِ مشهور هئا، جيڪي برصغير ۾ [[موريا سلطنت]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئا. پهرين وڏي اندرهاڻي سياسي قوت [[ساتواهن خاندان]] هئي (ٻي صدي ق م کان ٻي صدي عيسوي)، جنهن سڄي [[ڏکن پليٽو]] ۽ اولهه ۽ وچ ڀارت جي پري علائقن تي حڪمراني ڪئي. انهن [[رومي سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ سندن گادي [[ڌانياڪتاڪه]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو سڀ کان خوشحال شهر هو. ان کان پوءِ اهم خاندانن ۾ [[وشنوڪندينا خاندان]]، [[اوڀر چالوڪيه]]، [[ڪاڪاتيه خاندان]]، [[وجياناگر سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] شامل هئا، جن کان پوءِ [[برطانوي راج]] قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ 1953ع ۾ [[آندھرا رياست]] کي [[مدراس رياست]] مان الڳ ڪيو ويو. 1956ع ۾ اها تلنگانا سان ضم ٿي [[متحده آندھرا پرديش]] ٺهي، پر 2014ع ۾ نئين رياست [[تلنگانا]] جي قيام سان ٻيهر ورهائجي وئي.

[[اوڀر گهاٽ]] سامونڊي ميداني علائقن کي اندرين هموار پليٽن کان جدا ڪن ٿا. اهم درياهن ۾ [[ڪرشنا درياهه]]، [[گوداوري درياھ]]، [[تونگڀدرا درياھ]] ۽ [[پينا درياھ]] شامل آهن. آندھرا پرديش وٽ ڀارت جي چون چوني (ليم اسٽون) جا لڳ ڀڳ ٽيون حصو ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته [[بيرائيٽ]] ۽ [[گرينائيٽ]] جا پڻ اهم ذخيرا آهن. زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون 62.17٪ آباديءَ کي روزگار ڏين ٿيون، جن ۾ چانور بنيادي فصل آهي. رياست ڀارت جي مڇيءَ جي پيداوار جو 30٪ حصو ڏئي ٿي ۽ سامونڊي خوراڪ جي برآمدات جو 35٪ فراهم ڪري ٿي. [[سريھاريڪوٽا]] ٻيٽ تي واقع [[سريھاريڪوٽا رينج]] ڀارت جو بنيادي سيٽلائيٽ لانچ مرڪز آهي.

آنڌرا [[امراؤتي فن]] جي جنم ڀومي آهي، جيڪا هڪ قديم ڀارتي فن جو انداز آهي جنهن ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي اثر وڌو. هتي [[ڪوچيپوڊي]] به پيدا ٿيو، جيڪو ڀارت جي ڪلاسيڪي ناچ جي صنفن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي مشهور [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا موسيقار به هتان سان لاڳاپيل رهيا آهن. رياست ۾ اهم مذهبي زيارتگاهون ۽ قدرتي سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[وينڪٽيشره مندر، تيروملا]] ۽ [[اراڪو وادي]] شامل آهن. جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رکندڙ مشهور شين ۾ [[تيرپتي لڊو]]، [[بانگناپلي آم]]، [[ڪونڊاپلي رانديڪا]]، [[ڌرماورم ساڙيون]] ۽ [[پوٿاريڪولو]] شامل آهن.

== اشتقاق ==
{{Main|آنڌرا}}

[[آنڌرا]] جو ذڪر [[ايتريه برهمڻ]] ۾ [[رگ ويد]] ({{Circa|800–500 ق م}}) دوران ملي ٿو، جتي کين رشي [[وشوامتر]] جا اولاد ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Martin Haug |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.104262/page/n175/mode/2up?q=andhras |title=Aitareya Brahmana Of The Rigveda |date=1922 |pages=175}}&lt;/ref&gt; آنڌرا ماڻهن کي آريائي آباديءَ جي سرحدي علائقن ۾ رهندڙ غير آريائي قبيلن طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shimada |first=Akira |title=Early Buddhist architecture in context: the great stūpa at Amarāvatī (ca. 300 BCE-300 CE) |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-23283-9 |series=Brill's Indological library |location=Lieden; Boston |quote=In the Aitareya Brahmaņa (VII, 18), the Andhras were mentioned together with the Pundras, Sabaras, Pulindas and Mūtibas as Dasyu (non-Aryan tribes) living on the borders of the land}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bhandarkar |first=D. R. |url=https://archive.org/details/dli.csl.7014/page/n15/mode/2up?q=andhras |title=Lectures on the Ancient History of India on the period from 650 to 325 B.C. |date=1919 |publisher=University of Calcutta, Calcutta |pages=14}}&lt;/ref&gt;

[[ستواہن خاندان]]، جيڪي هن علائقي تي حڪومت ڪندڙ ابتدائي بادشاهه هئا، تن کي [[پُران]]ي ادب ۾ ''آنڌرا''، ''آنڌرراجاتيه'' ۽ ''[[آنڌرڀرتيا]]'' نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”آنڌرا“ هڪ قبيلائي توڙي علائقائي نالو هو.{{Sfn|Sen|1999|p=172–176}} اهو علائقو جتي آنڌرا رهندا هئا، ان کي [[آنڌراديشا]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/dli.jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZM1k0My/page/3/mode/2up |title=A History of the Early Dynasties of AndhraDesa C. 200-625 A.D. : with a map of ancient Andhradesa and Daksinapatna |date=1942 |publisher=V. Ramaswami Sastrulu &amp; sons (Madras)}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===
[[پراڪاسم ضلعو|پراڪاسم]] ضلعي ۾ [[حنومانٿونيپاڊو]] مان کوٽائي دوران هٿ آيل پٿر جا اوزار 2.47 [[لاکه]] (247,000) سال پراڻا قرار ڏنا ويا ([[وچ پيلوليٿڪ]]). هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا اوزار قديم هومينن (انساني ارتقا جي ابتدائي شاخن) تيار ڪيا هئا، جڏهن ته اهڙي قسمن جا اوزار اڳ ۾ جديد انسان جي آفريڪا مان لڏي نڪرڻ (تقريباً 2.10 لاکه / 210,000 سال اڳ) سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. فوسل ثبوت نه هئڻ سبب اهو سمجهڻ هڪ ڳجهارت بڻجي ويو ته انهن سان پوءِ ڇا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=P. |first=Sujatha Varma |date=30 September 2022 |title=Ancient stone tools found in Prakasam lead to startling revelations |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-access=subscription |access-date=21 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721120534/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پراڪاسم ضلعي جي يراگونڊاپالم منڊل واري علائقي ۾ بويا لاپلي ڳوٺ ڀرسان چاڪرالا بوڊو ۾ پٿر تي نقاشين (پيٽروگلفس)، تصويري نقش (پيڪٽوگرافس) ۽ ڊولمنز جي دريافت هن علائقي ۾ نيون پٿر دور (نيو لٿڪ) جي انساني آبادين جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=IVNP |first=Prasad |date=17 November 2023 |title=Neolithic-age rock art, burial chambers discovered in Prakasam |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |access-date=21 July 2024 |work=[[The New Indian Express]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721121055/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ۽ وچئين دور جي تاريخ ===
[[File:Maha_Stupa_at_Bhattiprolu_01.jpg|thumb|left| [[ڀٽيپرو لو]] ۾ ٻڌ ڌرم جي مها اسٽوپا جا کنڊر، جيڪا 3 صدي ق م کان 2 صدي ق م دوران تعمير ٿي]]
[[ميگسٿينس]] پنهنجي [[Indica (Megasthenes)|''انڊيڪا'']] ({{Circa|310 ق م}}) ۾ رپورٽ ڪيو ته آنڌرا ماڻهو [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشڻا]] جي [[نديءَ جو ڊيلٽا|ڊيلٽائن]] علائقن ۾ رهندا هئا، ۽ پنهنجي فوجي طاقت سبب مشهور هئا، جيڪا سڄي [[هندستاني برصغير|ڀارت]] ۾ موريه سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=V. D. |first=Mahajan |author-link=Vidya Dhar Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=Megasthenes+Andhras&amp;pg=PA297 |title=Ancient India |date=2016 |publisher=[[S. Chand Group|S. Chand Publishing]] |isbn=978-93-5253-132-5 |pages=297}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=History of Andhra Pradesh|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|publisher=[[Government of Andhra Pradesh]]|access-date=22 July 2012|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120716182646/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|archive-date=16 July 2012}}&lt;/ref&gt; [[ڀٽيپرو لو]]، [[امراوتي، گنٽور ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ڌرنيڪوٽا]] جهڙن هنڌن تان آثار قديمه جا ثبوت ٻڌائين ٿا ته آنڌرا علائقو [[موريه سلطنت]] جو حصو هو. شهنشاهه [[اشوڪ]] جي وفات کان پوءِ تقريباً 200 ق م ڌاري موريه حڪمراني ڪمزور ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي آنڌرا علائقي ۾ ڪيترين ننڍين بادشاهتين وجود ورتو.&lt;ref name=&quot;Akira_2012&quot;&gt;{{Cite book |author=Akira Shimada |title=Early Buddhist architecture in context: The great stupa at Amaravati (ca. 300&amp;nbsp;BCE{{snd}}300&amp;nbsp;CE) |url=https://books.google.com/books?id=YweEJsuLNCUC&amp;pg=PA39 |year=2012 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-23283-9 |pages=33–40 |access-date=14 October 2016}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڀٽيپرو لو]] مان [[برهمي رسم الخط|برهمي]] رسم الخط جو هڪ ابتدائي مثال ملي ٿو، جيڪو ٻڌ جا آثار رکندڙ هڪ ٿانءَ (اُرن) تي لکيل هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |access-date=29 April 2024|title= Ananda Buddha Vihara|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014070155/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-date=14 October 2007}}&lt;/ref&gt; ان کي تامل-برهمي جي پڙهڻي/ڃاڻپ لاءِ ”روزيٽا اسٽون“ جي حيثيت وارو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Magnum&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions|last=Champahalakshmi|first=R|work=Frontline|publisher=[[The Hindu]]|access-date=7 October 2011|archive-date=30 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=30 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm}}&lt;/ref&gt; ڀٽيپرو لو برهمي مان نڪتل ڪدمبا رسم الخط پوءِ تيلوگو ۽ ڪناڊا رسم الخط جي ارتقا ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alla |first1=Chakradhar |editor1-last=Chakrabarti |editor1-first=Debkumar |title=Ergonomics for design and innovation |date=1 June 2022 |page=331 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |access-date=29 July 2024 |chapter=Impact of writing tools in the evolution of Telugu script |series=Lecture Notes in Networks and Systems |volume=391 |doi=10.1007/978-3-030-94277-9_29 |isbn=978-3-030-94276-2 |publisher=Springer |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513133402/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ستواہن خاندان]] پهرين صدي ق م کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين [[دکن جو پهاڙي پٽ|دکن پليٽو]] تي غالب رهيو.&lt;ref name=&quot;CH_2009&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA299 |title=Encyclopedia of ancient Asian civilizations |author=Charles Higham |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-0996-1 |page=299 |access-date=6 March 2016 }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; هنن جا [[رومن سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutt |first1=Sukumar |title=Buddhist monks and monasteries of India: Their history and their contribution to Indian culture |date=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-20-80498-2 |page=132 |url=https://books.google.com/books?id=lxRHYFd0fB4C&amp;pg=PA132 |access-date=29 April 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; ستواہنن [[ڌانياڪاٽڪه-امراوتي]] کي گادي بڻايو. مورخ [[اسٽينلي وولپرٽ]] موجب اها شهر ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو شايد سڀ کان خوشحال شهر رهيو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Amaravati |url=https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |website=crda.ap.gov.in |publisher=Government of AP |access-date=29 July 2024 |archive-date=19 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519110822/https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |last=Wolpert |first=Stanley A. |author-link=Stanley Wolpert |url=https://books.google.com/books?id=QSZuAAAAMAAJ&amp;q=Andhra |title=A new history of India |date=1989 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-505636-5 |pages=75, 76|quote=Amaravati on the banks of the Krishna, which was later the southeast capital of the Satavahanas, flourished in its trade with Rome, Ceylon, and Southeast Asia, and may well have been the most prosperous city of India during the second century of the Christian era.}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ناگارجونا]]، جيڪو [[مهايانا]] جو فلسفي هو، هن علائقي ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=David M. Knipe |title=Vedic voices: Intimate narratives of a living Andhra tradition |url=https://books.google.com/books?id=8oUSBwAAQBAJ&amp;q=Nagarjuna |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-026673-8 |pages=8–9 |access-date=24 July 2024 }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Padma|first1=Sree|last2=Barber|first2=Anthony W. |title=Buddhism in the Krishna river valley of Andhra|publisher=SUNY Press |year=2008|page=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Davidson|first=Ronald|title=Tibetan renaissance|url=https://archive.org/details/tibetanrenaissan0000davi| publisher= Columbia |year=2005|pages=[https://archive.org/details/tibetanrenaissan0000davi/page/29 29]}}&lt;/ref&gt; مهايانا چين، جاپان ۽ ڪوريا تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو دنيا ۾ ٻڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Warder |first=Anthony Kennedy |author-link=A. K. Warder |url=https://books.google.com/books?id=sE8MgUVGNHkC&amp;q=Andhra |title=Indian Buddhism |date=2004 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-1741-8 |pages=336, 355, 402, 464|quote=Those of us who have studied the evidence above will prefer to locate this source of most of the Mahāyāna sutras in Andhra. (p. 355) From the internal evidence, it appears that this sutra was written in South India, very likely in Andhra, in which case the country of origin of the Mahāyāna continued in the lead in the development of new ideas in India. (p. 402)}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Johnson|first1=Todd M.|url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|title=The world's religions in figures: An introduction to international religious demography|last2=Grim|first2=Brian J.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2013|location=Hoboken, NJ|page=36|access-date=2 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=20 October 2013}}&lt;/ref&gt; [[امراوتي فن|امراوتي اسڪول آف آرٽ]] کي قديم ڀارتي فن جي ٽن وڏن اسلوبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هن جو ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي وڏو اثر رهيو.{{Sfn|Rowland|1967|p=210}}

[[آنڌرا اِڪشوَڪو]]، جن جي گادي [[ويجيه پوري]] ۾ هئي، ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪرشڻا ندي]] واري وادي ۾ ستواہنن جا جانشين ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Subramanian|first1=K. R.|title=Buddhist remains in Andhra and the history of Andhra between 225 and 610 A.D.|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-20-60444-5|url=https://books.google.com/books?id=vnO2BMPdYEoC&amp;q=andhra+ikshvaku&amp;pg=PA82 |access-date=29 April 2024|year=1989}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[سلنڪايڻه خاندان|سلنڪايڻه]] هڪ قديم خاندان هو، جنهن 300 عيسويءَ ڌاري گوداوري ۽ ڪرشڻا ندين جي وچ واري علائقي (گادي [[وينگي]]، اڄوڪو [[پيڊاوينگي]]) تي حڪومت ڪئي.{{Sfn|Sen|1999|p=433}} [[تيلوگو چوڊا|تيلوگو چولا]] ڇهين کان تيرهين صديءَ تائين وقفي وقفي سان اڄوڪي ڪڊاپا علائقي تي حڪمران رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History – Kadapa district |url=https://kadapa.ap.gov.in/history-2/ |website=Kadapa district |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt; 575 عيسويءَ ۾ ڌنام جَيہ جي دور ۾ کوٽيل ”ڪللَملا“ ''شاسنم'' (قانون) مڪمل طور تي تيلوگو ۾ سڀ کان پراڻو ڪتبہ ليکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=రెడ్డి |first=తులసీ ప్రసాద్ |date=22 February 2022 |title=కడప జిల్లాలోని కలమల్ల శాసనమే తొలి తెలుగు శాసనమా? |language=te |publisher=BBC News తెలుగు |url=https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |access-date=5 April 2023 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406173134/https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Undavalli Caves, Vijayawada, Guntur, Andhra Pradesh, India (2018) 1.jpg|thumb|[[اونداولي غارون]]، گنٽور ضلعو]]
[[وشنُڪُنڊينا خاندان]] پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ ڏکڻ ڀارت جي سياست ۾ اثر قائم ڪندڙ پهريون خاندان ليکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sarma|first=A. Rajeswara|year=2009|title=Indrapura: The capital city of Vishnukundi dynasty|url=https://www.jstor.org/stable/44147663|access-date=29 April 2024|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=70|pages=138–141|jstor=44147663|issn=2249-1937}}&lt;/ref&gt; [[اونداولي غارون]] ان دور جي [[ڀارتي پهاڙ ڪٽ تعمير|ڀارتي پهاڙ-ڪٽ تعمير]] جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|title= Welcome to Guntur district official website|access-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627173402/http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|archive-date=27 June 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[وينگي]] جا [[اوڀر چالوڪيه]]، جن جو خاندان ستين صديءَ کان 1130 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ پنج سؤ سال قائم رهيو، آخرڪار [[چولا خاندان]] ۾ ضم ٿي ويا. چولا خاندان جي سرپرستي هيٺ اهي 1189 عيسويءَ تائين حڪمراني ڪندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |title=About Eastern Chalukyas – Official AP state government portal – AP state portal|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617075255/http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |archive-date=17 June 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; بادشاهه [[راجا نريندر]] جي خواهش تي [[نننايا]]—جنهن کي پهريون تيلوگو شاعر سمجھيو وڃي ٿو—1025 عيسويءَ ۾ [[مهاڀارت]] کي تيلوگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&amp;dq=Nannaya+tikkana&amp;pg=PA393 |title=Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia |date=19 May 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-22821-4 |editor-last=Pollock |editor-first=Sheldon |editor-link=Sheldon Pollock |pages=393, 397|access-date=1 June 2023}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاڪٽيه خاندان]] ٻارهين کان چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال هن علائقي ۽ تلنگانا تي حڪومت ڪئي. پوءِ انهن کي [[دهلي سلطنت]] شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mamidi |first=Harikrishna |author-link=Mamidi Harikrishna |date=19 October 2023 |title=Rise and fall of Kakatiyas, turning point in Indian history |url=https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019020424/https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-date=19 October 2023 |access-date=30 October 2023 |website=Telangana Today}}&lt;/ref&gt; جڏهن دهلي سلطنت ڪمزور ٿي ته [[بھمني سلطنت]] اقتدار ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kulke|first1=Hermann|title=A History of India |last2=Rothermund|first2=Dietmar|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=9780415329200 |pages=181|quote=The Bahmani sultanate of the Deccan: Soon after Muhammad Tughluq left Daulatabad, the city was conquered by Zafar Khan, a Turkish or Afghan officer of unknown descent, had earlier participated in a mutiny of troops in Gujarat.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wink |first=André |title=The making of the Indo-Islamic world C.700–1800 CE |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=9781108417747 |pages=87|quote=Finally, and more importantly, the independent Bahmani dynasty of the Deccan was founded in 1348 by Zafar Khan, probably an Afghan who broke away from Delhi with the support of Afghan and Mongol &quot;New Muslims&quot;}}&lt;/ref&gt;
ان ئي دور ڌاري، چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موسنوري نائڪاس|موسنوري]] ۽ [[ريڊي بادشاهت]] هن علائقي جي ڪجهه حصن تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Talbot |first=Cynthia |title=Pre-colonial India in practice: Society, region, and identity in medieval Andhra |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19803-123-9 |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=pfAKljlCJq0C|page=177}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[ريڊي]] بادشاهن [[ڪونڊاويدو قلعو]] ۽ [[ڪونڊاپلي قلعو]] تعمير ڪرايا.&lt;ref name=gazette&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&amp;objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |title=Imperial gazetteer of India, v. 15 1931|work=Kondaveedu|page=393|access-date=20 October 2009|publisher=Digital South Asia Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613100037/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&amp;objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |archive-date=13 June 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gallery&gt;{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |title=Kondavid-durg near Guntur. 19 February 1804. Signed 'W.R.'|access-date=20 October 2009|publisher=British on line Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018115359/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |archive-date=18 October 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[گجپتي بادشاهت|گجپتي]] هن علائقي جا ڪجهه حصا هلائيندا رهيا، ان کان اڳ جو بادشاهه [[ڪرشناديورايه]] جي دور ۾ سڄو علائقو [[وجياناگر سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Durga Prasad |first=J. |title=History of the Andhras up to 1565 A. D. |year=1988 |publisher=P.G. Publisher |location=Guntur |url=http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |access-date=27 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |archive-date=22 April 2006 |pages=231–235 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |date=22 April 2006 }}&lt;/ref&gt;
[[پيمماساني نائڪاس]] آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکندا هئا ۽ انهن وٽ وڏيون ڀاڙو ڀرتي فوجون هيون، جيڪي سورهين صديءَ ۾ سلطنت جي لشڪر جو اڳيون دستو (وينگارڊ) هيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |year=1989 |title=The new Cambridge history of India: Vijayanagara |url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC&amp;pg=PA1 |access-date=29 April 2024|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26693-2 |page=88 |quote= &quot;Controlling numerous villages and many large towns, these powerful chiefs commanded large mercenary armies that were the vanguard of Vijayanagara forces during the sixteenth century.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Ramaswamy |first=Vijaya |chapter=Mapping migrations of South Indian weavers before, during and after the Vijayanagara Period: Thirteenth and eighteenth centuries |editor-first1=Jan |editor-last1=Lucassen |editor-first2=Leo |editor-last2=Lucassen |title=Globalising Migration History: The Eurasian Experience (16th–21st Centuries) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CCqiAwAAQBAJ&amp;pg=PA99 |year=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27136-4 |page=99}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;
ڪيترائي ٽئنڪ (پاڻيءَ جا حوض) ۽ اينيڪٽ (بند/بناوتون) پڻ ٺهيا. انهن مان ڪن ۾ ڪُمبَم ٽئنڪ، موپاڊ ٽئنڪ، ڪوريگال اينيڪٽ ۽ [[تونگڀدرا ندي|تونگڀدرا]] نديءَ تي والڀاپور اينيڪٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |title=Water resources department – History |access-date=30 May 2023 |website=Water resources department |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530064708/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سلطنت جي سرپرستي سبب ڪنّاڊا، تيلوگو، تامل ۽ سنسڪرت ۾ لطيف فنون ۽ ادب نون اوج تي پهتا، ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] پنهنجي موجوده صورت ڏانهن وڌي.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=B. A. Saletore|title=Social and political life in the Vijayanagara Empire Vol II|year=1930|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.52848 |access-date=29 April 2024 }}&lt;/ref&gt;
هن دور ۾ ٺهيل [[ليپاڪشي]] جي يادگارن (منومنٽس) جي گروهه ۾ وجياناگر بادشاهن سان لاڳاپيل ڀت-چٽساليون (مُورل پينٽنگز)، دراوڙ فن ۽ ڪتبن جون شاهديون موجود آهن. انهن کي [[عالمي ورثو#نامزدگي جو عمل|يونيسڪو عالمي ورثي ڪميٽي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |title=Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list|website=[[The Hindu]]|date=29 March 2022|access-date=30 May 2023|archive-date=1 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201091816/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi |access-date=22 July 2024 |publisher=[[UNESCO]] |archive-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جديد تاريخ ===
{{See also|آنڌرا رياست|آنڌرا پرديش (1956–2014)}}
[[File:India1765and1805b.jpg|thumb|1765ع (کاٻي) ۾ آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي [[حيدرآباد جو نظام|نظام]]، [[ڪرناٽڪ سلطنت]]، برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ۽ [[ميسور جي بادشاهت]] جي حڪمراني، ۽ 1801ع تائين برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ ۾ تبديلي (نقشو 1805ع جو) (ساڄي)]]

[[وجياناگر سلطنت]] جي شڪست کان پوءِ، [[قطب شاهي خاندان]] اڄوڪي عام آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا جي وڏي حصي تي اثر قائم رکيو. پوءِ هي علائقو [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Richards&quot;&gt;{{Cite journal|last=Richards|first=J. F.|title=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1975-04_9_2/page/241|year=1975 |journal=[[Modern Asian Studies]] |volume=9|issue=2|pages=241–260|doi=10.1017/S0026749X00004996|s2cid=142989123| issn = 0026-749X}}&lt;/ref&gt; [[نظام الملڪ، آصف جاه اول|چن قِلچ خان]]، جنهن کي 1713ع ۾ مغلن پاران دکن جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو هو، پاڻ کي [[حيدرآباد جو نظام]] جي حيثيت سان اڌ خودمختيار حڪمران طور قائم ڪري ورتو.{{Sfn|Faruqui, At Empire's End|2013|pp=9–13}} 1765ع ۾ برطانوي لارڊ [[رابرٽ ڪلايو]] مغل شهنشاهه [[شاهه عالم ٻيون]] کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ چار ”سرڪار“ (circars) جي عطا/منظوري حاصل ڪئي، جيڪا 1778ع ۾ نظام علي (حيدرآباد رياست جو پنجون نظام) سان معاهدي ذريعي باضابطه بڻجي، ۽ ان سان گڏ هڪ وڌيڪ سرڪار شامل ڪئي وئي. پوءِ 1800ع ۾ نظام علي چار علائقا برطانوي حڪومت حوالي (cede) ڪيا، جيڪي آخرڪار رائيالسيميہ (Rayalaseema) وارو علائقو بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=T. |first1=Bhujang Rao |title=The ceded districts, the circars, and the Nizam |journal=Triveni Journal |year=1940 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |access-date=20 August 2024 |archive-date=20 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |date=20 August 2024 }}&lt;/ref&gt;

ان دوران اڄوڪي اتر آنڌرا ۾ راجا وزيارام راز (وِجيارام راج) برطانوي سهڪار سان هڪ [[Vizianagaram Estate|خودمختيار بادشاهت]] قائم ڪئي ۽ پاڙيسري اسٽيٽون به پنهنجي قبضي ۾ آنديون. پوءِ برطانيا سان اختلاف ٿيڻ سبب 1794ع ۾ [[Padmanabham جي جنگ|پدمنابھم جي جنگ]] ۾ ان تي حملو ٿيو ۽ اها شڪست کاڌي. پوءِ ٻين نوابن/راجائن وانگر اها به خراج گذار اسٽيٽ طور ضم ڪئي وئي ۽ 1949ع ۾ [[هندستاني يونين|ڀارتي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ تائين ساڳي حيثيت ۾ رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|title=Imperial gazetteer of India v. 24|pages=339–341|access-date=31 May 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604191302/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ [[ڪرناٽڪ سلطنت]] جي الحاق کان پوءِ، اڄوڪي آنڌرا پرديش جو آخري وڏو حصو به برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ هيٺ اچي ويو، ۽ [[مدراس پريزيڊنسي]] جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=British annexation of the Carnatic, 1801 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |url=https://www.jstor.org/stable/44138505 |last=K. |first=Rajayyan |issue=2 |volume=32 |pages=54–62 |year=1970 |jstor=44138505 |access-date=18 July 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي بغاوت]] کان پوءِ هي علائقو [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني ۾ رهيو، ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|هندستان جي آزادي]] (1947ع) تائين ان جو حصو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nizam-British relations, 1724–1857|publisher=Concept Publishing| pages=130–150|isbn=978-81-7022-195-1|last=Regani|first=Sarojini|year=1988}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dowleswaram Barrage.jpg|left|thumb|[[ڊائوليشورم بئراج]]، جيڪو 1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] تعمير ڪيو]]
1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] پاران [[Dowleswaram Barrage|ڊائوليشورم]] ۾ ٺهيل اينيڪٽ (بند) &lt;ref name=&quot;hope&quot;&gt;{{Cite book |last1=Hope |first1=Elizabeth |title=General Sir Arthur Cotton, R. E., K. C. S. I.: His life and work |year=1900 |publisher=Hodder and Stoughton |location=London |isbn=978-1444629965 |page=[https://archive.org/details/generalsirarthur01hope/page/120 120] |url=https://archive.org/details/generalsirarthur01hope |quote=dowleswaram. |access-date=26 December 2018}}&lt;/ref&gt; ۽ وجيواڊا، نيلور، سنگم، سُنڪيسُلا ۽ پولمپلّي ۾ اهڙيون ٻيون بناوتون برطانوي راڄ دوران ٺهيل آبپاشي سهولتن جا مثال آهن، جن ساحلي ضلعن ۾ لکين ايڪڙن کي سيراب ڪيو.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;/&gt; 1806ع کان 1878ع دوران ٺهيل بڪنگھم ڪينال، جيڪو ڪاڪيناڊا کان تامل ناڊو جي مراڪڪنم تائين ڪرومندل سامونڊي ڪناري سان متوازي هلي ٿو، 1960ع واري ڏهاڪي تائين مال جي آبي ترسيل لاءِ هڪ اهم رستو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=K. |first1=Venkateshwarlu |title=An ambitious plan to revive the Buckingham Canal |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/long-live-the-canal/article19429503.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=5 August 2017}}&lt;/ref&gt; 1850ع ۾ شروع ٿيل ٽيليگراف سروس 160 سالن کان وڌيڪ هلي، پر موبائيل رابطي ۽ مختصر پيغام سروس جي ترقي سبب گهٽ استعمال جي بنياد تي 15 جُولاءِ 2013ع تي بند ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Telegram is dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/telegram-is-dead/article4915659.ece |work=[[The Hindu]]|access-date=24 August 2024 |date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; [[چارلس فلپ براؤن]] تيلوگو کي ڇاپي واري دور ۾ آڻڻ لاءِ اهم ابتدائي ڪم ڪيو ۽ [[ويمانا]] جا شعر انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايا.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Peter L. Schmitthenner|title=Telugu resurgence: C.P. Brown and cultural consolidation in nineteenth-century South India |year=2001|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-291-1|page=94|url=https://archive.org/details/teluguresurgence0000schm}}&lt;/ref&gt; [[ڪندوڪوري ويري شالنگم]] کي تيلوگو نئين جاڳرتا (رينيسانس) تحريڪ جو والد سڏيو وڃي ٿو، ڇو ته هن عورتن ۽ هيٺين ذاتين جي تعليم جي همت افزائي ڪئي. هن برهمڻن جي شاديءَ وارن ريتن—جهڙوڪ ٻال-شادي، ڪنوار-قيمت (bride price) جو نظام، ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ تي پابندي—خلاف جدوجهد ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |author1=John Leonard |editor1-last=Jones |editor1-first=Kenneth W |title=Religious controversy in British India |date=1992 |publisher=SUNY Press |url=https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |access-date=6 August 2024|chapter=Viresalingam and the idea of Social change in Andhra |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104944/https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Potti Sreeramulu.png|thumb|left|[[Potti Sreeramulu|پوٽي سري رامولو]]، جنهن جي 1952ع ۾ مرڻ تائين ورتل بک هڙتال [[آنڌرا رياست]] جي قيام جو سبب بڻي.]]
لساني سڃاڻپ جي بنياد تي آزاد رياست حاصل ڪرڻ ۽ [[مدراس رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ [[پوٽي سري رامولو]] 1952ع ۾ مرڻ تائين بک هڙتال ڪئي. 1 آڪٽوبر 1953ع تي مدراس رياست مان تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقو الڳ ڪري [[آنڌرا رياست]] قائم ڪئي وئي، ۽ [[ڪرنوول]] ان جي گادي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Struggle for Andhra state – AP state portal|url=https://www.ap.gov.in/?page_id=228|access-date=20 July 2020|archive-date=15 June 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200615190824/https://www.ap.gov.in/?page_id=228|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Gentlemen's Agreement of 1956|جنٽلمينز ايگريمينٽ 1956ع]] جي بنياد تي [[اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 1956]] پاڙيسري [[حيدرآباد رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقن کي گڏ ڪري 1 نومبر 1956ع تي [[آنڌرا پرديش (1956–2014)|آنڌرا پرديش]] ٺاهي، ۽ [[حيدرآباد]] کي گادي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html#Emergence |title=Post-independence era, then and now |publisher=aponline.gov.in |access-date=3 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220113947/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; 

متحده رياست ۾ 1983ع تائين [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) رياست تي حڪمراني ۾ هڪ قسم جي اجارداري برقرار رکي. ان کان پوءِ [[تيلوگو ديسم پارٽي]] (TDP) جي اڳواڻ [[اين. ٽي. راما راؤ]] (NTR) اقتدار ۾ آيو ۽ رياست تي حڪمراني ڪندڙ ٻي وڏي پارٽي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |title=N.T. Rama Rao: A timeline |date=28 May 2017 |access-date=1 June 2023 |website=[[The Hindu]] |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601112102/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 1967ع ۾ [[ناگارجونا ساگر بند]] ڪم شروع ڪيو، ۽ 1982ع ۾ [[سري سيلم ڊيم|سري سيلم هائيڊرو اليڪٽرڪ منصوبي]] جو افتتاح ٿيو؛ اهي آبپاشي ۽ بجليءَ جي منصوبن جا ڪجهه مثال آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |title=Nagarjuna Sagar Dam |access-date=18 July 2024 |website=Water resources department |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416064910/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=V. |first=Raghavendra |date=6 August 2023 |title=AP-Genco plans capital overhaul of Srisailam right bank powerhouse in phases |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |access-date=19 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105425/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سماجي تحريڪن جي اثر هيٺ رياست جي سماجي ۽ سياسي ميدانن ۾ عورتن، دلتن ۽ قبائلي ماڻهن جي موجودگي وڌي؛ پر ان سان گڏ انهن گروهن خلاف تشدد ۾ اضافو پڻ ڏٺو ويو. زمين جهڙن وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ جهڙا مقصد اڃا تائين رياست ۾ سندن معاشي موقعا وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مڪمل طور حاصل نه ٿي سگهيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Human development report 2007 – Andhra Pradesh |date=2008 |publisher=Government of Andhra Pradesh |location=Hyderabad |pages=19–32 |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/in/human_revelop_report_andhra_pradesh_2007_full_report.pdf |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ جڏهن يونين ڪابينا [[تلنگانا تحريڪ|ٻيهر اُڀريل تلنگانا تحريڪ]] جي مطالبي کي نظر ۾ رکندي تلنگانا رياست ٺاهڻ بابت غور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته ان جي مخالفت ۾ [[سمايڪيانڌرا تحريڪ]] جنم ورتو ۽ رياست سياسي ڇڪتاڻ ۽ افراتفري مان گذري.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hyderabad on the edge; APNGOs meet today |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/hyderabad-on-the-edge-apngos-meet-today/article5101666.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 September 2013}}&lt;/ref&gt; آخرڪار [[آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014ع]] جو بل [[ڀارت جي پارليامينٽ]] مان تلنگانا رياست جي قيام لاءِ منظور ڪيو ويو، جيتوڻيڪ رياست جي قانونساز اداري ان جي مخالفت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |title=A challenge to Indian federalism |date=28 October 2013 |access-date=20 June 2023 |website=[[The Hindu]] |author=Jayaprakash Narayan |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620002607/https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي صدر]] جي منظوري کان پوءِ 2 جون 2014ع تي نئين تلنگانا رياست وجود ۾ آئي، جڏهن ته بچيل رياست ساڳي نالي سان [[آنڌرا پرديش]] طور قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|title=Telangana state formation gazette|work=[[The New Indian Express]]|access-date=14 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706093144/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|archive-date=6 July 2014|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=7 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307142700/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece}}&lt;/ref&gt;

بچيل رياست ۾ TDP پهرين حڪومت ٺاهي، جنهن ۾ چندرابابو نائڊو وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece|title=Naidu takes oath as Andhra Pradesh CM|date=8 June 2014 |access-date=6 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610025100/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece |archive-date=10 June 2014 |work=[[The Hindu]]|url-access= subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ [[Government of Andhra Pradesh|آنڌرا پرديش جي حڪومت]] پنهنجي نئين گرين فيلڊ گادي [[امراوتي]] مان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن لاءِ 33,000 ايڪڙ زمين هڪ نئين ”لينڊ پولنگ“ اسڪيم ذريعي آبادگارن کان حاصل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=P|first=Ashish|date=2 March 2017|title=Chief Minister Chandrababu Naidu inaugurates new Andhra Pradesh assembly|url=https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|access-date=9 March 2021|work=India Today|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414060454/https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[2019 Andhra Pradesh Legislative Assembly election|2019ع جي چونڊن]] ۾ [[واءِ. ايس. جگن موهن ريڊي]]، جيڪو [[واءِ ايس آر ڪانگريس پارٽي]] جو اڳواڻ آهي، 175 مان 151 سيٽون کٽي وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Jagan Mohan Reddy sworn in as Andhra Pradesh CM |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-mohan-reddy-sworn-in-as-andhra-pradesh-cm/article27316397.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt; هن ”ڳوٺ ۽ وارڊ رضاڪار“ نظام متعارف ڪرايو،&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Jagan rolls out grama and ward volunteer system |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |date=15 August 2019 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715003522/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ رياست کي ٻيهر منظم ڪري 26 ضلعا ٺاهيا.&lt;ref name=&quot;apreorg-2022&quot;&gt;{{Cite news |last1=V. |first1=Raghavendra |title=Jagan launches 13 new districts of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/thirteen-new-districts-come-into-existence-in-andhra-pradesh/article65289032.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=4 April 2022}}&lt;/ref&gt; رياست جي لڳ ڀڳ سڀني اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو انگريزي ڪرڻ جو فيصلو به ڪيو ويو. ٽي گاديون (امراوتي کي قانونساز گادي، وِزاگ کي انتظامي گادي، ۽ ڪرنوول کي عدالتي گادي) وارو قدم هاءِ ڪورٽ رد ڪري ڇڏيو. سندس حڪومت ان فيصلي خلاف سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Supreme Court to examine if A.P. can insist on compulsory English medium education |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |date=3 September 2020 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903184404/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |archive-date=3 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Three capitals case: Supreme Court adjourns hearing of SLP filed by A.P. govt. to December |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece |last=V |first=Raghavendra |date=12 July 2023 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032159/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece|archive-date=13 July 2023}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي جاگرافي|آنڌرا پرديش جي دريائن جي فهرست}}

[[File:Andhra Pradesh relief map.svg|thumb|آنڌرا پرديش جو رليف نقشو]]
آنڌرا پرديش {{cvt|162970|km2}} ايراضيءَ سان [[انڊيا جي رياستن ۽ يونين ٽيرٽريز جي پکيڙ موجب فهرست|پکيڙ موجب ستون سڀ کان وڏو رياست]] آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} سياسي طور هي رياست اتر اوڀر ۾ [[اوڙيسا|اُڙياسا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙھ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪرناٽڪا]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[خليج بنگال]] سان سرحدون شيئر ڪري ٿي. [[يانام ضلعو]]، جيڪو [[پڊوچيري (يونين ٽيرٽري)|پڊوچيري]] جو هڪ اينڪليو (enclave) آهي، رياست جي اندر [[ڪاڪيناڊا ضلعو]] جي سرحد ڀرسان واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |title=Political map of India 1:4000000 (10th edition) |date=1 January 2020 |access-date=16 June 2023 |website=Survey of India |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410024610/https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; رياست جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{Convert|974|km}} ڊگهو آهي، جنهن سبب هي ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان ڊگهي سامونڊي پٽي رکندڙ رياست آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}

[[اوڀر گھاٽ]] رياست جي جاگرافي ۾ هڪ اهم ورهاست ڪندڙ لڪير آهن، جيڪي ساحلي ميداني علائقن کي [[پيني پلين]]ن کان جدا ڪن ٿا. اهي گھاٽ مسلسل نه آهن، ۽ انهن جا مختلف حصا مقامي نالن سان سڏجن ٿا. سامونڊي ڪناري جي ڏکڻ ۽ انتهائي اتر حصن ڏانهن گھاٽ وڌيڪ نمايان ٿين ٿا. انهن ۾ [[Horsley Hills|ھورسلي ھلز]]، سيساچالا ٽڪريون، [[Nallamala Hills|نللاملا ٽڪريون]] ۽ پاپي ھلز شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kohli2013&quot;&gt;{{Cite book | author=M.S. Kohli | title=Mountains of India: Tourism, Adventure and Pilgrimage | url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC&amp;pg=PA36 | access-date=4 July 2013 | date=August 2010 | publisher=Indus Publishing, 2014 | isbn=978-81-7387-135-1 | pages=36–}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |title=7 offbeat hill stations in Andhra Pradesh that are worth exploring this season |date=3 January 2023 |access-date=29 April 2024 |website=Goindigo |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113347/https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Sudhakar|last=G. |title=Compendium on Indian biosphere reserves: Progression during two decades of conservation |date=2012 |publisher=Ministry of environment and forests, Government of India |pages=178–183 |url=https://gbpihed.gov.in/PDF/Publication/comp_IBR.pdf |access-date=19 August 2024 |chapter=18 Seshachalam biosphere reserve|editor-last1=Palni |editor-first1=Lok Man Singh |editor-last2=Rawal |editor-first2=Ranbeer S |editor-last3= Rai|editor-first3=Rama K|editor-last4= S. |editor-first4=Venkata Reddy }}&lt;/ref&gt; [[Arma Konda|آرما ڪونڊا]]، جيڪو وشاکهاپٽنَم ضلعي ۾ واقع آهي، رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.&lt;ref name=&quot;Kohli2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |title=Arma Konda, India |access-date=17 June 2023 |website=peakbagger |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105061047/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رائيالسيميہ جو حصو بڻجندڙ پيني پلين اوڀر طرف ڍلان رکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=107}} [[اوڀر ساحلي ميدان]] خليج بنگال جي ڪناري سان ساحلي ضلعن جي علائقي تي مشتمل آهن، جن جي اولهه پاسي سرحد اوڀر گھاٽن تائين وڃي ٿي ۽ انهن جي ويڪر مختلف آهي. اهي گهڻو ڪري ڊيلٽا وارا علائقا آهن، جيڪي [[ڪرشنا درياهه|ڪرشنا]]، [[گوڊاوري درياهه|گوڊاوري]] ۽ [[Penna River|پينا]] دريائن جي ٺهيل آهن. رياست ۾ مٽيءَ جا پنج مختلف قسم آهن، جن مان اڪثريت ڳاڙهي ليٽيرائيٽڪ ۽ ڪاري مٽيءَ وارا قسم آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natural forming – Andhra Pradesh |url=https://naturalfarming.niti.gov.in/andhra-pradesh/ |website=Niti Ayog |access-date=11 August 2024 |archive-date=25 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125025413/https://naturalfarming.niti.gov.in/andhra-pradesh/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ساحلي ميدانن جو وڏو حصو گهاٽي زرعي استعمال هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=D |first1=Kumara Charyulu |last2=D. |first2=Moses Shyam |last3=S.P. |first3=Wani |last4=KV |first4=Raju KV |title=Rythu Kosam: Andhra Pradesh primary sector mission Coastal Andhra region baseline summary report, Research report IDC-13 |url=https://oar.icrisat.org/9900/1/Cover%20and%20Text%20%20Rythu%20Kosam%20(Coastal%20Andhra%20Region%20Baseline)).pdf |publisher=ICRISAT |access-date=20 August 2024 |archive-date=20 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820093037/https://oar.icrisat.org/9900/1/Cover%20and%20Text%20%20Rythu%20Kosam%20(Coastal%20Andhra%20Region%20Baseline)).pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Kadapa basin|ڪاڊاپا بيسن]]، جيڪو اوڀر گھاٽن جي ٻن وڪڙندڙ شاخن مان ٺهيو آهي، معدنيات سان ڀرپور علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kadapa or Cuddapah basin|url=https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860|publisher=Directorate General of Hydrocarbons|access-date=2 June 2023|url-status=live|archive-date=26 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426141217/https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian Grand Canyon Sudhakar Bichali.jpg|thumb|[[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]]، واءِ ايس آر ضلعو]]
واديُن ۾ [[آراڪو وادي]] شامل آهي، جيڪا حياتياتي تنوع ۾ مالا مال آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Visakhapatnam hub |publisher=Andhra Pradesh tourism authority |location=Vijayawada |pages=3–4 |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |access-date=19 August 2024 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |date=12 July 2022 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]] به شامل آهي. گنڊيڪوٽا گھاٽي ايراملا ٽڪري سلسلي جي وچ ۾ ٺهيل هڪ ڪينين آهي، جنهن مان پينا (پيننار) درياهه وهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gandikota: The stunning Indian gorge that resembles the Grand Canyon |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-india-59731622 |publisher=BBC |access-date=19 August 2024|date=5 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[بورا غارون]]، جيڪي لکين سالن اڳ پاڻيءَ جي سرگرميءَ سبب ٺهيون،&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Natural world heritage status for Borra Caves sought|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116062146/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|archive-date=16 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان ڊگهو غارن جو نظام [[بيلم غارون]] به رياست ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Film tourism to boost Kurnool economy|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|access-date=13 May 2017|work=[[Deccan Chronicle]]|date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313031427/http://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|archive-date=13 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي ساحلي ضلعن ۾ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا پڻ آهن، جهڙوڪ [[Rushikonda|رشيڪونڊا]]، [[Mypadu|ميپاڊو]] ۽ [[Suryalanka Beach|سوريالنڪا]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The charming beaches of Andhra Pradesh |publisher=AP tourism authority |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |access-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |archive-date=12 July 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |date=12 July 2022 }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;134&quot;&gt;
Andhra Pradesh and Telangana Physical.jpeg|آنڌرا پرديش جو ٽوپوگرافي وارو نقشو
Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|آنڌرا پرديش جو نقشو جنھن ۾ سريسائلم ڊيم ۽ ندي ڏيکاريل
&lt;/gallery&gt;
ھن رياست جون حدون اتر اولھ ۾ [[تلنگانا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ [[اوڙيسيا]]، اولھ ۾ [[ڪرناٽڪا]]،  ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]] ۽ اوڀر ۾ بنگالي سمنڊ سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Yanam of Puducherry |url=http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |publisher=Gov.t of Yanam |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513154001/http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |archivedate=13 May 2013}}&lt;/ref&gt; ھن رياست ۾ ٻہ نديون وھن ٿيون جن ۾ [[ڪرشنا ندي]]  ۽[[گوداواري ندي]]&lt;ref name=coastline&gt;{{cite web|title=Andhra Pradesh Fact File|url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|website=Official portal of Andhra Pradesh Government|publisher=AP state portal|accessdate=1 July 2014|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603172005/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|archive-date=3 June 2016|dead-url=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 


=== ٻوٽا ۽ جاندار ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي قدرتي ٻوٽا ۽ جهنگلي حيات}}

[[File:Rose-ringed Parakeet (Psittacula krameri) feeding on Azadirachta indica (Neem) W2 IMG 8122.jpg|thumb|[[روز-رِنگڊ پئرٽ]] (طوطو) (رياستي پکي) [[ازاڊرچٽا انڊيڪا|نم]] (رياستي وڻ) جي ڦلن تي کاريندي.]]
رياست جو ڪُل ٻيلو ڍڪ {{convert|29784.3|km2}} آهي، جيڪو ڪُل ايراضيءَ جو 18.28٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Chapter 13: Forests and tree resources in states and union territories |year=2021 |pages=257–264|url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602105334/https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڀر گھاٽن وارو علائقو گھاٽي ٽراپيڪل ٻيلن جو گھر آھي. جڏهن ته گھاٽ [[پيني پلين|پيني پلينن]] ۾ بدلجڻ سان نباتات گهٽجي رھي آھي ۽ جهنگلي جھاڙيون واري نباتات وڌيڪ عام ٿيندي پئي وڃي. رياست ۾ نباتات گهڻي ڀاڱي خشڪ پن ڇڻندڙ (dry deciduous) قسمن مان آهي، جنهن ۾ [[ساگوان]] (teak) ۽ ''[[ٽرمناليا (ٻوٽو)|ٽرمناليا]]''، ''[[ڊالبيرجيا]] (Dalbergia)''، ''[[پٽيروڪارپس]]''  وغيره جا نسل شامل آهن. رياست وٽ ڪجهه ناياب ۽ مقامي (endemic) ٻوٽا پڻ آهن، جهڙوڪ ''[[سائڪاس بيدومي]] (Cycas beddomei)''، ''[[پيٽروڪارپس سانٽالينس]]''، ''ٽرمناليا پالڊا''، ''[[سيزيگيم الٽرنيفوليم]]''، ''شوريا ٽمبرگيا'' وغيره.&lt;ref name=&quot;flora and fauna&quot;&gt;{{Cite book |title=India state of forest report 2019, Vol II |date=2019 |publisher=Forest Survey of India |pages=2–12 |url=https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-andhra-pradesh.pdf |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt;

{{as of|2019|lc=y}} رياست ۾ 3 [[انڊيا جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]] ۽ 13 [[انڊيا جا جهنگلي حيات پناهه گاهه|جهنگلي حيات پناهه گاهه]] آهن.&lt;ref name=&quot;flora and fauna&quot;/&gt; جاندارن جي تنوع ۾ [[ٽائيگر|واگھ]]، [[چيتو]] (leopard)، [[چٽڪمرو ھرڻ]]، [[سامبر ھرڻ|سامبر]]، [[سامونڊِي ڪڇون]] ۽ ڪيترائي پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور شامل آهن. گوڊاوري ۽ ڪرشنا دريائن جا ڊيلٽا (estuaries) مئنگروو ٻيلن سان ڀرپور آهن، جتي [[مڇي ماريندڙ ٻلي|مڇي-شڪار ٻلي]] ۽ [[اوٽر|اُڏ]] [[بنيادي نوعون]] طور موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About-us |url=https://forests.ap.gov.in/about.php |publisher=AP Forest Department |access-date=6 June 2024 |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605071323/https://forests.ap.gov.in/about.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪورنگا جهنگلي حيات پناهه گاهه]] سمنڊ ڀرسان [[تمر|مئنگروو]] (Mangrove) ۽ لوڻ سَهندڙ ٻيلن جي نظام جو مثال آهي. انهن ٻيلن جو علائقو {{convert|582|km2|abbr=on}} آهي، جيڪو رياست جي مقامي ٻيلو ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |title=Coringa sanctuary |access-date=2 June 2023 |website=East godavari district, Government of AP |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602102822/https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻين پناهه گاهن ۾ [[ناگارجونا ساگر–سري سيلم ٻڳ محفوظ علائقو]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nstr.in/facts.php?page=facts |title=Facts &amp; Figures of NagarjunaSagar Srisailam Tiger Reserve Atmakur Andhra Pradesh |access-date=26 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202104626/http://nstr.in/facts.php?page=facts |archive-date=2 February 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Kolleru Bird Sanctuary|ڪوليرو پکي پناهه گاهه]]،&lt;ref name=&quot;lakes and wetlands&quot;&gt;{{Cite web|title=The list of wetlands of international importance|url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|website=The Ramsar convention on wetlands|publisher=The Secretariat of the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971)|access-date=5 June 2014|page=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530015101/http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|archive-date=30 May 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نِيلاپٽّو پکي پناهه گاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=G. |first1=Ravikiran |title=Rain brings back winged visitors |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/rain-brings-back-winged-visitors/article19994754.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 November 2017}}&lt;/ref&gt; [[نم]] (Azadirachta indica) رياستي وڻ، ياسمين رياستي گل، [[روز-رِنگڊ طوطو]] رياستي پکي، ۽ [[ڪارو هرڻ]] رياستي ٿڻيدار (mammal) آهي.&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot; /&gt;

[[فائل:Pichavaram Mangrove Forest.jpg|alt=|thumb|ڪاڪيناڊا لڳ [[تمر]] جو ٻيلو]]

2014 جي رياستي ورھاست بعد ٻيلن واري زمين ھن رياست ۾ 
22,862&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آھي.&lt;ref name=forests&gt;{{cite web|title=Forests in AP facts. |url=http://forest.ap.nic.in/About.htm |publisher=AP Forest department |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150507042125/http://forest.ap.nic.in/about.htm |archivedate=7 May 2015}}&lt;/ref&gt;

=== معدني وسيلا ===
[[File:Mangampet Barytes.jpg|thumb|مانگمپيٽ [[Baryte|بيريٽس]]]]
مختلف قسم جي ارضياتي بناوٽن سبب رياست ۾ صنعتي معدنيات ۽ عمارتن لاءِ پٿرن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. اهم معدنيات، جيڪي قابلِ ذڪر مقدار ۾ ملن ٿا، انهن ۾ [[سامونڊي واري]], [[باڪسائيٽ]], [[چوني جو پٿر]], [[گرينائيٽ]] ۽ [[ھيرا|هيرن]] شامل آهن. ننڍن معدنيات ۾ [[بيريٽس]], [[ڪيلسائيٽ]] (calcite) ۽ [[ميڪا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |title=Mineral reserves |access-date=29 April 2024 |website=Mines, Government of Andhra Pradesh |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207071803/https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[يورينيم]] جا سڀ کان وڏا ذخيرا واءِ ايس آر ضلعي جي تُمالاپلّي ڳوٺ ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|title=India: 'Massive' uranium find in Andhra Pradesh|date=19 July 2011|publisher=[[BBC World News]]|access-date=19 July 2011|location=New Delhi|archive-date=19 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719112659/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست وٽ [[تيل جا ذخيره |تيل]] ۽ [[nمقدرتي گيس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن.{{Sfn|MOPNG|2023}}

=== موسم ===
موسم جاگرافيائي علائقي موجب تمام گهڻو مختلف آهي. اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو. ساحلي ميدانن ۾ اونهاري جا گرمي پد عام طور رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ گرمي پد {{convert|35|°C}} کان مٿي به هليو وڃي ٿو. اونهاري ۾ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڏکڻ اولهه جي پري علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|20|°C}} هوندو آهي. جولاءِ کان سيپٽمبر تائين [[Monsoon#Southwest monsoon|ڏکڻ اولهه مانسون]] جون ٽروپيڪل برساتون ٿينديون آهن. سياري جو موسم آڪٽوبر کان فيبروري تائين هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-ap&quot;/&gt; آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين [[Monsoon#Northeast monsoon|اتر اوڀر مانسون]] سان گڏ خليج بنگال ۾ گهٽ دٻاءَ جا نظام ۽ [[tropical cyclone|ٽروپيڪل سائيڪلون]] ٺهن ٿيون، جيڪي رياست جي ڏکڻ ۽ ساحلي علائقن ۾ برساتون آڻين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=M |first1=Rajeevan |title=IMD Meteorological Monograph: Northeast Monsoon of South Asia |date=2022 |publisher=Indian Meteriological department |pages=5–7 |url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |access-date=7 August 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113415/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سياري ۾ گرمي پد جو دائرو عام طور {{convert|30|to|35|°C}} هوندو آهي، سواءِ اتر اوڀر وارن علائقن جي، جتي اهو {{convert|15|°C}} کان هيٺ به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica-ap&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |title=Andhra Pradesh |last=Britannica |date=23 April 2024 |access-date=29 April 2024 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041751/https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Lambasingi|لمباسينگي]] (الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾) کي “آنڌرا پرديش جو ڪشمير” سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي گرمي پد {{convert|0|to|10|°C}} جي حد ۾ رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Ganguly|first1=Nivedita|title=Lambasingi set to become tourist hotspot|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|access-date=26 November 2014|work=[[The Hindu]]|date=17 September 2014|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903183458/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|archive-date=3 September 2015|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lambasingi records 2º c|url=https://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|access-date=26 November 2014|work=Deccan Chronicle|date=16 December 2013|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713203422/http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|archive-date=13 July 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي سراسري سالياني برسات {{Convert|966|mm|abbr=on}} آهي.{{Sfn|DES|2021|p=31}}

== آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ ==

{{See also|آنڌرا پرديش جا نسلي گروهه|آنڌرا پرديش جي آبادي|آنڌرا پرديش ۾ مذهب}}
{{Pie chart
| label1 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
| value1 = 89.21
| color1 = #FF9966
| label2 = [[اردو]]
| value2 = 6.55
| color2 = green
| label3 = [[تامل ٻولي|تامل]]
| value3 = 1.04
| color3 = saddlebrown
| label4 = ٻيون
| value4 = 3.20
| color4 = grey
| caption = آنڌرا پرديش جون ٻوليون{{efn|name=lang1|2011 جي مردم شماري جي انگن اکرن جي بنياد تي، انهن ضلعن ۽ منڊلن کي خارج ڪندي جيڪي [[تلنگانا]] جو حصو آهن}} (2011)&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;
}}

2011 جي [[انڊيا جي مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جي آبادي 49,577,103 آهي، ۽ آبادي جي گهاٽائي {{cvt|304|/km2}} آهي. ڳوٺاڻي آبادي 70.53٪ ۽ شهري آبادي 29.47٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} رياست ۾ شيڊولڊ ڪاسٽ (SC) آبادي 17.08٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب (ST) آبادي 5.53٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=16}} 0–6 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ ٻارن جو تعداد 5,222,384 آهي، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 10.6٪ بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Population in different age group – Census 2011 |publisher=MHRD |pages=3 |url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |access-date=28 May 2023 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010154018/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[جنس جي تناسب]] موجب هر 1000 مردن تي 997 عورتون آهن، جيڪو قومي سراسري 926 في 1000 کان وڌيڪ آهي. رياست ۾ [[خواندگي جي شرح]] 67.35٪ آهي. اڳوڻو ويسٽ گوڊاوري ضلعو 74.32٪ سان سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکي ٿو، جڏهن ته اڳوڻو [[وِزياناگرم ضلعو]] 58.89٪ سان سڀ کان گهٽ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}

سال 2022 لاءِ رياست جو انساني ترقيءَ جو اشاريہ (HDI) 0.673 آهي.&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{Cite web |title=Sub-national HDI – area database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0 |access-date=16 November 2024 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; {{As of|2023|1|1}} تائين، ووٽرن جو تعداد 39,984,868 آهي، جنهن ۾ 3,924 ٽين-جنس (third-gender) ووٽر پڻ شامل آهن. ڪُرنول ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽر 1,942,233 آهن، جڏهن ته الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ 729,085 ووٽر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |title=A.P. has 3,99,84,868 voters, women outnumber men |date=5 January 2023 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Hindu]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528033458/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[تيلگو ٻولي|تيلگو]] رياست جي پهرين سرڪاري ٻولي آهي، ۽ [[اردو]] رياست جي ٻي سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |title=Bill recognising Urdu as second official language passed |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bill-recognising-urdu-as-second-official-languagepassed/article65252966.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt; تيلگو لڳ ڀڳ 90٪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.{{efn|name=lang1}}&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;&gt;{{Cite web |title=Table C-16 Population by mother tongue: Andhra Pradesh |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=4 January 2023 |archive-date=12 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112190710/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سرحدي علائقن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] ڳالهايون وڃن ٿيون. [[لمباڙي ٻولي|لمباڙي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ٻوليون رياست جي شيڊولڊ ٽرائِبن ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;nclmanurep2010&quot;/&gt; 2019 جي چوٿين ٽه ماهي (Q4) واري انڊين ريڊرشپ سروي موجب 12+ ورهين جي آباديءَ مان 19٪ ماڻهو انگريزي پڙهي ۽ سمجهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Indian readership survey 2019 Q4 |publisher=IRS |year=2020 |url=https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |page=20 |access-date=27 May 2023 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925203217/https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Pie chart
| label1 = [[هندومت]]
| label2 = [[انڊيا ۾ اسلام|اسلام]]
| label3 = [[آنڌرا پرديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| label4 = [[جَين مت]]
| label5 = ٻيا 
| value1 = 90.89
| value2 = 7.30
| value3 = 1.38
| value4 = 0.05
| value5 = 0.37
| color1 = darkorange
| color2 = green
| color3 = blue
| color4 = pink
| color5 = grey
| caption = آنڌرا پرديش ۾ مذهب &lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;{{cite web  | title = Census of India – Religious Composition  | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs  | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html  | access-date = 27 August 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150913045700/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html  | archive-date = 13 September 2015 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

2011 جي مردم شماري موجب، رياست ۾ وڏا مذهبي گروهه هندُو (90.89٪)، مسلمان (7.30٪) ۽ عيسائي (1.38٪) آهن.&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{Cite web|year=2011|title=Population by religion – Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=4 January 2023|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528173240/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هندومت جا ڪجهه مشهور ياترا مرڪز [[تيروپتي ۾ تيروملا وينڪٽيشره مندر]]، [[سري سيلم ۾ مليڪارجونا مندر]]، [[وجياواڊا ۾ ڪناڪا دُرگا مندر]] ۽ [[سِمهاچلم ۾ وراهه لڪشمي نرسمها مندر]] آهن.{{Sfn|APTDC|2018}} [[امراوتي, پالناڊو ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ناگارجونا ڪونڊا]] جا ٻُڌ مت جا ماڳ پڻ مشهور آهن.{{Sfn|APTDC|2019|p=18–25}}


=== ذيلي درجابندي ===
آنڌرا پرديش لاءِ [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|SC]] درجي ۾ 59 داخلائون، [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|ST]] درجي ۾ 34 داخلائون، ۽ [[ٻيا پسماندہ طبقا|OBC]] درجي ۾ 104 داخلائون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SC list – Andhra Pradesh |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Scan-0001.jpg |website=Department of Social Justice and Empowement |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ST list |url=https://tribal.nic.in/ST/LatestListofScheduledtribes.pdf |website=Ministry of Tribal Affairs |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State/UT-wise Number of Entries in the Central List of OBCs (as on 12.04.2018 |url=https://socialjustice.gov.in/common/76674 |website=Department of Social Justice and Empowerment |access-date=25 August 2024 |date=12 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڪوماتي (ذات)|ڪوماتي]]، [[تيلگو برھمڻ |برهمڻ]]، [[ڪم ما (ذات)|ڪمما]]، [[ڪاپو (ذات)|ڪاپو]]، [[راجو (ذات)]]، [[ريڊي (ذات)]] ۽ [[ويلاما (ذات)|ويلاما]] برادريون [[خوشحال ذاتيون|فارورڊ ڪاسٽ]] ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister to release second tranche of YSR EBC Nestham on April 12 |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-chief-minister-to-release-second-tranche-of-ysr-ebc-nestham-on-april-12/article66725268.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=11 April 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister releases ₹536.77 crore aid for women under Kapu Nestham scheme in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chief-minister-releases-53677-crore-aid-for-women-under-kapu-nestham-scheme-in-andhra-pradesh/article67314648.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=16 September 2023}}&lt;/ref&gt;


== ثقافت ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي ثقافت}}

{{Map/Museums in Andhra Pradesh}}
آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن، جن ۾ قديم مجسما، تصويرون، مورتيون، هٿيار، کائڻ جا اوزار، ڪتبا، لکتون ۽ مذهبي نوادرات جو متنوع ذخيرو موجود آهي.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023}}{{Efn|ٻه داخلائون ورجايل آهن}} [[امراوتي آرڪيالاجيڪل ميوزيم]] ۾ امراوتي جي فنّي روايتن ۽ ٻڌ جي تصويرن جي نمائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|title=Archaeological museum, Amaravati – Archaeological Survey of India|publisher=Asi.nic.in|access-date=19 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929190235/http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|archive-date=29 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; وجياواڊا ۾ [[باپو ميوزيم, وجيياواڊا|باپو ميوزيم]] ۾ تاريخي گيلريون، پٿر تي اُڪريل لکڻيون، سڪا، تلوارون، جسماني زرھ، ڍالون، هٿيار ۽ زيورن جي شين جي نمائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tourist Guide to Andhra Pradesh|publisher=Sura Books|isbn=978-81-747-8176-5|page=36|url=https://books.google.com/books?id=E4l78qG3TkAC&amp;dq=Mangalagiri+Sarees&amp;pg=PA36|accessdate=24 January 2016}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; وساکاپٽنم ۾ ''[[T
تيلگو سنسڪروٿڪا نڪيتنم]]'' آزادي کان اڳ واري دور جا تاريخي نوادرات ڏيکاري ٿو.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023|p=18|loc=1.19}} [[Archaeological Survey of India|ڀارت جي آرڪيالاجيڪل سروي]] آنڌرا پرديش ۾ 135 مرڪزي طور تحفظ يافته يادگار سڃاتا آهن. انهن ۾ اَنوپو ۽ [[Nagarjunakonda|ناگارجوناڪونڊا]] جا ٻيهر تعمير ڪيل يادگار پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |title=Alphabetical list of monuments – Andhra Pradesh |access-date=24 May 2023 |website=Archaeological Survey of India |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130155258/https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''جياگرافيڪل انڊيڪيشن آف  گڊس (رجسٽريشن اينڊ پروٽيڪشن) ايڪٽ, 1999'' موجب، رياست ۾ زراعت، [[دستڪاري]]، [[کاڌي واريون شيون]] ۽ ڪپڙي جي شين جي زمرا ۾ 17 [[جغرافيائي سڃاڻپ]] (GI) رجسٽريشنون آهن.&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;&gt;{{Cite book |title=Annual report 2021-22 Intellectual property India |publisher=The Office of the controller general of patents, designs and geographical indications, Government of India |year=2022 |pages=76 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |access-date=30 May 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530054648/https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== لباس ===
[[File:Kalamkari Art.jpg|thumb|[[ڪلامڪاري]] فنّ جو ڪپڙي تي ڪم]]
مردن جو روايتي لباس ''پانچي'' آهي، جيڪو {{convert|4.5|m}} ڊگهو، اڇو ۽ مستطيل شڪل جو بغير سِليندڙ ڪپڙو هوندو آهي، جنهن جي ڪنارن تي اڪثر روشن رنگن جون پٽيون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indian Dhoti|url=https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729202155/https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|archive-date=29 July 2020|access-date=3 January 2021|website=Indian Mirror}}&lt;/ref&gt; عورتون روايتي طور ''[[sari|ساڙي]]'' پائين ٿيون، جيڪا {{convert|5|to|9|yd|}} ڊگهي ۽ {{convert|2|to|4|ft|}} ويڪري ڊراپ هوندي آهي؛ اها عام طور ڪمر جي چوڌاري وراڻي وڃي ٿي، ۽ هڪ ڇيڙو ڪلهي مٿان وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پيٽ جو وچ وارو حصو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ڀارتي فلسفي مطابق ناف کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Boulanger|first=Chantal|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|year=1997|publisher=Shakti Press International|location=New York|isbn=978-0-966-14961-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lynton|first=Linda|title=The Sari|year=1995|publisher=Harry N. Abrams, Incorporated|location=New York|isbn=978-0-810-94461-9}}&lt;/ref&gt; شادين جهڙين خاص تقريبن تي عورتون رنگين [[ريشم|ريشمي]] ساڙيون پائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sociology of Religion|url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000unse_x5x3|first1=Susanne|last1=C. Monahan|first2= William|last2= Andrew Mirola|first3=Michael|last3= O. Emerson|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=978-0-130-25380-4|page=[https://archive.org/details/sociologyofrelig0000unse_x5x3/page/83 83]}}&lt;/ref&gt; ننڍين ڇوڪرين جو روايتي لباس بلائوز سان گڏ اڌ ساڙي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Lehnaga choli' back in vogue in Bengaluru this Diwali |url=https://www.onmanorama.com/lifestyle/beauty-and-fashion/2020/11/13/lehnaga-choli-back-in-vogue-in-bengaluru-diwali.html |website=Onmanorama |access-date=22 August 2024 |date=13 November 2020}}&lt;/ref&gt; ڇوڪرن ۽ مردن ۾ پينٽ ۽ شرٽ جهڙن مغربي ڪپڙن جو رواج عام ٿي ويو آهي، جڏهن⁠ته عورتون ساڙين سان گڏ ''سلواڙ قميص'' پڻ پائين ٿيون.{{citation needed|date=June 2025}} [[ڌرماورم ڪپڙا]]، [[پيڊانا ڪلامڪاري|مچيلي پٽنم]] ۽ [[سري ڪالھستي ڪلمڪاري|سري ڪالهستي]] جا [[ڪلامڪاري]] هٿ جي هنر جا ڪجهه مثال آهن، جيڪي لباس واري زمري ۾ GI حيثيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kalamkari: Craft of the matter|url=http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|website=mid-day|access-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131082254/http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|archive-date=31 January 2016|url-status=live|date=24 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

=== کاڌ خوراڪ ===
{{Main|تيلگو کاڌ خوراڪ}}

[[File:Vegetarian Andhra Meal.jpg|thumb|اهم موقعن تي پيش ٿيندڙ سبزي وارو آنڌرا طعام]]
آنڌرا طعام ۾ مصالحيدار، ترش ۽ مٺن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي. آنڌرا کاڌي ۾ مرچ، املي ۽ ''[[گونگورا]]'' (روزيل جا پن) جو استعمال عام آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=54–63}} ڪيري پتا گهڻين ڪڙهين ۽ چٽڻين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. دالن سان گڏ [[ٽماٽو]]، [[پالڪ]]، گوگڙو، [[توري]] وغيره ملائي ''پپّو'' جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. ڪڙهين کان علاوه ''پلوسو''، جيڪو املي جي رس سان گڏ سبزين، سامونڊي کاڌي، ڪڪڙ، مُٽن وغيره سان ٺهندڙ ستو آهي، تمام مشهور آهي. ''پچّڊي''، جيڪا عام طور [[مڱ ڦري]]، تريل سبزيون ۽ مرچ گڏ ڪري تيار ٿيندڙ ليپ هوندي آهي، هر طعام ۾ لازمي سمجهي وڃي ٿي. آم، آملو، ليمون وغيره مان ٺهندڙ اچار ''پپّو'' سان گڏ شوق سان کاڌا ويندا آهن. طعام جي آخر ۾ چانورن سان گڏ لسّي يا ڏهي کائڻ سان جسم کي سڪون ملي ٿو، خاص ڪري اڳ ۾ مصالحيدار شيون کائڻ کان پوءِ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |title=Andhra cuisine: A symphony of spices |access-date=29 May 2023 |website=Indianculture.gov.in |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529003146/https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
گدامڙي تي ٻڌل هڪ مشهور کاڌو ''پُليھورا'' سڏبو آهي، جيڪو املي، مرچن، لوڻ ۽ هيڱ (asafoetida) جي گاڙهي چٽ سان ٺاهيو ويندو آهي. ان ۾ رائي، ڪيري پتا ۽ مڱ ڦريون جو ڇنڊڪو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ چانورن سان ملائبو آهي. اهو ديوتائن کي پڻ چڙهايو ويندو آهي ۽ پوءِ مندرن ۾ عقيدتمندن کي ''[[پرساد]]'' (الاهي نذر) طور ڏنو ويندو آهي. مشهور سبزي واريون ڪڙهيون ''ڊونڊڪايا ڪورا'' (آئي وي گورڊ ناريل ۽ سائي مرچ سان) ۽ ''گُٽّيوانڪايا ڪورا'' (ڀريل بينگڻ جي ڪڙهي) آهن. ''ٿالاڪايا ڪورا'' (ٻڪريءَ جي مٿي جو سالن)، ''روييالا ڪورا'' (جهينگا املي ۾) ۽ ''ناتوڪوڊي ڪورا'' (مرچن سان ديسي ڪڪڙ جو سالن) گنٽور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مشهور غير سبزي طعام آهن. [[Rayalaseema|رائلسيما]] ۾ ''ييتا مامسم ڪوبّري'' برياني (ناريل سان مُٽن)، ''سيما ڪوڊي'' (رائلسيما انداز جو ڪڪڙ)، ''چنّنور دُم برياني'' ۽ ''گونگورا مامسم'' (سورل سالن ۾ مُٽن) مشهور آهن. مڇيءَ جي طعامن ۾ ''پُلاسا پُلسو''—گوڊاوري جي پُلاسا قسم جي هڪڙي مڇيءَ مان ٺهندڙ خوشبودار ۽ ترش گاڙهو سالن—[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. ''[[اريسيلو]]''، ''بُريلو''، ''[[لڊو]]'' ۽ ''[[پوٿاريڪولو]]'' اهي مٺايون آهن، جيڪي خاص ميلن ۽ موقعن تي تيار ٿين ٿيون. ''پوٿاريڪولو'' (کنڊ ۽ چانورن جي اٽي مان) ۽ ''تانڊري'' (آم جي ذائقي وارو سُڪيل ميوي جو جيلي) ڪوناسيما جي اٿريا پورم مان نڪرندڙ مشهور مٺايون آهن. [[ڪاڪينادا ضلعو|ڪاڪينادا]] جو ''کاجا''—پرت دار اٽو تلجي کنڊ جي شربت ۾ ٻوڙيل—هڪ ٻي مشهور مٺائي آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=60-62}} ''[[Bandar laddu|بندر لڊو]]'' ۽ ''[[Tirupati Laddu|تيروپتي لڊو]]'' انهن خوراڪي شين مان آهن جن کي GI حيثيت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Naidu|first1=T. Appala|title=Bandar laddu gets GI tag|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112020245/https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

=== ادب ===
{{Main|تيلگو ادب}}

[[ننّيا]]، [[ٽِڪّانا]] ۽ [[يِرّاپرگادا]] انهن ٽنهي کي ان “تثليث” طور سڃاتو وڃي ٿو جن 11هين کان 14هين صديءَ دوران سنسڪرت مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جو [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|pages=42–49}} ننّيا تيلگو گرامر بابت سنسڪرت ۾ پهريون رسالو ''آنڌرا شبدہ چنتامني'' لکيو.&lt;ref name=&quot;Padmapriya ch1&quot;&gt;{{Cite book |title= A comparative study of Andhrasabdachintamani and Balavyakaranam |last= Gopavaram |first= Padmapriya |author2=Subrahmanyam, Korada |year= 2011 |publisher= University of Hyderabad |location=Hyderabad|chapter=1}}&lt;/ref&gt; [[پوٿنا]] ''[[ڀڳوتا پراڻا|ڀاڳوتَم]]'' جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=64}} [[ويمن]] هندي فيلسوف هو، جنهن يوگا، دانائي ۽ اخلاق سميت ڪيترن موضوعن تي سادي ٻولي ۽ ڏيهي محاورن ۾ تيلگو شاعري ڪئي.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=99}} [[پوٽولوري ويربرهميندر سوامي]] (17هين صديءَ جو “غيب دان” ۽ سماجي سڌارڪ) ''ڪالاگنانم'' لکيو، جيڪو پيشنگوين جو ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Celebrated Professor harassed for identifying 17th-century social reformer as 'Sudra' |url=https://thewire.in/caste/andhra-professor |last=Shaw |first=Padmaja |date=5 November 2019 |access-date=29 April 2024 |work=[[The Wire (India)|The Wire]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105935/https://thewire.in/caste/andhra-professor |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Proceedings of the Andhra Pradesh oriental conference, first session, Andhra Saraswathi Parishat, Hyderabad, May 1977|url=https://books.google.com/books?id=HhlUAAAAYAAJ|publisher=The Conference|year=1979|page=131|quote=Kalagnana is a special type of discipline very popular in Andhra Desa because of the famous Kalagnanam of Sri Potuluri Veerabrahmendhra swami written in Telugu. It forecasts many incidents which are proved to be correct by the posterity.|access-date=2 June 2023}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=South Asian intellectuals and social change: A study of the role of vernacular-speaking intelligentsia|url=https://books.google.com/books?id=5ZvZAAAAMAAJ |access-date=29 April 2024|page=314|author=Yogendra K. Malik|publisher=Heritage|year=1981|isbn = 978-08-364-0825-6|quote=A later poet similar to Vemana was Potuluri Veerabrahmendhra swami, popularly known as Brahmamgaru}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڪنڊڪوري ويريسالنگم]] کان پوءِ واري تيلگو ادب کي ''اڌنيڪا تيلگو ساھتيم'' (جديد تيلگو ادب) چيو وڃي ٿو.{{Sfn|D.|1976|p=80}} هن 1880ع ۾ ڇپيل پهريون تيلگو [[social novel|سماجي ناول]] ''Rajasekhara Charitram'' لکيو.{{Sfn|D.|1976|p=88}} ادب ۾ ''گرانڌڪ'' (ڪلاسيڪي) انداز بدران روزمره (گفتگو) واري ٻوليءَ جي حمايت، جيڪا [[مگورجادا اپّاراو]] ۽ [[گڊوگو وينڪٽ رامامورتي|گڊوگو رامامورتي پنٿولو]] ڪئي، خواندگيءَ ۾ واڌ جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;subbarayudu&quot;&gt;{{Cite book |url=https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |title=Handbook of twentieth-century literatures of India. |editor=Nalini Natarajan |publisher=Greenwoord press |year=1996 |chapter=Twentieth-century Telugu literature |access-date=30 May 2023 |first1=Subbarayudu |last1=GK |first2=Vijayasree |last2=C |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |date=14 January 2021 }}&lt;/ref&gt; شاعري، ناول ۽ مختصر ڪهاڻي جهڙيون ادبي صورتون ڦُلي ڦَٽي نظر آيون، جيئن مختلف شعبن ۾ قومي ۽ بين الاقوامي تبديلين جا اثر انساني زندگيءَ تي پيا.


=== تعميرات ===
[[File:TIRUMALA ,AP,INDIA - panoramio.jpg|thumb|left|[[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا]]، جنهن ۾ اڳيان ''گوپورم'' (وڏو برج) ۽ پٺيان سونهن رنگ ۾ ''ويمانا'' (ننڍو برج) ڏيکاريل آهي]]
روايتي مندرن جي تعميريات تي دراوڙي ۽ وجيانگر طرز جا اثر آهن. دراوڙي تعميريات—جنهن جو هڪ مثال [[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا|تيروملا مندر]] آهي—۾ مندرن ۾ دروازي کان اڳ پورچ يا ''منٽاپا'' هوندا هئا جيڪي اندروني مقدس جاءِ ڏانهن ويندڙ در تي پهچائيندا هئا، چوطرفي گهيرائن ۾ مندر کي گهيريندڙ چوڪنڊي احاطن تي دروازي-پيراميڊ جهڙا ''[[گوپورم]]''، ۽ گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''ستونن وارا هال'' شامل هوندا هئا. انهن کان سواءِ مندر ۾ عام طور هڪ تلاءُ به هوندو آهي جنهن کي ''ڪلياني'' يا ''پشڪرڻي'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Fergusson|first= James|title= History of Indian and Eastern Architecture|orig-date= 1910|edition= 3rd|year= 1997|publisher=Low Price Publications|location= New Delhi|page= 309}}&lt;/ref&gt; ''گوپورم'' هڪ يادگاري (monumental) برج هوندو آهي، جيڪو عام طور مندر جي مُکيه داخليءَ تي ڏاڍي سينگاريل صورت ۾ ٺهندو آهي ۽ نمايان خصوصيت بڻجي بيهندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gopuram&quot;&gt;{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 2007|title= A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-26892-5|page=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7/page/762 762]|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; انهن جي مٿان ''ڪلسَم'' رکيو ويندو آهي، جيڪو گولائيءَ وارو پٿريلو [[تاجي پٿر|فنيل]] (finial) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 1995|title= A Visual Dictionary of Architecture|url=https://archive.org/details/visualdictionary0000fran|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-28451-2|page=[https://archive.org/details/visualdictionary0000fran/page/253 253]}}&lt;/ref&gt; ''[[ويمانا]]'' اهڙيون ئي بناوتون آهن جيڪي مندر جي ''[[گربھگريهه]]'' يا اندرين مقدس حجري جي مٿان ٺاهيون وينديون آهن، پر عام طور ''گوپورم'' کان ننڍيون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=S.R. Balasubrahmanyam|title = Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9-060-23607-9|pages=16–29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neela|first1=N.|last2=Ambrosia|first2=G.|title=Vimana architecture under the Cholas|journal=Shanlax International Journal of Arts, Science &amp; Humanities|date=April 2016|volume=3|issue=4|page=57|url=https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|access-date=5 July 2019|issn=2321-788X|archive-date=5 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705140824/https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705140824/https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf |date=5 July 2019 }}&lt;/ref&gt; وجيانگر طرز—جنهن جو مثال [[ويرڀدر مندر، ليپاڪشي|ليپاڪشي ويرڀدر مندر]] آهي—۾ مُکيه مندر جي جوڙجڪ ٽي حصن تي ٻڌل هوندي آهي: گڏجاڻيءَ وارو هال جنهن کي ''مُکها منٽاپا'' چيو وڃي ٿو؛ ''اردا منٽاپا'' يا ''انترالا'' (وچ وارو اڳڪمره)؛ ۽ ''[[گربھگريهه]]'' يا اندروني مقدس حجرو.{{Sfn|Bhardwaj|1998|p=295}} سري [[وينڪٽيشورا]] روايتي مجسما سازي ۽ تعميريات جو ادارو، جيڪو [[تيروملا تيروپتي ديواستانم]] هلائي ٿو، ڊپلوما ڪورس فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=A.D. |first1=Rangarajan |title=Ornate sculptures delight visitors at SVITSA expo |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ornatesculptures-delight-visitors-at-svitsa-expo/article65143784.ece |access-date=11 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=T. |first1=Sudhakar |title=Institute of traditional sculpture, ancient architecture at Tirupati |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2014/Oct/05/institute-of-traditional-sculpture-ancient-architecture-at-tirupati-668114.html |access-date=22 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt; شهري تعميريات—جنهن ۾ گڏيل خانداني نظام کي سهارو ڏيڻ لاءِ اڱڻ واري بناوت ۽ سادن گول گهرن جي خاصيت هوندي هئي—هاڻي جديد اپارٽمينٽن جي جاءِ وٺي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The 'manduva logili' homes of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/real-estate/the-manduva-logili-homes-of-andhra-pradesh/article19682124.ece |access-date=11 August 2024 |date=17 September 2017 |work=[[دي هندو]]}}&lt;/ref&gt;

=== فنون ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي موسيقي|تيلگو ٿييٽر|ڪرناٽڪ موسيقي}}

{{See also|ٿولو بومّلاتا}}

[[File:Kondapalli toys at a house in Vijayawada.jpg|thumb|[[ڪونڊاپلّي رانديڪا]] وجياواڊا جي هڪ گهر ۾]]
[[File:Prathiksha Kashi.jpg|thumb|upright|[[ڪوچيپوڊي]] ناچ]]
[[ڪونڊاپلّي رانديڪا]]، [[دُرگي، پالناڊو ضلعو|دُرگي]] جون نرم چونا پٿر جون مورتيون تراشڻ واريون ڪاريگريون&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|title=دُرگي پٿر جي دستڪاري|publisher=Cesdeva|access-date=20 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204034111/http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|archive-date=4 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ايتيڪوپّاڪا|ايتيڪوپّاڪا]] جا لئڪر لڳايل ڪاٺ جا رانديڪا، اهي ڪجهه دستڪاريون آهن جن کي جي آءِ حيثيت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |title=لئڪر واريون رانديڪا |access-date=30 May 2023 |website=Lepakshi handicrafts |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530055241/https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt; [[ڪوچيپوڊي]]—اهو ثقافتي ناچ جنهن کي آنڌرا پرديش رياست جو سرڪاري ناچ سمجهيو وڃي ٿو—ڪرشنا ضلعي جي [[ڪوچيپوڊي، ڪرشنا ضلعو|ڪوچيپوڊي]] ڳوٺ مان شروع ٿيو.{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=67}} [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا ڪيترائي نامور سنگيتڪار جهڙوڪ [[اننّماچاريه]]، [[ڪشيترَيّا]]، [[تيياگراجا]] ۽ [[ڀدرآچلا رامداسُ|ڀدرآچلا رامداس]] هن رياست مان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڏکڻ ڀارت ۾ ڀجن جي روايت |last1=Kuppuswami |first1=Gowri |publisher=Sangeet Natak Academy |year=1982 |location=New Delhi |url=https://archive.org/details/dli.ministry.10217/page/36/mode/1up |last2=Hariharan |first2=M.}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=75}} شادين، گهريلو ۽ مندرن جي تقريبن ۾ ''سَنّنائي'' ۽ ''ڍولو'' عام موسيقي وارا ساز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=D. |first1=Surendra Kumar |title=22 سالن جي ڇوڪري سَنّنائي وسيلي پنهنجي والد جي ورثي کي زندهه رکي ٿي |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2022/Sep/11/22-year-old-keeps-her-fathers-legacy-alive-through-sannai-2497014.html |access-date=11 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=11 September 2022}}&lt;/ref&gt; ''هريڪٿا ڪلاڪشيپم'' (يا [[هريڪٿا|هريڪٿا]]) ۾ ڪا ڪهاڻي بيان ڪئي ويندي آهي ۽ ان سان لاڳاپيل گيت پڻ گڏ ٻڌايا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Thoomati Donappa|title=Telugu harikatha sarvasvam|oclc=13505520}}&lt;/ref&gt; ''بُرّا ڪٿا'' هڪ [[زباني قصه گوئي|زباني قصه گوئي]] جي طريقيڪار آهي، جنهن جو موضوع يا ته هندو ديومالائي ڪهاڻي هوندو آهي يا وري ڪا معاصر سماجي ڳالهه.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بُرّاکٿا |url=http://shilparamam.ap.gov.in/burrakatha-inner.html |publisher=The Andhra Pradesh Shilparamam Arts, Crafts &amp; Cultural Society |access-date=19 August 2024}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ''ڊراما'' [[ڀارتي ٿييٽر|ڀارتي ٿييٽر]] جي هڪ فنّي صورت آهي، جيڪا اڃا تائين مقبول آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=‘نندي ناٽڪوٽسَوم’ آنڌرا پرديش ۾ دلچسپ ناٽڪن سان شروع |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |date=24 December 2023 |access-date=8 May 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113513/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گورجادا اپّاراو پهريون ڀيرو ڳالهائجندڙ لهجي ۾ ناٽڪ [[ڪنياسُلڪم|ڪنياسُلڪم]] لکيو. اهو 1892ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Gurujada |first1=Venkata Apparao |title=ڇوڪريون وڪرو لاءِ: نوآبادي ڀارت مان هڪ ناٽڪ |date=2007 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34899-9 |url=https://books.google.com/books?id=pC8XkT8pGtAC |access-date=21 August 2024|translator-last1=Velcheru|translator-first1=Narayana Rao }}&lt;/ref&gt; اهو تيلگو ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ناٽڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|title=لا زوال طنزنگار جي ياد |first=Srihari|last=Gudipoodi|date=27 September 2012|work=[[دي هندو]]|access-date=16 June 2022|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817061308/https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

تيلگو فلمي صنعت (جنهن کي &quot;[[ٽولي وُڊ|ٽولي وُڊ]]&quot; چيو وڃي ٿو) بنيادي طور حيدرآباد ۾ قائم آهي، جيتوڻيڪ ڪيترين فلمن جي شوٽنگ وِزاگ، تيروپتي ۽ راجامهندروورم ۾ به ٿيندي آهي. هر سال لڳ ڀڳ 300 فلمون تيار ڪيون وڃن ٿيون،&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڇا تيلگو سينما لاءِ منظر بدلجڻ وارو آهي؟ |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |last=Reddem |first=Appaji |date=5 March 2022 |access-date=23 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623100438/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[سي پُلّيا|سي پُلّيا]] کي تيلگو سينما جو “والد” سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/SATI-SAVITHRI-1933/article15677207.ece|title=ستي ساوِتري (1933) |work=[[دي هندو]]|date=7 November 2010|last=M. L.|first=Narasimham|access-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113225918/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article871376.ece|archive-date=13 November 2010|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SoManyCinemas&quot;&gt;{{Cite book|title=So many cinemas: the motion picture in India|author=Bhagwan Das Garg|publisher=Eminence Designs|year=1996|isbn=978-81-900602-1-9|page=86|url=https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&amp;q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon|access-date=17 February 2017}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; فلم پروڊيوسر [[ڊي. رامانايدو|ڊي. رامانايدو]] وٽ هڪ شخص پاران سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهڻ جو [[گينيس عالمي رڪارڊ|گينيس]] رڪارڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ramakrishnan |first=Sathyalaya |url=http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |title=معزز ‘ڦالڪي’ انعام بزرگ فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو کي ڏنو ويو |work=Asian Tribune |date=11 September 2010 |access-date=8 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |archive-date=23 May 2012 |url-status=live |accessdate=13 February 2026 |archivedate=23 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu }}&lt;/ref&gt; رياست جا موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ پلے بئڪ گلوڪار [[گهنٽسالا]]، [[ايس پي بالاسوبرهمنيَم]]، [[پي سشيلا]]، [[ايس جانڪي]] ۽ [[پي بي سِرينيواس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Gopinath |first1=Rajendran |title=ياد رهڻ جهڙي آواز |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2022/Aug/24/a-voice-to-remember-2490667.html |access-date=19 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt; فلم [[آر آر آر]] مان “ناٽو ناٽو” 2023ع ۾ [[اڪيڊمي اوارڊ براءِ بهترين اصل گيت|اڪيڊمي اوارڊ (بهترين اصل گيت)]] کٽندڙ ايشيائي فلم جو پهريون گيت بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ 95هين اڪيڊمي اوارڊز ۾ بهترين اصل گيت؛ ايم. ايم. ڪيراوڻي اسٽيج تي ڀارت لاءِ ترانو ڳايو |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=13 March 2023 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313050942/https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 March 2023 |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ بهترين اصل گيت کٽي ويو |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313112208/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وِزاگ کي فلمي صنعت جو مرڪز بڻائڻ لاءِ ترغيبي رعايتون ڏيڻ سميت ڪوششون جاري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |title=فلمي مرڪز: وِزاگ تي ٻيهر ڌيان |date=17 February 2022 |access-date=30 May 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530052913/https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ميلا ۽ جشن ===

''[[سنڪراني|سنڪراني]]'' رياست ۾ ملهايو ويندڙ وڏو پوکائي (ڪٽائي) جو ميلو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ سنڪراني جا تہواري ذائقا |date=12 January 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Ganguli |first=Nivedita |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115642/https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو جنوري جي ٻي هفتي ۾ چار ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. تيلگو نئين سال جو پهريون ڏينهن ''[[اوگادي|اوگادي]]'' (مارچ/اپريل ۾) پڻ اهم جشن آهي، جنهن ۾ ڪچن آم، نيم جا گل، ڪاري مرچ جو پائوڊر، ڳُڙ ۽ املي مان ٺهندڙ اچار (''پچّڊي'') تيار ڪري ورهايو ويندو آهي. هن اچار جو چکڻ—جنهن ۾ ڪيترن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي—زندگيءَ جي سٺين ۽ اڻ وڻندڙ تجربن کي گڏجي قبول ڪرڻ جي اهميت سيکاري ٿو. جشن جو اختتام ايندڙ سال جون نجومي اڳڪٿيون پڙهڻ سان ٿيندو آهي، جنهن کي ''پنچانگ شروڻم'' چيو وڃي ٿو. [[وجيا دشمي|وجيا دشمي]] جيڪا عام طور دوسهرو سڏجي ٿي، ۽ [[ديپاولي|ديپاولي]] (روشنيءَ جو ميلو) ٻيا وڏا هندو جشن آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |title=آنڌرا پرديش جا ميلو ۽ ميلا |access-date=5 October 2023 |website=AP Tourism |archive-date=7 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707162638/https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪوٽاپاڪونڊا|ڪوٽاپاڪونڊا]] ۾ شيوراتري ملهايو وڃي ٿو، جتي ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو 80–100 فُٽ اوچائيءَ جا ڍانچا تيار ڪن ٿا، جن کي ''پربھالو'' چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي جلوس ۾ کڻي “شائن” ڏانهن ويندا آهن. [[عيدالفطر|عيد]] خاص نمازُن سان ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |title=رمضان جي موقعي تي خاص نمازون |date=8 July 2016 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115641/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[روٽيلا پنڊوگا|روٽيلا پنڊوگا]]'' [[نيلور|نيلور]] ۾ [[بارا شهيد درگاهه|بارا شهيد درگاهه]] تي مذهبي سرحدن کان مٿانهون ٿي ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |access-date=6 December 2011 |title=روٽيلا پنڊوگا لاءِ تياريون مڪمل |website=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |archive-date=6 December 2011 |accessdate=13 February 2026 |archivedate=6 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 }}&lt;/ref&gt; عيسائي پنهنجا مذهبي جشن گڊ فرائيڊي، ايسٽر ۽ ڪرسمس جلوسن ۽ دعائن سان ملهاين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=سموري رياست ۾ گڊ فرائيڊي ملهايو ويو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece |date=26 March 2016 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325205746/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece|archive-date=25 March 2016|work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ايسٽر خوشي ۽ جوش سان ملهايو ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |date=10 April 2023 |access-date=7 May 2024 |work=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507091522/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪرسمس جي جشن ۾ شانداري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece |date=26 December 2014 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507092835/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece|archive-date=7 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حڪومت ۽ انتظاميه ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي حڪومت|آنڌرا پرديش جي سياست|آنڌرا پرديش جي قانون ساز اسيمبلي|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست}}

[[File:Secretariat14.jpg|thumbnail|امراوتي ۾ سيڪريٽريٽ جون عمارتون، جتي قانون ساز اسيمبلي ۽ ڪائونسل قائم آهن]]
[[File:Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|thumb|400px|آنڌرا پرديش جا ضلعا]]
رياست جي قانون ساز اسيمبلي ۾ ڪُل 175 [[آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي جي حلقن جي فهرست|اسيمبلي حلقا]] آهن.&lt;ref name=&quot;constitutiencies&quot;&gt;{{Cite web|title=پارلياماني ۽ اسيمبلي حلقن جي حد بندي جو حڪم، 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=ڀارت جي چونڊ ڪميشن|access-date=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[آنڌرا پرديش قانون ساز ڪائونسل|قانون ساز ڪائونسل]] مٿيون ايوان آهي، جنهن ۾ 58 ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=جائزو|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=آنڌرا پرديش قانون ساز اداري جي ويب سائيٽ|publisher=آنڌرا پرديش جي حڪومت|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي پارليامينٽ|ڀارت جي پارليامينٽ]] ۾ رياست وٽ ''[[لوڪ سڀا]]'' ۾ 25 سيٽون ۽ ''[[راجيا سڀا]]'' ۾ 11 سيٽون آهن.&lt;ref name=&quot;constitutiencies&quot;/&gt; [[ڀارت جي آئين]] مطابق، [[آنڌرا پرديش جو گورنر|گورنر]] رياست جو قانوني (قانوني حيثيت وارو) سربراهه هوندو آهي ۽ [[آنڌرا پرديش جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي طور انتظامي اختيار هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://interstatecouncil.gov.in/wp-content/uploads/2015/06/CHAPTERI.pdf|title=باب اول، ڀارت جو آئين|date=June 2015|publisher=[[ڀارت جي حڪومت]]|access-date=1 May 2024|page=5}}{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=[[درگا داس باسو]]|title=ڀارت جي آئين جو تعارف|year=2011|edition=22|pages=241, 245|publisher=[[يونيورسٽي آف مِشيگن]]|isbn=978-81-8038-559-9}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي چونڊ نتيجن ۾ ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين گڏجي سيٽن جو 66٪ حصو حاصل ڪيو. [[2024 آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي اسيمبلي چونڊن]] ۾ به ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين (اڳتي طبقن مان) کي وڏين سياسي پارٽين يا اتحادَن طرفان غيرمحفوظ زمري ۾ او بي سي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽڪيٽن جي ورڇ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جون چونڊون: سياسي طور بااثر ذاتين کي غيرمحفوظ سيٽن ۾ وڏو حصو مليو |url=https://www.thehindu.com/elections/andhra-pradesh-assembly/ap-elections-politically-influential-castes-get-a-lions-share-in-unreserved-seats/article68025222.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; ٽي ڊي پي جي اڳواڻي وارو [[قومي جمهوري اتحاد]]، [[جنا سينا پارٽي]] ۽ [[ڀارتي جنتا پارٽي]] سان گڏ، موجوده حڪمران [[وائي ايس آر ڪانگريس پارٽي|وائي ايس آر سي پي]] (جنهن جي اڳواڻي [[وائي. ايس. جگن موهن ريڊي|جگن موهن ريڊي]] ڪري رهيو هو) کي شڪست ڏئي ڪامياب ٿيو. اتحاد 164 سيٽون کٽيون، جڏهن ته وائي ايس آر سي پي کي 11 سيٽون مليون—151 سيٽن کان وڏي گهٽتائي، جيڪي اڳ ۾ ان وٽ هيون. اين. چندرابابو نائڊو چوٿين ڀيري رياست جو وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=چندرابابو نائڊو آنڌرا پرديش جي وزيراعليٰ طور حلف کنيو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |last=G.V.R. |first=Subba Rao |date=12 June 2024 |access-date=15 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715012042/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دي هندو روزاني ۾ عائشه منهاز جي هڪ راءِ مطابق، ڪيترن سببن—جن ۾ اڳوڻي حڪومت خلاف مخالف-اقتدار (اينٽي اِنڪمبنسي) ۽ اتحاد جو “دولت پيدا ڪرڻ سان گڏ ڀلائي” وارو واعدو—ٽي ڊي پي جي اڳواڻي واري اتحاد جي ڪاميابي ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Minhaz |first=Ayesha |date=11 June 2024 |title=ٽي ڊي پي-جي ايس پي-بي جي پي جو طاقتور اتحاد آنڌرا پرديش جي سياست ۾ وڏي تبديليءَ جو اشارو |url=https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |access-date=15 June 2024 |website=فرنٽ لائين|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809110052/https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش پوليس جي جوڙجڪ ضلعن، سب ڊويزن، سرڪل ۽ پوليس اسٽيشنن جي درجي بندي تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=پوليس جي آءِ ايس|url=https://apsac.ap.gov.in/dashboard-staging/ap-police-gis/ |website=آنڌرا پرديش اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر |access-date=24 August 2024}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ 43.66٪ واڌ ٿي ۽ ڪيسن جو انگ 25,503 تائين پهتو—هي انگ نيشنل ڪرائم ريڪارڊس بيورو (اين سي آر بي) جي انگن اکرن موجب آهي. رياست ۾ 2,341 سائبر ڏوهن جا ڪيس هئا ۽ ملڪ ۾ پنجين نمبر تي بيٺي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Gilai |first1=Harish |title=2022ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ واڌ، اين سي آر بي جي انگن موجب |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/crimes-against-women-and-children-rise-in-andhra-pradesh-in-2022-says-ncrb-data/article67607773.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=5 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ]] [[امراوتي]] ۾ قائم آهي ۽ ان جي سربراهي چيف جسٽس ڪندو آهي؛ عدالت ۾ 37 جج آهن. ضلعي عدليه ٽن درجن واري نظام ۾ منظم آهي: مٿي ضلعي عدالتون، وچ ۾ سول (سينيئر) ۽ اسسٽنٽ سيشن عدالتون، ۽ هيٺ سول (جونيئر) ۽ جوڊيشل فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ عدالتون. انهن کان علاوه خاص عدالتون به آهن، جهڙوڪ خانداني عدالتون، سي بي آءِ، اي سي بي، زمين سڌارن جا اپيل ٽربيونل، ۽ صنعتي ٽربيونل.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سرڪاري اختيارين جون ذميواريون – عدالتي کاتي جو دستورالعمل |url=https://aphc.gov.in/docs/MANUAL_OF_JUDICIAL_DEPARTMENT.pdf |publisher=آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ |access-date=24 August 2024 |date=1 November 2023 |archive-date=24 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824023407/https://aphc.gov.in/docs/MANUAL_OF_JUDICIAL_DEPARTMENT.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

تاريخي نگاهه سان آنڌرا پرديش ٻه علائقا تي مشتمل آهي: [[ساحلي آنڌرا]] ۽ [[رائلسيما]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=رائلسيما جو جنم |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/the-birth-of-rayalaseema/article5948111.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=21 May 2016}}&lt;/ref&gt; ساحلي آنڌرا جي اتر حصي کي ڪڏهن ڪڏهن ڌار طرح [[اتر آنڌرا]] به چيو وڃي ٿو، ته جيئن اتي جي پوئتي پيل ترقي خلاف آواز اٿاري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |title=آنڌرا پرديش: قدرتي وسيلا گهڻا هجڻ باوجود اتر آنڌرا ۾ ترقي نه ٿي سگهي، مختلف پارٽين جا اڳواڻ چون ٿا |date=7 January 2023 |access-date=16 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113051040/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي ورهاستون ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي آمدني ورهاستن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي منڊلن جي فهرست}}
رياست کي وڌيڪ 28 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳتي 81 [[آمدني ورهاست|آمدني ورهاستن]] ۽ 680 [[تحصيل|منڊلن]] ۾ ورهايل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ضلعي ٻيهر تنظيم: نوان نوان... |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/andhra-pradesh-reorganized-into-28-districts-from-today-final-notifications-issued-1480335.html |date=2025-12-31 |access-date=2026-02-10 |website=آنڌراجيئوٿي |language=te}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|DOP|2023|p=431}} انتظامي تنظيم جي حصي طور 13,324 ڳوٺ پنچایتون پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ماهوار بليٽن |publisher=پنچایت راج واري وزارت، ڀارت حڪومت |year=2022 |pages=3 |url=https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&amp;name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603070851/https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&amp;name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
انتظامي مقصدن لاءِ آنڌرا پرديش 28 ضلعن ۾ ورهايل آهي. اهي ضلعا اڳتي 79 آمدني ورهاستن ۾ گروهه بند آهن ۽ پوءِ 686 منڊلن ۾ ورهايا وڃن ٿا. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي مئجسٽريٽ|ضلعي ڪليڪٽر]] ڪندو آهي، جيڪو زميني آمدني، قانون ۽ امن، چونڊن ۽ ترقياتي ڪمن جي نگراني ڪندو آهي. آمدني ورهاستن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|آمدني ورهاست آفيسر]] (آر ڊي او) ڪندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر (آءِ اي ايس آفيسر) يا ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سگهي ٿو. [[تحصيل|منڊل]]—ذيلي ضلعي سطح جا اهم يونٽ—ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندا آهن ۽ [[تحصيلدار|منڊل ريونيو آفيسر]] (ايم آر او) انهن کي هلائيندو آهي، جيڪو ضلعي انتظاميا ۽ ڳوٺ سطح جي حڪمراني جي وچ ۾ بنيادي ڪڙي هوندو آهي.

=== مقامي حڪومت ===
{{See also|آنڌرا پرديش جي شهري مڪاني ادارن جي فهرست}}
آنڌرا پرديش ۾ مقامي حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽن درجن واري [[پنچائتي راج|پنچائتي راج نظام]] ۽ شهرن/قصبن ۾ [[ڀارت ۾ ميونسپل حڪمراني|شهري مڪاني ادارن]] ذريعي ڪم ڪندي آهي. ڳوٺاڻِي حڪمراني ۾ [[گرام پنچایت|گرام پنچایتون]]، [[پنچایت سمتي|منڊل پريشد]]، ۽ [[ضلعو ڪائونسل (ڀارت)|ضلعا پريشد]] شامل آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو انتظام نگر پنچایتون، [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپلٽيون]] ۽ [[ميونسپل ڪارپوريشن (ڀارت)|ميونسپل ڪارپوريشنون]] هلائينديون آهن. اهي ادارا مقامي انتظام، ترقياتي ڪم ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي جا ذميوار آهن.

آنڌرا پرديش ۾ شهري حڪمراني لاءِ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 77 ميونسپلٽيون ۽ 29 نگر پنچایتون آهن. ڳوٺاڻِي حڪمراني ڳوٺ سطح تي 13,234 گرام پنچایتن، منڊل سطح تي 676 منڊل پريشدن ۽ ضلعي سطح تي 26 ضلعا پريشدن ذريعي هلائي ويندي آهي. انهن مان هر اداري وٽ چونڊيل ڪائونسلون ۽ ميمبر هوندا آهن.

=== شهر ۽ قصبا ===
رياست ۾ 123 [[آنڌرا پرديش جي شهري گڏجاڻين جي فهرست|شهري مڪاني ادارا]] آهن، جن ۾ 17 [[ڀارت جي ميونسپل ڪارپوريشنن جي فهرست|ميونسپل ڪارپوريشنون]]، 79 [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|ميونسپلٽيون]] ۽ 27 نگر پنچایتون شامل آهن. 2011ع جي مردم شماري موجب شهري آبادي 14.9 ملين (1.49 ڪروڙ) آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=18}} رياست ۾ ٻه شهر اهڙا آهن جن جي آبادي [[ڀارت جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|10 لک کان وڌيڪ]] آهي، يعني [[وشاکاپٽنم]] ۽ [[وجياواڊا]].&lt;ref name=&quot;top cities&quot;&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش (ڀارت): رياست، وڏا شهري گڏجاڻا ۽ شهر – آباديءَ جا انگ، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب ڄاڻ |url=http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021060205/http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |archive-date=21 October 2018 |website=سٽي پاپيوليشن |access-date=7 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ھي رياست ٻن خطن ۾ ورھايل آھي: (1) [[ساحلي آنڌرا]] جنھن ۾ 9 ضلعا واقع آھن، (2) [[رايلاسيما]] جنھن ۾ چار ضلعا واقع آھن. اھڙي طرح ھي رياست ٽوٽل تيرھن ضلعن ۾ ورھايل آھي جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر
! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر
|-
| 1 || [[اننت پور ضلعو|اننت پور]] || اننت پور
| 8 || [[پراڪسم ضلعو|پراڪسم]] || اونگول
|-
| 2 || [[چتور ضلعو|چتور]] || چتور
| 9 || [[نيلور ضلعو|نيلور]] || نيلور
|-
| 3 || [[اوڀر گوداواري ضلعو|اوڀر گوداواري]] || ڪاڪيناڊا
| 10 || [[سريڪا ڪولم ضلعو|سريڪا ڪولم]] || سريڪا ڪولم
|-
| 4 || [[گنتر ضلعو|گنتر]] || گنتر
| 11 || [[وساکاپٽنم ضلعو|وساکاپٽنم]] || وساکاپٽنم
|-
| 5 || [[ڪڊاپا ضلعو|ڪڊاپا]] || ڪڊاپا
| 12 || [[وزيانا گارام ضلعو|وزيانا گارام]] || وزيانا گارام
|-
| 6 || [[ڪرشنا ضلعو|ڪرشنا]] || مچلي پٽنَم
| 13 || [[اولھ گوداواري ضلعو|اولھ گوداواري]] || ايلورو
|-
| 7 || [[ڪرنول ضلعو|ڪرنول]] || ڪرنول
|  ||  || 
|}
اھي تيرھن ضلعا وري 50 روينيو ڊويژنن ۾ ورھايل آھن جيڪي 671 [[منڊل|منڊلن]] ۾ ورھايل آھن جن مان سڀ کان وڌيڪ منڊل چتور ضلعي ۾ آھن جن جو تعداد 66 آھي &lt;ref name=&quot;mandal&quot;&gt;{{cite news |last1=India |first1=The Hans |title=Guntur urban divided into east, East mandals |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-03-31/Guntur-urban-divided-into-east-East-mandals/370772 |accessdate=26 April 2019 |work=www.thehansindia.com |date=31 March 2018 |location=Guntur} &lt;/ref&gt;
آنڌرا پرديش ۾ 31 شھر آھن جن م 16 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 14 ميونسپل ڪاميٽيون شامل آھن.


{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers&quot;
|+2011ع جي [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر&lt;ref name=&quot;top cities&quot; /&gt;
|-
!scope=col|شهر/قصبو
!scope=col| ضلعو/ضلعا
!scope=col| آبادي (2011)
|-
!scope=row| [[وشاکاپٽنم]]
| وشاکاپٽنم، اناڪاپلّي&lt;ref&gt;{{Cite news |title=اناڪاپلّي ۽ ڀيملي ميونسپلٽين جو ضم ٿيڻ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gvmc-wards-up-from-72-to-81/article19505492.ece|work=[[دي هندو]]|date=17 August 2017|access-date=17 August 2017|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
| 1,728,128
|-
!scope=row| [[وجياواڊا]]
| اين ٽي آر
| 1,476,931
|-
!scope=row| [[گنٽور]]
| گنٽور
| 743,354
|-
!scope=row| [[نيلور]]
| نيلور
| 558,548
|-
!scope=row| [[ڪرنوول]]
| ڪرنوول
| 484,327
|-
!scope=row| [[راجامندري]]
| اوڀر گوڏاوري
| 476,873
|-
!scope=row| [[تيروپتي]]
| تيروپتي
| 461,900
|-
!scope=row| [[ڪاڪيناڊا]]
| ڪاڪيناڊا
| 443,028
|-
!scope=row| [[ڪڊاپا]]
| وائي ايس آر ڪڊاپا
| 344,893
|-
!scope=row| [[اننتاپور]]
| اننتاپور
| 340,613
|}

=== حڪومتي آمدني ۽ خرچ ===
2021–22ع لاءِ آنڌرا پرديش حڪومت جون ڪُل وصوليون ₹2.05 لک ڪروڙ هيون، جن ۾ ₹53,284 ڪروڙ قرض به شامل هو. رياستن جي ٽيڪس آمدني ₹70,979 ڪروڙ هئي. ٽيڪس آمدني جا ٽي سڀ کان وڏا ذريعا هي هئا: سامان ۽ خدمتن وارو ٽيڪس (جي ايس ٽي) (₹23,809 ڪروڙ)، سيلز ٽيڪس/ويليو ايڊڊ ٽيڪس (وي اي ٽي) (₹20,808 ڪروڙ)، ۽ رياستي ايڪسائيز (₹14,703 ڪروڙ).&lt;ref name=&quot;prsindia2023&quot;&gt;{{Cite web |url=https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |title=آنڌرا پرديش بجيٽ جو تجزيو 2023–24 |access-date=28 May 2023 |website=پي آر ايس انڊيا |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528001217/https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رجسٽريشن خدمتن لاءِ 2.574 ملين ٽرانزيڪشنن مان حڪومت ₹7,345 ڪروڙ آمدني حاصل ڪئي. آمدني ۾ وڏو حصو ڏيندڙ شهر وشاکاپٽنم، وجياواڊا، گنٽور ۽ تيروپتي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ رجسٽريشن ۽ اسٽامپس کاتي مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ |date=2 December 2022 |access-date=26 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526093314/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

حڪومت جا ڪُل خرچ ₹1,91,594 ڪروڙ هئا، جن ۾ ₹13,920 ڪروڙ قرض واپسي به شامل هئي. مالي خسارو جي ايس ڊي پي جو 2.1٪ هو. مجموعي واجب الادا قرض ₹3.89 لک ڪروڙ هو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ₹40,000 ڪروڙ وڌيڪ هو. هي رقم جي ايس ڊي پي جو 32.4٪ ٿي بيٺي، جيڪا مالياتي ذميواري ۽ بجيٽ انتظاميه واري قانون تحت عام حد 25٪ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |title=مالي سال 2021–22ع ۾ آنڌرا پرديش حڪومت جو قرض ₹3.89 لک ڪروڙ تائين پهتو |date=13 March 2022 |access-date=28 May 2023 |work=بزنس لائين |location=چينئي |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528011200/https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; واجب الادا گارنٽيءَ جو اندازو ₹1,38,875 ڪروڙ هو، جنهن مان توانائي وارو شعبو ₹38,473 ڪروڙ تي مشتمل هو، جيڪو جي ڊي پي جي 12٪ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;prsindia2023&quot;/&gt; 2021–22ع ۾ رياست جي آڊٽ ٿيل ڪُل خرچ ₹1,77,674 ڪروڙ مان سماجي خدمتن جو حصو 42.65٪ ۽ سرمائيداري خرچ 9.21٪ هو. 2020–21ع جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري خرچ 14٪ گهٽيو. ڪُل خرچ مان سماجي خدمتن جي وڏي ورڇ هيئن هئي: سماجي ڀلائي 16٪، تعليم/راند/فنون/ثقافت 15٪، ۽ صحت ۽ خانداني ڀلائي 6.3٪. ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل پنهنجي 2023ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته آمدني خرچ جي سطح وڌڻ ۽ سرمائيداري خرچ گهٽ رهڻ جو رجحان ڊگهي مدي ۾ ڍانچي جي ترقي، مجموعي طلب، روزگار پيدا ڪرڻ ۽ آمدني پيدا ڪرڻ تي ناڪاري اثر وجهندو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل جي رپورٽ – رياستي ماليات جي آڊٽ رپورٽ (سال ختم 31 مارچ 2022) |last=ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل |year=2023 |pages=33}}&lt;/ref&gt;

==سياسي نظام== 

[[فائل:Guntur District Court, India.jpg|thumbnail|گنتر شھر جي ضلعي عدالت]]

[[فائل:Eluru District Collector Office.jpg|alt=|thumb|اولھ گوداواري جي اليرو ۾ ڪيليڪٽوريٽ جو ڪامپليڪس]]

ليجسليٽو اسيمبلي ھن رياست جو ھيٺيون ايوان آھي ۽ ليجسليٽو ڪائونسل وري مٿيون ايوان آھي جنھن جا 58 ميمبر آھن. انڊيا جي پارليامينٽ ۾ ھن رياست جي [[راجيا سڀا]] ۾ نمائندگي 11 سيٽون آهن ۽ [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apassemblylive.com |title=Andhra Pradesh Legislative Assembly |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050401032522/http://www.apassemblylive.com/ |archivedate=1 April 2005}}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش جي ليجسليٽو اسيمبلي جون 175 سيٽون آهن جن مان اوڀر گوداواري ضلعي جي حدن ۾ سڀ کان گھڻا تڪ ٽوٽل 19 تڪ واقع آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=DELIMITATION OF PARLIAMENTARY AND ASSEMBLY CONSTITUENCIES ORDER, 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; رياست جي ليجسليٽو ڪائونسل جون 58 سيٽون آهن جيڪو  اسيمبلي سيٽن جو جملي ٽيون حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Overview|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=AP Legislature|publisher=Government of Andhra Pradesh|accessdate=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 1962 تائين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پنھنجي سوشلسٽ اتحادين سميت ڪردار ادا ڪيو پر 1967 جي اليڪشن ۾ ھارائي ويا ايتري قدر جو مخالف ڌر جي حيثيت بہ نہ ماڻي سگھيا. ھن رياست جو پھريون وزيراعلي [[نيلم سنجيو ريڊي]] ھيو جيڪو بعد ۾ انڊيا جو صدر پڻ رهيو. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|title=The Hindu, November 25, 2012|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=25 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220234650/http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|archive-date=20 December 2013|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|title=The Hindu, on the election and Presidency|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015201558/http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|archive-date=15 October 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 1983 ۾ [[تيلگو ديسم پارٽي]] (ٽي ڊي پي) اليڪشن کٽي ۽ [[اين ٽي راما رائو]] رياست جو وزيراعلي بڻيو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جي ھڪ پارٽي جي اثر ۾ ڪمي اچي وئي.

== معيشت ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي معيشت}}

سال 2022–23ع لاءِ موجوده قيمتن تي [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهريلو پيداوار]] (جي ايس ڊي پي/جي ڊي پي) جو اندازو  ₹1,317,728 crore (US$160 بلين) (اڳواٽ اندازا) لڳايو ويو آهي. جي ايس ڊي پي ۾ زراعت جو حصو 36.19٪، صنعت جو 23.36٪ ۽ خدمتن جو 40.45٪ آهي. رياست مستقل قيمتن (2011–12) تي 7.02٪ جي رڪارڊ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته سڄي ملڪ جي واڌ 7٪ هئي. في فرد جي ڊي پي جو اندازو ₹ 219,518 (US$2,600) آهي. مستقل 2011–12ع قيمتن تي شعبي وار واڌ جون شرحون هيون: زراعت 4.54٪؛ صنعت 5.66٪ ۽ خدمتون 10.05٪.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}&lt;ref name=&quot;SES 2022-23 news&quot;&gt;{{Cite news |last=M |first=Sambasiva Rao |date=16 March 2023 |title=آنڌرا پرديش گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.22٪ واڌ درج ڪئي |work=[[دي هندو]] |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |access-date=25 March 2023 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325001840/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ''نيتي آيوگ'' جي رپورٽ موجب غربت جي شرح 2023ع ۾ 4.2٪ تائين گهٽجي وئي آهي، جيڪا 2015–16ع ۾ 11.77٪ هئي. استعمال ٿيل طريقيڪار عالمي گهڻ-پاسو غربت واري اشاري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ 10 اشارا آهن؛ اهي ٽن شعبن—صحت، تعليم ۽ زندگيءَ جي معيار—کي ڍڪين ٿا، ۽ اضافي طور مائرن جي صحت ۽ بئنڪ اڪائونٽس کي به شامل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2005–06ع کان پوءِ ڀارت ۾ گهڻ-پاسو غربت |url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2024-01/MPI-22_NITI-Aayog20254.pdf |publisher=نيتي آيوگ |access-date=19 August 2024}}&lt;/ref&gt; جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع واري دوري جي [[دوري وار محنتي قوت سروي|دوري وار محنتي قوت سروي]] موجب آنڌرا پرديش ۾ گريجوئيشن وارن ماڻهن جي بيروزگاري جو اندازو 24٪ آهي، جيڪو ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آهي. سڄي ڀارت لاءِ هي انگ 13.4٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع ۾ گريجوئيٽس ۾ بيروزگاري 13.4٪ تائين گهٽ ٿي |url=https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |date=17 December 2023 |access-date=19 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719015035/https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

''ڀارت جي معاشي سروي 2024–25'' موجب آنڌرا پرديش کي زراعت ۽ ساڳين شعبن (ٻيلن ۽ ڪاٺ ڪٽائي کان سواءِ) ۾ “اڳواڻ ڪارڪردگي” رکندڙ رياست طور سڃاڻپ ڏني وئي، جتي سالياني مرڪب واڌ جي شرح (سي اي جي آر) 8.80٪ رڪارڊ ٿي. ان کان پوءِ [[مدهيه پرديش]] 6.30٪ ۽ [[تامل ناڊو]] 4.80٪ سان رهيا. خدمتن واري شعبي ۾ [[مجموعي رياستي قدر-واڌ|مجموعي رياستي قدر-واڌ]] (جي ايس وي اي) جي لحاظ کان آنڌرا پرديش 10هين نمبر تي به آيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Raghavendra |first=V. |date=2025-01-31 |title=معاشي سروي: آنڌرا پرديش زراعت ۽ ساڳين شعبن ۾ 8.80٪ سي اي جي آر سان “اڳواڻ ڪارڪردگي” |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/economic-survey-andhra-pradesh-leading-performer-with-880-cagr-in-agriculture-and-allied-sectors/article69164646.ece |access-date=2025-08-21 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
[[File:Konaseema greenery 1.JPG|thumb|alt=|[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ سرسبز ٻنيون]]
زرعي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، پولٽري فارمنگ ۽ مڇيگيري شامل آهن.{{Sfn|DES|2021|p=31}} ڀارت جا چار اهم درياهه—گوڏاوري، ڪرشنا، پينا ۽ [[تونگڀدرا درياهه|تونگڀدرا]]—رياست مان وهي گذرن ٿا ۽ آبپاشي فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;/&gt; 2020–21ع جي مالي ڊيٽا موجب زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ لڳل آبادي 62.17٪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=vii (Executive summary)}} [[چانور]] رياست جو وڏو خوراڪي فصل ۽ بنيادي خوراڪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=9}} چانورن کان سواءِ، هاري [[سورگم بائيڪَلَر|جووار]]، [[پرل ملٽ|ٻاجرو]]، [[مڪئي]]، [[ڦليون|پلسز]] جا ڪيترائي قسم، [[ڪنڊ]]، [[ڪپهه]]، [[تمباڪو]]، ميوا ۽ ڀاڄيون پوکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=110-113}} رياست ڀارت جي مڇي پيداوار ۾ 30٪ حصو ڏنو ۽ 2022–23ع ۾ ڀارت جي ڪُل [[سي فوڊ|سامونڊي خوراڪ]] جي برآمدات ۾ 35٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|DES|2021|p=6}} رياست ۾ ٽي زرعي برآمداتي علائقا آهن: ورهاست کان اڳ [[چِتّور ضلعو]] آم جي پلپ ۽ ڀاڄين لاءِ، ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] آم لاءِ، ۽ ورهاست کان اڳ [[گنٽور ضلعو]] [[مرچ|مرچن]] لاءِ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=اتحاد ٿيل اي پي زرعي برآمدات ۾ ٻئي نمبر تي رهيو |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|access-date=17 January 2016|work=[[دي هندو]]|date=17 January 2016|location=Vijayawada|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117011133/http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|archive-date=17 January 2016|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ پيدا ٿيندڙ [[بنگاناپلي (آم)|بنگاناپلي آم]] کي 2017ع ۾ جي آءِ حيثيت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=بنگاناپلي آم کي آخرڪار جي آءِ ٽئگ ملي ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|access-date=13 May 2017|work=[[ديڪّن ڪرونڪل]]|date=4 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505001210/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

''ريٿو سيوا ڪيندر'' (آر ايس ڪي) يا هارين لاءِ سهولت مرڪز حڪومت 2020ع ۾ شروع ڪيا ته جيئن ٻج کان وٺي وڪرو تائين هارين جي ضرورتن لاءِ بي تڪليف، هڪ جاءِ تي حل مهيا ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=پهريئين مرحلي ۾ 195 ريٿو ڀروسو ڪيندر تيار |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece |date=19 February 2020 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301152031/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece|archive-date=1 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Deekshitula |first1=Subrahmanyam |title=آر بي ڪي جو نالو بدلائي “ريٿو سيوا ڪيندر” رکيو ويو |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/rbks-renamed-as-rythu-seva-kendras-888407 |access-date=12 August 2024 |work=[[دي هانس انڊيا]] |date=1 July 2024}}&lt;/ref&gt; بئنڪنگ ڪوري اسپانڊنٽ وسيلي بئنڪنگ خدمتون به گڏ ڪيون ويون آهن. {{As of |2023|post=,}} 10,778 آر ايس ڪي ڪم ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ريٿو ڀروسو ڪيندر وڏي ڪاميابي، اي پي زرعي وزير |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece |date=26 February 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228040257/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece|archive-date=28 February 2023}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾ اي پي زمين ٽائيٽلنگ ايڪٽ آندو ويو ته جيئن قبضي، رجسٽريشن يا وراثتي دستاويزن تي ٻڌل فرضي ملڪيت واري نظام بدران قطعي زميني ملڪيت وارو نظام آندو وڃي، جنهن ۾ حڪومت ملڪيت جي ضمانت ڏيندڙ طور بيهي ٿي. 6000 ڳوٺن ۾ ڊرونز وسيلي زمينن جي سروي ڪئي وئي ۽ مالڪن کي زمين جا ٽائيٽل سرٽيفڪيٽ ڏنا ويا، سندن زميني ٽڪرن جي [[جايو-حوالو بندي|جايو-حوالو بندي]] سان. هن ايڪٽ جا فائدا زميني تڪرارن ۾ گهٽتائي ۽ عوامي ضرورتن لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۾ آساني شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=دي هندو وضاحت ڪري ٿو {{!}} ڀارت کي قطعي زمين ٽائيٽلنگ ڇو گهرجي؟ |url=https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece |last=Jebaraj |first=Priscilla |date=21 February 2021 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221022017/https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece|archive-date=21 February 2021}}&lt;/ref&gt; نئين ٺهيل ٽي ڊي پي اڳواڻي واري اين ڊي اي اتحادي حڪومت اختيارن جي غلط استعمال جي گنجائش ۽ مرڪز جي مسودي بل کان انحراف جو حوالو ڏئي ايڪٽ کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪئبنٽ اي پي لينڊ ٽائيٽلنگ ايڪٽ رد ڪرڻ جي منظوري ڏني، نئين مفت واري واري پاليسي به منظور |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/cabinet-gives-its-nod-for-repeal-of-ap-land-titling-act-ratifies-new-free-sand-policy/article68410871.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=16 July 2024}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش جي “شامل ۽ پائيدار زرعي ترقي ڪميشن” (چيئرمين پروفيسر آر. رادھڪرشنا) 2014ع ۾ ٺيڪيدار هارين جو انگ 24.25 لک اندازو لڳايو. ان ۾ 6.29 لک بي زمين ٺيڪيدار ۽ باقي ڪجهه زمين رکڻ وارا هئا. پوک هيٺ 60.73 لک هيڪٽر مان 27.15 لک هيڪٽر (44٪) ٺيڪيدارن پوکيو. 2021ع جي کاتياتي اندازن موجب ٺيڪيدار هارين جو انگ لڳ ڀڳ 16 لک هو. ٺيڪيدارن جي سڃاڻپ ۽ ضرورتن لاءِ 2019ع ۾ “ڪراپ ڪلٽيويٽر رائٽس ايڪٽ” (سي سي آر اي) آندو ويو. 2022ع جي ڊيٽا موجب رڳو 26٪ ٺيڪيدارن سي سي آر اي يا قرض اهليت ڪارڊ حاصل ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tenant Farmers Study Report 2022 Andhra Pradesh |publisher=Rythy Swarajya Vedika |year=2022 |url=https://www.im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final%281%29.pdf |access-date=19 July 2024 |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329075909/https://im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final(1).pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329075909/https://im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final(1).pdf |date=29 March 2022 }}&lt;/ref&gt;

=== صنعتون ===
[[File:Isuzu manufacturing plant India.jpg|thumb|[[ايسوزو موٽرز انڊيا]] جي تياري ڪارخاني جو هوائي ڏيک، [[سري سٽي]]]]
[[File:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|thumb|upright| [[چندرَيَان-3]] – [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر|ايس ڊي ايس سي]]-شار، سريهريڪوٽا جي ٻئي لانچ پيڊ تان راڪيٽ اڏامندي]]
سالن 2019–20ع جي “سالياني صنعتن سروي” موجب ڪارخانن جو انگ 12,582 هو ۽ ملازم 681,224 هئا. روزگار جا چار وڏا فراهم ڪندڙ شعبا خوراڪي شيون (25.48٪)، غير ڌاتي معدنيات (11.26٪)، ڪپڙي جون صنعتون (9.35٪) ۽ دواسازي (8.68٪) آهن. صنعتي شعبي طرفان ڏنل [[مجموعي قدر-واڌ|مجموعي قدر-واڌ]] (جي وي اي) ₹55,035 ڪروڙ (US$6.5 ارب) هئي، جنهن مان خوراڪي شيون (18.95٪)، دواسازي (17.01٪) ۽ غير ڌاتي معدنيات (16.25٪) ٽي سڀ کان وڏا حصيدار هئا. ضلعي سطح تي مٿيان ٽي ضلعا [[وشاکاپٽنم]]، [[تيروپتي]] ۽ ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Annual survey of industries |publisher=DES, GOAP |year=2020 |url=https://des.ap.gov.in/jsp/social/ASI2019-20.pdf |access-date=26 May 2023 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش ۾ 50 کان وڌيڪ نوٽيفائيڊ [[خصوصي اقتصادي علائقو|خصوصي اقتصادي علائقا]] (ايس اي زي) آهن، جن ۾ آءِ ٽي/آءِ ٽي اي ايس، دواسازي، گهڻ-پيداوار، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪپڙي جا شعبا شامل آهن، ۽ ڌيان برآمد-مرڪوز واڌ تي آهي. ڪامياب هلندڙ مثالن ۾: [[وشاکاپٽنم خصوصي اقتصادي علائقو]]، [[سري سٽي]]، [[آنڌرا پرديش خصوصي اقتصادي علائقو]] ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501004310/https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-date=2025-05-01 |access-date=2025-11-24 |website=vsez.gov.in |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SEZs in Andhra Pradesh |url=https://apiic.in/sezs-in-andhra-pradesh/ |access-date=2025-11-24 |website=APIIC |language=en}}&lt;/ref&gt;

دفاعي انتظام هيٺ [[هندستان شپ يارڊ لميٽيڊ]] 1948ع ۾ [[ڀارت]] جو پهريون ٻيڙو ٺاهيو.&lt;ref name=hsl&gt;{{Cite news |last1=Bhattacharjee |first1=Sumit |title=ڀارت ۾ ٻيڙو سازي جي 75 ورهين جي تاريخ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/sailing-through-the-75-year-history-of-shipbuilding-in-india/article66614566.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=14 March 2023|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 36 وڏا آٽو پليئر آهن، جهڙوڪ [[اشوڪ ليلينڊ]]، [[هيرو موٽرز]]، [[ايسوزو موٽرز انڊيا]] ۽ [[ڪِيا موٽرز انڊيا|ڪِيا موٽرز]]؛&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |title=Auto, automobiles &amp; EV |access-date=26 May 2023 |website=APEDB |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526050349/https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; کوٽائي وارو شعبو 2021–22ع دوران رياست کي ₹ 3,390 ڪروڙ (US$400 ملين ڊالر) in  آمدني ڏني.{{Sfn|DOP|2023|p=9}} 1994ع کان 2011ع دوران ڪرشنا-گوڏاوري بيسن جي گهٽ اونهي سامونڊي علائقي ۾ [[راوّا تيل جو مقام|راوّا بلاڪ]] مان لڳ ڀڳ 225 ملين بيرل خام تيل پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ravva Oil and Gas Field |url=https://www.offshore-technology.com/projects/ravva-field/?cf-view |website=Offshore technology |access-date=22 August 2024 |date=18 August 2011}}&lt;/ref&gt; 2020–21ع ۾ رياست ڀارت جي خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ پيداوار جو 0.6٪ ۽ قدرتي گئس پيداوار جو 2.9٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|MOPNG|2023|p=30-33}}

20 جون 2023 تائين آنڌرا پرديش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جون 190 تنظيمون ھيون، جن ۾ 12 مرڪزي ليبارٽريز ۽ ريسرچ ادارا شامل ھيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |title=List of S&amp;T organisations |access-date=20 June 2023 |website=India science, technology and innovation |publisher=Vigyan Prasar, Department of science and technology, Government of India |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620044153/https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر]] (ايس ڊي ايس سي)، جنهن کي سريهريڪوٽا رينج (شار) چيو وڃي ٿو، [[سريهريڪوٽا]] جي رڪاوٽي ٻيٽ تي [[تيروپتي ضلعو]] ۾ قائم آهي ۽ [[ڀارتي خلائي تحقيق تنظيم]] جي هلائڻ هيٺ بنيادي سيٽلائيٽ لانچنگ اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.isro.gov.in/SDSC.html |title=SHAR |access-date=15 May 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113906/https://www.isro.gov.in/SDSC.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== خدمتون ===
خدمتن واري درجي ۾، مستقل 2011–12ع قيمتن تي سال 2022–23ع لاءِ واپار، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن سڀ کان وڌيڪ 16.64٪ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته عوامي انتظاميا سڀ کان گهٽ 4.24٪ واڌ ڏيکاري.{{Sfn|DOP|2023|p=29}} 2021ع ۾ گهريلو سياحن جي آمد جي لحاظ کان رياست ٽئين نمبر تي آئي: 93.2 ملين گهريلو سياح، جيڪو ڀارت جي سڀني گهريلو سياحن جو 13.8٪ بڻجي ٿو. سياحن جو وڏو حصو [[تيروپتي]]، [[وجياواڊا]] ۽ [[سري سيلام]] جي مندرن ڏانهن وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |title=گهريلو سياحن جي آمد ۾ اي پي ٽيون، تلنگانا ڇهون نمبر |date=5 December 2022 |access-date=26 May 2023 |website=Deccan Chronicle |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526090559/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021–22ع ۾ رياست مان [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] برآمدات جو قدر ₹926 ڪروڙ (US$110 ملين ڊالر) هو، جيڪو ڀارت جي آءِ ٽي برآمدات جو 0.14٪ آهي. گذريل پنجن ورهين ۾ اهو حصو 0.2٪ کان هيٺ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |title=آنڌرا پرديش جو آءِ ٽي برآمدات ۾ حصو 0.2٪ کان گهٽ، يونين وزير |date=5 April 2023 |access-date=24 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=24 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524120917/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ڍانچو ==
=== آمدرفت ===
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ آمدرفت}}

==== رستا ====
[[File:Crowd at PNBS, Vijayawada 01.jpg| thumb|[[پنڊت نهرو بس اسٽيشن]]، [[وجياواڊا]] تي مسافر]]
{{As of|2023|post=,}} رياست وٽ ڪُل وڏو روڊ نيٽ ورڪ {{Convert|47244.83|km|mi|abbr=on}} آهي. هن ۾ [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] {{Convert|8163.72|km|mi|abbr=on}}، [[ڀارت ۾ رياستي شاهراهه|رياستي شاهراهه]] {{Convert|12595.60|km|mi|abbr=on}}، ۽ وڏن ضلعي رستن جا {{convert|26485.51|km|mi|abbr=on}} ڪلوميٽر شامل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=168}} قومي شاهراهه واري درجي ۾، [[ڀارت ۾ قومي شاهراهه 16|قومي شاهراهه 16]] (اين ايچ 16) رياست اندر لڳ ڀڳ {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} نيٽ ورڪ سان [[گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبو|گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبي]] جو حصو آهي. رجسٽر تي گاڏين ۾ 1.828 ملين ٽرانسپورٽ گاڏيون ۽ 13.7 ملين غير ٽرانسپورٽ گاڏيون شامل آهن. ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ سامان ڍوئڻ واريون گاڏيون 53.61٪، آٽو رڪشا 36.21٪، ۽ اسٽيچ گاڏيون 1.14٪ مٿيون ٽي درجا بڻجن ٿيون. غير ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ موٽر سائيڪلون 89.5٪، چار ڦيٿا گاڏيون 7.29٪، ۽ ٽيڪسيون 5.96٪ مٿيون ٽي درجا رکن ٿيون.{{Sfn|DOP|2023|p=173}} رياست جي سرڪاري بس آمدرفت فراهم ڪندڙ ادارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن|آنڌرا پرديش رياستي روڊ ٽرانسپورٽ تنظيم]] آهي. اهو چئن زونن ۾ 129 ڊيپوٽن تي ورهايل آهي. هن وٽ 11,098 بسون ۽ 49,544 عملي جا ماڻهو آهن. 2023ع جي سماجي-معاشي سروي موجب اهو 1.11 بلين ڪلوميٽر هلندو آهي ۽ روزانو 3.68 ملين مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=176}} {{As of|2023|post=,}}

==== ريلوي ====
رينِيگُنٽا رياست جي وڏين اسٽيشنن مان پهريون هو، جيڪو 1862ع ۾ مدراس ريلوي پاران مدراس سان ڳنڍجڻ وقت آنڌرا پرديش جي ريلوي نقشي تي ظاهر ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Goyal |first1=Shikha |title=1853 کان اڄ تائين ڀارتي ريلوي جي تاريخ |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/history-of-indian-railways-1644394598-1 |website=Jagranjosh |access-date=22 August 2024 |date=10 February 2022}}&lt;/ref&gt; راجامهندروورم–وِزاگ ۽ وجياواڊا–ڪووور سيڪشن 1893ع ۾ کوليا ويا. وجياواڊا–مدراس سيڪشن 1899ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1900ع ۾ ان کي هاورا تائين وڌايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=وجياواڊا – تاريخي پسمنظر |url=https://digitalscr.in/books/4.pdf |website=Digitalscr |access-date=22 August 2024 |archive-date=30 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240630055131/https://digitalscr.in/books/4.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; {{As of|2022|post=,}} رياست وٽ ڪُل [[ويڪرو پٽو ريلوي|ويڪرو پٽو ريلوي]] رستو {{cvt|3969|km}} آهي، ۽ ريلوي گهڻائي 24.36&amp;nbsp;ڪم في 1000&amp;nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڀارتي ريلوي ساليانو ڪتاب 2021–22 |publisher=Indian Railways |year=2022 |pages=62 |url=https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |access-date=19 May 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418130808/https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://indianrailways.gov.in/index/index.html |title=ڀارتي ريلوي نقشو (ڳولهي سگهڻ وارو) |access-date=30 April 2024 |website=[[انڊين ريلوي]] |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430005043/https://indianrailways.gov.in/index/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ڏکڻ-مرڪزي ريلوي زون|ڏکڻ-مرڪزي ريلوي]]،&lt;ref name=&quot;scr&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507070031/https://scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1|url-status=live|archive-date=7 May 2017|title=رياست وار رستن جا ڪلوميٽر|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017}}&lt;/ref&gt; [[اوڀر-سامونڊي ريلوي زون|اوڀر-سامونڊي ريلوي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,1290 |title=اوڀر-سامونڊي ريلوي جون ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=East coast railway |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171216/https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,1290 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڏکڻ-اولهه ريلوي زون|ڏکڻ-اولهه ريلوي]] زونن هيٺ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,261 |title=ڏکڻ-اولهه ريلوي – ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=South Western railway |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424131825/https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,261 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2014ع کان 2022ع دوران، ڏکڻ-مرڪزي ريلوي ڊويزن هيٺ آنڌرا پرديش ۾ 350&amp;nbsp;ڪم نيون لائينون 44&amp;nbsp;ڪم في سال جي شرح سان ٺهيون. ان کان اڳ وارن پنجن سالن ۾ اها شرح رڳو 2&amp;nbsp;ڪم في سال هئي.{{Sfn|IR|2022|p=5}} [[ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي سيڪشن|ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي لائين]] (308.70&amp;nbsp;ڪم) کي 2011–12ع ۾ مرڪز ۽ رياست جي گڏيل منصوبي طور ₹ 22.89 بلين (US$270 ملين ڊالر) بجيٽ سان منظوري ملي، پر ترقي سستي آهي: 2021–22ع ۾ رڳو پهرئين مرحلي جا 46&amp;nbsp;ڪم—نيو پِدوگُرالا اسٽيشن کان ساوالياپورم تائين—مڪمل ٿيا.{{Sfn|IR|2022|p=29}} 2017ع جي جائزي موجب رياست ۾ ٽي اي-1 ۽ 23 اي-ڪيٽيگري ريلوي اسٽيشنون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ڪيٽيگري وار اسٽيشنن جو انگ ڏيکاريندڙ بيان|url=http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI&amp;ACategoryStns.pdf|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128044328/http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI%26ACategoryStns.pdf|archive-date=28 January 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[وشاکاپٽنَم]] کي 2018ع جي جائزي موجب ملڪ جي [[ڀارت ۾ سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشنون|سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشن]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|title=وِزاگ کي سڀ کان صاف ريل اسٽيشن قرار |date=18 May 2017|work=[[دي هندو]]|access-date=4 January 2018|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104133007/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|archive-date=4 January 2018|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[شِميليگُڊا]] جي ريلوي اسٽيشن ملڪ ۾ اوچي اوچائيءَ تي موجود ٻئين ويڪرو پٽو ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا ڄمون ۽ ڪشمير جي قاضي گُنڊ کان پوءِ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Hidden 100 – 58 سرنگهون، 84 پل: اراڪو واديءَ ۾ ڀليڪار |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|access-date=23 April 2017|work=[[دي هندو]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609115011/http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|archive-date=9 June 2017|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ [[ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون|ڏکڻ-سامونڊي ريلوي]] (ايس سي او آر) نالي نئين ريلوي زون جو اعلان ڪيو ويو، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[وشاکاپٽنم]] ۾ رکڻ جو چيو ويو، پر اهو اڃا لاڳو ناهي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|title=ڪئبنٽ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون جي منظوري ڏني |website=Press Information Bureau|access-date=12 February 2022|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402144738/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=نئين ريلوي زون ۾ ديرون مسئلو بڻيل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |last=B |first=Madhu Gopal |date=28 December 2021 |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228045510/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |archive-date=28 December 2021}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي اڏا ====
{{See also|آنڌرا پرديش ۾ هوائي اڏن جي فهرست}}
{{Map/Airports in Andhra Pradesh}}
[[تيروپتي هوائي اڏو]] 1976ع ۾ قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tirupati International Airport |url=https://www.tudaap.in/activity.php?category=Tirupati%20International%20Airport |website=Tirupati urban development authority |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt; [[وشاکاپٽنم هوائي اڏو|وشاکاپٽنم]] 1981ع ۾ شهري هوابازيءَ جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visakhapatnam Airport Advertising |url=https://www.gingermediagroup.com/visakhapatnam-airport-advertising/ |website=Gingermediagroup |date=22 May 2024 |access-date=22 August 2024 |archive-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822104254/https://www.gingermediagroup.com/visakhapatnam-airport-advertising/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[وجياواڊا هوائي اڏو|وجياواڊا]] ڏانهن روزاني پروازون 2003ع ۾ شروع ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Air Deccan takes off finally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/air-deccan-takes-off-finally/articleshow/227312.cms |access-date=22 August 2024 |work=[[The Times of India]] |date=11 October 2003}}&lt;/ref&gt; انهن ٽن (جيڪي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن) کان سواءِ، رياست وٽ ٽي [[گهريلو هوائي اڏو|گهريلو هوائي اڏا]] به آهن: [[راجامهندروورم هوائي اڏو|راجامهندروورم]]، [[ڪداپا هوائي اڏو|ڪداپا]] ۽ [[ڪُرنول هوائي اڏو|ڪُرنول]].{{Sfn|DOP|2023|p=180-183}} هنگامي ۽ چارٽر پروازن لاءِ خانگي هوائي اڏو [[سري ستيه ساي هوائي اڏو|پُٽاپرتھي]] ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=پُٽاپرتھي هوائي اڏو هنگامي لئنڊنگن ۾ سهولت ڏيندو؛ سيڪيورٽي وڌيڪ مضبوط ڪئي ويندي |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |access-date=10 August 2021 |work=Deccan Chronicle |date=25 July 2021 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810133924/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو [[وشاکاپٽنم]] ڀرسان 2,300 ايڪڙ ايراضي تي ₹4,750 ڪروڙ بجيٽ سان ٺهيو پيو وڃي، ۽ اميد آهي ته 2025ع تائين مڪمل ٿيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو 2025ع تائين تيار ٿي ويندو: آنڌرا پرديش جي صنعتن واري وزير گڊيواڊا اَمرناتھ |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece |date=16 December 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217015305/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece|archive-date=17 December 2023}}&lt;/ref&gt; 2021–22ع (جنوري 2022ع تائين) دوران رياست جي پنجن هوائي اڏن تي گهريلو هوائي مسافرن جي آمد ۾ 60٪ واڌ ٿي: 24.74 لک مسافر، جڏهن ته گذريل مالي سال جي ساڳئي عرصي ۾ 15.48 لک هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=اي پي هوائي اڏن تي گهريلو مسافرن جي آمد ۾ 60٪ ٽپو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece |last=Boda |first=Tarun |date=21 March 2022 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401101206/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece|archive-date=1 April 2022}}&lt;/ref&gt;

==== سامونڊي بندرگاهه ====
{{See also|آنڌرا پرديش جي بندرگاهن ۽ لنگرن جي فهرست}}
{{Map/Seaports in Andhra Pradesh}}[[File:Vizag seaport.jpg|thumb|وِزاگ بندرگاهه]]
رياست وٽ مرڪزي حڪومت جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ هڪ وڏو بندرگاهه [[وشاکاپٽنم بندرگاهه|وشاکاپٽنم]] ۾ آهي، ۽ رياست حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ 15 نوٽيفائيڊ بندرگاهه (ٽن “ڪيپٽو” بندرگاهن سميت) آهن.{{Sfn|DOP|2023|page=183}} وشاکاپٽنم بندرگاهه 1933ع ۾ سڀ کان اڳ ڪميشن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=وشاکاپٽنم بندرگاهه 7 آڪٽوبر تي 90 ورهين جو ٿيندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/visakhapatnam-port-turning-90-on-october-7/article67388936.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt; گنگاورم بندرگاهه هڪ گهرو سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو 200,000–250,000 [[ڊيڊ ويٽ ٽنيج|ڊي ڊبليو ٽي]] تائين سمنڊِي جهازن کي جاءِ ڏئي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Patnaik |first1=Santosh |title=گنگاورم بندرگاهه جلد گنجائش ٻيڻي ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gangavaram-port-to-double-capacity-soon/article7242475.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 May 2015}}&lt;/ref&gt; 2023–34ع دوران گنگاورم، ڪاڪيناڊا ڊيپ واٽر، ڪرشنپٽنم، راوّا، ڪاڪيناڊا اينڪريج، ۽ وشاکاپٽنم گڏجي 189.21 ملين ٽن ڪارگو هٿ ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.9٪ واڌ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش بندرگاهن تي ٻڌل واڌ ۾ سيڙپڪاري ڪري ٿو |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece |last=G |first=Naga Sreedhar |date=28 April 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[Business Line]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429054625/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece|archive-date=29 April 2024}}&lt;/ref&gt; راماياپٽنم، ماچلي پٽنم، مُلاپيٽا ۽ ڪاڪيناڊا ۾ نوان بندرگاهه ٺهيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش ۾ تعمير هيٺ بندرگاهن ۽ مڇيگيري لنگرن تي ڪم تيزيءَ سان جاري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece |last=V. |first=Raghavendra |date=17 August 2023 |access-date=6 May 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824042832/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece|archive-date=24 August 2023}}&lt;/ref&gt;

=== رابطا ===
جنوري 2023ع ۾ جاري ٿيل سماجي-معاشي سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ {{formatnum:10605}} پوسٽ آفيسون آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل) {{formatnum:1310}} ٽيليفون ايڪسچينج هلائي ٿو، 20.6 ملين لينڊ لائين ڪنيڪشنون رکي ٿو ۽ 5.4 ملين وائرليس سبسڪرائبر به آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=186}} ايئرٽيل، جيو، ووڊافون آئيڊيا، ۽ بي ايس اين ايل رياست ۾ موبائل خدمتون ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;trai-54/2024&quot;/&gt; {{As of |2023|post=,}} آنڌرا پرديش ۾ موبائل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 82 ملين ۽ انٽرنيٽ سبسڪرائبرن جو انگ 67.1 ملين تائين پهتو. موبائل نيٽ ورڪ خدمتون 17,328 مان 15,322 ڳوٺن ۾ موجود آهن. 5 جي نيٽ ورڪ رابطي لاءِ 16,714 بيس ٽرانسفر اسٽيشنون مهيا ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ۾ موبائل ٽاور |url=https://www.rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/746437/1/PQ_262_08122023_U704_p275_p276.pdf |publisher=راجيا سڀا |access-date=19 August 2024 |date=8 December 2023 |archive-date=12 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812152043/https://www.rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/746437/1/PQ_262_08122023_U704_p275_p276.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي فراهم ڪندڙ، جن ۾ رياست حڪومت جي ملڪيت وارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ فائبرنيٽ لميٽيڊ|آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ]] پڻ شامل آهي، وائر لائين خدمتون هلائين ٿا، جيڪي انٽرنيٽ رابطي، ٽيليفوني، ۽ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن]] کي سهارو ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;trai-54/2024&quot;&gt;{{Cite book |title=پريس رليز نمبر 54/2024 |date=20 August 2024 |publisher=ڀارت جي ٽيليڪام ريگيوليٽري اٿارٽي |location=نئين دهلي |pages=16–17 |url=https://trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.54of2024_0.pdf |access-date=21 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ واڌ لاءِ تيار: گوتم ريڊي |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-state-fibernet-limited-is-poised-for-growth-says-goutham-reddy/article65381371.ece |access-date=20 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 May 2022}}&lt;/ref&gt; اي پي سڄي رياست وارو ايريا نيٽ ورڪ 668 هنڌن تي رياستي انتظاميا جي 2,164 آفيسن کي منڊل هيڊڪوارٽرن جي سطح تائين ڳنڍي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=204}} هي نيٽ ورڪ ڊيٽا ۽ وڊيو ٻنهي قسمن جي رابطن کي سهارو ڏئي ٿو. بي ايس اين ايل ۽ قومي علمي نيٽ ورڪ ضلعي هيڊڪوارٽرن کي رياستي هيڊڪوارٽرن سان 34 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍين ٿا. منڊل هيڊڪوارٽر 8 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍيل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=195}}

=== پاڻي ===
رياست ۾ 40 وڏيون ۽ وچولي درجي جون نديون ۽ 40,000 ننڍا آبپاشي ذريعا آهن. گوداوري، ڪرشنا ۽ پينا اهم نديون آهن. ڪُل قابلِ پوک زمين 19.904 ملين ايڪڙ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/home |title=Home page |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=18 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618145412/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/home |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; وڏن، وچولي ۽ ننڍن آبپاشي منصوبن وسيلي 10.172 ملين ايڪڙ يا 51.1٪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪئي وڃي ٿي {{As of |2015|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |title=Andhra Pradesh projects information |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=23 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223203420/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{cbignore}} رياست جا ڪيترائي پاڻي منصوبا مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن. [[پولاورم منصوبو]] هڪ گهڻ-مقصد ذخيرو منصوبو آهي، جيڪو داوليشورم بيراج کان 42 ڪلوميٽر مٿي وهڪري تي واقع آهي. اهو 2014ع جي آنڌرا پرديش ٻيهر تنظيم قانون تحت قومي منصوبو قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ذخيرو گنجائش 194.6 ٽي ايم سي آهي ۽ سالياني 322.73 ٽي ايم سي پاڻي استعمال ڪرڻ جي اميد آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=136}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |title=Polavaram Project |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705102504/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{cbignore}} 2022ع جي ٻوڏن دوران ڊائفرام ڀت کي نقصان پهچڻ سبب تعمير هيٺ منصوبي کي جهٽڪا لڳا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |title=Dam design review panel approves repairs to Polavaram diaphragm wall damaged in Godavari floods |date=5 March 2023 |access-date=30 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530065426/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ويليگونڊا منصوبو]]، جيڪو پراڪاسم، نيللور ۽ مڊالا ضلعن جي ضرورتن لاءِ شروع ڪيو ويو، سست رفتاري سان اڳتي وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Excavation works of Poola Subbaiah Veligonda Project's tunnel two completed in Andhra Pradesh, says official |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |date=24 January 2024 |work=[[دي هندو]] |access-date=26 March 2024 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326065108/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[اننامايا منصوبو]]، جيڪو 2021ع جي ٻوڏن ۾ وهي ويو هو، 787 ڪروڙ رپين سان ٻيهر ڊزائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو پيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=S. |first1=Nagaraja Rao |title=Andhra Pradesh: Two years on, Annamayya project still awaits design approval |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/19/andhra-pradesh-two-yearson-annamayya-project-still-awaits-design-approval-2634294.html |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |access-date=19 August 2024 |date=19 November 2023}}&lt;/ref&gt; ورهاڱي کان پوءِ [[آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا وچ ۾ تڪرار|ڪرشنا ۽ گوداوري جي پاڻي ورڇ بابت تلنگانا سان تڪرار]] جاري آهن.&lt;ref name=&quot;water-sharing&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |title=Explained : The Telangana- Andhra Pradesh water dispute |date=23 May 2023 |access-date=29 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529045556/https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===
{{Main|آنڌرا پرديش جو توانائي شعبو}}

[[File:Rayalaseema Thermal Power Station.jpg|thumb|right|[[ريالاسِيما حرارتي توانائي اسٽيشن]]]]

[[حرارتي توانائي اسٽيشن|حرارتي]]، [[آبي بجلي|آبي]] ۽ [[قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد]] بجلي گهر رياست کي بجلي فراهم ڪن ٿا. سرڪاري شعبي جي پيداوار اسٽيشنن ۾ رياست جي لڳايل گنجائش 7,245 ميگاواٽ هئي. نجي شعبي جي لڳايل گنجائش 9,370 ميگاواٽ هئي، جنهن ۾ 1,961 ميگاواٽ آزاد پيدا ڪندڙن جي گنجائش شامل آهي. ڪُل لڳايل گنجائش 16,615 ميگاواٽ هئي. 2021–22ع دوران وڌ ۾ وڌ طلب 12,032 ميگاواٽ هئي ۽ في فرد استعمال 1,285 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ڪُل استعمال 68,972 ملين يونٽ هو.&lt;ref name=&quot;appower&quot;&gt;{{Cite book |title=Power development in Andhra Pradesh (Statistics) 2021–22 |year=2022 |url=https://aptransco.co.in/pds-fy2021-22-final.pdf |access-date=29 April 2024 |pages=1–2 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; توانائي استعمال 2018–19ع ۾ 54,555 ملين يونٽن کان وڌي 2023–24ع ۾ 69,113 ملين يونٽن تائين پهتو، جيڪو 4.8٪ واڌ جي شرح آهي. في فرد بجلي استعمال ۾ صرف 123 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي 146 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي. ان جا سبب بجلي جي شرح ۾ تيز اضافو ۽ بجلي ڪٽوتين جو ٻيهر لاڳو ٿيڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پولاورم آبي بجلي منصوبو]] (960 ميگاواٽ)، [[سري دامودرم سنجيويّا حرارتي توانائي اسٽيشن]] (ڪرشنپٽنم) اسٽيج-2 يونٽ-3 (800 ميگاواٽ) ۽ [[ڊاڪٽر نرلا ٽاٽا رائو حرارتي توانائي اسٽيشن]] اسٽيج-5 يونٽ-8 (800 ميگاواٽ) جي ڪمشننگ ۾ دير ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=White Paper on A.P. power sector reveals ₹1.29 lakh crore burden on govt. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece |last=M. |first=Sambasiva Rao |date=9 July 2024 |access-date=18 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711015712/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece|archive-date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
صحت جو ڍانچو 13 ضلعي اسپتالن، 28 سب-ضلعي اسپتالن ۽ {{formatnum:6049}} شهري ۽ ديهي صحت مرڪزن تي مشتمل آهي {{As of 2019–20}}. ڳوٺن ۾ دروازي تائين صحت سهولتون {{formatnum:42060}} منظور شده سماجي صحت ڪارڪنن وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون {{As of July 2019}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Health dossier 2021 : Reflections on key health indicators – Andhra Pradesh |date=2021 |publisher=National health systems resource centre |location=New Delhi |pages=6–13 |url=https://nhsrcindia.org/sites/default/files/practice_image/HealthDossier2021/Andhra%20Pradesh.pdf}}&lt;/ref&gt; 108 سروس ايمرجنسي مريضن کي ويجهي صحت مرڪز ڏانهن منتقل ڪري تيز امداد فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته 104 سروس موبائل طبي يونٽن وسيلي هر مهيني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڳوٺن ۾ پهچي صحت سهولتون مهيا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |title=108 &amp; 104 totally dissimilar services |date=4 July 2022 |access-date=2 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |last=Vanam |first=Jwala Narasimha Rao |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602063749/https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀئي غريب خاندان مفت رياستي صحت انشورنس اسڪيم تحت {{INRConvert|2500000}} جي حد تائين ڍڪيل آهن، جيڪا 42.5 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sridhar |first=G. Naga |date=18 December 2023 |title=AP increases YSR Aarogyasri free treatment limit to ₹25 lakh |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece |work=Business Line|location=Chennai |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219012519/https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece|archive-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt; خدمتون سرڪاري ۽ نجي اسپتالن ۾ نيٽورڪ تحت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2014–2018ع دوران فائدو وٺندڙن جي دعويٰ رقم ۾ واڌ ٿي، پر مهانگائي کي نظر ۾ رکڻ کان پوءِ گهٽتائي آئي. اموات جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جيڪا گهٽ خرچ تي بهتر نتيجن جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Utilization trends of a government-sponsored health insurance program in South India: 2014 to 2018 |journal=Value in Health Regional Issues |year=2022 |volume=27 |pages=82–89 |doi=10.1016/j.vhri.2021.02.007 |pmid=34844063 |last1=Singh |first1=P. |last2=Powell |first2=A. C. |s2cid=244706313 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 2,700 نجي اسپتالن مان 540 (20٪) خاص اسپتالون آهن. علاج ڪرايل مريضن جو انگ 2022–23ع ۾ 1.2 ملين کان وڌي 2023–24ع ۾ 1.39 ملين ٿيو، جڏهن ته بجيٽ ₹3,350 ڪروڙ تي برقرار رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=No free treatment for Arogyasari patients in Andhra |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |last=Apparasu |first=Srinivasa Rao |date=22 May 2024 |work=[[هندستان ٽائمز]] |access-date=18 July 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114023/https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قومي خانداني صحت سروي-5 (2019–21ع) موجب 85٪ کان وڌيڪ گهرن وٽ رهائش، بجلي، صاف ٻارڻ، بيت الخلاءُ، موبائل فون ۽ بئنڪ کاتي جي سهولت موجود آهي، جڏهن ته نلڪي پاڻي صرف 22٪ گهرن تائين محدود آهي. رياستي صحت انشورنس، ملازمن جي صحت اسڪيم، قومي صحت بيمه يوجنا، ملازمن جي رياستي انشورنس ۽ مرڪزي حڪومت جي صحت اسڪيم وسيلي گهٽ ۾ گهٽ هڪ فرد سان 70٪ گهر ڍڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=National family health survey (NFHS-5), India, 2019–21: Andhra Pradesh |last=International Institute for Population Sciences (IIPS) and ICF |publisher=IIPS |year=2021 |location=Mumbai |url=http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |date=2 June 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== بينڪاري ===
31 مارچ 2023 رياست ۾ 33 نجي شعبي جون بينڪون، 12 سرڪاري شعبي جون بينڪون، ٽي ديهي بينڪون، ٽي ننڍيون مالياتي بينڪون، ٽي ادائيگي بينڪون، هڪ سهڪاري بينڪ ۽ هڪ رياستي مالياتي ڪارپوريشن ڪم ڪري رهيا آهن. ڪُل 7,881 شاخون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=SLBC meeting 223 Data Sheets |year=2023 |url=https://www.slbcap.nic.in/pages/SLBC%20Meetings/Data%20Sheets_223.pdf }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2023 ۾ جمع پونجي ₹435,183.49 ڪروڙ (US$51 بلين ڊالر) ۽ ڏنل قرض  ₹628,134.9 ڪروڙ (US$74 بلين ڊالر) هئا، جڏهن ته ڪريڊٽ-ڊپازٽ تناسب 144٪ هو، جيڪو ريزرو بينڪ آف انڊيا جي 60٪ معيار کان وڌيڪ آهي. ابتدائي شعبي جا قرض ڪُل قرض جو 60.13٪ هئا.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} مارچ 2011ع تائين گڏيل آنڌرا پرديش ۾ خرد مالياتي صنعت 65٪ قومي قرضن سان ترقي ڪئي، پر 2010ع جي رياستي ضابطن کان پوءِ 31 مارچ 2023ع تائين قرض پورٽ فوليو 0.8٪ تي اچي ويو. عدالت پاران ضابطن خلاف فيصلو اچڻ بعد صنعت جي ٻيهر بحالي جي اميد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Will the Telangana HC ruling change fortunes for Andhra microfinance sector? |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |date=31 October 2023 |access-date=18 July 2024 |work=The Economic Times |archive-date=18 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718145531/https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ تعليم|آنڌرا پرديش ۾ اعليٰ تعليم جا ادارا}}

[[File:Andhra University Visakhapatnam.jpg|thumb|[[آنڌرا يونيورسٽي|آنڌرا يونيورسٽي، وشاکاپٽنم]]]]
پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ نجي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي، جنهن کي رياست جو اسڪولي تعليم کاتو ضابطو آڻي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=School education department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |website=Rashtriya Madhyamik Shiksha Abhiyan |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=6 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319051231/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=19 March 2016 |location=Hyderabad |date=26 March 2015}}&lt;/ref&gt; حڪومت 2021ع ۾ انهن امدادي اسڪولن کي مالي مدد بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جن جي تاريخ 1870ع واري ڏهاڪي تائين وڃي ٿي؛ نتيجي طور انهن کي مجبور ڪيو ويو ته يا ته امدادي عملي سميت اسڪول حڪومت حوالي ڪن يا نجي بڻجن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nandam |first=Naresh |date=28 September 2021 |title=Ongole : Future of poor students hangs in balance as govt absorbs aided staff |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |work=[[دي هانس انڊيا]] |access-date=22 March 2024 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309091245/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yallampalli |first1=Vaikuntham |title=Education and social change in South India: Andhra, 1880–1920 |date=1982 |publisher=New era publications |location=Madras |page=14 |url=https://books.google.com/books?id=P_U5AAAAMAAJ&amp;q=%22aided+schools%22 |access-date=26 August 2024}}&lt;/ref&gt; گڏيل ضلعي تعليمي ڄاڻ نظام پلس (يو ڊي آءِ ايس اي+) جي 2021–22ع رپورٽ موجب {{formatnum:61948}} اسڪولن ۾ ڪُل {{formatnum:8244647}} شاگرد داخلا ٿيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UDISE plus dashboard |url=https://src.udiseplus.gov.in/School/DataDashboard |website=Department of School education and literacy |access-date=9 August 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; 2018–2022ع دوران درجن 1–8ع ۾ ديهي شاگردن جي پڙهڻ ۽ حسابي مهارتن جي ڪارڪردگي گهٽ ٿي، جنهن جو هڪ سبب ڪووڊ وبا به ٻڌايو ويو. مثال طور ڪلاس اَٺين جي پڙهڻ واري جاچ ۾ 2018ع جي 78٪ کان مٿي سطح 2022ع ۾ 67٪ تائين لهي وئي. تنهن هوندي به سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن جي داخلا 63.2٪ کان وڌي 71٪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rao |first1=Umamaheswar |title=63% class V pupils can't read class II text in AP: ASER 2022 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/63-class-v-pupils-cant-read-class-ii-text-in-ap-aser-2022/articleshow/102121592.cms |access-date=26 August 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=26 July 2023}}&lt;/ref&gt; مارچ 2024ع جي سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (ايس ايس سي) امتحان ۾ باقاعده ڌارا مان {{Nowrap|616,615}} شاگردن شرڪت ڪئي. ضلعن ۾ پروٿاويپورم-مانيم ضلعي سڀ کان وڌيڪ 96.37 پاس فيصد حاصل ڪيو. مجموعي پاس فيصد 86.69٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 14.43٪ واڌ آهي، ۽ 2,803 اسڪولن ۾ 100٪ نتيجا آيا.&lt;ref name=&quot;ssc2024&quot; &gt;{{Cite news |title=86.69% students pass SSC examinations in Andhra Pradesh, 2,803 schools record 100% results |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |last=Rajulapudi |first=Sreenivas |date=22 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114016/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ssc2023&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls outperform boys by over 6% in SSC exams in Andhra Pradesh|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |access-date=17 June 2023 |date=6 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519233319/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
مارچ 2024ع ۾ ٿيندڙ انٽرميڊيئيٽ (اعليٰ ثانوي) امتحانن ۾ 393,757 شاگردن شرڪت ڪئي. پاس فيصد 78٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 7٪ واڌ آهي.&lt;ref name=&quot;inter2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls outperform boys in Intermediate Public Examination in Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |last=P. |first=Sujatha Verma |date=12 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503061122/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inter2023&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls dominate boys in AP Intermediate 1 &amp; 2 results |url=https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |date=27 April 2023 |access-date=17 June 2023 |work=Deccan Chronicle |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509233151/https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رياست 2020ع ۾ تعليمي سڌارا شروع ڪيا، جن تحت اسڪولن جا ڇهه قسم ٺاهيا ويا: سيٽلائيٽ بنيادي اسڪول (پري-پرائمري)، بنيادي اسڪول (پري-پرائمري کان ڪلاس 2 تائين)، بنيادي اسڪول پلس (پري-پرائمري کان ڪلاس 5 تائين)، پري-هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 7/8 تائين)، هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 10 تائين)، ۽ هاءِ اسڪول پلس (ڪلاس 3 کان ڪلاس 12 تائين).{{Sfn|DOP|2023|p=12}} سڀني سرڪاري اسڪولن ۾ انگريزي-ميڊيم تعليم ڏانهن تبديلي 2020–2021ع جي تعليمي سال کان شروع ڪئي وئي، جنهن جي 2024–25ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. شروعاتي قدم طور 2022–23ع ۾ 1,000 سرڪاري اسڪولن کي [[مرڪزي ثانوي تعليم بورڊ]] سان الحاق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=P. |first1=Sujatha Varma |title=New pattern of exam awaits students of CBSE-affiliated government schools in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/new-pattern-of-exam-awaits-students-of-cbse-affiliated-government-schools-in-ap/article67379529.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 October 2023}}&lt;/ref&gt; والدين جي سروي جي بنياد تي رياستي حڪومت احتجاجن ۽ عدالتي ڪيسن جي باوجود انگريزي-ميڊيم منصوبي کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;english-medium-roots&quot;&gt;{{Cite news |url=https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |title=Andhra schools' transition from Telugu to English medium has roots in the far past |date=19 May 2022 |access-date=25 April 2023 |website=The federal |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120649/https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن رياستي منصوبي لاءِ 2021–2026ع دوران &quot;سپورٽنگ آنڌراس لرننگ ٽرانسفارميشن&quot; منصوبي تحت ورلڊ بينڪ کان $250 ملين جو قرض جزوي طور فراهم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڪلاس 2 تائين ٻارن جي سکيا نتيجن کي بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Program appriasal document -SALT |publisher=World Bank |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |date=20 May 2021 |access-date=25 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120651/https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 کان رياست ۾ 169 سرڪاري-امدادي ڊگري ڪاليج ۽ 55 نجي-امدادي ڊگري ڪاليج آهن. قومي جائزي ۽ تصديق ڪائونسل طرفان 66 سرڪاري ڪاليجن ۽ 48 نجي-امدادي ڪاليجن کي گريڊ ڏنا ويا. 85 سرڪاري-امدادي ۽ 175 نجي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج آهن، جن جي منظور شده گنجائش 75,906 شاگردن جي آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=13-14}} فني تعليم جي درجي ۾ 685 ادارا ڊپلوما، انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪورس پيش ڪن ٿا، جن جي داخلا گنجائش 299,608 آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Annual report 2021-22 |date=2022 |publisher=AICTE |location=New Delhi |page=121 |url=https://www.aicte-india.org/sites/default/files/AR/AICTE_Annual%20Report_2022_English.pdf |access-date=26 August 2024}}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش رياستي ڪائونسل براءِ اعليٰ تعليم مختلف شعبي وار داخلا امتحان منظم ڪري ٿي ۽ داخلا لاءِ ڪائونسلنگ به ڪرائي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh state council of higher education releases schedule of common entrance tests |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-state-council-of-higher-education-releases-schedule-of-common-entrance-tests/article68128933.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 May 2024}}&lt;/ref&gt; تعليم يافته ماڻهن جي مهارت وڌائڻ ۽ روزگار لڳائڻ لاءِ آنڌرا پرديش رياستي مهارت ترقي ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Laxmi |first1=Pranathi |title=APSSDC empowers 1.35 lakh youth through skill training |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241223/apssdc-empowers-135-lakh-youth-through-skill-training.html |access-date=22 August 2024 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=23 December 2023}}&lt;/ref&gt; {{As of|2021|post=,}} رياست ۾ ڪُل 36 يونيورسٽيون آهن: ٽي مرڪزي يونيورسٽيون، 23 رياستي سرڪاري يونيورسٽيون، ڇهه رياستي نجي يونيورسٽيون ۽ چار ڊيِمڊ يونيورسٽيون.{{Sfn|UGC|2021|p=100}} [[آنڌرا يونيورسٽي]] رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1926ع ۾ قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Old-timers recollect glorious days of AU|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|access-date=2 May 2017|work=[[دي هندو]]|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214134019/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Statistical profile of universities in Andhra Pradesh|url=http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|website=Andhra Pradesh State Council of Higher Education|access-date=13 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052107/http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|archive-date=22 December 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت 2008ع ۾ [[راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز، نوزوِد|راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز]] قائم ڪئي ته جيئن رياست جي ديهي نوجوانن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |title=Rajiv Gandhi University of Knowledge Technologies |publisher=Rgukt.in |access-date=8 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007142943/http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |archive-date=7 October 2011 }}&lt;/ref&gt; اين ٽي آر يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز روايتي دوائن کان جديد دوائن تائين 348 لاڳاپيل ڪاليجن ۾ طبي تعليم جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |title=Dr. N.T.R University of Health Sciences (NUHS) |access-date=9 August 2024 |website=Department of health, medical and family welfare, Government of Andhra Pradesh |archive-date=27 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227135857/http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; سرڪاري يونيورسٽيون—جن ۾ ورثي واريون يونيورسٽيون جهڙوڪ آنڌرا، سري وينڪٽيشورا ۽ ناگارجُنا شامل آهن—سخت مالي تنگي ۽ عملي جي کوٽ جو شڪار آهن، ۽ منظور شده پوري وقت عملي جي رڳو 20٪ سان ڪم هلائي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |title=A.P. Spotlight {{!}} The slow descent of state-run varsities into oblivion in Andhra Pradesh |date=2 June 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Bhattacharjee |first=Sumit |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602032058/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪونيرو لڪشمايا ڪاليج آف انجنيئرنگ|ڪي ايل يونيورسٽي]] 2023ع جي ڀارت درجابنديءَ ۾ مجموعي درجي اندر 50هين نمبر تي رهي، جڏهن ته آنڌرا يونيورسٽي 76هين نمبر تي رهي. هي درجابندي يونين وزارتِ تعليم جي قومي اداري درجابندي فريم ورڪ تحت هئي، جنهن ۾ 2,478 ادارن—جن ۾ رياست جا 242 ادارا شامل هئا—شرڪت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=NIRF Rankings: only two institutions from Andhra Pradesh figure in top 100 educational institutions |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |date=5 June 2023 |access-date=17 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=12 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612055947/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; 18–23 عمر جي گروپ لاءِ اعليٰ تعليم ۾ مجموعي داخلا تناسب (جي اي آر) 2019–20ع ۾ 35.2٪ هو، جيڪو سڄي ڀارت جي 27.1٪ جي ڀيٽ ۾ بهتر آهي. عورتن جو جي اي آر 35.3 ۽ مردن جو 38.2 هو، تنهنڪري [[جنس برابري اشاري]] جو قدر 0.84 ٿيو، جڏهن ته ڀارت لاءِ لاڳاپيل قدر 1.01 هو.{{Sfn|UGC|2021|p=93}}

2020–21ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ 510 صنعتي تربيتي ادارا (آءِ ٽي آءِ) هئا، جن مان 82 سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 417 نجي انتظام هيٺ هئا. 2021ع ۾ ڪُل سيٽون 93,280 هيون، جن مان 48.90٪ ڀريون ويون. 2020ع ۾ 10,053 شاگردن آءِ ٽي آءِ مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Transforming industrial training institutes |publisher=Niti Ayog |year=2023 |pages=30|url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |access-date=17 June 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420214506/https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 2,510 عوامي لائبريريون آهن، جن ۾ چار علائقائي لائبريريون ۽ 13 ضلعي مرڪزي لائبريريون سرڪاري انتظام هيٺ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Public library system in Andhra Pradesh: An overview |journal=Library Philosophy and Practice |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&amp;context=libphilprac |last=B |first=Deenadhayalu |date=5 June 2021 |publisher=University of Nebraska – Lincoln |access-date=19 June 2023 |archive-date=5 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805082011/https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&amp;context=libphilprac |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[سراسوتا نيڪيتنم]]، جيڪو [[ويٽاپالم]] ۾ [[باپٽلا ضلعو]] اندر واقع آهي، نجي انتظام هيٺ 1918ع ۾ قائم ٿيل قديم ترين لائبريرين مان هڪ آهي، پر انٽرنيٽ جي ڦهلاءَ سان ان جي ڪشش گهٽجي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=This 100-year-old library loses its patrons as Internet spreads reach |url=https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |date=31 December 2018 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619055648/https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; حڪومت ڳوٺاڻن پنچائت جي سطح تي ڊجيٽل لائبريريون قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Digital libraries yet to materialise despite funding |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |date=19 November 2022 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619053620/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ميڊيا ==

رياست ۾ سال 2020–21 دوران رجسٽرڊ اخبارن ۽ رسالن جو ڪل انگ 5,798 هو. انهن مان 1,645 روزاني اخبارون، 817 هفتيوار، 2,431 ماهوار ۽ 623 پندرهن روزه رسالا هئا. تيلگو روزاني اخبارن جو انگ 787 آهي جن جي گردش 9,911,005 آهي، جڏهن ته انگريزي روزاني اخبارون 103 آهن جن جي گردش 1,646,453 آهي.&lt;ref name=&quot;pin202021-ch9&quot;&gt;{{Cite book |title=پريس اِن انڊيا 2020–21 باب 9: رياستن ۽ يونين علائقن ۾ پريس |publisher=آر اين آءِ |year=2021 |url=https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |access-date=27 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528012037/https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |url-status=live |page=524 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=آندھرا پرديش ۽ تيلنگانا رياستن ۾ تيلگو اخبارون ۽ رسالا: هڪ اڀياس |journal=انٽرنيشنل جرنل آف لائبريري اينڊ انفارميشن اسٽڊيز |url=https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |last1=Dudekula |first1=Dastagiri |last2=KVN |first2=Rajeswara Rao |last3=Kopparthi |first3=Adisesu |issue=4 |volume=8 |year=2018 |issn=2231-4911 |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619041411/https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[ايناڊو]]''، ''[[ساڪشي (اخبار)|ساڪشي]]'' ۽ ''[[آندھرا جيوٿي]]'' گردش جي لحاظ کان هندستان ۾ مٿيان ٽي تيلگو روزاني اخبارون آهن ۽ ساڳيءَ طرح مٿيان ٽي تيلگو خبرون ويب سائيٽون پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گهڻي گردش وارين روزانين، هفتيوارين ۽ رسالن جي فهرست (مختلف ٻولين ۾) |url=http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20%28across%20languages%29.pdf?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=te&amp;_x_tr_hl=te&amp;_x_tr_pto=tc&amp;_x_tr_sch=http |access-date=8 March 2023 |website=آڊٽ بيورو |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408045534/http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=te&amp;_x_tr_hl=te&amp;_x_tr_pto=tc&amp;_x_tr_sch=http |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=تيلگو خبرن جي ويب سائيٽن جو ويبوميٽرڪ تجزيو: اليڪسا انٽرنيٽ ذريعي جائزو |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ڊجيٽل لائبريري سروسز |last1=KT |first1=Naheem |last2=M |first2=Saraswati Rao |issue=2 |volume=7 |year=2017 |issn=2250-1142}}&lt;/ref&gt; بي بي سي تيلگو نيوز 2 آڪٽوبر 2017 تي شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=بي بي سي تيلگو خبرن جي ويب سائيٽ شروع ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |date=10 December 2016 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |title=بي بي سي نيوز تيلگو: هڪ سال... ڪجهه تجربا |date=2 October 2018 |access-date=19 June 2023 |publisher=بي بي سي |language=te |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪيتريون خانگي خبرون ميڊيا اداريون رياست ۾ مخصوص سياسي پارٽين ڏانهن جانبدار سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |title=آندھرا پرديش: ميڊيا هائوسز وچ ۾ ڇڪتاڻ سياسي رنگ اختيار ڪري وئي |date=27 April 2023 |access-date=27 May 2023 |work=هندوستان ٽائيمز |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |title=آندھرا پرديش حڪومت طرفان ميڊيا کي وارننگ: ڇا اهو ذاتي رقابت آهي؟ |date=21 October 2019 |access-date=27 May 2023 |website=دي ٽيليگراف |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اطلاعات ۽ عوامي لاڳاپن واري کاتي طرفان منظوري حاصل ڪيل چينلن جو ڪل انگ 45 آهي، جن ۾ 23 خبرون چينل، 10 عام وندر چينل، ٻه صحت چينل، ڇهه مذهبي چينل، ٻه ٻيا چينل ۽ ٻه ڪيبل ورڇ چينل شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |title=ٽي وي اشتهارن ۽ اسڪرولز جي نشر لاءِ منظور ڪيل شرحون |access-date=27 May 2023 |website=آءِ پي آر، آندھرا پرديش حڪومت |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326000645/https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{As of|2019|post=،}} [[آڪاشواني]]، جيڪا اڳ [[آل انڊيا ريڊيو]] جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، رياست ۾ 14 هنڌن تان 3 ميگاواٽ ۽ 17 ايف ايم ٽرانسميٽر هلائي ٿي. اها رياست جي 99٪ ايراضي ۽ 99.5٪ آبادي تائين پهچي ٿي، جڏهن ته صرف ايف ايم ڪوريج 36٪ ايراضي ۽ 45٪ آبادي تائين پهچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |title=موجوده آءِ اي آر اسٽيشنون |date=1 April 2019 |access-date=4 May 2024 |website=[[آل انڊيا ريڊيو]] |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222105423/https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پنج خانگي آپريٽر 13 ايف ايم اسٽيشنون هلائن ٿا، جن مان [[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]] پنج هنڌن تان نشر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |title=15.08.2022 تائين هلندڙ خانگي ايف ايم ريڊيو اسٽيشنن جا تفصيل |date=15 August 2022 |access-date=4 May 2024 |website=وزارتِ اطلاعات و نشريات، حڪومتِ هند |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616065842/https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== رانديون ==
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ راندين}}

[[File:ACA-VDCA stadium at Madhurawada 02.jpg|thumb|[[اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکاپٽنم]]
ٻالڪپڻ دوران کيڏيون ويندڙ [[آنڌرا پرديش جون روايتي رانديون|روايتي رانديون]] ۾ ''ڏاگُدو موٽالو'' (لڪو ڇپو)، ''[[ٽوڪُدو بِلّا]]''، ''[[ييدو پينڪولاتا]]''، ''[[پَللانگُوزي|وامناگُنتالو]]''، ''چادرنگم'' ([[شطرنج]])، ''[[پُلي جُودم]]''، ''[[اشٽا چمّا]]''، ''وئڪنتاپالي'' ([[سانپ ۽ سيڙهيون]])، ''[[نالُگو اسٽمبالاٽا]]'' ۽ ''[[نالُگو رالا آٽا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=India |first=The Hans |date=2 July 2018 |title=روايتي راندين بابت اجلاس پورو ٿيو |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-07-01/Meet-on-traditional-games-concludes/394219 |access-date=7 August 2023 |work=[[دي هنس انڊيا]]|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111049/https://www.thehansindia.com/news/national/null |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪرّا سامو]]'' (لٺ بازي) رياست جي هڪ روايتي مارشل فن آهي. اها ڳوٺن ۾ چوري ۽ ڦر کان بچاءَ لاءِ پاڻ بچاءَ جو هڪ طريقو آهي. اها قومي راندين ۾ هڪ نظم طور شامل آهي، پر آندھرا پرديش ۾ راندين جي ڪوٽا واري ريزرويشن لاءِ سڃاتل ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=روايت جي بحالي: ڪرّا سامو ٻيهر آندھرا پرديش جي مارشل فن ميدان ۾ |url=https://www.thehindu.com/sport/reviving-tradition-karrasamu-returns-to-andhra-pradeshs-martial-arts-scene/article68104887.ece |last=Ganguly |first=Nivedita |date=26 April 2024 |access-date=17 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش اسپورٽس اٿارٽي راندين جي ڍانچي جي ترقي، ڪوچنگ ۽ راندين جي واڌاري وارين منصوبن جي انتظام سنڀالي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boda |first1=Tharun |title=مقصد اهو آهي ته بند پيل راندين جا ميدان عوام لاءِ دستياب ڪيا وڃن |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/aim-is-to-make-defunct-sports-arenas-available-for-the-public/article66171450.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 November 2022}}&lt;/ref&gt; [[اسپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (ايس اي آءِ) {{as of|2022|lc=y}} آندھرا پرديش ۾ ٽي تربيتي مرڪز هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=سالياني رپورٽ ۽ حساب ڪتاب – ايس اي آءِ |date=2022 |publisher=نوجوانن جي معاملن ۽ راندين واري وزارت، حڪومتِ هند |page=93 |url=https://sportsauthorityofindia.nic.in/sai/public/assets/pdfs/annualreports/2021-22/SAI_AR_English_2021-22.pdf |access-date=21 August 2024}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول، پُتلَمپَلّي، ضلعو ڪڊاپا کي 2021ع ۾ ''[[کيلو انڊيا]]'' مرڪزِ ڪماليت طور ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=کيلو انڊيا ڪڊاپا جي واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول ۾ سهولتن کي اپگريڊ ڪري سگهي ٿو |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/280621/khelo-india-may-upgrade-the-facilities-in-kadapas-ysr-sports-school.html |access-date=21 August 2024 |work=[[ڊيڪن ڪرونيڪل]] |date=28 June 2021}}&lt;/ref&gt; [[ڊاڪٽر واءِ ايس راجاسيکھرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکھاپٽنم ۾، بين الاقوامي ڪرڪيٽ مقابلن جي ميزباني لاءِ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=اي سي اي–وي ڊي سي اي اسٽيڊيم بيٽرز جي جنت طور شهرت مضبوط ڪري ٿو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/aca-vdca-stadium-bolsters-its-reputation-as-a-batters-paradise/article68025850.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt;

[[پُليلا گوپي چند]] ڀارتي [[بيڊمينٽن]] جو اڳوڻو رانديگر آهي. هن 2001ع ۾ [[آل انگلينڊ اوپن بيڊمينٽن چيمپيئن شپ]] کٽي، ۽ [[پراڪاش پڊوڪون]] کان پوءِ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ ٻيون ڀارتي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آزادي جا 75 سال، ڀارتي راندين جا 75 يادگار لمحات: نمبر 29 – 11 مارچ 2001: پُليلا گوپي چند آل انگلينڊ چيمپيئن شپ کٽي |url=https://sportstar.thehindu.com/badminton/75-years-independence-iconic-moments-indian-sports-pullela-gopichand-wins-all-england-championships-march-11-2001/article38506915.ece |work=[[دي هندو]] |access-date=19 August 2024 |date=29 June 2022}}&lt;/ref&gt; [[پي وي سنڌھو]] ڀارت جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان هڪ آهي، جنهن اولمپڪس ۽ [[بي ڊبليو ايف ورلڊ ٽور]] جهڙن اهم مقابلن ۾ تمغا کٽيا، جن ۾ [[2019 بي ڊبليو ايف ورلڊ چيمپيئن شپ]] ۾ سون جو تمغو به شامل آهي. هوءَ پهرين ڀارتي آهي جنهن بيڊمينٽن ۾ عالمي چيمپيئن بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو ۽ ٻي ڀارتي آهي جنهن لڳاتار ٻه اولمپڪ تمغا کٽيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 August 2021 |title=پي وي سنڌھو ٽوڪيو 2020 ۾ برانز سان بار بار تمغا کٽيندڙن جي چونڊيل فهرست ۾ شامل |url=https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |access-date=1 August 2021 |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801170847/https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪرنام ماليسواري]] پهرين ڀارتي عورت آهي جنهن [[اولمپڪ تمغو]] کٽيو. هن 2000ع جي اولمپڪ راندين ۾ 69 ڪلوگرام وزن کڻڻ واري مقابلي ۾ ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Ganguly|first=Meenakshi|date=27 December 2000 |url=http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |access-date=5 January 2013|title=ڳالهيون: ‘مون پنهنجي ملڪ لاءِ جيڪو ٿي سگهيو سو ڪيو’|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20130105183659/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |archive-date=5 January 2013 }}&lt;/ref&gt; سريڪانتھ ڪِدامبي، هڪ بيڊمينٽن رانديگر، 2021ع ۾ مردن جي سنگلز ۾ عالمي چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهچندڙ ۽ چاندي جو تمغو کٽيندڙ پهريون ڀارتي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سريڪانتھ ڪدامبي |url=https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |access-date=28 October 2022 |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028095843/https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست 2022ع ۾ منعقد ٿيل 36هين قومي راندين ۾ 16 تمغا حاصل ڪيا ۽ مقابلي ۾ 21هين درجي تي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |title=قومي رانديون: اي پي 16 تمغن سان 21هين درجي تي |date=12 October 2022 |access-date=28 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528061533/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ چين ۾ ٿيل 19هين ايشيائي راندين ۾ رياست جي رانديگرن ٽينس، تيراندازي، بيڊمينٽن، ائٿليٽڪس، شطرنج ۽ ڪرڪيٽ ۾ 11 تمغا حاصل ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ايشيائي راندين جا تمغيدار آندھرا پرديش مان وزيراعليٰ جاگن سان ملاقات |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |last=GVR |first=Subba Rao |date=20 October 2023 |work=[[دي هندو]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102442/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023ع جي ڇهين ايڊيشن ''کيلو انڊيا يوتھ گيمز'' ۾ 27 تمغا کٽي رياست 13هين پوزيشن تي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جا رانديگر 27 تمغا کٽي، جن ۾ 7 سون جا شامل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |date=31 January 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102441/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آنڌرا پرديش]] 
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links}}

=== حڪومت ===
* {{Official website}}

=== عام ڄاڻ ===
* {{OSM relation|2022095}}

{{آنڌرا پرديش موضوعات}}
{{آنڌرا پرديش جون رياستي ايجنسين}}
{{ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا}}
{{subject bar|جاگرافي|ايشيا|ڀارت|auto=1}}
{{Authority control}}

[[زمرو:آنڌرا پرديش| ]]
[[زمرو:ڏکڻ ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]]
[[زمرو:1956ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1956ع ۾ ڀارت ۾ قيام]]</text>
      <sha1>o47asr88pdom9e09gyu311glocle1pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ گل محمد گنب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48713</id>
    <revision>
      <id>425084</id>
      <parentid>288779</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2579" sha1="55htp08oogaqoxzssv3fgccifnrobc9" xml:space="preserve">'''ڳوٺ گل محمد گنب''' [[انگريزي]] (Village Gul Muhammad Gumb) [[ سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] ۾ هڪ قديم  ڳوٺ آهي جيڪو [[جوهي]] شهر کان 2 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ڏکڻ طرف [[جوهي]]-[[ڀان سيدآباد]] روڊ سان لڳ اولھ ۾ واقع آهي. هي نهايت قديم ڳوٺ آهي.ڇاڪاڻ ته هن ڳوٺ ڀرسان [[ٺلهه ڳوٺ ڪنگراڻي|ٺلهه]] جيڪو هن ڳوٺ جي قدامت جي نشاندهي ڪري ٿو ته هيءَ ڳوٺ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي دور ۾ موجود هو. هن ڳوٺ جو روينيو کاتي جي پراڻي رڪارڊ موجب [[ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي|ڳوٺ ڪنگراڻي]] نالو آهي. بعد ۾[[حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي]] لڏي پنهنجي زمينن ۾ نئون ڳوٺ ٻڌو جنهنڪري پوءِ هيءُ ڳوٺ گل محمد گنب جي نالي سان مشهور ٿيو. گل محمد گنب پنهنجي وقت جو ناميارو شخص هو. سندس پيشو ٺيڪيداري هو. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري اسڪول به آهي جيڪو تر ۾ سڀني آ پرائيمري سڪولن کان پراڻو آهي جنهن ۾ پهريون استاد  گل مجمد گنب جو پُٽ [[محمد ابراهيم گنب]] مقرر ٿيو هو. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%d9%86%d9%8a%da%aa%d8%a7%d9%84-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d9%be%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d8%ac%d9%88-%d8%aa%d9%84%d8%a7%d8%a1%d9%8f-%d9%bd%d9%bd%d9%8a-%d9%be%d9%8a%d9%88/|title=جوهي جي نيڪال واري پاڻي جو تلاءُ ٽٽي پيو، پاڻي ڳوٺ ۾ داخل -|language=sd|access-date=2019-07-02}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/82935|website=onlineindus.com|access-date=2020-05-28|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606080719/https://onlineindus.com/sindhi/82935|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/82935|website=onlineindus.com|access-date=2020-06-06|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606080719/https://onlineindus.com/sindhi/82935|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>55htp08oogaqoxzssv3fgccifnrobc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حر ڪئمپ جوهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48764</id>
    <revision>
      <id>425165</id>
      <parentid>269630</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="954wbz8zlsodjzfugojzfruj37ou361" xml:space="preserve">'''حر ڪئمپ جوهي''' [[انگريزي]]  (Hur Camp Johi) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي شهر [[جوهي]] کان اٽڪل 5 يا 6 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر طرف ڦلجي جوهي روڊ لڳ واقع آهي ۽ جوهي بئراج منجهان نڪرندڙ ستين شاخ ويجهو آهي. هن کي حرن جو لوڙهو به چيو ويندو آهي. [[برطانوي هندستان]] ۾ انگريز  جي راڄ وقت حرن کي اٽڪل [[1940ع]] کان [[1941ع]] ۾ ڪٽنبن سميت قيد ڪيو ويو هو.[[پير صبغت الله شاهه راشدي]] ثاني عرف عام سورهيه بادشاهه جي ڏينهن ۾ اٽڪل [[1930ع]] ۾ حر تحريڪ زور ورتو. پير صاحب کي [[1936ع]] ڌاري گرفتار ڪيو ويو ۽ [[1939ع]] آزاد ٿيو پر شرش پرپا ڪرڻ ڪري کيس ٻيهر گرفتار ڪري شهيد ڪيو ويو ته حرن بغاوت جو جهنڊو بلند ڪيو جنهنڪري کين ڪٽنبن سميت گرفتار ڪيو ويو. هي ڪئمپ اٽڪل ويهارو کن ايڪڙن تي پکڙيل آهي. هن ڪئمپ کي ڪوٽ به آيل هو. هت سرڪاري طرح جيل ۽ ٿاڻو به هوندو هو جيڪو حرن تي ڪڙي نظر رکڻ لاءِ قائم ٿيل هو. ٻوڏن کان بچاءُ لاءِ ڪئمپ کي چوڦير بند به آيل هوندو هو. حُرن جي جي ڪٽنبن سميت حاضري ٿيندي هئي. حرن کي مختلف پورهين سان لڳايو ويو هو. سرڪاري ڪارندن جو پگهار به حرن جي مزدوري يا پورهئي مان ڪاٽي ويندي هئي. جيڪڏهن ڪنهن حر کان ڪو نقصان سرزد ٿيندو هو ته کين ڪڙي سزا به ملندي هئي ته کانئن نقصان به ڀرايو ويندو هو، [[واهي پانڌي]] کان اولهه ۾ [[کيرٿر]] جبلن ۾ نئي [[نلي]] جو هڪ حر ڍورو آهي جيڪو به ممڪن آهي ته باندي حرن سان منسوب هجي يا حرن کي اذيت ڏيڻ لاءِ اُتي رهايو ويو هجي جنهن کان پوءِ حر ڍوري طور مشهور ٿيو هجي. حر ڪئمپ جوهي ٻن حصن ۾ قائم هئي. وڏي حصي ۾ ڪٽنبن سميت حر جهوپڙين ۾ واڙيل هئا ءُ ٻيو حصو سرڪاري عملدارن جي رهائش لاءِ هوندو هو. حر ڪئمپ واري جيل ۽ ٿاڻي ۾ ورهاڱي کان پوءِ اسڪول قائم ڪيو ويو هو. حرمجادن کان زراعت جو ڪم به ڪرايو ويندو هو ته مختلف سرڪاري کاتن ۾ اجرت تي به رکيو ويو هو. ڪن کي چوپايو مال چارڻ لاءِ ڏنو ويو هو. حر مجاهد ملهه پهلوان به هوندا هئا جيڪي مڪامي ميلن ملاکڙن ۾ ملهه وڙهندا هئا. حر مجاهد اٽڪل 1951ع يا [[1952ع]] ۾ واپس پنهنجي پڊن ڏانهن منتقل ڪيا وياهئا.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حُر%20ڪئمپ|title=حُر ڪئمپ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b3%d9%86%da%8c-%db%be-%d8%a2%d8%b2%d8%a7%d8%af%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%d8%aa%d8%ad%d8%b1%d9%8a%da%aa-%db%bd-%d8%ad%d8%b1%d9%86-%d8%ac%d8%a7-%d9%84%d9%88%da%99%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d8%b2%d9%8a/|title=سنڌ ۾ آزادي جي تحريڪ ۽ حرن جا لوڙها .......عزيز ڪنگراڻي -|date=2019-07-17|language=sd|access-date=2019-07-17}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[ڪاڇو هڪ اڀياس]]، [[عزيز ڪنگراڻي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]،[[ڄامشورو]]، [[2009ع]]&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>954wbz8zlsodjzfugojzfruj37ou361</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳاڙهو شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48824</id>
    <revision>
      <id>425033</id>
      <parentid>288729</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="l9889incaq2oeb1k2c4vmlz6lr4ky4p" xml:space="preserve">'''ڳاڙهو شهر''' [[انگريزي]] (Garho Town) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[ٺٽو ضلعو]] [[گهوڙاٻاري تعلقو]] ۾ قديم شهر آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%b3%d8%a7%da%99%d9%87%d9%88-%d8%b4%d9%87%d8%b1-%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%88%da%bb%d9%86-%d8%ac%d9%8a-%d9%88%d8%a7%da%8d%d9%8a-%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%81-%da%b3%d9%88%d9%ba%d8%a7%da%bb%d9%86-%d8%ac%d9%88/|title=ڳاڙهو شهر مان وڻن جي واڍي خلاف ڳوٺاڻن جو مظاهرو -|language=sd|access-date=2019-07-04}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>l9889incaq2oeb1k2c4vmlz6lr4ky4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلگت–بلتستان جا ضلعا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48865</id>
    <revision>
      <id>425009</id>
      <parentid>269348</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5001" sha1="r9aryzdp0pxqmg85fa6kisymshxjr0f" xml:space="preserve">[[File: Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|220px|]]

[[گلگت بلتستان]] پاڪستان جو ھڪ انتظامي يونٽ آھي جنھن م ٽي ڊويزنون: گلگت ڊويزن، بلتستان ڊويزن ۽ ديامير ڊويزن واقع آهن. گلگت ڊويزن ۾ 5 ضلعا، بلتستان ڊويزن ۾ 5 ضلعا ۽ ديامير ڊويزن ۾ 4 ضلعا واقع آهن.&lt;ref&gt;[https://tribune.com.pk/story/330126/gilgit-baltistan-divided-into-three-divisions/ Gilgit-Baltistan divided into three divisions], The Express Tribune, 1 February 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-ضلعوs-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new ضلعوs notified in G-B - The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2016-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/273776-Hunza-Nagar-to-be-given-ضلعو-level-statuses-|title=Hunza, Nagar to be given ضلعو level statuses: PM Nawaz {{!}} Pakistan {{!}} Dunya News|website=dunyanews.tv|access-date=2016-04-07}}&lt;/ref&gt; ھر ضلعو وري تحصيلن ۾ ۽ تحصيل يونين ڪاؤنسلن ۾ ورھايل آھي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=GB cabinet decides to upgrade Dareal, Tangir,Gupis Yasin and Roundu as districts |url=http://www.radio.gov.pk/20-04-2019/gb-cabinet-decides-to-upgrade-dareal-tangirgupis-yasin-and-roundu-as-ضلعوs |publisher=Radio Pakistan |accessdate=19 June 2019 |language=en |date=20 April 2019}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== گلگت بلتستان جا ضلعا ==
{{پڻ ڏسو|گلگت بلتستان جي جاگرافي}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:yellow;&quot;
! نقشو
! انگ
! ضلعو
! صدر
! ايراضي&amp;nbsp;(km²)
! آبادي&amp;nbsp;(1998)
!آبادي&amp;nbsp;(2013)
|-
| rowspan=&quot;19&quot; |[[فائل:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png |thumb|center| گلگت بلتستان جا ضلعا]]
|-
!colspan=6|بلتستان ڊويزن
|-
|1&lt;ref name=&quot; سٽي &quot;&gt; [ https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/gilgitbaltistan/]  &lt;/ref&gt;
|[[گانڇي ضلعو|گَانڇَي]]
|[[خپلو]]
|8,531
|88,366
|1,08,000
|-
|2&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;
|[[ضلعو اسڪردو|اسڪردو]]
|[[اسڪردو]]
|19,697&lt;ref&gt;{موجوده روندو ضلعو ۽ شگر ضلعو ان ۾ شامل ھئا}&lt;/ref&gt;
|214,848 
|3,05,000
|-
|3
|[[روندو ضلعو|روندو]]&lt;ref&gt;{2019 ۾ اسڪردو ضلعي کي ٽوڙي ان مان روندو ضلعو ٺاھيو ويو}&lt;/ref&gt;
|[[دمبداس|دَمبُدَاس]] 
|
|
|-
|4
|[[شگر ضلعو|شگر]]
|[[شگر]]
|8,500
|109,000
|
|-
|5
|[[کرمنگ ضلعو|کرمنگ ضلعو]]
|[[طولتي]]
|5,500
|اٽڪل 20,000 گھر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=2015-11-24 |df=}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!colspan=6|گلگت ڊويزن
|-
|6&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;
|[[غيزر ضلعو|غذر]]
|[[گاھڪوچ]]
|12,381&lt;ref&gt;{موجوده گوپيس-ياسين ضلعو ان ۾ شامل}&lt;/ref&gt;
|120,218
|1,90,000
|-
|7
|[[گوپيس-ياسين ضلعو|گوپس۔ياسين]]&lt;ref&gt;{2019ع ۾ غيزر ضلعي جون ٻہ تحصيل گوپيس تحصيل ۽ ياسين تحصيل غيزر ضلعي مان ڌار ڪري نئون ضلعو ٺاھيو ويو}&lt;/ref&gt;
|[[ڦاندر|ڦندر شھر]]
|
|
|
|-
|8&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;
|[[گلگت ضلعو|گلگت]]
|[[گلگت]]
|4,208
|1,45,272
|2,22,000
|-
|9&lt;ref name = &quot; سٽي &quot;/&gt;
|[[ھنزه ضلعو|ھنزہ]]
|[[علي آباد، ھنزہ|علي آباد]]
|15,034&lt;ref&gt;{موجوده نگر ضلعو ان ۾ شامل ھو}&lt;/ref&gt;
|98,052
|1,48,000
|-
|10
|[[نگر ضلعو|نگر]]
|[[نگرخاس|نگر شھر]]
|
|
|-
!colspan=6|ديامير ڊويزن
|-
|11&lt;ref name = &quot; سٽي &quot;/&gt;
|[[استور ضلعو|استور]]
|[[عيدگاھ (شھر)|عيدگاھہ شھر]]
|5,411
|71,666
|2,14,000
|-
|12&lt;ref name = &quot;  سٽي&quot;/&gt;
|[[ديامر ضلعو|ديامير]]
|[[چلاس]]
|7,234&lt;ref&gt;{موجوده تانگير ضلعو ۽ داريل ضلعو ان ۾ شامل ھئا }&lt;/ref&gt;
|131,925
|2،14،000
|-
|13
|[[تانگير ضلعو|تانگير]]&lt;ref&gt;{2019 م ديامير ضلعي جي تحصيل تانگير کي الڳ ڪري ضلعي جو درجو ڏنو ويو}&lt;/ref&gt;
|[[تانگير|تانگیر شھر]]
|
|
|
|-
|14
|[[داريل ضلعو|داريل]]&lt;ref&gt;{2019 م ديامير ضلعي جي تحصيل داريل کي الڳ ڪري ضلعي جو درجو ڏنو ويو}&lt;/ref&gt;
|[[داريل|داریل شھر]]
|
|
|
|}

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{ابتدائی_ترتیب:گلگت بلتستان جا ضلعا}}

[[زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا|گلگت بلتستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>r9aryzdp0pxqmg85fa6kisymshxjr0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گاجي کهاوڙ جو قبرستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48994</id>
    <revision>
      <id>424995</id>
      <parentid>269830</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="goeulr5ba2mei8fcfp8slsq71qznnt3" xml:space="preserve">'''گاجي کهاوڙ جو قبرستان''' [[انگريزي]] (Gaji Khuhawar Jo Qabarustan)[[سنڌ]] جي[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] جي[[وارهه تعلقو]] جي شهر[[گاجي کهاوڙ]] کان 3 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر اولهه ۾ واقع آهي. گاجي کهاوڙ ميان گاجي کهاوڙ سان به مشهور آهي. گاجي کهاوڙ [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن هو. هن قبرستان ۾ کهاوڙ قبيلي کان علاوه کوکر قبيلي جا پڻ مقبرا آهن. مقبرا ڪلهوڙن جي دور جي تعميراتي فن جي ياد تازي ڪن ٿا. مقبرن جي ديوارن تي فريسڪو چٽسالي ٿيل آهي جيڪا مقبرن جيان زبون حال ٿي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dailymehran.com.pk/?p=1653|title=زبون حال بڻجي ويل ”ميان گاجي کهاوڙ“ جا قديمي مقبرا|website=روزاني مھراڻ|language=ur|access-date=2019-07-17}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ]]</text>
      <sha1>goeulr5ba2mei8fcfp8slsq71qznnt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بچو واريو جو قبرستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49054</id>
    <revision>
      <id>425154</id>
      <parentid>269828</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1604" sha1="7u1civl8zi2jb4ngq5ep19yw5zquuqx" xml:space="preserve">'''بچُو واريو جو قبرستان''' [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] (Bachu Wariyo Jo Qabrustan) [[سنڌ]] جي [[ٺٽو ضلعو]] جي [[ميرپور ساڪرو تعلقو]] جي ڳوٺ بچو واريو جي پرسان واقع آهي. '''واريو''' اصل ۾ قبيلي جو نالو آهي. هن قبرستان کي مقامي طور قدمن وارو قبرستان پڻ سڏيو وڃي ٿو جيڪو ميرپور ساڪرو جي شهر ليٽ کان 4 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولهه ۾ آهي ۽ ڳوٺ اسماعيل ڪتيار کان هڪ ڪلوميٽر اتر-اوڀر ۾ آهي. قبرستان ڪلمتي قبيلي وارن جون آهن.هن قبرستان ۾ قبرون ٿلهي (Platform) تي چٽسالي ٿيل پٿرن سان جڙيل آهن. قبرن جي پٿرن تي ڪئليگرافي پڻ ٿيل آهي. قبرن تي لکيل سال مان لڳي ٿو ته هيءُ قبرستان سنڌ تي مغل، ارغون ۽ ترخان حڪمراني جي دور جو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%da%b3%d9%88%d9%ba-%d8%a8%da%86%d9%88-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d9%82%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af/|title=ڳوٺ بچو وارو جو قديم قبرستان...........عزيز ڪنگراڻي -|date=2019-06-12|language=sd|access-date=2019-07-20}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7u1civl8zi2jb4ngq5ep19yw5zquuqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوثر ٻرڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49130</id>
    <revision>
      <id>424973</id>
      <parentid>269611</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4240" sha1="rkpr3obg9g8mkjg1l7lyvz3fz1ngg76" xml:space="preserve">'''ڪوثر ٻرڙو'''[[انگريزي]] (Kosar Buriro) [[سنڌي ٻولي]] جو ناميارو براڊڪاسٽر، شاعر ۽ نثر نويس آهي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Kosar_Buriro.html|title=Kosar Buriro|website=ipfs.io|access-date=2019-07-31}}&lt;/ref&gt;

==شروعاتي زندگي==
ڪوثر ٻرڙي جو اصل نالو غلام قاسم ٻرڙو ولد نبي بخش ٻرڙو آهي. هن [[ڪوٽ ڏيجي تعلقي]]، [[خيرپور ضلعي]] جي ڳوٺ جاني ٻرڙو ۾ پهرين سيپٽمبر[[1958ع]] تي جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻرڙو%20ڪوثر|title=ٻرڙو ڪوثر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-07-31}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
ڪوثر پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.هن مئٽرڪ جو امتحان 1975ع ۾ ڪمپريهينسو هاءِ اسڪول[[خيرپور]] ميرس مان پاس ڪيو ۽ انٽر جو امتحان 1977ع ۾ سپيريئر ڪاليج خيرپور ميرس مان پاس ڪيو. هن 1983ع ۾ ايم اي ٻين الاقوامي تعلقات ۾ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] مان پاس ڪئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==خدمتون==
ڪوثر ٻرڙو 1983ع کان ريڊيو پاڪستان تي پروڊيوسر مقرر ٿيو ۽ خيرپور، ڪراچي، حيدرآباد، اسلام آباد، لاڙڪاڻو، تربت ۽ ٻين ريڊيو اسٽيشنس تي خدمتون ڏيندو رهيو. ترقي ماڻي اسٽيشن ڊائريڪٽر طور رٽائر ڪيائين. انهي دوران هن شاعري ۽ مضمون نويسي ۾ به پنهنجون صلاحيتون ڪم آنديون.سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيا ۽ ڪيترائي مڃتا طور اوارڊ ماڻيائين.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Litrature/Book37/Book_page9.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Folk_Litrature)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-07-31}}&lt;/ref&gt;

==ڪتاب==
*اوجاڳا ۽ خواب شاعري، 2000ع
*ياد گهر ساروڻيون ۽ خط 2002ع
*تنهن عشق کي شاباس (رومانوي قصا: 2004ع)
*تون منهنجو صنم آهين (شاعري: 2005ع)
*امر راڳي امر گيت، سرمد سنڌي جا ڳايل گيت 2005ع 
*فن ۽ فنڪار، فنڪارن جا انٽرويو، 2007ع
*اڏاڻا احساس، ريڊيو ڪمپيئرنگ، 2009ع
*لفظ آوارا بادل ريڊيو اسڪرپٽ&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/author.php?id=403|title=ڪوثر ٻرڙو {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2019-07-31|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718153740/https://books.sindhsalamat.com/author.php?id=403|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[ڳليان پريم نگر ديان]]&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.punjnud.com/authors/kausar-buriro|title=Books Written by Kausar Buriro – Punjnud.com|website=www.punjnud.com|access-date=2019-07-31|archive-date=2019-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731124929/https://www.punjnud.com/authors/kausar-buriro|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==اوارڊ==
ڪوثر ٻرڙو ادبي ۽ پيشيور خدمتن عيوض ڪافي اوارڊ ماڻيا.انهن ۾ اجرڪ آرٽ اوارڊ 1990ع، ٿر اوارڊ 1990ع، سچل اوارڊ 1991ع، شاھ عبداللطيف اوارڊ 1991ع، مراد فقير اوارڊ 1992ع، پراڻ اوارڊ 1992ع، گربخشاڻي اوارڊ 1992ع، پير صبغة الله راشدي اوارڊ 1992ع، رئيس ڪريم بخش نظاماڻي اوارڊ 1993ع، بهترين ريڊيو پروڊيوسر اوارڊ 1995ع، محمد صديق مسافر اوارڊ 1995ع، سامي اوارڊ 1995ع ۽ شيخ علي محمد اوارڊ 1995ع اچي وڃن ٿا. وغيره شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالا}}</text>
      <sha1>rkpr3obg9g8mkjg1l7lyvz3fz1ngg76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪلورڪوٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49319</id>
    <revision>
      <id>424959</id>
      <parentid>251655</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="l272o7avxsl5uu6jru4y539jee9nvco" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ڪلورڪوٽ
| native_name             = 
| settlement_type         =  شھر
| image_skyline           =  
| imagesize               =  240px
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_map               = 
| mapsize                 = 150 px
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|32|47|12|N|71|06|26|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| pushpin_map             = Pakistan
| pushpin_label_position  = &lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_mapsize         = 
| pushpin_map_caption     =  
| subdivision_type        = [[پاڪستان]]
| subdivision_name        = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو ]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| population_total        = 
| population_as_of        = 1998
| population_est          = 
| pop_est_as_of           = 
| population_footnotes    = 
| area_total_km2          = 
| elevation_m             = 1487
| population_density_km2  = 
| leader_title            = 
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         = يونين ڪاؤنسل 
| blank_info_sec2         = 1
| area_code               = 30140
| area_code_type          = 30110
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 = http://tmakalurkot.com/History.html
| footnotes               = 
}}


'''ڪلورڪوٽ''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Kalaurkot'''}} يا (Kaloorkot) پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي [[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]]جو ھڪ شھر ۽ ساڳي نالي سان ھڪ تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو ڀڪر شھر کان 60 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي.&lt;ref&gt; 
[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=4&amp;dn=Bhakkar Tehsils &amp; Unions in the District of Bhakkar - Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209041150/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=4&amp;dn=Bhakkar |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt; ھي شھر ھڪ يونين ڪاؤنسل تي مشتمل آهي. برطانوي راڄ دوران ھتي ريلوي اسٽيشن قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;uchicago&quot;&gt;{{cite web|url=http://dsal.uchicago. edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_272.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 11, page 266 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library -- Dera Ismail Khān District|publisher=dsal.uchicago.edu|accessdate=2016-03-24}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ھتان جي موسم اونھاري ۾ تمام گرم ۽ سياري ۾ ٿڌي ھوندي آھي. ھتان جي آبادي جي اڪثريت سرائڪي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي.

== حوالا ==

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>l272o7avxsl5uu6jru4y539jee9nvco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ حاجي خان لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49657</id>
    <revision>
      <id>425040</id>
      <parentid>252897</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="n4n0t6dqawyqxf1lxmtbvgxessxm5m6" xml:space="preserve">'''ڳوٺ حاجي خان لغاري'''(Village Haji Khan Laghari)  [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]]،[[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] ۾ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾ آڳاٽو ڳوٺ آهي جيڪو حاجي خان لغاري ٻَڌرايو هو. حاجي خان سهراب خان ڪاڇي لغاري جي نُک ۾ قلندر ان لغاري جو پونير هو. سندس مقبرو[[قلندراڻي لغارين جو قبرستان|قلندراڻي لغارين جي قبرستان]] ۾ آهي. ڳوٺ حاجي خان [[جوهي]] شهر کان اتر اولھ ۾ اٽڪل 15 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. سنڌ جو ناميارو شاعر [[طالب لغاري]] هن ڳوٺ سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حاجي%20خان%20لغاري|title=حاجي خان لغاري : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d9%82%d9%84%d9%86%d8%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d9%84%d8%ba%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1/|title=قلندراڻي لغارين جو قبرستان.......عزيز ڪنگراڻي -|date=2019-09-10|language=sd|access-date=2019-09-17}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا == 
{{حوالو}}
{{حوالا}}</text>
      <sha1>n4n0t6dqawyqxf1lxmtbvgxessxm5m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49861</id>
    <revision>
      <id>425161</id>
      <parentid>423460</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16452" sha1="hrr3yenv6phdxdbpas5qe6nt9r0em8e" xml:space="preserve">{{Short description|ڪراچي اوڀر ضلعي جي سب ڊويزن ۽ تاريخي رهائشي علائقو}}


{{Infobox settlement
| name = جمشيد ڪوارٽرز
| official_name = جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن
| native_name = {{Nastaliq|جمشید کوارٹرز}}
| settlement_type = [[پاڪستان جا تعلقا|سب ڊويزن]]
| image_skyline = Jinnah Mausoleum.JPG
| imagesize = 300px
| image_caption = [[مزار قائد]]، جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي نمايان ماڳن مان هڪ
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| pushpin_relief = 1
| pushpin_mapsize = 250
| pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates = {{coord|24|52|N|67|02|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3 = [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
| seat_type = انتظامي هيڊڪوارٽر
| government_type = ضلعي انتظاميا
| leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 11
| population_total = 656014
| population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023]]
| population_density_km2 = 59637.64
| population_urban = 656014
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهڻائي ۽ سالياني واڌ جي شرح
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1 = +5
| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = 75300
}}

'''جمشيد ڪوارٽرز''' (اردو: {{lang|ur|{{nq|جمشید کوارٹرز}}}}؛ انگريزي: ''Jamshed Quarters'') [[ڪراچي]] جي [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر ضلعي]] جي هڪ انتظامي [[سب ڊويزن]] آهي ۽ ساڳئي نالي سان شهر جو هڪ تاريخي رهائشي پاڙو پڻ موجود آهي. سرڪاري طور جمشيد ڪوارٽرز ڪراچي اوڀر جي چار سب ڊويزنن مان هڪ آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 11 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map
 |title=ڪراچي ڊويزن: ضلعا، سب ڊويزنون، ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=Commissioner Karachi
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي آبادي 656,014 هئي، جيڪا مڪمل طور شهري آبادي تي مشتمل هئي؛ سرڪاري انگن مطابق آباديءَ جي گهڻائي لڳ ڀڳ 59,638 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

علائقي جو نالو مشهور پارسي سماج سڌارڪ، شهري منتظم ۽ ڪراچي جي پهرين چونڊيل ميئر [[جمشيد نسروانجي مهتا]] جي نالي تي پيل آهي. مهتا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي ۾ وچولي طبقي لاءِ رهائشي سهولتن ۽ ڪوآپريٽو هائوسنگ جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnJamshed&quot;&gt;{{cite news
 |last=Balouch
 |first=Akhtar
 |title=ڪراچي جو حقيقي پيءُ — ٻيو حصو
 |url=https://www.dawn.com/news/1114830
 |work=[[Dawn]]
 |date=23 June 2014
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
1922ع ۾ جمشيد نسروانجي مهتا ڪراچي ميونسپلٽي جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شروع ڪيون. ان دور ۾ هن وچولي آمدني وارن خاندانن لاءِ ڪوآپريٽو هائوسنگ اسڪيمون قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي. ان وقت موجوده جمشيد ڪوارٽرز وارو علائقو گهڻو ڪري خالي زمين هو. ميونسپلٽي ڪوآپريٽو هائوسنگ لاءِ زمين ۽ گهرن جي تعمير لاءِ قرضن جي سهولت فراهم ڪئي، جنهن کان پوءِ نئون رهائشي علائقو ترقي ڪرڻ لڳو ۽ بعد ۾ مهتا جي اعزاز ۾ ''جمشيد ڪوارٽرز'' سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnJamshed&quot;/&gt;

[[File:TDF Ghar.jpg|thumb|left|[[ٽي ڊي ايف گهر]]، جمشيد ڪوارٽرز ۾ واقع 1930ع واري ڏهاڪي جو بحال ٿيل رهائشي گهر]]

برطانوي دور جي آخري ڏهاڪن تائين جمشيد ڪوارٽرز هڪ گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي رهائشي علائقو بڻجي چڪو هو، جتي مسلمانن، هندن، عيسائين، پارسين ۽ يهودين جون برادريون گڏ رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;TDFHistory&quot;&gt;{{cite news
 |last=Rafi
 |first=Haneen
 |title=ٽي ڊي ايف گهر — قائد جي مزار ڀرسان هڪ نئون عوامي ثقافتي هنڌ
 |url=https://www.dawn.com/news/1353029
 |work=[[Dawn]]
 |date=22 August 2017
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt; علائقي جي پراڻي شهري ۽ رهائشي بناوٽ جو هڪ محفوظ مثال [[ٽي ڊي ايف گهر]] آهي، جيڪو 1930ع واري ڏهاڪي جي هڪ رهائشي عمارت کي بحال ڪري ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز طور استعمال ڪيو پيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:TDF_Ghar.jpg
 |title=TDF Ghar
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

ورهاڱي کان پوءِ جمشيد ڪوارٽرز، مارٽن ڪوارٽرز، جهانگير ڪوارٽرز ۽ ٻين ڀرپاسي وارن علائقن ۾ وفاقي حڪومت جي ملازمن لاءِ سرڪاري رهائشون پڻ قائم ٿيون. وقت گذرڻ سان انهن رهائشن مان گهڻيون خاندانن جي ڪيترين نسلن جي مستقل رهائش بڻجي ويون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Hasan
 |first=Arif
 |title=پاڪستان ڪوارٽرز
 |url=https://www.dawn.com/news/1441860
 |work=[[Dawn]]
 |date=28 October 2018
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
2001ع ۾ ڪراچي جي پراڻي ضلعي نظام کي ختم ڪري [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي وئي ۽ شهر کي 18 ٽائونن ۾ ورهايو ويو. ان دور ۾ جمشيد ڪوارٽرز، پاڪستان ڪوارٽرز، سولجر بازار، گارڊن ايسٽ، جيڪب لائنز ۽ ٻين علائقن کي گڏ ڪري [[جمشيد ٽائون]] جو حصو بڻايو ويو. جمشيد ٽائون ۾ 13 يونين ڪائونسلون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Jamshed
 |title=جمشيد ٽائون
 |publisher=City District Government Karachi
 |language=en
 |archive-date=13 June 2006
 |access-date=7 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613011021/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Jamshed
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2011ع کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪومت جي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون ۽ ضلعي نظام ٻيهر بحال ٿيو. موجوده ريونيو انتظاميا تحت جمشيد ڪوارٽرز [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر ضلعي]] جي سب ڊويزن آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map
 |title=ڪراچي ڊويزن جو انتظامي نقشو
 |publisher=Commissioner Karachi
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

مقامي حڪومت جي موجوده ڍانچي ۾ سب ڊويزن ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جون حدون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. [[ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جناح]] جي يونين ڪاميٽين ۾ پاڪستان ڪوارٽر، سولجر بازار، پٽيل پاڙو، جمشيد ڪوارٽر، مارٽن ڪوارٽر، فاطمه جناح ڪالوني، بهادرآباد، دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي، تيونسيا لائن، جيڪب لائن ۽ بيهائنڊ جيڪب لائن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LGD-TMC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf
 |title=ڪراچي جون ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ يونين ڪاميٽيون
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=7 September 2026
 |archive-date=7 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907005609/https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; border:1px solid #aaa;&quot;
|+ '''موجوده مقامي حڪومتي ڍانچي ۾ TMC جناح جون يونين ڪاميٽيون'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪاميٽي
|-
| 1 || پاڪستان ڪوارٽر
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 2 || سولجر بازار
|-
| 3 || پٽيل پاڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 4 || جمشيد ڪوارٽر
|-
| 5 || مارٽن ڪوارٽر
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 6 || فاطمه جناح
|-
| 7 || بهادرآباد
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 8 || دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي
|-
| 9 || تيونسيا لائن
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 10 || جيڪب لائن
|-
| 11 || بيهائنڊ جيڪب لائن
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽ.&lt;ref name=&quot;LGD-TMC&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن ۾ 656,014 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 346,672 مرد، 309,305 عورتون ۽ 37 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. 2017ع جي مقابلي ۾ آباديءَ ۾ نمايان واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ '''جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! مرد
! عورتون
! شهري آبادي
|-
| 2017ع
| 479,433
| —
| —
| 100٪
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 2023ع
| 656,014
| 346,672
| 309,305
| 656,014
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ سب ڊويزن ۾ لڳ ڀڳ 105,908 گهرانا رڪارڊ ٿيا، جڏهن تہ 105,633 رهائشي يونٽن مان 103,602 پڪا، 1,112 نيم پڪا ۽ 919 ڪچا گهر هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: رهائشي يونٽن جا قسم
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_21_sindh_districts.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: گهرانن جا قسم، آبادي ۽ جنس
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |language=en
 |access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== علائقا ۽ پاڙا ==
جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن ۽ ان جي ڀرپاسي جي تاريخي شهري علائقن ۾ هيٺيان نمايان پاڙا ۽ ڪالونيون شامل آهن:
* [[جمشيد ڪوارٽرز]]
* پاڪستان ڪوارٽرز
* مارٽن ڪوارٽرز
* سولجر بازار
* ڪليٽن ڪوارٽرز
* مسلم آباد
* خداداد ڪالوني
* حيدرآباد ڪالوني
* فاطمه جناح ڪالوني
* جيڪب لائنز
* [[علامه بنوري ٽائون]]

مختلف انتظامي دورن ۾ انهن پاڙن جون يونين ڪائونسل يا ٽائون حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن؛ تنهن ڪري ''جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن''، تاريخي ''جمشيد ٽائون'' ۽ موجوده ''TMC جناح'' کي هڪ ئي انتظامي حد نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;LGD-TMC&quot;/&gt;

== اهم روڊ ==
علائقي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم شهري رستا گذرن ٿا. انهن ۾:
* [[ايم اي جناح روڊ]]
* جمشيد روڊ
* جهانگير روڊ
* [[شاهراه قائدين]]
* ڪشمير روڊ
* جيل روڊ
* نشتر روڊ
* سولجر بازار روڊ
* مارٽن روڊ
* ڪليٽن روڊ
* دادا ڀائي نوروجي روڊ

شامل آهن. هي رستا جمشيد ڪوارٽرز کي صدر، گرومندر، بهادرآباد، پي اي سي ايڇ ايس ۽ ڪراچي جي ٻين مرڪزي علائقن سان ڳنڍين ٿا.

== تعليم ==
جمشيد ڪوارٽرز ۽ ان جي ڀرپاسي ڪراچي جا ڪيترائي پراڻا ۽ اهم تعليمي ادارا قائم آهن، جن ۾:
* [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* گورنمينٽ اسلاميه سائنس ڪاليج
* آدمجي گورنمينٽ سائنس ڪاليج
* سينٽ لارنس گورنمينٽ ڊگري ڪاليج
* سينٽ لارنس ڪانوينٽ اسڪول
* ايس ايم بي فاطمه جناح گورنمينٽ گرلس ڪاليج
* ڪراچي گرلس ڪاليج
* آئيڊا ريو اسڪول ۽ ڪاليج فار دي ڊيـف اينڊ بلائنڊ

شامل آهن.

== صحت جون سهولتون ==
علائقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. نمايان ادارن ۾ تاج ميڊيڪل ڪامپليڪس، هاشماني اسپتال، خيرالنساء آئي اسپتال، حمـدرد يونيورسٽي اسپتال جون شهري سهولتون ۽ مختلف خانگي ڪلينڪ ۽ تشخيصي مرڪز شامل آهن.

== باغ، راندين جا ميدان ۽ تفريح ==
جمشيد ڪوارٽرز ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڪيترائي پارڪ، راندين جا ميدان ۽ عوامي تفريحي هنڌ موجود آهن، جن ۾:
* [[نشتر پارڪ]]
* ڪشمير پارڪ
* جناح پارڪ
* پاڪستان ڪوارٽرز پارڪ
* ڪي ايم سي اسپورٽس ڪامپليڪس
* گارڊن جيمخانه
* ڪي ڊي اي آفيسرز ڪلب
* مختلف مقامي راندين جا گرائونڊ

شامل آهن.

== اهم ماڳ ==
[[File:Jinnah Mausoleum.JPG|thumb|[[مزار قائد]] جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ قومي يادگار آهي]]

جمشيد ڪوارٽرز ۽ ان جي ڀرپاسي جي اهم ماڳن ۾:
* [[مزار قائد]]
* [[ٽي ڊي ايف گهر]]
* [[پنچمکي هنومان مندر]]
* [[جامعه علوم اسلاميه بنوري ٽائون]]
* ڪراچي پارسي انسٽيٽيوٽ
* نشتر پارڪ
* مختلف تاريخي پارسي، هندو، مسلمان ۽ عيسائي رهائشي اڏاوتون

شامل آهن. ٽي ڊي ايف گهر جمشيد ڪوارٽرز جي اڳ-ورهاڱي واري رهائشي فن تعمير ۽ شهر جي گهڻ ثقافتي ماضي کي محفوظ ڪرڻ جو هڪ نمايان مثال آهي.&lt;ref name=&quot;TDFHistory&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[جمشيد نسروانجي مهتا]]
* [[جمشيد ٽائون]]
* [[ڪراچي اوڀر ضلعو]]
* [[مزار قائد]]
* [[ٽي ڊي ايف گهر]]
* [[ڪراچي جا پاڙا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map ڪراچي ڪمشنر — انتظامي نقشو]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://web.archive.org/web/20260912170640/http://www.lgdsindh.gov.pk/ سنڌ لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽ]

[[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]]
[[زمرو:ڪراچي جا تعلقا]]
[[زمرو:ڪراچي جا پاڙا]]
[[زمرو:جمشيد ٽائون]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>hrr3yenv6phdxdbpas5qe6nt9r0em8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گورک مٿي چنڊ (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49955</id>
    <revision>
      <id>425020</id>
      <parentid>368866</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1940" sha1="04t97o0qaahwrgjy7jdh5nvhlx5ldtk" xml:space="preserve">'''گورک مٿي چنڊ''' [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ شاعريءَ جو ڪتاب آهي جنهن جو ليکڪ [[عزيز ڪنگراڻي]] آهي. هن ڪتاب ۾ بيت، وايون، غزل، نظم، ترائيل، آزاد نظم ۽ هائيڪا شامل آهن. هيءُ ڪتاب نئون نياپو پبليڪيشن [[ڪراچي]] پاران آڪٽوبر 2016ع ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=450|title=گورک مٿي چنڊ (عزيز ڪنگراڻي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2019-10-22|archive-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115180953/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=450|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=گورک مٿي چنڊ|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand|access-date=2019-10-22|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022183758/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022183758/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand |date=2019-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=گورک مٿي چنڊ|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand|access-date=2019-10-22|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022183758/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022183758/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16449&amp;BookTitle=Gorakh%20Mathy%20Chand |date=2019-10-22 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي ۾ ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي ۾ ڪتابون]]</text>
      <sha1>04t97o0qaahwrgjy7jdh5nvhlx5ldtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوبستان پٿر آرٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50088</id>
    <revision>
      <id>425017</id>
      <parentid>405014</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="o8qb2mkxqkz5vfmcz22kgaalkd3ixf7" xml:space="preserve">{{Infobox World Heritage Site
|WHS=Gobustan Rock Art
|Criteria=iii
|ID=1076
|image=Petroglyphs of Qobustan 2.jpg
|Year=2007
|Location=آذربائيجان
|caption=Petroglyphs on rock in Gobustan
|Link=https://whc.unesco.org/en/list/1076
}}
[[فائل:Qobustan horse.jpg|thumb|گوبسٽن پٿر آرٽ]]
'''گوبسٽن پٿر آرٽ''' ٻُوٽن ۽ حيوانات، شڪار، طرز زندگي، ۽ تاريخ کان اڳ ۽ وچئين دور جي زماني جي ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1076|title=Gobustan Rock Art Cultural Landscape|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=whc.unesco.org|language=en|access-date=2019-11-04}}&lt;/ref&gt; پٿرن تي نقاشي قديم انسان، مذهبي رسمي رقص، هٿن ۾ بڙڇي (ڀالو) کنيو بيٺل مرد، جانور، ڍڳو ويڙه (بُل فائٽ)، اُٺ جو قافلو (ڪاروان)، سج ۽ ستارن جي تصوير جي نقش نگاري پيش ڪن ٿا. انهن قافلن جي تاريخ اوائلي 5.000 کان 20،000 سال قبل مسيح جي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldheritagesite.org/list/Gobustan+Rock+Art|title=Gobustan Rock Art - Unesco World Heritage Site {{!}} For World Heritage Travellers|website=www.worldheritagesite.org|language=en|access-date=2019-11-04}}&lt;/ref&gt; 

آذربائيجان ۾ سرڪاري طور تي گوبسٽان پٿر آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ هڪ ٽڪري ۽ جبلن واري هنڌ آهي، جيڪو آذربائيجان ۾ ڪوھہ قاف (Caucasus) جابلو سلسلو جي ڏکڻ اوڀر ڪنارو تي واقع آهي، بنيادي طور تي جيرانيڪچماز درياء جي پاٽ (بيسن) ۾، درياء پيرسگات ۽ سمگائٽ نديءَ جي وچ ۾ آهي. اهو ڪاسپئين سمنڊ جي اولهه ڪناري تي باڪو جي مرڪز کان ڏکڻ اولهه تقريبا 40 ميل (64 ڪلوميٽر) گوبسٽان جي آباديءَ جي اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://azincoming.az/visitazerbaijan/gobustan/|title=Gobustan, Гобустан|website=Турагентство в Баку, туры по Азербайджану, туры по Баку|language=en|access-date=2019-11-16|archive-date=2020-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516211217/http://azincoming.az/visitazerbaijan/gobustan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==گوبسٽن پٿر آرٽ ثقافتي لينڊاسڪيپ==

گوبستان پٿر آرٽ جا ثقافتي نظارا مٿيون پراڻو پٿر جو دور (اپر پليئوليٿڪ دور Paleolithic era) کان يوريشيا ۾ وچئين دور تائين واري انسان ذات جي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Gobustan Rock Art Cultural Landscap -el paisaje cultural del arte rupestre de Gobustán|first=|date=2016|title=Gobustan Rock Art Cultural Landscape|url=http://www.cuadernosdearterupestre.es/arterupestre/7/Articulo11.pdf|journal=Cuadernos de Arte Rupestre|volume=|pages=213-232|via=|access-date=2019-11-04|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005853/http://www.cuadernosdearterupestre.es/arterupestre/7/Articulo11.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204005853/http://www.cuadernosdearterupestre.es/arterupestre/7/Articulo11.pdf |date=2018-12-04 }}&lt;/ref&gt;
اهو آذربائيجان ۾ گريٽر ڪاڪاسس (ڪوه ڪاف) جابلو قطار جي ڏکڻ-اوڀر واري ايراضي تي واقع آهي. اهو باڪو جي مرڪز کان تقريبن 64 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. ان ماڳ (سائٽ) جي پکيڙ (رقبو) 537 اٺاس (هيڪٽر) آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://medomed.org/featured_item/gobustan-rock-art-cultural-landscape-azerbaijan/|title=Gobustan Rock Art, AZERBAIJAN - Med-O-Med|work=Med-O-Med|access-date=2019-11-04|language=en-US}}&lt;/ref&gt; وچ آذربائيجان جي نيم ريگستاني علائقي ۾ ثقافتي لينڊاسڪيپ ٽن پٿريلن ڪوهستاني علائقن تي پکڙيل آهي.
پٿرن جي 1.000 کان وڌيڪ مٿاڇري تي 6.000 کان مٿي پٿريليون نقاشيون آهن جيڪي پٿريلو آرٽ جي 40.000 (ڇاليه هزار) سال جي تاريخ جي عڪاسي ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Archaeology of the Caucasus: From Earliest Settlements to the Iron Age|last=Sagona|first=Antonio|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=1107016592|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldheritagesite.org/list/Gobustan+Rock+Art|title=Gobustan Rock Art - Unesco World Heritage Site {{!}} For World Heritage Travellers|website=www.worldheritagesite.org|language=en|access-date=2019-11-04}}&lt;/ref&gt;
قديم آثارن جي کوٽرائي دوران، مختلف  قديم آثار جي مرحلن ۾ 104 ننڍي-جسامت وارا ٺهيل نقاشيل پٿر پڻ دريافت ڪيا ويا هيا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
گوبسٽن ۾ پيٽروگليفز جا لڳ ڀڳ 5،000 کان 8،000 سال اڳ جي تاريخن وارن وائڪنگ ٻيڙن (جهازن) وانگر ڊگها ٻيڙا مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://donsmaps.com/gobustan.html|title=The Rock Engravings of Gobustan|website=donsmaps.com|access-date=2018-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Pre-Columbian Trans-Oceanic Contact|last=|first=|publisher=Lulu.com|year=2016|isbn=9781329972162|location=|pages=98}}&lt;/ref&gt;
گوبستان ۾ پٿرن واري پينٽنگز جي وچ ۾ ٻيڙن جي چٽائي جي کوجنا ڀونوچ سمنڊ ۽ يورپي کنڊ سان پنهنجي لاڳاپو کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cognitive Archaeology as Symbolic Archaeology|last=|first=|publisher=Archaeopress, Publishers of British,Archaeological Reports|year=2008|isbn=9781407301792|location=England|pages=32}}&lt;/ref&gt;
جنگردگ، بوائڪدش ۽ ڪچيڪديش جبلَ  ۽ يزيلي ٽڪريون گوبسٽن ۾ واقع آهن، جيڪي قديم پٿر آرٽ جو گهر آهن. گھڻي ريت پٿرن جي نقش نگاري بوائڪدش ۽ ڪچيڪديش پهاڙن جي مٿئين مٿاڇرو تي ملي سگهن ٿيون. پٿرن جي ڀِت تي پينٽنگز 3-4 هزار سال اڳ جون آهن جن ۾ بنيادي طور شڪار جي منظرن جي عڪاسي ٿئي ٿي. انسان (ناچ ڪندڙ، شڪاري، گرم پٿريلا مٿي لاءِ لوه جو ٽوپ پاتل مرد) ۽ جانور (هرڻ ۽ ٻَڪري) جي تصويرن (پينٽگز) کي وڌيڪ پناهه ڏيندڙ ڪنارن جي پٿرن تي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Azerbaijan: Mosques, Turrets, Palaces|url=https://archive.org/details/azerbaijanmosque0000gink|last=|first=|publisher=Corvina Kiadó|year=1979|isbn=9789631303216|location=|pages=[https://archive.org/details/azerbaijanmosque0000gink/page/n11 8]}}&lt;/ref&gt;

گوبسٽن پٿرن تي جانورن جون تصويرون مختلف وقتن جي بنيادن تي مدار رکنديون آهن ڇاڪاڻ ته شڪارن جي هدف ۾ تبديلي جي ڪري (وڏن جانورن جهڙوڪ جنگلي ڏاند ۽ جهنگلي گھوڙن (پليسٽوسين جي دور ۾) نسبتا ننڍن هولوسن جانورن جهڙوڪ هرڻ، جهنگلي مروُن،( سؤئر) ۽ پکي ۾ هولوسن پيرڊ جي شروعات ۾ آبهوا ۾ تبديلي سبب تبديلي ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
ڪڪديش جبلن تي  رهائشي ماڳن (سائٽس) جي ڀِتين تي پيٽروگليفس جهڙوڪ “فيروز-1”، “فيروز-2”، “گيا-آراسي”،“گيا-آراسي-2”،  بوائڪديش جبلن تي “ڪنيزا”، “انا-زگا” انهن ماڳن تي پهاڙي پيٽروگليفس جهڙا آهن.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
جبلن مان هڪ ۾ لاطيني لکت آهي جيڪا رومي شهنشاه ڊوميتئين جي حڪمراني (81-96 ع) واري دور سان لاڳاپو رکي ٿي، جيڪا 12هين رومي لشڪر جي عارضي قيام کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن کي ڪيسپيئن سمنڊ جي ڪناري تي فلمينيٽ سرواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
شروعاتي دور جي هڪ ٻئي بچيل نام نهاد  &quot;گوال چلان ڊيش&quot; (ٽمبورين اسٽون) آهي، جيڪو گوبستان پٿر آرٽ ۾ بيان ڪيل هڪ قدي، موسيقي اوزار آهي. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
1966 ۾، آذربائيجان ايس ايس آر وزيرن جي ڪائونسل جي حڪمنامي جي تحت، جبلن کي گوبستان اسٽيٽ تاريخي ھنرائتو تحفظ جي طور تي اعلان ڪيو ويو هيو. صدر جي حڪم سان، جبلن کي 2007 ۾ ۾ قومي سنڀال (نيشنل ريزرو) طور قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
پٿر آرٽ نقاشي جي معيار ۽  گهاٽائي لاءِ، گوبستان کي 2007 ۾ [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ثقافتي ماڳ يونيسڪو ورلڊ هيريٽرج سائٽ]] طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Heritage and Archaeology in the Digital Age: Acquisition, Curation, and Dissemination of Spatial Cultural Heritage Data|last=Matthew|first=Vincent|last2=Bendicho|first2=Víctor|last3=Ioannides|first3=Marinos|last4=Levy|first4=Thomas|publisher=Springer|year=2017|isbn=3319653709|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

==اتھاس==
ثقافتي سرزمين 1939 -40 ۾ پهرئين مقامي کاڻ کوٽيندڙن ڳولهي لڌي هُئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Gobustan Rock Art Cultural Landscape. [https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1076rev.pdf ''World Heritage Site Nomination Document'']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
ٻارنهين ۽ اَٺين صدي قبل مسيح جي وچ واري زماني کي ظاهر ڪندڙ هرڻ ،ٻڪري ۽ چوپايو مال جي چيڙهالو نقش (ڊرائنگ) گوبستان ۾ نئون پٿر وارو زمانو (Neolithic period) جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The sticky drawings of the deer, goat and cattle dated between 12th and 8th centuries BC reflect the Neolithic period in Gobustan|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000libe|last=|first=|publisher=Rosen Pub Group|year=2004|isbn=0823944972|location=|pages=[https://archive.org/details/historicalatlaso0000libe/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;
گوبستان پيٽرروليفس جو اڀياس ڪندڙ اسحاق جعفرزادي  پاران 1947 ۾ لڳ ڀڳ  3.500 پيٽرويليفس کان وڌيڪ 750 پٿرن جو تجزيو ڪيو  ويو ۽ انهن کي قديم دور کان وچئين دور 6 دورن ۾  ورهايو ويو:
*نئون پٿر وارو زمانو (Neolithic period) (انگن اکرن ۾ مردن ۽ زائفائن کي ڪُلهن تي تيرن ۽ ڪمان سان گڏ ڊرائنگ) ۾ ڏيکاريو ويو آهي،
*گذريل نئون پٿر وارو زمانو (Neolithic period) (جنهگلي مينهن (بائسن)، ٻيڙي، ۽ تيرانداز جي ڊرائنگ)،
*ٽامي جو دور (ٻڪريون، شيهن ۽ هيرڻ جون وڏيون ڊرائنگون)،
*ڪنجھي وارو زمانو، يا، برونز ايج (جهنگلي جانور، گھوڙا ۽ سُوئر جي ڊرائنگ)،
*لوهه وارو زمانو (رومن لکت سميت انسان، ٻڪريون ۽ هرڻ جي شڪل صورت واري ڊرائنگ)،
*وچئيون دور يا مڊل ايجز (اُٺ جو قافلو، هٿ ۾ هٿيار رکندڙ هڪ ويڙهاڪ، نشانيون، عربي ۽ فارسي لکت (پٿر تي لکيل اکر))''.''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.univ-tlse2.fr/palethnologie/wp-content/files/2013/fr-FR/version-longue/articles/ASI6_Farajova.pdf|title=Pleistocene art in Azerbaijan}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾، ايف مرادوا ۽ ج. روستامو ڏيڍ سئو (1.500) سال کان وڌيڪ تصويرن جي نئين کوجنا ڪئي. قديم  آثارن جي کوٽرائي دوران، ڪيترا ئي برونز ايج واريون بناوٽون (ڍانچا) هتي لَڌا ويا هئا. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
اُنهن قديم آثارن جي کوٽائي کي آذربائيجان جي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجي ائنڊ ايٿنوگرافي آف دي نيشنل اڪيڊمي آف سائنس سهڪار ڪيو. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1966، 1988 ۽ 2001 ۾، پٿرن جي نقاشي واريون سموريون کوجنائون ۽ عڪس (تصويرون) رياستي حفاظت ۾ کنيون ويون. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==درشنخانو==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Petroglyphs on rocks in [[Gobustan District|Gobustan]]&quot;&gt;
فائل:Rock art in Gobustan.jpg
فائل:Petroglyph of a aurochs (a large ox) from that era (37074580146).jpg
فائل:Qobustan buffalo.jpg
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[گوبستان ضلعو]]
* [[گوبستان نيشنل پارڪ]]
* [[عالمي ورثو ماڳ|ورلڊ هيريٽيج سائٽ]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://whc.unesco.org/en/list/ World Heritage List] 
{{coord missing|آذربائيجان}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فن]]
[[زمرو:پٿر آرٽ]]
[[زمرو:بصري فنون]]
[[زمرو:گوبستان ضلعو]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ قديم آثار ماڳ]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]]</text>
      <sha1>o8qb2mkxqkz5vfmcz22kgaalkd3ixf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ماڏو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51422</id>
    <revision>
      <id>425061</id>
      <parentid>165441</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="gs62d5mavwa3dvnmueptrubh6eq3be6" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ماڏو''' ([[انگريزي]]:Village Mado) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[خيرپور ناٿن شاه تعلقو]] ۾ [[فريدآباد]] ڀرسان قديم ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%85%d9%87%d8%a7%d9%bb%d9%88%da%8f-%db%be-%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%87%d9%87-%da%aa%d9%8a-%d8%a7%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d8%ac%d8%a7-%d8%b1%d9%88%da%8a-%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7-%d8%a7/|title=مهاٻوڏ ۾ تباهه ڪي اين شاهه جا روڊ رستا اڃا تائين نه ٺهيا -|language=sd|access-date=2019-12-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>gs62d5mavwa3dvnmueptrubh6eq3be6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ستاڻي چانڊيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51423</id>
    <revision>
      <id>425045</id>
      <parentid>254224</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="5sh4cn5f8iq2kgjr0dh0mfzrg3pmodn" xml:space="preserve">'''ڳوٺ سٽاڻي چانڊيو''' ([[انگريزي]]:Village Satani Chandio) [[سنڌ]] جي[[دادو ضلعو]] جي [[خيرپور ناٿن شاه تعلقو]] ۾[[فريدآباد]] ڀرسان قديم ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%85%d9%87%d8%a7%d9%bb%d9%88%da%8f-%db%be-%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%87%d9%87-%da%aa%d9%8a-%d8%a7%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d8%ac%d8%a7-%d8%b1%d9%88%da%8a-%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7-%d8%a7/|title=مهاٻوڏ ۾ تباهه ڪي اين شاهه جا روڊ رستا اڃا تائين نه ٺهيا -|language=sd|access-date=2019-12-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}</text>
      <sha1>5sh4cn5f8iq2kgjr0dh0mfzrg3pmodn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمان، اردن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51478</id>
    <revision>
      <id>425228</id>
      <parentid>414531</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21367" sha1="89q8gwu1v6thwwq1xeu57l6lgs7c5fx" xml:space="preserve">{{Short description|Capital city of Jordan}}
{{Good article}}
{{فرق سڃاڻ|سلطنت عمان}}
{{Infobox settlement
| name = عمان شهر
| native_name = {{nobold|عَمَّان}} (عربي)
| native_name_lang = عربي
| settlement_type = [[شهر]]&lt;br&gt;عرفيت: مدينة التلال السبع (ست ٽڪرين جو شهر)
| image_skyline = {{multiple image
| total_width           = 300
| border              = infobox
| perrow               = 1/3/3/2
| caption_align             = center
| align              = center
| image1     = New Abdali 2024.png
| caption1     = عمان شهر جي اسڪائ لائين
| image2    = King Abdullah I Mosque with Our Lady Church (cropped).jpg
| caption2 = شاهه عبدالله مسجد ۽ قبطي آرٿوڊاڪس چرچ 
| image3 = Sunset Alhussein Mosque 2.JPG
| caption3 = شاهه حسين مسجد مغرب جي وقت
| image4   = 7545907728 IMG 4407.jpg
| caption4  = رغادان چوڪ 
| image5  = The Roman Theater in Amman (2).jpg
| caption5  = هاشمي پلازه ۽ قديم رومي سرڪس جا کنڊر 
| image6= Temple of Hercules - Amman citadel.jpg 
| caption6 = قديم رومي هرقل جو مندر
| image7   = Jordanie Amman Citadelle Mosquée (3573752022).jpg
| caption7  = پراڻي شهر جي مسجد ۽ فصيل  
| image8 = Abdoun Bridge - Amman.jpg
| caption8  = عبدون پل ۽ شاهي هوٽل 
| image9  = Qasr Al-Abd, Hellenistic palace dating from approximately 200 BC, Jordan (25414131268).jpg
| caption9    = قصر العبد قديم يوناني محل جا کنڊر 
}}
| image_seal = Flag of Amman.svg
| nicknames = 
| image_map = 
| pushpin_map = Jordan#Asia
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO-AM_type:city(4300000)|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|اردن}}
| subdivision_type1 = [[صوبو|گورنريٽ]]
| subdivision_name1 = عمان گورنريٽ
| established_title = بنياد پيو
| established_date = 7250 قبل مسيح
| established_title2 = 
| established_date2 = 
| leader_title = امين العاصمه (ميئر)
| leader_name = يوسف شواربه &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=New Amman mayor pledges 'fair and responsible' governance|date=21 August 2017|website=jodantimes.com|access-date=23 October 2018|archive-date=11 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811055857/http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|date=June 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 December 2018|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023821/https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 1680
| elevation_min_m = 700
| population_total = 4061150
| population_as_of = 2021ع
| weighted_population_density_km2 = 23200
| population_demonym = Ammani
| population_note = 
| postal_code_type = Postal code
| postal_code = 11110-17198
| iso_code = 
| website = {{URL|http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp|ammancity.gov.jo}}
| footnotes = 
| elevation_max_m = 1100
| timezone = 
| utc_offset = +3
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| image_flag = 
| official_name = عاصمه (راڄڌاني شهر)
| other_name = الرباح
| image_shield = 
| image_blank_emblem = 
| nickname = 
| pushpin_map_caption = اردن جي نقشي ۾ عمان شهر
| established_title1 = بلديه جو درجو
| established_date1 = سال 1909ع
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = 
| leader_title1 = آبادي
| leader_name1 = 40,61,150 (2021ع)
| total_type = ڪل
| population_est = 4061150
| pop_est_as_of = 2023ع
}}

'''عمان''' ({{lang-ar|عَمّان}}، {{Lang-en|Amman}}) [[اردن]] جي [[گاديءَ جو هنڌ]] آهي.&lt;ref name=&quot;Lipiński2&quot;&gt;{{cite book|title=On the Skirts of Canaan in the Iron Age: Historical and Topographical Researches|last=Lipiński|first=Edward|date=2006|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-9042917989|page=295}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/neoassyriantopon0000parp|title=Neo-Assyrian Toponyms|last=Parpola|first=Simo|date=1970|publisher=Butzon &amp; Bercker|isbn=|location=Kevaeler|page=76}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ شهر ملڪ جو اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html|title=Revealed: the 20 cities UAE residents visit most|date=1 May 2015|publisher=Arabian Business Publishing Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926153303/http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html|archive-date=26 September 2015|access-date=21 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عمان اردن جو سڀ کان قديم ۽ [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] جو سڀ کان وڏو ۽ عرب دنيا جو پنجون وڏو شهر آهي ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ ڏهين نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو رکي ٿو،&lt;ref name=&quot;RefC3&quot;&gt;{{cite news|url=http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf|title=Population Estimates for The End of 2021|date=January 2022|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128180409/http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf|archive-date=28 November 2020|publisher=Department of Statistics (DoS)|url-status=live|accessdate=25 June 2025|archivedate=5 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605160255/http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf}}&lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال 2021ع تائين چاليهه لک هئي. اُتر وِچُ اولهه اردن ۾ واقع عمان شهر حڪومت جو انتظامي مرڪز آهي. 40,07,526 جي ابادي سان، شهر جو پکيڙ 1،680 چورس ڪلوميٽر (648.7 چورس ميل) آهي.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=دي جارڊن نيوز|date=2016-01-22}}&lt;/ref&gt; عمان شهر کي جديد ترين عرب شهرن منجهان هِڪُ سمجيو وڃِي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rt.com&quot; /&gt; هي علائقو خاص طور تي عرب ۽ يورپي سياحن جي لاءِ هڪ اهم سياحتي مقام پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-—-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[دي جارڊن ٽائمز]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21}}&lt;/ref&gt;

عمان ۾ آباديءَ جا ابتدائي آثار نئين پٿر جي دور (Neolithic) جي مقام &quot;عين الغزال&quot; جي ويجهو مليون آهن جِتي آڳاٽا ترين (7250 ق.م.  وارا) دنيا جا سڀ کان پراڻا، انساني شڪل وارا مجسما لَڌا ويا آهن. لوهه جي دور (Iron Age) ۾ شهر کي &quot;رباط عمون&quot;، عموني بادشاهت جو گاديءَ جو هنڌ&quot; سڏيو ويندو هيو. رومي دور ۾ ان جو نالو، گريڪو-رومن ڊيڪاپولس جي ڏهه شهرن مان هڪ جي طور تي &quot;فلاڊيلفيا&quot; رکيو ويو. ستين صدي عيسوي ۾، [[خلافت راشده]] جي دور ۾ شهر جو نالو عمان رکيو ويو. 

عمان [[وچون دور]] ۽ وچون دور کانپوءِ هي هڪ غير آباد شهر هُيو. جديد عمان جي تاريخ اُڻويهين صديءَ ۾ روس سان آيل چرڪس (Circassian) مسلمانن جي [[عثماني سلطنت]] پاران اُتان سال 1867ع ۾ آباد ڪاري سان شروع ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Hamed2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=2017|title=Circassians and the Making of Amman, 1878–1914|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|issue=4|pages=605–623|doi=10.1017/S0020743817000617|s2cid=165801425}}&lt;/ref&gt; سال 1904ع ۾ حجاز ريلوي سان ڳنڍڻ کان پوءِ شهر وڌيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1909ع ۾ ان جي پهرين ميونسپل ڪائونسل ٺهي.&lt;ref name=&quot;Reference122&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}&lt;/ref&gt; سال 1921ع ۾ [[اردن]] جي [[گاديءَ جو هنڌ]] بڻجڻ کانپوءِ عمان تيزيءَ سان ترقي ڪئي. پناهگيرن جي لڳاتار لڏپلاڻ واري لهرن جي ڪارڻ شهر جي آبادي ۾  تيزي سان واڌ آئي، جنهن ۾ سال 1948ع ۽ 1967ع ۾ [[فلسطين]] کان، 1990ع ۽ 2003ع ۾ [[عراق]] کان ۽ سال 2011ع کانپوءِ [[شام]] جا پناهگير شامل آهن. 

اهو شروعات ۾ ستن ٽڪرين تي ٺهيل هو، پر هاڻي 19 ٽڪرين تي پکڙيل آهي، جيڪا شهر جي 22 علائقن کي گڏ ڪئي، گريٽر عمان ميونسپلٽي طور منظم ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Reference123&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}&lt;/ref&gt; ان جو هاڻوڪو ميئر يوسف الشواربه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor|dead-url=yes|archive-date=2015-09-30|title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor|publisher=The Jordan News|work=The Jordan Times|date=2013-09-08|accessdate=2015-09-21|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor}}&lt;/ref&gt; عمان جي علائقن جا نالا يا ته ٽڪرين يا وادين، جنهن جو اها گھيرو ڪندا آهن، جهڙوڪ جبل اللويبده ۽ وادي عبدون   مان مليا آهن.

اوڀر عمان، جن ۾ وادي عبدون جو علائقو پڻ شامل آهي، گهڻو ڪري تاريخي جڳهن سان ڀريل آهي،&lt;ref name=&quot;Reference124&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}&lt;/ref&gt; جيڪا اڪثر ثقافتي سرگرمين جي ميزباني ڪن ٿا. جڏهن ته اولهه عمان وڌيڪ جديد آهي ۽ شهر جي اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx|title=West Amman furnished apartments cashing in on tour|date=2014-08-12|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|accessdate=2015-09-21|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072858/http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

سال 2018ع ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک سياح عمان ۾ آيا. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|date=2015-01-24|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/|accessdate=2015-10-05}}&lt;/ref&gt; عمان ۾ نسبتاً تيزي سان وڌندڙ معيشت آهي ۽ ان کي بيٽا-عالمي شهر جي حيثيت سان درجه بندي ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/|title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube|date=2014-12-31|work=Forbes|publisher=Forbes|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ان کي وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html|title=Abu Dhab duke City' in MENA region|author=IANS/WAM|date=2010-11-26|newspaper=sify news|accessdate=2015-09-22|archive-date=2010-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي شهر ملٽي نيشنل ڪارپوريشنن افسن جي  قيام لاءِ [[دوحا]] سان گڏ، عرب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور جڳهن مان هڪ آهي ۽ ان معاملي ۾ هي رُڳو [[دبئي]] کان پُٺتي پيل آهي ۽ توقع آهي ته اِيندڙ 10 سالن ۾ هي ٽِي شهري علائقا ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جي گهڻي ئي سرگرمين جا مرڪز بڻجي ويندا.&lt;ref name=&quot;duniafrontier.com&quot;&gt;{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt; شهر ۾ هڪ بس نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ هڪ بس ريپڊ ٽرانزٽ (BRT) سسٽم شامل آهي جيڪو نه صرف شهر جي اندرين جي ٽرانسپورٽ جي خدمت انجام ڏئي ٿو، پر ان کي ويجهي شهر زرقا شهر سان پڻ ڳنڍي ٿو.
==نالو== 
==تاريخ: جاگرافي: مقامي حڪومت: شهر جو منظر: معيشت: ٽرانسپورٽ: تعليم: 
==جڙيل شهر== 
عمان هيٺين شهرن سان جڙيل آهي: 
* {{flagicon|Oman}} [[مسقط]]، [[اومان]] (1986) 
* {{flagicon|Saudi Arabia}} [[جده]]، [[سعودي عرب]] (1988) 
* {{flagicon|Egypt}} [[قاهره]]، [[مصر]] (1988) 
* {{flagicon|Morocco}} [[رباط]]، [[مراڪش]] (1988) 
* {{flagicon|Yemen}} [[صنعاء]]، [[يمن]] (1989)
* {{flagicon|Pakistan}} [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] (1989)
* {{flagicon|Turkey}} [[انقره]]، [[ترڪي]] (1992) 
* {{flagicon|Sudan}} [[خرطوم]]، [[سوڊان]] (1993) 
* {{flagicon|Qatar}} [[دوحہ|دوحه]]، [[قطر]] (1995) 
* {{flagicon|Turkey}} [[استنبول]]، [[ترڪي]] (1997)
* {{flagicon|Algeria}} [[الجزائر شھر]]، [[الجزائر]] (1998)
* {{flagicon|Romania}} [[بخاريسٽ]]، [[رومانيا]] (1999) 
* {{flagicon|Mauritania}} [[نوآڪ شوط]]، [[موريتانيا]] (1999)
* {{flagicon|Tunisia}} [[تيونس شهر]]، [[تيونس]] (1999)
* {{flagicon|Bulgaria}} [[صوفيا]]، [[بلغاريا]] (2000)
* {{flagicon|Lebanon}} [[بيروت]]، [[لبنان]] (2000) 
* {{flagicon|South Africa}} [[پريٽوريا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] (2002)
* {{flagicon|Honduras}} [[تيگوسيگلپا]]، [[هنڊوراس|هونڊوراس]] (2002)
* {{flagicon|USA}} [[شڪاگو]]، [[آمريڪا]] (2004) 
* {{flagicon|Russia}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (2005)
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانه]]،  [[قازقستان]] (2005)
* {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2006)
* {{flagicon|USA}} [[سان فرانسسڪو]]، [[آمريڪا]] (2010) 
* {{flagicon|Bangladesh}} [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]] 
* {{flagicon|Singapore}} [[سينگاپور]]، [[سنگاپور]] (2014)
* {{flagicon|Armenia}} [[يريوان]]، [[آرمينيا]] (2015)

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==چترشالا==
{{Infobox settlement
| name           = عمان
| native_name   = {{Nobold|عَمّان}}
| native_name_lang     = ar
| settlement_type         = شهر
| image_skyline     = AMMAN 2.jpg
| image_alt               = 
| image_size          = 275px
| image_caption   = عمان شهر، ساڄي کان کاٻي ۽ مٿان  کان هيٺ: [[عبدلي منصوبو]] عمان جي اسڪاءِ لائن تي غالب، [[معبد هرقل (عمان)|معبد هرقل]] [[قلعو عمان|جبل القلعو]] تي، [[شاهہ عبدالله اول مسجد]] ۽ [[رغدان علم چوب]]، [[عبدون پل]]، [[اموي محل]]، عثماني [[حجاز ريلوي]] اسٽيشن ۽ [[رومي ٿيٽر (عمان)|رومي ٿيٽر]].
| image_seal    =
|nicknames         = {{Unbulleted list| 'The White Pigeon' | 'The City of Stairs'}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&amp;pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amman's Street Food&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}}&lt;/ref&gt;
| image_map               = [[فائل:خريطة مدينة عمان.png|250px|مرڪز]]
|pushpin_map            = Jordan#Arab world#Asia
| coordinates             = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{جهنڊو|Jordan}}
| subdivision_type1       = [[اردن جا حاڪم]]
| subdivision_name1       = [[اممان حاڪم|عمان شهر جا حاڪم]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 7250 ق م
| established_title2      = ميونسپالٽي

| established_date2       = 1909
| leader_title            = [[List of mayors of Amman|ميئر]]
| leader_name             = يوسف الشواربہ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible’-governance|title=New Amman mayor pledges ‘fair and responsible’ governance|author=|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|author=|date=June 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = مِيٽرڪ
| area_total_km2          = 1680
| area_land_km2           = 
| elevation_min_m         = 700
| population_total        = 4,007,526
| population_as_of        = 2016
| population_footnotes    =  
| population_density_km2  = 2380
| population_demonym      = عماني
| population_note         =   
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 11110-17198
| area_code               = +962(6)
| area_code_type          =
| iso_code                = 
| website                 = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp Greater Amman Municipality]
| footnotes               =
| elevation_max_m         = 1100
|timezone               = [[اُڀرندو يورپي وقت|مشرقي يورپي وقت]] 
|utc_offset             = +2
|timezone_DST           = [[اڀرندو يورپي اونهارو جو وقت|Eastern European Summer Time]]  
|utc_offset_DST         = +3
}}

==گيلري==
&lt;Gallery&gt;
Amman BW 0.JPG|اردن، اممان، اُتر واري قلعي کان ڏيکُ
Flag of Amman, Jordan (until 2009).svg|وڏي ميونسپالٽي عمان، اردن جو جهنڊو
Amman banner.JPG|اردن، اممان، اُتر واري قلعي کان ڏيکُ
&lt;/Gallery&gt;

==رانديون==
{{wide image|Amman Sport City Panorama.jpg|1025px|align-cap=center|[[عمان بين الاقوامي اسٽيڊيم]]}}
[[فائل:Henning Solberg-2008 Jordan Rally-01.jpg|thumb|[[اردن ريلي]]]]

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{زمرو ڪامنز|Amman}}
{{وڪي سفر|Amman}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY Amman Street Food documentary on Youtube]
* [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts Amman Digital Community Facebook page]
* [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts Greater Amman Municipality Facebook page]
* [http://maannasel.net/map/ Amman public transportation map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }}

[[زمرو:اردن]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اردن]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>89q8gwu1v6thwwq1xeu57l6lgs7c5fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ هيرو خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51624</id>
    <revision>
      <id>425073</id>
      <parentid>251252</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="gz6lhwtnxgf5o9aeuqd8f2ys3ca2z2b" xml:space="preserve">'''ڳوٺ هيرو خان''' ([[انگريزي]]: Village Hairo Khan) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾ قديم ڳوٺ آهي. [[جوهي]] شهر کان اٽڪل 25 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر اولهه ۾ واقع آهي. هن ڳوٺ ۾ پرائمري ۽ هاءِ اسڪول پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/gulphul/Book63/Book_page5.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;هن ڳوٺ ۾ [[ٺلهه هيرو خان|قديم ٺلهه]] ۽ [[هيرو خان جو قبرستان|قديم قبرستان]] پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book80/Book_page12.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d9%87%d9%8a%d8%b1%d9%88-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d9%82%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a/|title=هيرو خان جو قديم قبرستان.....عزيز ڪنگراڻي|date=2019-12-09|language=sd|access-date=2019-12-18}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}</text>
      <sha1>gz6lhwtnxgf5o9aeuqd8f2ys3ca2z2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ساوڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51627</id>
    <revision>
      <id>425044</id>
      <parentid>255551</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="04j8k63705zrmoskw0gneu9oevqobl2" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ساوڙو''' ([[انگريزي]]: Village Sawaro) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ قديم ڳوٺ آهي. ساوڙو تعلقي[[جوهي]] جي هڪ ديھ ۽ يونين ڪائونسل پڻ آهي. هيءُ ڳوٺ سمن جي دور ۾ به موجود هو جتي [[ڄام نظام الدين سمو]] عرف ڄام نندو جي دور ۾ [[دولھ دريا خان]] چاڳلي هندو وزير جي مدد سان ساوڙو واھ کوٽايو هو. تاريخ مظهر شاهه جهاني، تاريخ ڪلهوڙا دور ۽ تحفته ڪرام ۾ هيءُ ڳوٺ ساوه، ساوا ۽ سانوه جي نالي سان ذڪر هيٺ آيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%d9%8a%d9%88%d8%b3%d9%8a-%da%b3%d9%88%d9%ba-%d8%b3%d8%a7%d9%88%da%99%d9%88-%d8%b1%d9%88%da%8a-%d8%a8%d9%87-%d9%86%d9%87-%d9%ba%d9%87%d9%8a%d9%88%d8%8c-%d8%a7/|title=جوهي جي يوسي ڳوٺ ساوڙو روڊ به نه ٺهيو، احتجاج -|language=sd|access-date=2019-12-18}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساوڙو|title=ساوڙو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://sindhicriticism.blogspot.com/2013/08/aziz-kingrani.html|title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: دولهه دريا خان جي بيٺڪ يا مذهبي ماڳ؟ - عزيز ڪنگراڻي (Aziz Kingrani)|last=Buriro|first=Riazat|date=2013-08-23|website=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا|access-date=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/|title=Ancient sites, towns and villages|date=2014-12-17|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}</text>
      <sha1>04j8k63705zrmoskw0gneu9oevqobl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سيوو جمالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52211</id>
    <revision>
      <id>425051</id>
      <parentid>252466</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1461" sha1="gm24ojltxswgryxbphks5ot0tnbcar0" xml:space="preserve">'''ڳوٺ سيوو جمالي''' ([[انگريزي]]:Village Sevo Jamali) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾ [[کيرٿر]] جابلو سلسلي ڀرسان نئي [[سول]] هاڻ [[گاج ندي]] جي اولهندي ڪناري قديم ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ سيوو خان جمالي نالي شخص ٻَڌو هو جنهن لاءِ مقامي روايتون آهن ته نهايت ڏاهو ۽ لوڪ ڏاهپ جو ڀنڊار شخص هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d8%a7%da%87%d9%8a-%db%be-%d8%b2%d9%85%d9%8a%d9%86-%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d9%bb%d9%86-%da%8c%d8%b1%d9%8a%d9%86-%db%be-%d8%ac%d9%87%d9%8a%da%99/|title=ڪاڇي ۾ زمين جي معاملي تان ٻن ڌرين ۾ جهيڙو، 2 ڄڻا زخمي|language=sd|access-date=2019-12-21}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/21-06-2016/Page16/P16-54.htm|website=www.thekawish.com|access-date=2019-12-21|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221095105/http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/21-06-2016/Page16/P16-54.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}</text>
      <sha1>gm24ojltxswgryxbphks5ot0tnbcar0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل جنسي تعليم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54187</id>
    <revision>
      <id>425028</id>
      <parentid>283272</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5538" sha1="ck8uau4lhqm0mvu7ri4rnm27pvhuskc" xml:space="preserve">[[File:Co-Education, by Charles Allan Winter, c. 1915, oil on canvas - Cape Ann Museum - Gloucester, MA - DSC01341.jpg|thumb|left|''گڏيل تعليم'' پاران: چارلس الئن ونٽر،  1915ع]]

'''گڏيل جنسي تعليم''' يا '''گڏيل تعليم''' يا  '''ڪو-ايجوڪيشن''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Mixed gender education'''}} يا ('''Mixed sex education''') يا ('''Co-education''') تعليم جو ھڪ اھڙو نظام آھي جنھن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون گڏجي تعليم حاصل ڪندا آهن. [[گڏيل بادشاھت|يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] يا برطانيا ۾ ان نظام لاء '''مڪسڊ''' لفظ استعمال ٿيندو آهي.  اڻويھين صدي عيسويءَ کان پهرين دنيا ۾ ھڪ جنسي تعليمي نظام وڌيڪ مروج ھيو جنھن بعد مغرب ۾ مخلوط تعليمي نظام ھڪ معيار بڻجي ويو. ھڪ جنسي تعليمي نظام اڪثر مسلمان ملڪن ۾ قائم رھيو. دنيا جو قديم مخلوط تعليمي نظام وارو اسڪول آرچبشپ ٽينيسن واري چرچ جو انگلينڊ ھاء اسڪول آھي جيڪو 1714ع ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شھر ڪروئيڊن ۾ قائم ٿيو جتي اڄ تائين مخلوط تعليمي نظام جاري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archbishop’s school, 300 years later |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2014/9-may/news/uk/archbishop-s-school-300-years-later |website=The Church Times |accessdate=27 November 2019}}&lt;/ref&gt;  دنيا جو سڀ کان پراڻو بورڊنگ وارو مخلوط تعليمي نظام وارو اسڪول [[ڊالر اڪيڊمي ]] اسڪاٽلينڊ جي ڊالر نالي پارش ۾ واقع آهي جيڪو 1818 ۾ قائم ٿيو ۽ جتي 1250 کن 5 کان 18 سالن تائين عمر جا ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون پڙھن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dollaracademy.org.uk/about-dollar |title=About Dollar |website=Dollar Academy |accessdate=June 10, 2017}}&lt;/ref&gt;
دنيا جي پھرين مخلوط تعليم واري ڪاليج [[اوبرلن ڪاليجيئيٽ جي انسٽيٽيوٽ]] آھي جيڪا آمريڪا جي رياست اوھيو جي شھر اوبرلن ۾ 3 ڊسمبر 1933 ۾ قائم ٿي. &lt;ref name=&quot;new.oberlin.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://new.oberlin.edu/about/history.dot|title=History {{!}} About Oberlin {{!}} Oberlin College|website=Oberlin College and Conservatory|access-date=2016-05-17}}&lt;/ref&gt;.  برطانيا جي پھرين مڪسڊ تعليم واري يونيورسٽي  [[برسٽل يونيورسٽي]] ھئي جيڪا 1876 کان مخلوط تعليم ڏئي رھي آھي جنھن کي شروع ۾ يونيورسٽي ڪاليج، برسٽل سڏيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bristol.ac.uk/university/history/|title=History of the University - About the University - University of Bristol|first=University of|last=Bristol|website=www.bristol.ac.uk}}&lt;/ref&gt;.

==تاريخ== 
سورھين صدي عيسويءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ جي  [[اٽلي]] جي شهر [[ٽرينٽو]] ۾ [[ٽرينٽ واري ڪائونسل]] ٻارن جا مفت پرائمري اسڪول قائم ڪيا جتي ھر طبقي جي ٻارن کي گڏيل تعليم ڏني وئي.&lt;ref&gt;&quot;Coeducation.&quot; (n.d.): Funk &amp; Wagnalls New World Encyclopedia. Web. 23 October 2012.&lt;/ref&gt; اصلاحتن بعد اولھ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ مخلوط يا گڏيل تعليم متعارف ٿيڻ شروع ٿي. ان وقت پروٽيسٽنٽ عيسائين ڇوڪرن سان گڏوگڏ ڇوڪرين کي بہ بائيبل پڙھائڻ تي زور ڏنو. اھا روايت اتر انگلينڊ ۾  زور وٺي وئي ۽ گڏوگڏ اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ جي ٻيٺڪن ۾ پڻ گڏيل تعليم کي فروغ مليو. آمريڪا ۾ پڻ انقلاب بعد چرچ طرفان قائم ڪيل تعليمي ادارا گڏيل تعليمي نظام وارا ھيا. 1900 تائين آمريڪا جا پبلڪ ھاء اسڪول اڪثر گڏيل تعليمي نظام وارا ھيا.&lt;ref&gt;&quot;coeducation&quot;. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.  Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 23 October 2012.&lt;/ref&gt; ويھين صديءَ جي شروعات ۾ گڏيل تعليمي نظام دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ جاري ٿي چڪو ھيو. فرانس ۾ 1957 ۾ مخلوط تعليم ملڪ جي سمورن پرائمري اسڪولن ۾ لازمي ڪئي وئي ۽ 1975 ۾ اھا ملڪ جي سموري يونيورسٽين ۾ پڻ لازمي ڪئي وئي&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ettajdid.org/spip.php?article138 |title=Réflexions sur la mixité scolaire en France |publisher=Ettajdid.org |date= |accessdate=2013-09-16 |language=fr |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195123/http://ettajdid.org/spip.php?article138 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي پھرين مڪسڊ تعليم واري سرڪاري يونيورسٽي 1855 ۾ قائم ٿي جنھن جو نالو [[يونيورسٽي آف آئيووا]] آهي.&lt;ref name=Roch&gt;{{cite web | first = A.J. | last = May | title = University of Rochester History | url = http://www.lib.rochester.edu/index.cfm?PAGE=2319 | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}} }}&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>ck8uau4lhqm0mvu7ri4rnm27pvhuskc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪورونا وائرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55093</id>
    <revision>
      <id>424974</id>
      <parentid>420913</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19984" sha1="35vypcghwnk64m32svz08i1280cpy82" xml:space="preserve">{{TAFI}}{{بهترين مضمون}}
{{Taxobox
| color  = ارغواني يا بنفشي
| image = Coronaviruses 004 lores.jpg
| name  = ڪوروونا وائرس
| virus_group   = iv
| ordo  = نائدو وائرس&lt;ref&gt;  Nidovirales&lt;/ref&gt;
| familia   = ڪورونوائرڊاء
| subfamilia  = ڪروونا وائرناء
| genus  =
* الفا ڪورونا وائرس
* بيٽا ڪورونا وائرس
* ڊيلٽا ڪورونا وائرس
* گاما ڪورونا وائرس
| type_species = ڪوروناوائرس
| subdivision_ranks = جنسون
| subdivision       = {{Plainlist|
* ھيومن ڪورونا وائرس-1 (ايڇ ڪي يو-1)
* ھيومن ڪورونا وائرس-43 (او سي-43)
* ھيومن ڪورونا وائرس- (229 E)
* ڪورونا وائرس-ميرس
* رائنولوفس بيٽ ڪورونا وائرس-2 (ايڇ ڪي يو- 2)
* سيڊس- ڪورونا وائرس 
* سارس- ڪورونا وائرس 
* پپسٽريلس بيٽ ڪورونا وائرس-5 (ايڇ ڪي يو-5)
* ٽائلونڪٽرس بيٽ ڪوروناوائرس-4 (ايڇ ڪي يو-4)
* روزٽس بيٽ ڪورونا وائرس-9 (ايڇ ڪي يو-9)
* بيٽ ايس ايل-ڪوو-ڊبليو آء وي-1
* لنڊن-1 نووائل ڪورونا وائرس-2012 
* ايڇ ڪوو-اي ايم سي-2012
}}
}}
''' ڪورونا وائرس''' (Coronavirus) ڪورونا وائرڊاء خاندان سان تعلق رکندڙ ھڪ [[وائرس]] آهي.&lt;ref name=&quot;groot&quot;&gt;{{Cite book|author= de Groot R.J. ''et al'' 2011. |chapter= Family ''Coronaviridae'' |title= Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|editors=King A.M.Q. ''et al'' (eds) |publisher= Elsevier, Oxford|pages=806–828|isbn= 978-0-12-384684-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| author = International Committee on Taxonomy of Viruses| title = ICTV Master Species List 2009 – v10| url =http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx| format =xls|}}&lt;/ref&gt; اھو وائرس پروٽين جي مثبت اثر واري آر اين اي جينوم، (+)ssRNA سان ويڙھيل ھوندو آھي.&lt;ref&gt;''enveloped'' = has viral envelopes covering their protective protein capsids; ''positive sense'' = the RNA sequence may be directly translated into the desired viral proteins.&lt;/ref&gt; ان جو جينوم پيچداري [[تناظر (جاميٽري)|تناظر]] جي شڪل جو نيڪليو ڪيپسڊ (ڇلڪو) ھوندو آھي ۽ ان جينوم جي ماپ 26 کان 32 ڪلوبيس (ھڪ ڪلوبيس برابر آهي ھڪ ھزار بيس وارن جوڙن جي) آھي، جيڪو آر اين اي وارن وائرسن ۾ غيرمعمولي طور تي وڏو آھي. 

ھن وائرس کي ڪووڊ-19 پڻ چون ٿا جنھن جو مطلب آھي 2019 وارو ڪوروناوائرس. ھن وائرس جو نالو لاطيني لفظ &quot;ڪورونا&quot; مان ورتل آهي جنھن جي معني آهي تاج يا ڇلو. اھو ان جي ڪري رکيو ويو جو ھن وائرس جي بناوٽ اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ ڇلي وانگر نظر ايندي آهي. ان جي چوڌاري بلبن وانگر شڪل جي جھالر ھوندي آھي جنھن ڪري اھو ڇلو تاج وانگر لڳندو آهي. اھي بلبلن جھڙيون شڪليون وائرس جا نوڪيلا پئپلومر آھن جيڪي دراصل وائرس جي مٿاڇري تي موجود پروٽين ھوندا آھن جن مان اھا خبر پوندي آهي تہ وائرس ڪھڙي قسم جي خلين يا [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] کي متاثر ڪندو.

ھن وائرس جي بناوٽ ۾ چئن قسمن جي شڪلين وارا پروٽين شامل آهن:
# اسپائيڪ يا نوڪدار شڪل (S)
# اينوولپ يا ويڙھي جي شڪل(E)
# ميمبرين يا جھلي واري شڪل (M) ۽ 
# نيڪليوڪيپسڊ يا ڇلڪي واري شڪل (N) 

ھي وائرس اڪثر ھٿن ۾ چبڙندو آهي ۽ ھٿ جي وات کي ڇھڻ سان جسم ۾ داخل ٿي ويندو آهي ۽ نڙگھٽ ذريعي ڦڦڙن ۾ پھچندو آھي جتي خلين يا [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] ۽ تاندورن سان چنبڙي پنھنجا نقل ٺاھڻ شروع ڪندو آهي. اھڙي طرح ھي [[ساھ کڻڻ جو سرشتو|ساهہَ کڻڻ]] جي وچڙندڙ رَوڳ (ريسپائريٽري انفيڪشن) جو سبب بڻجي ٿو، جيڪو عام طور، هلڪو هوندو آهي، پر اَڻ لڀ حالتن ۾، پڻ موتمار ٿي سگهي ٿو. [[ڳئون|ڳَئوُن]] ۽ [[سوئر|سوئرَ]] ۾ اهو پيٽ جا گُهمرا (دست، ڊائيريا) جو سبب بڻجي سگهي ٿو، پَر [[ڪُڪُڙ|ڪُڪِڙين]] (چُوزَنِ) ۾ هي ساهه جي مٿانهين بيماريءَ جو ڪاَرَڻُ بڻجي سگهي ٿو. هن بيماري جي روڪَ، بچاءُ يا علاج جي لاءِ اهڙي ڪابہ ويڪسين يا وائرس ڪش دوا نہ ٺھي سگھي آھي. سارس ڪورونا وائرس (SARS coronavirus) جي مخصوص حالت ۾ (هيٺ ڏسو)، وائرس جي ايس (S) رسيپٽر بائنڊنگ ڊومين تي مقرر ڪيل سيلولر رسيپٽر، انجيوٽينسين-بدلائيندڙ انزائم 2 (ACE2) سان لاڳاپو پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;li&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Li F, Li W, Farzan M, Harrison SC|date=September 2005|title=Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor|url=https://semanticscholar.org/paper/bbedaafec1ea70e9ae405d1f2ac4c143951630bc|journal=Science|volume=309|issue=5742|pages=1864–1868|bibcode=2005Sci...309.1864L|doi=10.1126/science.1116480|pmid=16166518}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ڪوروناوائرس (خاص طور تي بيٽاڪورناوائرس جي ذيلي گروپ اي (A) جهلي يا ميمبرين) ۾ هيماگلوٽين ايسٽريس (ايڇ اي HE) نالي هڪ ننڍڙي-اسپائڪ جهڙو پروٽين پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;groot2&quot;&gt; de Groot RJ, Baker SC, Baric R, Enjuanes L, Gorbalenya AE, Holmes KV, Perlman S, Poon L, Rottier PJ, Talbot PJ, Woo PC, Ziebuhr J (2011). &quot;Family Coronaviridae&quot;. In AMQ King, E Lefkowitz, MJ Adams, EB Carstens (eds.). Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses. Elsevier, Oxford. pp. 806–828. ISBN 978-0-12-384684-6.-   &lt;/ref&gt;

==کوجنا==
پهريون ڀيرو ڪوروناوائرس 1960 ۾ دريافت ڪيو ويو هيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|title=Coronavirus: Common Symptoms, Preventive Measures, &amp; How to Diagnose It|date=2020-01-28|website=Caringly Yours|language=en-US|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306140702/https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انساني ڪورونا وائرس ==
[[فائل:Symptoms of 2019 novel coronavirus.svg|thumb|Symptoms of Coronavirus]]
[[فائل:Symptoms of coronavirus disease 2019-sd.svg|thumb|ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 (COVID-19) جا اُهڃاڻَ]]
[[فائل:Conformational-Reorganization-of-the-SARS-Coronavirus-Spike-Following-Receptor-Binding-Implications-pone.0001082.s002.ogv|thumb|SARS CoronaVirus]]
[[فائل:SARS-Coronavirus-Replication-Is-Supported-by-a-Reticulovesicular-Network-of-Modified-Endoplasmic-pbio.0060226.sv002.ogv|thumb|SARS-Coronavirus-Replication]]
ڪرونا وائرس بالغ انسان ۽ [[ٻار|ٻارن]] ۾ تمام عام زڪام جي هڪ اهم سيڪڙو جو سبب بڻجي ٿو.ڪوروناوائرس زڪام جي وڏي اهڃاڻ آهي، مثال طور [[انسان|انسانن]] ۾ [[سيارو|سياري]] ۽ [[اونهارو|گرمي]] شروع ٿيڻ واري مُندَ ۾ [[بخار|تَپُ (بُخار)]]، نِڙِي (ڳلو) سُڄيل غدود (ايڊينوئڊز)، جو سبب بڻجي ٿو. ڪوروناوائرس [[نمونيا|نمونيا (ڦڦڙن جي سوڄ جي بيماري)]] جو ڪاَرَڻُ بڻجي سگهي ٿو، يا تہ سڌوسنئون وِچڙندَڙ [[نمونيا]] (وائرل نمونيا) يا ثانوي بيڪٽيريل نمونيا ۽ اهو برونچائٽس، يا تہ سڌوسنئون وِچڙندَڙ  (وائرل برونچائٽس) يا ثانوي بيڪٽيريل برونچائٽس جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو.عام طور مشهور انساني ڪوروناوائرس 2003 ۾ لَڌو ويو، جيڪو  گنڀير پيڙيندڙ ساهه کڻن واري سينڊروم سارس سي او وي (SARS-CoV) جو سبب بڻجي ٿو، ان ۾ هڪ يگانو پيٿوجينيسس آهي. ڇاڪاڻ ته اهو ئي ٻنهين مٿاهون ۽ هيٺين ساهه واري نلي جي وچڙندڙ روڳ (انفيڪشن) جو سبب بڻجي ٿو.

انساني ڪوروناوائرس جون سَتَ ڇڪتاڻيون آهن:
# [[:en:Human coronavirus 229E|Human coronavirus 229E]] (HCoV-229E)
#[[:en:Human coronavirus OC43|Human coronavirus OC43]] (HCoV-OC43)
#[[:en:SARS coronavirus|SARS-CoV]]
#[[:en:Human coronavirus NL63|Human coronavirus NL63]] (HCoV-NL63, New Haven coronavirus)
#[[:en:Human coronavirus HKU1|Human coronavirus HKU1]]
#[[:en:Middle East respiratory syndrome coronavirus|Middle East respiratory syndrome coronavirus]] (MERS-CoV), جنهن کي ان کان اڳ '' ناول ڪوروناوائرس 2012 '' ۽ '' HCoV-EMC جي نالي سان سُڄاتو ويندو هيو''.
#[[:en:Novel coronavirus (2019-nCoV)|Novel coronavirus (2019-nCoV)]]&lt;ref name =&quot; WHO20200110&amp;quot&quot;&gt; &quot;Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020&quot; (PDF). Archived (PDF) from the original on 20 January 2020. Retrieved 14 January 2020.-   &lt;/ref&gt; &lt;ref name =&quot; CDC20200113&quot;&gt; Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China | CDC&quot;. www.cdc.gov. 23 January 2020. Archived from the original on 20 January 2020. Retrieved 23 January  2020.-   &lt;/ref&gt;

ان کي  ويوهان نمونيا (Wuhan pneumonia) يا ويوهان ڪوروناوائرس (Wuhan coronavirus) نالو سان پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China|date=5 January 2020|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archive-date=7 January 2020|access-date=23 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (هن معاملي ۾  'ناول'  جو مطلب نئين کوجنا (دريافت) ٿيل، يا نئين پيدا ٿيل آهي، ۽ هڪ جڳهه جو نالو آهي.)&lt;ref name=&quot;CDC202001132&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China &amp;#124; CDC|date=23 January 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120144040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|archive-date=20 January 2020|access-date=23 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڪوروناوائرسز HCoV-229E، -NL63، -OC43، ۽ -HKU1 انساني آبادي ۾ سدائين گردش ڪندا آهن ۽ دنيا ۾ وڏن (ساماڻل ماڻهن) ۽ ٻارن ۾ ساهه کڻڻ جي وچڙندڙ روڳَ (انفيڪشن) جو سبب بڻجندا آهن.&lt;ref name=&quot;pmid29551135&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Corman VM, Muth D, Niemeyer D, Drosten C|date=2018|title=Hosts and Sources of Endemic Human Coronaviruses|url=|journal=Advances in Virus Research|volume=100|issue=|pages=163–188|doi=10.1016/bs.aivir.2018.01.001|isbn=978-0-12-815201-0|pmid=29551135}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
&quot;ڪوروناوائرس&quot; جو نالو [[لاطيني]] ڪورونا ۽ [[يوناني]] (ڪوروين، &quot;مالها، گلن جو هار&quot;) تان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ  تاج يا تجليءَ جو نشان آهي. جئن تہ ان [[وائرس]] جي ظاهرر شڪل [[سج]] جي هالوو يعني ڪورونا سان مُشابهت رکي ٿي، انهيءَ ڪري ان جو نالو &quot;ڪورونا وائرس&quot; رکيو ويو آهي.

== تاريخ ==
سڀ کان اَڳُ انهيءَ وائرس جي کوجنا 1960 جي ڏهاڪو ۾ ٿي هُئي، جيڪو سردي جي زڪام (نزلو) کان متاثر ڪُجھ مريضن ۾ ڪُڪِڙين (چڪن) سان متعدد ٿي داخل ٿيو هيو. ان وقت انهيءَ وائرس کي هيومن (انساني) ڪرونا وائرس E229 ۽ OC43 جو ناءُ ڏنو ويو هو، انکانپوءِ انَ وائرس جي ٻيا نمونا (قِسمَ) پڻ ڳولهي لڌا ويا هيا.  [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن|عالمي ادارو صيحت]] وسيلي نامزد ڪيل nCov-2019 نالي سان ڪورونا وائرس جي هڪ نئين وَبا 31 ڊسمبر 2019  کان [[چين|چائنا]] ۾ پکڙجي وئي. جيڪا آهستي آهستي روڳي شڪل اختيار ڪري چُڪي هُئي. هي وائرس ان ڪري خطرناڪ آهي تہ هي هڪ انسان کان ٻئي انسان ڏانهن پکڙجڻ جي صلاحيت رکي ٿو.25 جنوري 2020  تي چين جي 13 شهرن&lt;ref&gt;https://www.dw.com/ur/کورونا-وائرس-13-شہروں-میں-ایمرجنسی-کروڑوں-چینی-قرنطینہ-میں/a-52136266&lt;/ref&gt; ۾ ايمرجنسي لڳائي وئي، جڏهن تہ وائرس جي سُڃاڻَپ  يورپ سميت ڪيترن ئي ٻين ڏيهن (مُلڪن) ۾ پڻ ٿي چُڪي آهي.&lt;br&gt; چين جي شھر ووھان مان پھريون ڀيرو [[عالمي صحت جي تنظيم]] جي چين واري آفيس کي اطلاع ڏنو ويو تہ ھڪ اڻڄاتل سبب واري نمونيا دريافت ٿي آھي ۽ ان تاريخ کان ان تنظيم ان معاملي جي نگراني شروع ڪندي دنيا جي ٻين ملڪن سان ان سلسلي ۾ رابطو ۽ صلاحون شروع ڪيون ۽ رسد کي وڌائيندي ماھرن جي نيٽورڪن کي سنڀاليو&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;. 30 جنوري 2020ع تي [[ عالمي صحت جي تنظيم]] ان وبا کي عوامي صحت جي بين الاقوامي سطح واري ھنگامي صورتحال قرار ڏنو ويو&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;. 11 فيبروري 2020ع تي عالمي صحت جي تنظيم ان بيماري کي ڪورونا وائرس بيماري يا ڪووڊ-19 جو نالو ڏنو&lt;ref name =&quot; WHO&quot; &gt; https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/events-as-they-happen-   &lt;/ref&gt;.

== اُهڃاڻَ ==
{{wide image|Symptoms of coronavirus disease 2019-sd.svg|400px| ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 (COVID-19) جا اُهڃاڻَ}}

ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 (COVID-19) جا اُهڃاڻَ، هي روڳ 2019–20 جي ڪورونا وائرس پکڙجڻ ۾ ڏٺو ويو، ۽ گنڀير پيڙيندڙ ساهہ کڻڻ جي گڏيل اُهڃاڻن (رسپائريٽري سنڊروم) ڪورونا وائرس 2 (سارس ڪو وي-2) جي سببن کان ٿيندو آهي.

== روڳَ جا اثر ==
ڪورونا وائرس بڻيادي طور [[ٿڻ وارو جانور|کير ڏيندڙ ميملز]] جانورن ۽  پکين جي [[ساھ کڻڻ جو سرشتو|ساهه کڻن واري سرشتو]] ۽ [[انساني هاضمي جو سرشتو|انساني هاضمي جو نظام]] کي متاثر ڪري ٿو. ان [[وائرس]] وسيلي انسانن کي  هن وقت 4 کان پنج قِسمَ جا روڳَ (بيماريون) لڳا آهن. سڀ کان وڌيڪ هڪ قِسم &quot;انساني ڪورونا سارس CoV&quot; وائرس جو روڳُ آهي، جيڪو سارس بيماري جو وسيلو بڻجي ٿو. اهو يگاني قِسم جو روڳُ آهي، ان سان مٿانهين ۽ هيٺانهين ٻنهين ساهه کڻڻ وارو سرشتو برابر ۾ مُتاثر ٿئي ٿو، ۽ ڪنهن  مهل وري آنڊَن ۽ معدي (پيٽ) جي نمونيا ٿي ويندي آهي.  ڪورونا وائرس عام طور ساماڻيل ماڻهن کي سرديءَ جو زڪام (نزلو) ٿيڻ جو سڀ کان وڏو ڪارڻ آهي.

سرديءَ ۾ ٿيندڙ ان عام زڪام وانگر ڪورونا وائرس جي اثر جو اندازو لڳائڻ ڏُکيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو نَڪَ  وائرس (سردي جو عام نزلو) جي اُبتڙ هوندو آهي. انهيءَ ريت ليبارٽري ۾ انساني ڪورونا وائرس جي تحقيق ۽ نشونما پڻ مشکل آهي. ڪورونا نمونيا، وائرس نمونيا يا تہ سڌوسنئون يا اڻ سڌي ريت جراسيمي  نمونيا جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. ڪُڪِڙين ۾ انيڪ برونچائٽس وائرس (IBV) نہ رُڳو ساهه کڻڻ جي سرشتو (ريسپائريٽري سسٽم)  تي اثرانداز ٿئي ٿو پر پيشاب جي رستي کي پڻ رنڊڪ وجهي ٿو ۽ ان جو امڪان هجي ٿو تہ اهو وائرس ڪُڪڙين جي سمورن عضون ۾ پکڙيل هُجي. 
انهيءَ ريت ڪورونا وائرس پوکَ (فصل) جي جانورن ۽ پالتو جانورن ۾ پڻ ڪيترن ئي بيمارين جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو، جِن ۾ ڪُجھ روڳَ خطرناڪ هوندا آهن. ڪورونا وائرس عام طور ڳئون ۽ سوئر ٻنهين پالتو فارمي جانورن کي ٿيندو آهي ۽ انهن ٻنهين ۾ دست جي بيماريءَ جو سبب بڻبو آهي.

== بچاءَ جا اُپاءَ ==
[[File:Coronavirus Measures and Precautions-sd.pdf|thumb|ڪوروناوائرس تدبير ۽ احتياطي اُپاءُ]]
ڪورونا وائرس جو ڪوبہ خاص تصديق ٿيل علاج يا دوا ناهي، پر ڪُجهہ احتياطي اُپاءِ آهن:&lt;ref&gt;[http://www.altibbi.com/مصطلحات-طبية/الامراض-المعدية/فيروس-كورونا فيروس كورونا,الفيروسة المُكللة ( Corona virus ) | اسباب اعراض علاج | القاموس الطبي&lt;!-- عنوان مولد بالبوت --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629162257/http://www.altibbi.com/مصطلحات-طبية/الامراض-المعدية/فيروس-كورونا |date=29 يونيو 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://samachar.pk/sd/%da%aa%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%b1%d8%b3-%d8%a8%da%86%d8%a7%d8%a1%d9%8e-%d8%ac%d8%a7-%d8%b7%d8%b1%d9%8a%d9%82%d8%a7-%db%bd-%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%88%d9%86-%d8%b0/|title=ڪورونا وائرس بچاءَ جا طريقا ۽ اسان جون ذميواريون|last=Editor|website=سماچار نيوز|language=sd|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155346/https://samachar.pk/sd/%DA%AA%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%DA%86%D8%A7%D8%A1%D9%8E-%D8%AC%D8%A7-%D8%B7%D8%B1%D9%8A%D9%82%D8%A7-%DB%BD-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%B0/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* صابڻ يا پاڻي سان هر ڀيري ھٿ ڌوئڻ کپن.
* خراب هٿن سا نڪ، اکِ ۽ مُنهن کي هٿ لائڻ کان پاسو ڪجي.
* متاثر ٿيل ماڻهن سان سڌوسنئون ۽ انهن جي استعمال ٿيل شين کان پري رهجي.

==پڻ ڏسو==
* [[2019–20 ڪوروناوائرس مها وبا]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{ڪومنز زمرو|Coronaviridae}}
* [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=corona Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Coronaviridae]
* [https://web.archive.org/web/20130909175152/http://coronavirus.org/ German Research Foundation] (Coronavirus Consortium)

{{Authority control}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وائرس]]
[[زمرو:ايپيڊميولوجي]]
[[زمرو:ڪوروناوائرس]]</text>
      <sha1>35vypcghwnk64m32svz08i1280cpy82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برطانوي راڄ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56485</id>
    <revision>
      <id>425136</id>
      <parentid>419096</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216542" sha1="avj6h6i0hlfwkt7ym99onjcg9rshati" xml:space="preserve">{{Short description|1858ع کان 1947ع تائين هندستان تي برطانوي تاج جي حڪمراني}}


{{Infobox former country
| conventional_long_name = برطانوي هندستان
| native_name            =
| status                 = [[برطانوي سلطنت]] جو [[نوآبادياتي علائقو]]، جيڪو [[شاهنشاهي]] سياسي ڍانچي هيٺ قائم هو (جنهن ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ [[نوابي رياست]]ون شامل هيون)
| p1                     = Company rule in India{{!}}'''1858ع:'''&lt;br/&gt;هندستان ۾ ڪمپني راڄ
| p2                     = Mughal Empire{{!}}'''1857ع:'''&lt;br/&gt;مغل سلطنت
| s1                     = Dominion of India{{!}}'''1947ع:'''&lt;br/&gt;هندستاني ڊومينين
| s2                     = Dominion of Pakistan
| s3                     = Persian Gulf Residency
| s4                     = British rule in Burma{{!}}'''1937ع:'''&lt;br /&gt;برما جي نوآبادي
| s5                     = Aden Colony{{!}}عدن ڪالوني
| s6                     = British Somaliland{{!}}'''1898ع:'''&lt;br /&gt;صومالي لينڊ محافظت
| s7                     = Straits Settlements{{!}}'''1867ع:'''&lt;br /&gt;اسٽريٽس سيٽلمينٽس
| image_map              = British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg
| image_map_caption      = 1909ع ۾ برطانوي راڄ جا سياسي انتظامي حصا. [[برطانوي هندستان]] گلابي رنگ جي ٻن ڇانورن ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته [[سڪم جي بادشاهت]]، [[نيپال جي بادشاهت]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[نوابي رياست]]ون پيل رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| capital                = {{ubl|[[ڪلڪتو]] (1858ع–1911ع)|[[نئين دهلي]] (1911ع/1931ع–1947ع)}}
| official_languages     = {{plainlist|
*[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
*[[هندستاني ٻولي|هندستاني]] (اردو)
*[[هندستان جون ٻوليون|ٻيون هندستاني ٻوليون]]
}}
| government_type        = [[آئيني بادشاهت]]
| title_leader           = [[هندستان جو شهنشاهه|راڻي / راڻي-شهنشاهه / بادشاهه-شهنشاهه]]
| leader1                = [[راڻي وڪٽوريا]]
| year_leader1           = 1858ع–1901ع
| leader2                = [[ايڊورڊ ستون]]
| year_leader2           = 1901ع–1910ع
| leader3                = [[جارج پنجون]]
| year_leader3           = 1910ع–1936ع
| leader4                = [[ايڊورڊ اٺون]]
| year_leader4           = 1936ع
| leader5                = [[جارج ڇهون]]
| year_leader5           = 1936ع–1947ع
| title_representative   = [[هندستان جو وائسراءِ]]
| representative1        = [[چارلس ڪيننگ]]
| year_representative1   = 1858ع–1862ع
| representative2        = [[لوئس مائونٽ بيٽن]]
| year_representative2   = 1947ع
| title_deputy           = [[هندستان بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]
| deputy1                = [[ايڊورڊ اسٽينلي]]
| year_deputy1           = 1858ع–1859ع
| deputy2                = [[وليم هيئر]]
| year_deputy2           = 1947ع
| legislature            = [[شاهي قانون ساز ڪائونسل]]
| upper_house            = [[رياستي ڪائونسل (هندستان)]]
| lower_house            = [[مرڪزي قانون ساز اسيمبلي]]
| event_pre              = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_pre               = 10 مئي 1857ع
| event_start            = [[هندستان حڪومت ايڪٽ 1858ع]]
| date_start             = 2 آگسٽ
| year_start             = 1858
| event_end              = [[هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع]]
| date_end               = 18 جولاءِ
| year_end               = 1947
| event_post             = [[هندستان جي ورهاڱي]]
| date_post              = 14–15 آگسٽ 1947ع
| currency               = [[هندستاني رپيو]]
| demonym                = هندستاني، برطانوي هندستاني
| area_km2               = 4,993,650
| stat_pop1              = 389,000,000
| stat_year1             = 1941
}}

'''برطانوي راڄ''' ({{lang-hi|राज}}، ''راج''، معنيٰ: ''حڪومت''، ''حڪمراني'' يا ''راڄ'') هندستاني برصغير تي [[برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني جو دور هو، جيڪو 1858ع کان 1947ع تائين جاري رهيو. هن دور کي '''هندستان ۾ تاجي حڪمراني''' (Crown Rule in India) پڻ چيو وڃي ٿو.

هي راڄ 1857ع جي وڏي بغاوت کان پوءِ قائم ٿيو، جڏهن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کان حڪومت جا اختيار واپس وٺي سڌو سنئون برطانوي تاج حوالي ڪيا ويا. ان کان اڳ 1757ع کان 1858ع تائين هندستان جو وڏو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي انتظام هيٺ هو.

برطانوي راڄ دوران برطانوي حڪومت هندستان تي وائسراءِ جي ذريعي حڪمراني ڪندي هئي. هي نظام [[برطانوي هندستان]] جي سڌي انتظام هيٺ علائقن ۽ سوين [[نوابي رياست]]ن تي مشتمل هو، جيڪي مقامي حڪمرانن وٽ رهڻ باوجود برطانوي تاج جي بالادستي قبول ڪنديون هيون.

برطانوي راڄ جو خاتمو 1947ع ۾ [[هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع]] سان ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ برصغير ٻن آزاد ملڪن، [[هندستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ورهائجي ويو.

==نالو ۽ مفهوم==

لفظ '''راج''' [[هندستاني ٻولي]] جي لفظ {{lang|hi|राज}} (''راج'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;حڪمراني&quot;، &quot;راڄ&quot;، &quot;سلطنت&quot; يا &quot;حڪومت&quot; آهي.&lt;ref&gt;*{{cite encyclopedia |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Phrase and Fable |title=Raj, the}}
*{{cite web|title=RAJ definition and meaning|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/raj}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح '''برطانوي راڄ''' خاص طور تي 1858ع کان 1947ع تائين هندستان تي برطانوي تاج جي حڪمراني لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي مورخ ان دور کي '''هندستان ۾ تاجي حڪمراني''' (Crown Rule) به سڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هندستان سڌو سنئون برطانوي بادشاهه يا راڻي جي اختيار هيٺ هو.

== جاگرافيائي حدون ==

برطانوي راڄ تقريباً اڄوڪي [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[ميانمار]] جي تقريباً سموري علائقي تي پکڙيل هو، سواءِ انهن ننڍن علائقن جي جيڪي ٻين يورپي طاقتن جي قبضي ۾ هئا، جهڙوڪ [[گوا]] (پورچوگال) ۽ [[پونڊيچيري]] (فرانس).&lt;ref name=&quot;British India geography&quot;&gt;{{Cite book |last=Smith |first=George |url=https://archive.org/details/geographybritis00smitgoog |title=The Geography of British India, Political &amp; Physical |publisher=John Murray |year=1882 |location=London |access-date=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;

هي علائقو انتهائي متنوع هو، جنهن ۾ [[هماليا]] جا جبل، زرخيز ٻوڏي ميدان، [[سنڌو-گنگا ميدان]]، ڊگهو سامونڊي ڪنارو، اُڀرندي خشڪ ٻيل، سُڪا بلند پٽ ۽ [[ٿر ريگستان]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/n262 247]}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، مختلف دورن ۾ برطانوي راڄ ۾ هي علائقا پڻ شامل رهيا:

* [[عدن صوبو]] (1858ع کان 1937ع تائين)&lt;ref&gt;Marshall (2001), p. 384&lt;/ref&gt;
* هيٺيون [[برما]] (1858ع کان 1937ع تائين)
* مٿيون [[برما]] (1886ع کان 1937ع تائين)
* [[برطانوي صوماليه]] (عارضي طور 1884ع کان 1898ع تائين)
* [[آبنائي بستيون]] (Straits Settlements) (1858ع کان 1867ع تائين)

1937ع ۾ [[برطانوي برما جي جدائي]] کان پوءِ برما کي هندستان کان الڳ ڪري سڌو سنئون برطانوي تاج جي انتظام هيٺ آندو ويو، جتي اهو 1948ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين رهيو.

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[فارس نار]] جي [[صلحي رياستون]] (Trucial States) به آهستي آهستي برطانوي راڄ جي حڪومت سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ لڳيون.&lt;ref name=igi-v4-trucial&gt;{{citation | title=Imperial Gazetteer of India | volume =4, Indian Empire, Administrative| chapter=Native States|publisher = Oxford University Press | year= 1909}}&lt;/ref&gt; انهن جو درجو گهڻو ڪري هندستان جي [[نوابي رياستن]] جهڙو هو.&lt;ref name=KRadford_IHR2013&gt;{{citation |journal= The International History Review|year=2013|publisher = Routledge |volume = 35 | issue = 4 | pages = 884–904| title=Curzon's Cruise: The Pomp and Circumstances of Indian Indirect Rule of the Persian Gulf}}&lt;/ref&gt;

=== پاڙيسري علائقا ===

خطّي جي ٻين ملڪن مان [[سيلان]] (هاڻوڪو [[سري لنڪا]])، جنهن ۾ ان وقت ٻيٽ جا ساحلي ۽ اتر وارا حصا شامل هئا، 1802ع ۾ [[ايميانس جي معاھدي]] تحت برطانيا حوالي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;codringtonch10&quot;&gt;[[#Codrington|Codrington]], 1926, Chapter X: Transition to British administration.&lt;/ref&gt;

1793ع کان 1798ع تائين اهي ساحلي علائقا عارضي طور [[مدراس پريزيڊنسي]] جي انتظام هيٺ رهيا، پر ان کان پوءِ سيلان جا گورنر سڌو [[لنڊن]] کي جوابده هئا، تنهنڪري اهو برطانوي راڄ جو حصو نه هو.

[[نيپال بادشاهت]] ۽ [[ڀوٽان]]، برطانيا سان جنگين کان پوءِ معاھدا ڪري، برطانوي حڪومت طرفان آزاد رياستن طور تسليم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Nepal: Cultural life |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Bhutan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}&lt;/ref&gt;

[[سڪم بادشاهت]] 1861ع جي انگلو-سڪم معاھدي کان پوءِ هڪ نوابي (پرنسلي) رياست طور قائم ٿي، پر ان جي خودمختياري بابت سوال مڪمل طور واضح نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikkim |url=https://www.britannica.com/place/Sikkim}}&lt;/ref&gt;

[[مالديپ ٻيٽ]] 1887ع کان 1965ع تائين برطانوي [[تابعدار رياست]] (پروٽيڪٽوريٽ) رهيا، پر اهي برطانوي هندستان جو حصو نه هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maldives |url=https://www.britannica.com/place/Maldives}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;275&quot; widths=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
British Raj and surrounding countries 1909.jpg|1909ع ۾ برطانوي راڄ ۽ ان جي چوڌاري موجود ملڪ
India-or-British-Raj-in-British-Empire-1909.jpg|1909ع ۾ برطانوي سلطنت جي اندر برطانوي راڄ جو مقام
&lt;/gallery&gt;

==تاريخ==

=== 1858ع–1868ع: بغاوت جا نتيجا، تنقيدون ۽ ردعمل ===

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Rani of jhansi.jpg|[[راڻي لکشمي بائي|لکشمي بائي، راڻي جهانسي]]، [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي وڏي بغاوت]] جي اهم اڳواڻن مان هڪ، جنهن پنهنجي رياست [[ضم ٿيڻ جي اصول]] (Doctrine of Lapse) سبب وڃائي هئي
File:Image victoria proclamation1858c.JPG|[[راڻي وڪٽوريا]] طرفان 1 نومبر 1858ع تي جاري ڪيل &quot;هندستان جي شهزادن، سردارن ۽ عوام&quot; لاءِ اعلان
File:SAKhan.jpg|[[سر سيد احمد خان]]، [[محمدن اينگلو اورينٽل ڪاليج]] جا باني، جن ابتدائي تنقيدي ڪتاب ''هندستاني بغاوت جا سبب'' لکيو
File:Victoria empress india1.jpg|1887ع ۾ [[هندستان جي شهنشاهه]] جي حيثيت سان راڻي وڪٽوريا جو يادگاري پورٽريٽ، وڏي بغاوت کان 30 سال پوءِ
&lt;/gallery&gt;جيتوڻيڪ [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] هندستان ۾ برطانوي اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو، پر ان برطانوي راڄ کي ختم نه ڪيو. 1857ع تائين برطانوي حڪمران، خاص طور تي [[لارڊ ڊلهائوسي]] جي دور ۾، تيزيءَ سان اهڙو هندستان تعمير ڪري رهيا هئا جيڪو اقتصادي ۽ سماجي ادارن جي قوت ۽ معيار ۾ برطانيا جي برابر هجي. بغاوت کان پوءِ هو وڌيڪ محتاط ٿي ويا. بغاوت جي سببن تي گهري غور ويچار ڪئي وئي ۽ ان مان ٽي اهم سبق حاصل ڪيا ويا.

پهريون سبق عملي نوعيت جو هو. برطانوي حڪومت محسوس ڪيو ته انگريزن ۽ هندستانين جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي، سمجهه ۽ دوستاڻن لاڳاپن جي ضرورت آهي؛ نه رڳو برطانوي فوجي آفيسرن ۽ سندن هندستاني ماتحتن جي وچ ۾، پر عام شهري زندگيءَ ۾ پڻ.&lt;ref name=&quot;spear147&quot;&gt;{{Harvnb|Spear|1990|p=147}}&lt;/ref&gt;
هندستاني فوج کي مڪمل طور نئين سر منظم ڪيو ويو. [[آگرا ۽ اوده جا متحده صوبا|آگرا ۽ اوده جي متحده صوبن]] جي مسلمانن ۽ برهمڻن تي ٻڌل اهي فوجي دستا، جيڪي بغاوت جو مرڪزي حصو هئا، ختم ڪيا ويا. انهن جي جاءِ تي نيون رجيمينٽون قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[سک]] ۽ [[بلوچ]] رجيمينٽون، جن بابت برطانوي حڪومت جو خيال هو ته انهن ثابت قدمي ۽ وفاداري ڏيکاري هئي. ان کان پوءِ هندستاني فوج جي بنيادي جوڙجڪ 1947ع تائين تقريباً ساڳي رهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Spear|1990|pp=145–46}}&lt;/ref&gt;
1861ع جي آدمشماريءَ مان ظاهر ٿيو ته هندستان ۾ انگريزن جو ڪل تعداد 125,945 هو. انهن مان لڳ ڀڳ 41,862 شهري هئا، جڏهن⁠تہ تقريباً 84,083 يورپي فوجي آفيسر ۽ سپاهي هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ernst |first=W. |year=1996 |title=European Madness and Gender in Nineteenth-century British India |journal=Social History of Medicine |volume=9 |issue=3 |pages=357–82 |doi=10.1093/shm/9.3.357 |pmid=11618727}}&lt;/ref&gt;
1880ع تائين مستقل هندستاني فوج ۾ 66,000 برطانوي سپاهي، 130,000 مقامي سپاهي ۽ نوابي رياستن جي فوجن جا تقريباً 350,000 سپاهي شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Robinson |first1=Ronald Edward |last2=Gallagher |first2=John |title=Africa and the Victorians: The Climax of Imperialism |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVF-386 |year=1968 |publisher=Doubleday}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Send the Mild Hindoo:' The Simultaneous Expansion of British Suffrage and Empire∗ |url=http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf |access-date=2026-06-19 |archive-date=2009-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225030732/http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ٻيو سبق اهو هو ته شهزادن ۽ وڏن زميندارن، بغاوت ۾ شامل نه ٿي، برطانوي اقتدار لاءِ اهم سهارو فراهم ڪيو. [[لارڊ ڪيننگ]] جي لفظن ۾ اهي &quot;طوفان ۾ بندن&quot; وانگر ثابت ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;spear147&quot; /&gt;
ان ڪري نئين برطانوي راڄ ۾ انهن کي انعام طور برطانوي-هندستاني سياسي نظام ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سندن علائقن ۽ اختيارن جي ضمانت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Spear|1990|pp=149–150}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي وقت برطانوي حڪومت اهو به محسوس ڪيو ته هاري، جن جي فائدي لاءِ متحده صوبن ۾ وڏا زرعي ۽ زميني سڌارا ڪيا ويا هئا، ڪيترن ئي هنڌن تي پنهنجن پراڻن جاگيردارن جي حمايت ڪري برطانيا خلاف وڙهيا هئا. نتيجي ۾ ايندڙ 90 سالن تائين ڪو به وڏو زميني سڌارو نه ڪيو ويو. [[بنگال]] ۽ [[بيهار]] وڏين جاگيرن وارن علائقن طور برقرار رهيا، جڏهن⁠تہ [[پنجاب]] ۽ [[اتر پرديش]] ۾ صورتحال مختلف هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Spear|1990|pp=150–151}}&lt;/ref&gt;

ٽيون سبق سماجي سڌارن سان لاڳاپيل هو. برطانوي حڪومت هندستانين جي سماجي تبديليءَ بابت ردعمل کان مايوس ٿي وئي. بغاوت کان اڳ هو سماجي سڌارن جا پرجوش حامي هئا، جهڙوڪ [[لارڊ وليم بينٽنڪ]] طرفان [[ستي]] جي رسم تي پابندي.&lt;ref name=&quot;spear151&quot;&gt;{{Harvnb|Spear|1990|p=151}}&lt;/ref&gt;
پر بغاوت کان پوءِ اهو خيال زور ورتو ته هندستان جون روايتون ۽ رسمون تمام گهڻيون مضبوط ۽ سخت آهن، جن کي آسانيءَ سان تبديل نٿو ڪري سگهجي. نتيجي ۾ برطانوي حڪومت سماجي معاملن، خاص طور تي مذهبي معاملن، ۾ وڌيڪ مداخلت ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;spear147-148&quot;&gt;{{Harvnb|Spear|1990|pp=147–48}}&lt;/ref&gt;
اهو تڏهن به برقرار رهيو جڏهن حڪومت ڪنهن مسئلي بابت مضبوط راءِ رکندي هئي، جيئن هندو ٻارڙي بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي معاملي ۾.&lt;ref name=&quot;spear151&quot; /&gt;
هيءَ سوچ [[راڻي وڪٽوريا]] جي انهيءَ اعلان ۾ به ظاهر ٿي جيڪا بغاوت کان پوءِ جاري ڪئي وئي. ان اعلان ۾ چيو ويو:

{{blockquote|&quot;اسان نه ته پنهنجا عقيدا پنهنجي رعيت تي مڙهڻ جو ڪو حق دعويٰ ڪريون ٿا ۽ نه ئي اهڙي ڪا خواهش رکون ٿا.&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=East India Proclamations |url=http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf |access-date=2026-06-19 |archive-date=2012-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304114349/http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|}}

هي بيان ان ڳالهه جو سرڪاري اظهار هو ته برطانوي حڪومت هندستان جي سماجي ۽ مذهبي معاملن ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪري رهي هئي.

=== 1858ع–1880ع: ريلويون، واهه ۽ ڏڪار ضابطو ===

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:India railways1909a.jpg|1909ع ۾ [[هندستاني ريلويون]] جو نقشو، جيڪو دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال هو. ريلوي جي تعمير 1853ع ۾ شروع ٿي.
File:Victoriaterminus1903.JPG|[[وڪٽوريا ٽرمينس]]، [[ممبئي]] جي تصوير، جيڪا 1888ع ۾ مڪمل ٿي.
File:Agra canal headworks1871a.jpg|[[آگرا واهه]] ({{circa|1873}})، مڪمل ٿيڻ کان هڪ سال اڳ؛ 1904ع ۾ ڏڪار دوران آبپاشي وڌائڻ لاءِ ان کي ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ بند ڪيو ويو.
File:George Robinson 1st Marquess of Ripon.jpg|[[جارج رابنسن، پهريون مارڪوئس آف رِپن|لارڊ رِپن]]، هندستان جو لبرل وائسراءِ، جنهن 1880ع ۾ ڏڪار ضابطو نافذ ڪيو.
&lt;/gallery&gt;اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾، [[برطانوي هندستان|هندستان]] تي [[برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني ۽ صنعتي انقلاب سان آيل فني تبديليءَ جو نتيجو اهو نڪتو جو هندستان ۽ برطانيا جون معيشتون هڪٻئي سان ويجهي نموني ڳنڍجي ويون.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}, {{Harvnb|Oldenburg|2007}}.&lt;/ref&gt;

حقيقت ۾ آمدرفت ۽ رابطن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي وڏين تبديلين، جيڪي عام طور تاجي راڄ سان وابسته سمجهيون وڃن ٿيون، بغاوت کان اڳ ئي شروع ٿي چڪيون هيون. [[لارڊ ڊلهائوسي]] برطانيا ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ فني ترقيءَ جو حامي هو، تنهنڪري هندستان ۾ به انهن نون وسيلا ۽ ٽيڪنالاجين جي تيز رفتاري سان واڌ ٿي.
ريلويون، شاهراهون، واهه ۽ پلون وڏي پيماني تي تعمير ڪيون ويون، جڏهن⁠تہ ٽيليگراف جون لائينون به تيزيءَ سان وڇايون ويون ته جيئن هندستان جي اندرين علائقن مان خام مال، جهڙوڪ ڪپهه، وڌيڪ آسانيءَ سان [[ممبئي]] جهڙن بندرگاهن تائين پهچي سگهي ۽ پوءِ برطانيا ڏانهن برآمد ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Oldenburg|2007}}, {{Harvnb|Stein|2010|pp=248–249}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي وقت برطانيا ۾ تيار ٿيل شيون وري هندستان موٽائي آنديون وينديون هيون ته جيئن وڌندڙ هندستاني مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيون وڃن.&lt;ref name=&quot;oldenburg&quot;&gt;{{Harvnb|Oldenburg|2007}}&lt;/ref&gt;

برطانيا جي ابتڙ، جتي بنيادي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) جي ترقيءَ جا مالي خطرا نجي سيڙپڪارن تي هوندا هئا، هندستان ۾ اهي خطرا ٽيڪس ڏيندڙن، خاص طور تي هارين ۽ زرعي مزدورن، تي مڙهيا ويا. آخرڪار انهن منصوبن جي لاڳت لڳ ڀڳ 50 ملين پائونڊ تائين پهتي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}&lt;/ref&gt;
انهن وڏن خرچن جي باوجود هندستانين لاءِ ماهرانه روزگار جا موقعا تمام گهٽ پيدا ٿيا. 1920ع تائين، جڏهن هندستان وٽ دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال موجود هو ۽ ان جي تعمير کي سٺ سال گذري چڪا هئا، تڏهن به هندستاني ريلوي ۾ رڳو ڏهه سيڪڙو &quot;اعليٰ عهدا&quot; هندستانين وٽ هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}&lt;/ref&gt;

فني ترقي هندستان جي زرعي معيشت کي به تبديل ڪري رهي هئي. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي تائين ڪيترائي خام مال، نه فقط ڪپهه پر ڪجهه اناج پڻ، ڏورانهن عالمي مارڪيٽن ڏانهن برآمد ٿيڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;stein260&quot;&gt;{{Harvnb|Stein|2010|p=249}}&lt;/ref&gt;
انهن مارڪيٽن جي اتار چڙهاءَ تي ڀاڙيندڙ ڪيترن ننڍن هارين پنهنجي زمين، مال متاع ۽ زرعي اوزار سُودي قرض ڏيندڙن جي هٿان وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;stein260&quot; /&gt;
اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ هندستان ۾ وڏن [[هندستان جا ڏڪار|ڏڪارن]] جو تعداد پڻ وڌي ويو. جيتوڻيڪ ڏڪار برصغير لاءِ ڪا نئين ڳالهه نه هئي، پر هن دور جا ڏڪار غير معمولي شدت وارا هئا، جن ۾ لکين ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref name=&quot;stein260&quot; /&gt;

برطانوي ۽ هندستاني ٻنهي قسمن جي ڪيترن نقادن انهن تباهين جو ذميوار نوآبادياتي انتظاميا کي قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;stein260&quot; /&gt;
بهرحال ڪجهه مثبت نتيجا به سامهون آيا. خاص طور تي نون واهن سان آباد ٿيل [[پنجاب]] ۾ تجارتي فصلن جي پوک سبب گهريلو استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌي وئي.{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p = 126}}
ريلوي جال ڏڪار دوران امدادي سرگرمين لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 97}} ان سامان جي آمدرفت جي قيمت گهٽائي،{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 97}} ۽ هندستاني مالڪيءَ واري نئين صنعت جي واڌ ويجهه ۾ به مدد ڪئي.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 126}}
[[1876ع–1878ع جو وڏو ڏڪار]] کان پوءِ 1880ع ۾ هندستاني ڏڪار ڪميشن جي رپورٽ جاري ڪئي وئي. ان جي بنياد تي [[هندستاني ڏڪار ضابطا]] (Indian Famine Codes) نافذ ڪيا ويا، جيڪي دنيا جا ابتدائي [[ڏڪار پيمانو|ڏڪار پيمانا]] ۽ ڏڪار روڪٿام جا سرڪاري پروگرام هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Brennan |first=L. |title=Famine: As a Geographical Phenomenon |publisher=Springer Dordrecht |year=1984 |isbn=978-94-009-6395-5 |editor-last=Currey |editor-first=Bruce |chapter=The Development of the Indian Famine Codes: Personalities, Politics, and Policies |editor-last2=Hugo |editor-first2=Graeme}}&lt;/ref&gt;
اهي ضابطا مختلف صورتن ۾ بعد ۾ سڄي دنيا ۾ لاڳو ڪيا ويا ۽ [[گڏيل قومون]] ۽ [[خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]] به 1970ع واري ڏهاڪي تائين انهن مان فائدو وٺنديون رهيون.{{citation needed|date=June 2022}}

=== 1880ع واري ڏهاڪي کان 1890ع واري ڏهاڪي تائين: وچولو طبقو ۽ هندستاني قومي ڪانگريس ===
{{See also|هندستاني قومي ڪانگريس}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:A O Hume.jpg|[[ايلن آڪٽيوين هيوم]] (1829–1912)، جنهن [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو خيال [[ڪلڪتي يونيورسٽي]] جي گريجوئيٽن ڏانهن هڪ خط ۾ پيش ڪيو.
File:1st INC1885.jpg|ڪانگريس جو پهريون اجلاس، [[ممبئي]]، 28 ڊسمبر 1885ع. ٽئين قطار (وچ ۾) کاٻي کان ساڄي: [[دادا ڀائي نوروجي]]، هيوم، [[ووميش چندر بونرجي|ڊبليو. سي. بونرجي]] ۽ [[فيروز شاهه مهتا]].
File:Poverty and Un British Rule in India1.jpg|''هندستان ۾ غربت ۽ غير برطانوي حڪمراني''، 1901ع، مصنف [[دادا ڀائي نوروجي]]، برطانوي پارليامينٽ جو رڪن (1892–1895ع) ۽ ڪانگريس جو صدر (1886ع، 1893ع، 1906ع).
File:Pherozeshah mehta.jpg|[[فيروز شاهه مهتا]]، وڪيل، واپاري ۽ 1890ع ۾ [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جي ڇهين اجلاس جو صدر.
&lt;/gallery&gt;1880ع تائين هندستان ۾ هڪ نئون وچولو طبقو اُڀري چڪو هو، جيڪو آهستي آهستي سڄي ملڪ ۾ پکڙجي رهيو هو. ان کان علاوه، ان جي ميمبرن ۾ هڪ وڌندڙ يڪجهتي پيدا ٿي رهي هئي، جيڪا &quot;همٿ افزائي ۽ بيزاري جي گڏيل اثرن&quot; سبب وجود ۾ آئي هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Spear|1990|p=169}}&lt;/ref&gt;
هن طبقي کي همٿ ان جي تعليمي ڪاميابين ۽ تعليم مان حاصل ٿيندڙ فائدن، جهڙوڪ [[هندستاني سول سروس]] ۾ روزگار، مان ملي. ان کي [[راڻي وڪٽوريا]] جي 1858ع واري اعلان مان پڻ حوصلا افزائي ملي، جنهن ۾ هن چيو هو:

{{blockquote|&quot;اسان پاڻ کي پنهنجي هندستاني علائقن جي باشندن آڏو انهن ئي ذميدارين جو پابند سمجهون ٿا، جيڪي اسان پنهنجي ٻين رعيتن آڏو سمجهون ٿا.&quot;}}

&lt;ref name=&quot;majumdar888&quot;&gt;{{Harvnb|Majumdar|Raychaudhuri|Datta|1950|p=888}}.&lt;/ref&gt;

هندستانين کي خاص طور تي تڏهن وڌيڪ اميد پيدا ٿي جڏهن 1867ع ۾ [[ڪينيڊين وفاق]] کي ڊومينين جو درجو مليو ۽ ان کي خودمختيار جمهوري آئين حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;majumdar888&quot; /&gt;
همٿ جو هڪ ٻيو ذريعو [[مونيئر مونيئر-وليمز]] ۽ [[ميڪس مولر]] جهڙن همعصر مشرقيات جي عالمن جو ڪم هو، جن پنهنجي تحريرن ۾ قديم هندستان کي هڪ عظيم تهذيب طور پيش ڪيو.

ٻئي طرف بيزاري ۽ ناراضگي به وڌي رهي هئي. ان جا سبب صرف هندستان ۾ انگريزن جي نسلي امتيازي سلوڪ تائين محدود نه هئا، پر حڪومتي پاليسيون پڻ ذميوار هيون، جهڙوڪ هندستاني فوجين کي سامراجي جنگين ۾ استعمال ڪرڻ (مثال طور [[ٻي اينگلو-افغان جنگ]]) ۽ مقامي ٻولين جي صحافت تي ضابطا آڻڻ جون ڪوششون (مثال طور ''[[مقامي ٻولين جي صحافت وارو قانون 1878ع]]'').&lt;ref&gt;F.H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp. 411–36.&lt;/ref&gt;
بهرحال، وائسراءِ [[لارڊ رِپن]] طرفان [[اِلبرٽ بل]] (1883ع) جي جزوي واپسي ئي اهو واقعو هو، جنهن ناراضگي کي منظم سياسي عمل ۾ تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;spear170&quot;&gt;{{Harvnb|Spear|1990|p=170}}&lt;/ref&gt;

28 ڊسمبر 1885ع تي هن وچولي طبقي سان تعلق رکندڙ ماهرن ۽ دانشورن—جن مان ڪيترائي ممبئي، ڪلڪتي ۽ مدراس جي نون برطانوي يونيورسٽين جا تعليم يافته هئا ۽ برطانوي سياسي مفڪرن، خاص طور تي [[افاديت پسندي]] جي نظرين کان واقف هئا—ممبئي ۾ گڏ ٿي [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو بنياد رکيو.
انهن 70 ميمبرن [[ووميش چندر بونرجي]] کي پهريون صدر چونڊيو. شروعاتي رڪنيت گهڻو ڪري مغربي تعليم يافته اشرافيه تي مشتمل هئي، ۽ ان وقت تنظيم جو بنياد عام ماڻهن تائين وڌائڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي هئي.{{Citation needed|date=November 2018}}

پنهنجن پهرين ويهن سالن دوران ڪانگريس بنيادي طور هندستان بابت برطانوي پاليسين تي بحث ڪندي رهي. انهن بحثن هڪ نئون هندستاني قومي نقطه نظر پيدا ڪيو، جنهن مطابق برطانيا هندستان جي دولت نيڪالي ڪري رهيو هو.

قومپرستن جو دعويٰ هئي ته برطانيا غيرمنصفاڻين واپاري پاليسين، مقامي صنعتن تي پابندين ۽ هندستاني ٽيڪسن کي استعمال ڪري هندستان ۾ برطانوي سرڪاري عملدارن جي وڏي پگهارن جي ادائيگي وسيلي ملڪ کي معاشي طور ڪمزور ڪري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bose|Jalal|2004|pp=80–81}}&lt;/ref&gt;

[[ٿامس بارنگ، پهريون ارل آف نارٿ بروڪ|ٿامس بارنگ]] 1872ع کان 1876ع تائين هندستان جو وائسراءِ رهيو. سندس اهم ڪارنامن ۾ هڪ سرگرم سڌارڪ طور حڪومت جي معيار کي بهتر بڻائڻ شامل هو. هن وڏي پيماني تي ڏڪار متاثرن لاءِ امداد جو بندوبست ڪيو، ٽيڪسون گهٽايون ۽ بيوروڪريسي رڪاوٽن کي ختم ڪيو ته جيئن بک ۽ سماجي بيچيني کي گهٽائي سگهجي.
جيتوڻيڪ هو لبرل حڪومت طرفان مقرر ٿيو هو، سندس پاليسيون گهڻو ڪري انهن وائسرائن جهڙيون هيون جيڪي قدامت پسند حڪومتن مقرر ڪيا هئا.&lt;ref&gt;James S. Olson and Robert S. Shadle, ''Historical Dictionary of the British Empire'' (1996) p. 116.&lt;/ref&gt;

1880ع واري ڏهاڪي تائين سماجي سڌارن جي فضا زور وٺي چڪي هئي. مثال طور [[پنڊتا رامابائي]]، جيڪا شاعره، سنسڪرت جي عالمه ۽ هندستاني عورتن جي آزاديءَ جي حامي هئي، بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي حق لاءِ مهم هلائي، خاص طور تي برهمڻ بيوه عورتن لاءِ. بعد ۾ هن عيسائيت قبول ڪئي.&lt;ref&gt;Helen S. Dyer, ''Pandita Ramabai: the story of her life'' (1900).&lt;/ref&gt;

1900ع تائين سماجي سڌارا ڪانگريس جي اندر به جڙون پڪڙڻ لڳا. ڪانگريس جي اڳواڻ [[گوپال ڪرشن گوکلي]] [[خدمتگارِ هند سوسائٽي]] قائم ڪئي، جنهن قانوني سڌارن لاءِ جدوجهد ڪئي، جهڙوڪ هندو ٻارڙين بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ.
هن تنظيم جا ميمبر غربت اختيار ڪرڻ جا واعدا ڪندا هئا ۽ [[دلت|اڻڇوتن]] جي برادرين ۾ ڪم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ludden|2002|p=197}}&lt;/ref&gt;

1905ع تائين ڪانگريس اندر اعتدال پسندن ۽ انتها پسندن جي وچ ۾ گهري وڇوٽي پيدا ٿي وئي. اعتدال پسندن جي اڳواڻي [[گوپال ڪرشن گوکلي]] ڪري رهيو هو، جيڪو عوامي احتجاج کي گهٽ اهميت ڏيندو هو.
ان جي ابتڙ، نون &quot;انتها پسندن&quot; نه رڳو احتجاج جي حمايت ڪئي، پر سماجي سڌارن کي قومپرستيءَ کان ڌيان هٽائڻ وارو عمل به سمجهيو.
انهن انتها پسندن ۾ سڀ کان نمايان [[بال گنگاڌر تلڪ]] هو، جنهن واضح هندو سياسي سڃاڻپ جي بنياد تي عوام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن اولهه هندستان ۾ سالياني عوامي [[گڻپتي ميلا]] شروع ڪيا، جيڪي بعد ۾ سياسي بيداريءَ جو اهم ذريعو بڻيا.&lt;ref&gt;Stanley A. Wolpert, ''Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India'' (1962) p. 67.&lt;/ref&gt;

=== 1870ع واري ڏهاڪي کان 1906ع تائين: مسلمان سماجي تحريڪون ۽ مسلم ليگ ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:LordMelgund1885.jpg|[[گلبرٽ جان ايليئٽ-مري-ڪائينن مائونڊ، چوٿون ارل آف منٽو|لارڊ منٽو]]، اهو وائسراءِ جنهن 1906ع ۾ ڪرزن جي جاءِ ورتي. [[منٽو-مارلي سڌارا]] (1909ع) مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جي اجازت ڏني.
Brit IndianEmpireReligions3.jpg|''1909ع جون غالب مذهبون''، 1901ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي برطانوي هندستاني سلطنت جو نقشو، جنهن ۾ اڪثريتي مذهب ڏيکاريل آهن.
File:1921ajmalkhan.jpg|[[حڪيم اجمل خان]]، مسلم ليگ جي باني اڳواڻن مان هڪ، جيڪو 1921ع ۾ [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو صدر پڻ بڻيو.
&lt;/gallery&gt;

بنگال جي ورهاڱي خلاف وڏي پيماني تي احتجاج، جيڪو گهڻو ڪري هندو آباديءَ طرفان ڪيو ويو، ۽ ان سان گڏ هندو اڪثريت جي حق ۾ ممڪن سڌارن بابت خدشن سبب هندستان جي مسلمان اشرافيه 1906ع ۾ نئين وائسراءِ [[لارڊ منٽو]] سان ملي ۽ مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جو مطالبو ڪيو.&lt;ref name=&quot;oldenburg&quot; /&gt;
ان سان گڏ هنن قانون ساز ادارن ۾ متناسب نمائندگيءَ جو به مطالبو ڪيو، جيڪا هڪ طرف سندن اڳوڻي حڪمران حيثيت ۽ ٻئي طرف برطانوي حڪومت سان تعاون جي تاريخ کي ظاهر ڪري.&lt;ref name=&quot;oldenburg&quot; /&gt;
انهن مطالبن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1906ع ۾ [[ڍاڪا]] ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو بنياد رکيو ويو.{{citation needed|date=April 2024}}
جيتوڻيڪ ان وقت تائين [[لارڊ ڪرزن]] پنهنجي فوجي سربراهه [[لارڊ ڪچنر]] سان اختلافن سبب استعيفيٰ ڏئي انگلينڊ موٽي ويو هو، پر مسلم ليگ بنگال جي ورهاڱي واري سندس منصوبي جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;ludden200&quot; /&gt;
مسلمان اشرافيه جو اهو سياسي موقف، جيڪو مسلم ليگ جي پاليسين ۾ به ظاهر ٿيو، گذريل ٽن ڏهاڪن دوران آهستي آهستي ٺهندو رهيو هو. ان جي شروعات 1871ع جي برطانوي هندستان جي آدمشماريءَ سان ٿي، جنهن پهريون ڀيرو مسلمان اڪثريت وارن علائقن جي آباديءَ جو تفصيلي اندازو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;ludden200&quot;&gt;{{harvnb|Ludden|2002|p=200}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ڪرزن جي مشرقي بنگال جي مسلمانن سان ويجهڙائي پيدا ڪرڻ جي خواهش جو تعلق به 1871ع جي آدمشماري ۽ 1857ع جي بغاوت سميت [[ٻي اينگلو-افغان جنگ]] جي تجربي سان هو. برطانوي حڪمرانن کي انديشو هو ته هندستان جا مسلمان ٻيهر تاج خلاف بغاوت ڪري سگهن ٿا.{{citation needed|date=April 2024}}

انهن ٽن ڏهاڪن دوران اتر هندستان جي مسلمان اڳواڻن کي نون هندو سياسي ۽ سماجي گروهن طرفان وقت بوقت عوامي مخالفت جو به سامنا رهيو.&lt;ref name=&quot;ludden200&quot; /&gt;
مثال طور [[آريا سماج]] نه رڳو گئو رکشا (ڳئون بچاءُ) تحريڪن جي حمايت ڪئي،&lt;ref&gt;{{harvnb|Stein|2010|p=276}}&lt;/ref&gt; پر 1871ع جي آدمشماريءَ ۾ مسلمانن جي وڏي تعداد کان پريشان ٿي &quot;واپسي&quot; جون مهمون به هلائڻ شروع ڪيون ته جيئن مسلمانن کي ٻيهر هندو ڌرم ۾ شامل ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;ludden200&quot; /&gt;
1905ع ۾ جڏهن [[بال گنگاڌر تلڪ]] ۽ [[لالا لجپت راءِ]] ڪانگريس جي قيادت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪانگريس پاڻ به [[ڪالي]] جي علامت جي چوڌاري سياسي جوش پيدا ڪرڻ لڳي، ته مسلمانن جا خدشا وڌيڪ وڌي ويا.&lt;ref name=&quot;ludden201&quot; /&gt;

ڪيترن مسلمانن لاءِ اهو به نظرانداز ڪرڻ ممڪن نه هو ته مشهور نعرو &quot;بندي ماترم&quot; پهريون ڀيرو ناول ''[[آنند مٺ]]'' ۾ ظاهر ٿيو هو، جنهن ۾ هندن کي مسلمان حڪمرانن خلاف جدوجهد ڪندي ڏيکاريو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ludden201&quot;&gt;{{harvnb|Ludden|2002|p=201}}&lt;/ref&gt;
مسلمان اشرافيه، خاص طور تي [[ڍاڪا نواب خاندان]] جي [[خواجه سليم الله]]، جنهن پنهنجي [[شاهه باغ]] واري محل ۾ مسلم ليگ جي پهرين اجلاس جي ميزباني ڪئي، انهيءَ ڳالهه کان به واقف هو ته مسلمان اڪثريت واري نئين صوبي جو قيام سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ جي خواهشمند مسلمانن لاءِ سڌو فائدي وارو هوندو.&lt;ref name=&quot;ludden201&quot; /&gt;

برطانوي هندستان ۾ خود حڪمرانيءَ ڏانهن پهريان قدم اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ کنيا ويا، جڏهن برطانوي وائسراءِ جي صلاح لاءِ هندستاني صلاحڪار مقرر ڪيا ويا ۽ صوبائي ڪائونسلون قائم ڪيون ويون جن ۾ هندستاني ميمبر شامل هئا. بعد ۾ برطانوي حڪومت [[هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1892ع]] ذريعي قانون ساز ادارن ۾ هندستانين جي شموليت کي وڌايو.
مقامي انتظام لاءِ ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ ضلعي بورڊ قائم ڪيا ويا، جن ۾ چونڊيل هندستاني ميمبر پڻ شامل هئا.

[[هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1909ع]]، جيڪو [[مارلي-منٽو سڌارا]] جي نالي سان مشهور آهي ([[جان مارلي]] هندستان جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ هو ۽ [[لارڊ منٽو]] وائسراءِ هو)، هندستانين کي مرڪزي ۽ صوبائي قانون ساز ادارن ۾ محدود نمائندگي فراهم ڪئي.
انهن سڌارن مان سڀ کان وڌيڪ فائدو امير زميندارن، واپارين ۽ مٿئين طبقي کي مليو. مسلمان برادريءَ کي جدا چونڊ حلقو تسليم ڪيو ويو ۽ کين ٻيڻي نمائندگي ڏني وئي. انهن سڌارن جا مقصد گهڻو ڪري قدامت پسند هئا، پر انهن چونڊي اصول کي اڳتي وڌايو.

1911ع ۾ بنگال جي ورهاڱي کي ختم ڪيو ويو. اهو اعلان [[دهلي درٻار]] ۾ ڪيو ويو، جتي [[جارج پنجون]] ذاتي طور آيو ۽ [[هندستان جو شهنشاهه]] طور تاجپوشي ڪئي.
هن اهو پڻ اعلان ڪيو ته گاديءَ جو هنڌ [[ڪلڪتو]] مان [[دهلي]] منتقل ڪيو ويندو.
هن دور ۾ [[هندستاني آزاديءَ جي انقلابي تحريڪ]] سان لاڳاپيل تنظيمن جون سرگرميون به وڌيون. انهن ۾ بنگال جي [[انوشيلن سمتي]] ۽ پنجاب جي [[غدر پارٽي]] خاص طور قابلِ ذڪر هيون.
بهرحال برطانوي اختيارين انهن پرتشدد انقلابي تحريڪن کي تيزيءَ سان دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ تعليم يافته هندستاني سياسي اڳواڻن جي وڏي اڪثريت پرتشدد انقلاب جي حمايت نه ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Robb|2002|p=174}}&lt;/ref&gt;

=== 1905ع–1911ع: بنگال جو ورهاڱو، ''سواديشي'' تحريڪ، ۽ تشدد ===
{{Main|بنگال جو ورهاڱو   (1905)|سواديشي تحريڪ}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:George Curzon2.jpg|[[جارج نيٿنيئل ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، [[هندستان جو وائسراءِ]] (1899ع–1905ع)، جنهن 1905ع ۾ [[بنگال پريزيڊنسي]] کي ورهايو.
Surendranath Banerjee.jpg|ڪانگريس جي اعتدال پسند اڳواڻ [[سر سُريندر ناٿ بينرجي]] ''سوديشي'' تحريڪ ذريعي مخالفت جي اڳواڻي ڪئي.
File:1909magazine vijaya.jpg|تامل رسالو ''وجيا'' (1909ع)، جنهن ۾ &quot;ڀارت ماتا&quot; کي سندس اولاد سان گڏ ۽ نعري &quot;بندي ماترم&quot; سان ڏيکاريو ويو آهي.
&lt;/gallery&gt;وائسراءِ [[جارج نيٿنيئل ڪرزن|لارڊ ڪرزن]] (1899ع–1905ع) ڪارڪردگي ۽ سڌارن جي حصول ۾ غيرمعمولي طور سرگرم هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Edwardes |first=Michael |title=High Noon of Empire: India under Curzon |url=https://archive.org/details/highnoonofempire0000edwa/page/77/mode/1up |year=1965 |publisher=Eyre &amp; Spotiswoode |oclc=1048193 |page=77}}&lt;/ref&gt;

هن جي پروگرام ۾ [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] جو قيام، سول خدمتن ۾ ننڍيون سڌارا، سيڪريٽريٽ جي ڪم ۾ تيزي، ڪرنسي جي استحڪام لاءِ سون جي معيار جو نفاذ، ريلوي بورڊ جو قيام، آبپاشي سڌارا، هارين جي قرضن ۾ گهٽتائي، تار موڪلڻ جي خرچن ۾ ڪمي، آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ تاريخي ورثي جي حفاظت، يونيورسٽين ۾ سڌارا، پوليس سڌارا، رياستن جي حيثيت ۾ واڌارو، واپار ۽ صنعت لاءِ نئون کاتو، صنعت جي واڌاري، زميني ڍل جي پاليسين ۾ تبديليون، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي، زرعي بئنڪن جو قيام، زراعت کاتي جو قيام، زرعي تحقيق جي سرپرستي، شاهي لائبريري جو قيام، شاهي ڪيڊٽ ڪور جو قيام، نوان ڏڪار ضابطا، ۽ ڪلڪتي ۾ دونهين جي تڪليف گهٽائڻ جهڙا قدم شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Robin J. |editor1-last=Porter |editor1-first=Andrew N. |title=The Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century |volume=III |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofthebritishempirevol3_829_k/page/435/mode/1up |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154240-4 |page=435 |chapter=Imperial India, 1858-1914}}&lt;/ref&gt;

ڪرزن لاءِ تڪرار تڏهن پيدا ٿيو جڏهن هن برطانوي هندستان جي سڀ کان وڏي انتظامي وحدت [[بنگال پريزيڊنسي|بنگال صوبي]] کي مسلمان اڪثريتي [[مشرقي بنگال ۽ آسام]] ۽ هندو اڪثريتي اولهه بنگال ۾ ورهايو، جنهن ۾ اڄوڪا [[اولهه بنگال]]، [[بهار]] ۽ [[اوڙيسا]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McLane |first=John R. |date=July 1965 |title=The Decision to Partition Bengal in 1905 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/221 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=2 |issue=3 |pages=221–37 |doi=10.1177/001946466400200302 |s2cid=145706327}}&lt;/ref&gt;
[[بنگال جي ورهاڱي (1905ع)]] جو خيال [[لارڊ وليم بينٽنڪ]] جي دور کان مختلف نوآبادياتي حڪومتن وٽ موجود هو، پر ان تي عمل نه ڪيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهن ان کي انتظامي لحاظ کان فائديمند سمجهيو، پر ان ۾ فرقيواراڻو عنصر به شامل هو. ان قدم بنگال جي ماڻهن جي وچ ۾ ورهاست جا ٻج پوکيا ۽ قومپرست سياست کي اهڙي طرح تبديل ڪيو، جيئن ان کان اڳ ڪنهن ٻئي واقعي نه ڪيو هو.
بنگال جي هندو اشرافيه، جن مان ڪيترن وٽ مشرقي بنگال ۾ زمينون هيون جيڪي مسلمان هارين کي ليز تي ڏنل هيون، ان ورهاڱي خلاف سخت احتجاج ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McLane |first=John R. |date=July 1965 |title=The Decision to Partition Bengal in 1905 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/221 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=2 |issue=3 |pages=221–37 |doi=10.1177/001946466400200302 |s2cid=145706327}}&lt;/ref&gt;
بنگال جي ورهاڱي کان پوءِ، جيڪو لارڊ ڪرزن طرفان قومپرست تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو هو، [[بال گنگاڌر تلڪ]] [[سواديشي تحريڪ]] ۽ بائيڪاٽ تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Ranbir Vohra, The Making of India: A Historical Survey (Armonk: M.E. Sharpe, Inc, 1997), 120&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جو مقصد پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪرڻ ۽ انهن هندستانين جو سماجي بائيڪاٽ ڪرڻ هو جيڪي غير ملڪي شيون استعمال ڪندا هئا. سوديشي تحريڪ مقامي طور تي تيار ڪيل شين جي استعمال تي زور ڏيندي هئي. جڏهن پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪيو ويو ته پيدا ٿيل خال کي هندستان اندر ئي انهن شين جي پيداوار ذريعي ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بال گنگاڌر تلڪ جو چوڻ هو ته سوديشي ۽ بائيڪاٽ هڪ ئي سڪي جا ٻه پاسا آهن.
بنگال جو وڏو هندو وچولو طبقو، جنهن کي ''[[ڀدرلوڪ]]'' سڏيو ويندو هو، ان خدشي سبب ناراض هو ته نئين بنگال صوبي ۾ بنگالين جو انگ بهارين ۽ اوڙين جي مقابلي ۾ گهٽجي ويندو. هنن ڪرزن جي قدم کي پنهنجي سياسي سرگرميءَ جي سزا طور ڏٺو.

ڪرزن جي فيصلي خلاف احتجاجن جو سڀ کان نمايان روپ ''[[سواديشي]]'' (&quot;هندستاني شيون خريد ڪريو&quot;) مهم هئي، جنهن جي اڳواڻي ڪانگريس جي ٻه ڀيرا صدر رهندڙ [[سُريندر ناٿ بينرجي]] ڪئي ۽ جنهن ۾ برطانوي شين جو بائيڪاٽ شامل هو.&lt;ref&gt;V. Sankaran Nair, ''Swadeshi movement: The beginnings of student unrest in South India'' (1985).&lt;/ref&gt;

ٻنهي قسمن جي احتجاج جو نعرو ''[[بندي ماترم]]'' (&quot;ماءُ کي سلام&quot;) هو، جيڪو هڪ ماءُ ديويءَ جي علامت هو ۽ مختلف وقتن تي بنگال، هندستان ۽ هندو ديوي [[ڪالي]] جي نمائندگي ڪندو هو.
[[سري اوروبندو]] جڏهن ''[[بندي ماترم (اشاعت)|بندي ماترم]]'' رسالي جي ادارت ڪندو هو ته هن قانوني حدون نه ٽوڙيون. رسالو آزاديءَ جي تبليغ ڪندو هو، پر جيترو ممڪن هجي پرامن طريقن سان. ان جو بنيادي مقصد غيرفعال مزاحمت هو.&lt;ref&gt;Peter Heehs, ''The lives of Sri Aurobindo'' (2008) p. 184.&lt;/ref&gt;
بيچيني ڪلڪتي کان نڪري بنگال جي ٻين علائقن تائين پکڙجي وئي، جڏهن شاگرد پنهنجي ڳوٺن ۽ شهرن ڏانهن موٽي ويا. ڪجهه نوجوانن بنگال ۾ اُڀرندڙ مقامي سياسي نوجوان تنظيمن ۾ شموليت اختيار ڪئي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن هٿيار خريد ڪرڻ لاءِ ڦرون ڪيون ۽ راج جي عملدارن کي قتل ڪرڻ جون به ڪوششون ڪيون.
تنهن هوندي به، سخت پوليس ڪارروائين جي نتيجي ۾ گهڻيون سازشون ناڪام ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;bandyo260&quot;&gt;{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=260}}&lt;/ref&gt;
''سواديشي'' بائيڪاٽ تحريڪ سبب برطانوي ڪپڙي جي درآمد ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائي آئي. جيتوڻيڪ سوديشي ڪپڙو لنڪاشائر جي مقابلي ۾ وڌيڪ مهانگو ۽ ڪجهه گهٽ آرامده هو، پر سڄي هندستان ۾ ماڻهن ان کي قومي فخر جي علامت طور پائڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wolpert|2004|pp=273–274}}&lt;/ref&gt;

=== 1914ع–1918ع: پهرين عالمي جنگ، لکنؤ ٺاهه، ۽ هوم رول ليگون ===
{{Anchor|پھرين عالمي جنگ}}
{{See also|پھرين عالمي عظيم دوران برٽش انڊين فوج|لکنو پيڪٽ}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Khudadad khan vc1915.jpg|[[خداداد خان]]، [[وڪٽوريا ڪراس]] حاصل ڪندڙ پهريون هندستاني، [[چڪوال ضلعو|چڪوال ضلعي]]، پنجاب (موجوده پاڪستان) سان تعلق رکندو هو.
Indiantroops medical ww1.jpg|[[پهرين عالمي جنگ]] دوران [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ''ميسوپوٽيميا مهمي فوج'' سان گڏ هندستاني طبي عملي.
Annie a Taormina.jpg|[[ايني بيسنٽ]]، 1912ع ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي اديار]] جي ساٿين سان؛ هن چار سال پوءِ هندستاني هوم رول ليگ قائم ڪئي.{{efn|کاٻي کان ساڄي ويٺل: جِدّو ڪرشنامورتي، ايني بيسنٽ، ۽ [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]].}}
Jinnah lucknow pact1916.jpg|[[محمد علي جناح]]، کاٻي کان ٽئين نمبر تي ويٺل، 1916ع ۾ لکنؤ ٺاهه جي حمايت ڪئي، جنهن مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف ختم ڪيا.
&lt;/gallery&gt;[[پهرين عالمي جنگ]] برطانيه ۽ هندستان جي وچ ۾ سامراجي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳ هندستاني حڪومت ظاهر ڪيو هو ته هو ٻه پيادل فوجي ڊويزنون ۽ هڪ گهوڙيسوار بريگيڊ مهيا ڪري سگهي ٿي، ۽ هنگامي حالت ۾ هڪ وڌيڪ ڊويزن پڻ موڪلي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;India's contribution&quot;&gt;{{Cite book |title=India's contribution to the Great War |publisher=Govt of India |year=1923 |location=Calcutta |page=74}}&lt;/ref&gt;

تقريباً 14 لک هندستاني ۽ برطانوي سپاهي [[برطانوي هندستاني فوج]] جي حصي طور جنگ ۾ شامل ٿيا، خاص طور تي عراق ۽ وچ اوڀر جي محاذن تي. سندن شرڪت جو ثقافتي اثر به وسيع هو، ڇاڪاڻ ته خبرون پکڙيون ته هندستاني سپاهي برطانوي، ڪينيڊين ۽ آسٽريليائي فوجين سان گڏ بهادريءَ سان وڙهيا ۽ شهيد ٿيا.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=197–98}}&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي دوران هندستان جي بين الاقوامي حيثيت وڌي. 1920ع ۾ اهو [[قومن جي ليگ]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ 1920ع جي [[اولمپڪ رانديون]] ۾ اينٽورپ ۾ &quot;Les Indes Anglaises&quot; (برطانوي هندستان) جي نالي سان شرڪت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belgium Olympic Committee |date=1957 |title=Olympic Games Antwerp. 1920: Official Report |url=http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007202443/http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 December 2016 |website=LA84 Foundation}}&lt;/ref&gt;
هندستان اندر، خاص طور تي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اڳواڻن ۾، جنگ کان پوءِ هندستانين لاءِ وڌيڪ خوداختياريءَ جا مطالبا زور وٺڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot; /&gt;

جنگ جي شروعات ۾ هندستان ۾ موجود برطانوي فوج جو وڏو حصو يورپ ۽ [[ميسوپوٽيميا مهم]] ڏانهن موڪليو ويو، جنهن سبب اڳوڻي وائسراءِ [[چارلس هارڊنگ]] کي انديشو ٿيو ته &quot;هندستان کي فوج کان خالي ڪرڻ جا خطرا&quot; موجود آهن.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot; /&gt;
ان وقت تائين [[هندستاني آزاديءَ لاءِ انقلابي تحريڪ]] جي تشدد واريون سرگرميون برطانوي حڪومت لاءِ اڳ ئي ڳڻتي جو سبب هيون. انهيءَ ڪري 1915ع ۾ حڪومت پنهنجي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ [[هندستان جي بچاءَ وارو قانون 1915ع]] منظور ڪيو، جنهن تحت سياسي طور خطرناڪ سمجهيل ماڻهن کي بغير قانوني ڪارروائيءَ جي قيد ڪري سگهجي ٿو. ان سان گڏ حڪومت کي صحافين کي بغير مقدمي جي جيل موڪلڻ ۽ اخبارن تي سينسر لاڳو ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ملي ويا.&lt;ref name=&quot;brown-p201-202&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=201–02}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ قانون تحت 1916ع ۾ علي ڀائرن کي قيد ڪيو ويو، جڏهن ته 1917ع ۾ [[ايني بيسنٽ]] کي پڻ گرفتار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هڪ يورپي عورت هجڻ سبب کيس گرفتار ڪرڻ حڪومت لاءِ وڌيڪ حساس معاملو هو.&lt;ref name=&quot;brown-p201-202&quot; /&gt;

هاڻي جڏهن آئيني سڌارن تي سنجيده بحث شروع ٿيو ته برطانوي حڪومت سوچڻ لڳي ته اعتدال پسند هندستانين کي آئيني سياست ۾ ڪيئن شامل ڪجي ۽ ساڳئي وقت اڳ ۾ موجود آئيني اڳواڻن جي حيثيت ڪيئن مضبوط ڪئي وڃي. پر حڪومت اهو به چاهيو ٿي ته انتهاپسندن طرفان سڌارن واري عمل ۾ رنڊڪ نه وڌي، تنهنڪري جنگي دور جا ڪجهه غيرمعمولي اختيار امن جي دور ۾ به جاري رکڻ تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;brown-p201-202&quot; /&gt;
1906ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اعتدال پسندن ۽ انتهاپسندن جي ورهاڱي کان پوءِ، 1914ع تائين ڪانگريس جون سياسي سرگرميون ورهايل رهيون. پوءِ [[بال گنگاڌر تلڪ]] جيل مان آزاد ٿيو ۽ ڪانگريس جي ٻين اڳواڻن سان ٻيهر اتحاد بابت ڳالهيون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot; /&gt;
بهرحال، اهو عمل 1915ع ۾ سندس اهم مخالفن [[گوپال ڪرشن گوکلي]] ۽ [[فيروز شاهه مهتا]] جي وفات کان پوءِ ئي ممڪن ٿيو. پوءِ تلڪ جي ڌڙي کي ٻيهر ڪانگريس ۾ شامل ٿيڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot; /&gt;

1916ع جي لکنؤ اجلاس ۾ تلڪ جي حامين هڪ وڌيڪ جرئت ڀريو ٺهراءُ منظور ڪرايو، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا واضح اعلان ڪري ته سندس &quot;مقصد ۽ ارادو آهي ته هندستان کي جلد خود حڪومت ڏني وڃي&quot;.&lt;ref name=&quot;brown-p197-198&quot; /&gt;
1917ع ۾ [[امپيريل ليجسليٽو ڪائونسل]] ۾ [[مدن موهن مالويه]] اعلان ڪيو:

{{quote|مان چوڻ جي جرئت ڪريان ٿو ته هن جنگ گهڙيال کي پنجاهه سال اڳتي وڌائي ڇڏيو آهي... جنگ کان پوءِ جيڪي به سڌارا ايندا، اهي اهڙا هجڻ گهرجن جيڪي هندستان جي ماڻهن جي ان خواهش کي پورو ڪن ته هو پنهنجي ملڪ جي انتظام ۾ پنهنجو جائز حصو ادا ڪري سگهن.}}

1916ع جو لکنؤ اجلاس ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي وچ ۾ هڪ غيرمتوقع گڏيل ڪوشش جو به مرڪز بڻيو. ان جو سبب جرمني ۽ ترڪي جي جنگي اتحاد هو. ڇاڪاڻ ته [[عثماني خلافت|ترڪي سلطان]] يا ''خليفو'' مڪي، مديني ۽ يروشلم جهڙن اسلامي مقدس هنڌن جو محافظ سمجهيو ويندو هو، ۽ برطانيا هاڻي ترڪي سان جنگ ۾ هو، تنهنڪري ڪيترن هندستاني مسلمانن ۾ برطانوي حڪومت جي &quot;مذهبي غيرجانبداري&quot; بابت شڪ پيدا ٿيڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;brown-p200-201&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=200–01}}&lt;/ref&gt;
[[لکنؤ ٺاهه]] تحت مسلم ليگ ڪانگريس سان گڏ وڌيڪ خوداختياريءَ جي مطالبي ۾ شامل ٿي. ان جي بدلي ۾ ڪانگريس صوبائي ۽ مرڪزي قانون ساز ادارن ۾ مسلمانن لاءِ الڳ چونڊ حلقن کي قبول ڪيو.
1916ع ۾ مسلم ليگ جا لڳ ڀڳ 500 کان 800 ميمبر هئا ۽ اڃا تائين اها هندستاني مسلمانن ۾ وڏي عوامي حمايت حاصل نه ڪري سگهي هئي. ليگ اندر به لکنؤ ٺاهه کي مڪمل اتفاق حاصل نه هو، ڇاڪاڻ ته ان کي گهڻو ڪري [[آگرا ۽ اوده جا گڏيل صوبا]] جي نوجوان مسلمان اڳواڻن، خاص طور تي [[مولانا محمد علي]] ۽ [[مولانا شوڪت علي]]، اڳتي وڌايو هو.&lt;ref name=&quot;brown-p200-201&quot; /&gt;
تنهن هوندي به بمبئي جي هڪ نوجوان وڪيل [[محمد علي جناح]] ان ٺاهه جي حمايت ڪئي، جيڪو بعد ۾ مسلم ليگ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ٻنهي جو اهم اڳواڻ بڻيو.

1916ع ۾ [[هوم رول تحريڪ]] جي تحت ٻه [[هوم رول ليگ]] قائم ڪيون ويون: هڪ [[بال گنگاڌر تلڪ]] ۽ ٻي [[ايني بيسنٽ]] طرفان. انهن جو مقصد هندستانين ۾ [[هوم رول]] (داخلي خود حڪومت) جي مطالبي کي فروغ ڏيڻ ۽ ڪانگريس اندر پنهنجو اثر وڌائڻ هو.&lt;ref name=&quot;brown-p199&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|p=199}}&lt;/ref&gt;
ايني بيسنٽ خاص طور تي اهو ثابت ڪرڻ چاهيو ٿي ته منظم ۽ پرامن سياسي جدوجهد، جيڪا آئرلينڊ ۾ ڪامياب ٿي رهي هئي، 1907ع کان 1914ع تائين ٿيندڙ تشدد واري سرگرمين کان وڌيڪ اثرائتي آهي.&lt;ref name=&quot;brown-p199&quot; /&gt;
تلڪ جي ليگ مغربي هندستان ۽ بمبئي پريزيڊنسي جي ڏاکڻي حصي تي ڌيان ڏنو، جڏهن ته بيسنٽ جي ليگ مدراس پريزيڊنسي، سنڌ، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ سرگرم ٿي، جيڪي اڳ ۾ سياسي طور غيرفعال سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;brown-p199&quot; /&gt;
ٻنهي ليگون تيزيءَ سان وڌيون ۽ هڪ سال کان ٿورو وڌيڪ عرصي ۾ لڳ ڀڳ ٽيهن هزارن ميمبرن تائين پهچي ويون. انهن سستا اخبار، پوسٽر، پمفليٽ ۽ سياسي-مذهبي گيت شايع ڪرڻ شروع ڪيا.
انهن جي سرگرمين ۾ وڏي عوامي گڏجاڻيون پڻ شامل هيون، جن نه رڳو اڳين ڪانگريس اجلاسن کان وڌيڪ ماڻهن کي متوجه ڪيو، پر غير [[برهمڻ]]، واپاري، هاري، شاگرد ۽ هيٺين درجي جي سرڪاري ملازمن جهڙن نون سماجي طبقن کي به سياسي عمل ۾ شامل ڪيو.&lt;ref name=&quot;brown-p199&quot; /&gt;
جيتوڻيڪ اهي ليگون ملڪ گير عوامي تحريڪ جي صورت اختيار نه ڪري سگهيون، پر انهن هندستان ۾ خود حڪومت لاءِ منظم سياسي جدوجهد کي وڌيڪ وسيع ۽ گهرو بڻايو.
برطانوي حڪومت انهن ليگون تي پابنديون لاڳو ڪيون، جن ۾ شاگردن کي گڏجاڻين ۾ شرڪت کان روڪڻ ۽ ٻنهي اڳواڻن جي ڪجهه صوبن ڏانهن سفر تي پابندي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;brown-p199&quot; /&gt;

=== 1915ع–1918ع: گانڌيءَ جي واپسي ===
{{See also|چمپارن ستيه گرھ|کيدا جي ستيه گرھ 1918}}

[[File:Gandhi back in india1915.gif|thumb|[[مهاتما گانڌي]] (گاڏيءَ ۾ ويٺل، ساڄي پاسي، هيٺ نهاريندي، ڪاري ٽوپي سان) [[ڏکڻ آفريڪا]] مان واپسيءَ کان پوءِ 1916ع ۾ [[ڪراچي]] ۾ وڏي آجيان حاصل ڪندي]]
[[File:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|کيدا ستيه گرھ جي زماني ۾ گانڌي، 1918ع]]

1915ع ۾ [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] پڻ هندستان موٽي آيو. ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستانين جي شهري حقن لاءِ سندس جدوجهد سبب هو اڳ ئي هندستان ۾ مشهور ٿي چڪو هو. گانڌي پنهنجي مرشد [[گوپال ڪرشن گوکلي]] جي صلاح تي عمل ڪندي واپسيءَ جي پهرين سال دوران ڪنهن به عوامي سياسي بيان ڏيڻ کان پاسو ڪيو. ان جي بدران هن سڄو سال ملڪ جو سفر ڪيو، حالتن جو سڌو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي مشاهدن کي قلمبند ڪيو.&lt;ref name=&quot;brown-p214-215&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=214–15}}&lt;/ref&gt;

ڏکڻ آفريڪا ۾ رهائش دوران، گانڌي، جيڪو پيشوَر وڪيل هو، هڪ اهڙي هندستاني برادريءَ جي نمائندگي ڪئي جيڪا ننڍي هجڻ باوجود هندستان جي مختلف سماجي ۽ مذهبي طبقن جو هڪ ننڍڙو نمونو هئي. هن برادريءَ کي متحد رکڻ ۽ ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪومت سان مقابلو ڪرڻ لاءِ هن هڪ نئون طريقو اختيار ڪيو، جنهن کي هن ''[[ستيه گرھ]]'' (سچ لاءِ جدوجهد) جو نالو ڏنو.&lt;ref name=&quot;brown-p210-213&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=210–13}}&lt;/ref&gt;
گانڌيءَ جي نظر ۾ ''ستيه گرها'' ان وقت جي مشهور اصطلاح &quot;[[غيرفعال مزاحمت]]&quot; کان مختلف هئي. غيرفعال مزاحمت کي هو ڪمزور ماڻهن جي اهڙي عملي حڪمت عملي سمجهندو هو جيڪا هو طاقتور قوت جي سامهون اختيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، ''ستيه گرھ'' سندس خيال ۾ انهن ماڻهن جو آخري هٿيار هئي جيڪي سچائيءَ سان ايتري مضبوط وابستگي رکن ٿا جو ان جي خاطر تڪليفون به برداشت ڪري سگهن.&lt;ref name=&quot;brown-p210-213&quot; /&gt;

[[اهنسا]] يا &quot;عدم تشدد&quot;، جيڪا ''ستيه گرھ'' جي بنياد هئي، گانڌيءَ جي غيرروايتي مذهبي فلسفي ۾ &quot;سچ&quot; سان گڏ ٻه بنيادي ستون بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;brown-p210-213&quot; /&gt;
1907ع کان 1914ع تائين گانڌي ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستاني برادريءَ جي حقن لاءِ ڪيترين ئي تحريڪن ۾ ''ستيه گرھ'' جي آزمائش ڪئي ۽ نسلي امتيازي قانونن جي خلاف ان کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;brown-p210-213&quot; /&gt;

ڏکڻ آفريڪا ۾ رهندي ئي گانڌي پنهنجي مشهور مقالي ''[[هند سوراج]]'' (1909ع) ۾ هندستان لاءِ ''[[سوراج]]'' يا &quot;خود حڪومت&quot; جو تصور پيش ڪيو. هن تصور جا ٽي بنيادي جزا هئا:

* مختلف مذهبن وارن هندستانين جي وچ ۾ يڪجهتي، خاص طور تي هندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾.
* هندستاني سماج مان [[اڇوتاڻ]] جو خاتمو.
* ''[[سواديشي]]'' جو نفاذ، يعني پرڏيهي تيار ٿيل شين جو بائيڪاٽ ۽ هندستاني [[گهر-بنياد صنعت]] جي بحالي.

گانڌيءَ جو خيال هو ته پهريان ٻه عنصر هندستان کي هڪ برابري پسند ۽ روادار سماج بڻائڻ لاءِ ضروري آهن، جڏهن ته ٽيون عنصر هندستانين کي معاشي طور خودمختيار بڻائي برطانوي راڄ تي سندن انحصار ختم ڪندو.&lt;ref name=&quot;brown-p214-215&quot; /&gt;
1920ع تائين گانڌيءَ جي نظر ۾ هندستان ۾ برطانوي موجودگي پاڻ وڏي رڪاوٽ نه هئي؛ اصل مسئلو اهو هو ته هندستاني اڃا تائين هڪ جديد ۽ منصفاڻي سماج قائم ڪرڻ ۾ ناڪام هئا.&lt;ref name=&quot;brown-p214-215&quot; /&gt;
گانڌيءَ هندستان ۾ پنهنجي سياسي جدوجهد جو آغاز 1917ع ۾ [[چمپارن]] ضلعي، [[بيهار]] ۾ ڪيو، جيڪو نيپال جي سرحد جي ويجهو واقع هو. کيس اتي ڪجهه ناراض آبادگارن دعوت ڏني، جيڪي ڪيترن سالن کان مجبور هئا ته پنهنجي زمين جي هڪ حصي تي [[نير]] (رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻوٽو) پوکين ۽ پوءِ ان کي بازار کان گهٽ قيمت تي انهن برطانوي آبادڪارن کي وڪرو ڪن جن وٽ زمين جا ٺيڪا هئا.&lt;ref name=&quot;brown-p216-217&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=216–17}}&lt;/ref&gt;

چمپارن پهچڻ کان پوءِ گانڌيءَ سان گڏ ٻيا سياسي ڪارڪن به شامل ٿيا، جن مان هڪ نوجوان ڪانگريسي اڳواڻ [[راجيندر پرساد]] پڻ هو، جيڪو بعد ۾ گانڌيءَ جو وفادار ساٿي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم اڳواڻ بڻيو.
جڏهن مقامي برطانوي اختيارين گانڌيءَ کي ضلعي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ته هن اخلاقي بنيادن تي انڪار ڪيو. هن پنهنجي انڪار کي انفرادي [[ستيه گرھ]] جي صورت ڏني.

جلد ئي دهليءَ ۾ وائسراءِ جي دٻاءَ هيٺ، جيڪو جنگي دور ۾ اندروني امن برقرار رکڻ چاهيندو هو، صوبائي حڪومت گانڌيءَ جي جلاوطني وارو حڪم واپس ورتو ۽ پوءِ معاملي جي سرڪاري جاچ تي به راضي ٿي وئي.
جيتوڻيڪ آخرڪار برطانوي آبادڪار ڪجهه رعايتون ڏيڻ تي مجبور ٿيا، پر هو هارين جي مقصد جا حقيقي حامي نه بڻيا. انهيءَ ڪري گانڌيءَ جي اميد مطابق ستيه گرها جو مڪمل ۽ مثالي نتيجو حاصل نه ٿي سگهيو. ٻئي طرف هاري به فيصلي تي خوش هئا، پر گانڌيءَ جي انهن تعليمي ۽ سماجي منصوبن ۾ گهڻي دلچسپي نه ڏيکاري، جيڪي هن ''سوراج'' جي تصور مطابق شروع ڪيا هئا.

ايندڙ سال گانڌيءَ ٻه وڌيڪ ستيه گرھ تحريڪون شروع ڪيون، ۽ ٻئي سندس اباڻي صوبي [[گجرات]] ۾ هيون.
پهرين تحريڪ [[کيدا|کائرا ضلعي]] ۾ هئي، جتي زميندار هاري زميني ڍل ۾ واڌ خلاف احتجاج ڪري رهيا هئا.
ٻين تحريڪ [[احمد آباد]] شهر ۾ هئي، جتي هندستاني ملڪيت واري ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور گهٽ اجرتن سبب پريشان هئا.
احمد آباد جي ستيه گرھ ۾ گانڌيءَ روزو رکيو ۽ مزدورن جي هڙتال جي حمايت ڪئي، جنهن جو نتيجو آخرڪار ٺاهه جي صورت ۾ نڪتو.
کائرا ۾، ان جي ابتڙ، جيتوڻيڪ گانڌيءَ جي موجودگيءَ سبب هارين جي مسئلي کي وڏي شهرت ملي، پر ستيه گرھ فوري طور ڪامياب نه ٿي. هارين گڏيل طور تي ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر برطانوي حڪومت پوئتي هٽڻ لاءِ تيار نه هئي.
تنهن هوندي به کائرا واري تحريڪ گانڌيءَ کي هڪ ٻيو عمر ڀر جو ساٿي ڏنو: [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]]. پٽيل هارين کي منظم ڪيو ۽ بعد ۾ هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم ترين اڳواڻ بڻجي اڀريو.&lt;ref&gt;Balraj Krishna, ''India's Bismarck, Sardar Vallabhbhai Patel'' (2007) ch. 2.&lt;/ref&gt;

=== 1916ع–1919ع: مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا ===
{{See also|مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا }}

{{multiple image
| align             = right
| total_width       = 380
| image1            = Edwin Samuel Montagu.jpg
| alt1              = Montagu
| caption1          = [[ايڊون مونٽيگو]]، هندستان بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ، جنهن جي رپورٽ جي بنياد تي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] منظور ٿيو، جيڪو مونٽفورڊ سڌارن يا مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن جي نالي سان پڻ مشهور آهي
| image2            = Chelmsford Governor.jpg
| alt2              = Chelmsford
| caption2          = [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]]، هندستان جو وائسراءِ، جنهن برطانوي حڪومت کي خبردار ڪيو ته هندستاني عوامي راءِ ڏانهن وڌيڪ جوابده ٿيڻ ضروري آهي
}}

1916ع ۾، قومپرستن جي وڌندڙ طاقت ــ جيڪا [[لکنؤ ٺاهه]] جي دستخطن ۽ [[هوم رول تحريڪ|هوم رول ليگن]] جي قيام سان ظاهر ٿي هئي ــ ۽ [[ميسوپوٽيميا مهم]] ۾ پيش آيل ناڪامي کان پوءِ، جڏهن اهو واضح ٿي ويو ته جنگ شايد گهڻي عرصي تائين جاري رهندي، نئين وائسراءِ [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]] خبردار ڪيو ته هندستاني حڪومت کي هندستاني راءِ لاءِ وڌيڪ حساس ۽ جوابده بڻجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;
سال جي پڇاڙيءَ تائين، لنڊن ۾ حڪومت سان صلاح مشورن کان پوءِ، هن تجويز ڏني ته برطانيا کي هندستان جي جنگي خدمتن جي اعتراف طور پنهنجي نيڪ نيتي جو اظهار ڪجهه عوامي قدمن ذريعي ڪرڻ گهرجي. انهن قدمن ۾ راجائن ۽ اميرن کي خطابن ۽ اعزازن سان نوازڻ، هندستانين کي فوج ۾ آفيسر جا عهدا ڏيڻ، نفرت جوڳي ڪپهه تي لاڳو محصول ختم ڪرڻ، ۽ سڀ کان اهم، هندستان بابت برطانيا جي مستقبل جي منصوبن جو اعلان ۽ ڪجهه عملي قدمن جي نشاندهي شامل هئي.
وڌيڪ بحث مباحثي کان پوءِ، آگسٽ 1917ع ۾ هندستان لاءِ نئين لبرل سيڪريٽري آف اسٽيٽ [[ايڊون مونٽيگو]] اعلان ڪيو ته برطانيا جو مقصد:

{{quote|هندستانين کي انتظاميه جي هر شعبي ۾ وڌندڙ شموليت فراهم ڪرڻ ۽ خود حڪومتي ادارن کي تدريجي طور ترقي ڏيڻ آهي، ته جيئن هندستان ۾ ذميوار حڪومت جو بتدريج قيام ممڪن بڻجي، جيڪو برطانوي سلطنت جو هڪ لازمي حصو هجي.}}

&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;جيتوڻيڪ هن منصوبي ۾ شروعاتي طور فقط صوبن جي سطح تي محدود خود حڪمراني جو تصور موجود هو ۽ هندستان کي واضح طور برطانوي سلطنت جي اندر رکيو ويو هو، تڏهن به اهو ڪنهن به غير سفيد فام نوآبادياتي علائقي لاءِ نمائنده حڪومت بابت برطانيا جي پهرين سرڪاري تجويز هئي.

مونٽيگو ۽ چيلمسفورڊ 1918ع جي جولاءِ ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان کان اڳ هو گذريل سياري ۾ سڄي هندستان جو ڊگهو حقيقت معلوم ڪندڙ دورو ڪري چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=205–07}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ حڪومت ۽ پارليامينٽ جي وڌيڪ بحثن ۽ ووٽرن جي سڃاڻپ لاءِ مقرر ڪيل &quot;فرينچائز ۽ فنڪشنس ڪميٽي&quot; جي هڪ ٻي دوري کان پوءِ، [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] (جنهن کي [[مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا]] پڻ سڏيو وڃي ٿو) ڊسمبر 1919ع ۾ منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;
نئين قانون تحت صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ڪائونسلن کي وسيع ڪيو ويو ۽ حڪومت جي اُن طريقيڪار کي ختم ڪيو ويو جنهن تحت اڻ وڻندڙ ووٽن دوران &quot;سرڪاري اڪثريت&quot; استعمال ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;
جيتوڻيڪ دفاع، پرڏيهي معاملا، فوجداري قانون، مواصلات ۽ آمدني ٽيڪس جهڙا شعبا [[گورنر جنرل آف انڊيا|وائسراءِ]] ۽ دهليءَ ۾ مرڪزي حڪومت جي قبضي ۾ رهيا، پر صحت عامه، تعليم، زميني ڍل ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا صوبن ڏانهن منتقل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;

هاڻي صوبن جو انتظام هڪ نئين [[دوهري حڪمراني]] (Diarchy) واري نظام تحت هلائڻو هو. ان تحت تعليم، زراعت، بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا هندستاني وزيرن، قانون ساز ادارن ۽ ووٽرن جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته آبپاشي، زميني آمدني، پوليس، جيلن ۽ اخبارن تي ضابطو اڃا به برطانوي گورنر ۽ سندس انتظامي ڪائونسل وٽ رهيو.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;
نئين قانون هندستانين لاءِ سول سروس ۽ فوجي آفيسر ڪور ۾ داخلا به وڌيڪ آسان بڻائي.
هاڻي اڳي کان وڌيڪ هندستانين کي ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل ٿيو، پر قومي سطح تي ووٽر اڃا به بالغ مرد آباديءَ جو رڳو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هئا، جن مان ڪيترائي اڻ پڙهيل هئا.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;
صوبائي قانون ساز ادارن ۾ برطانوي حڪومت ڪجهه حد تائين پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. ان مقصد لاءِ انهن مخصوص مفادن وارن طبقن لاءِ مخصوص سيٽون رکيون، جن کي هو وفادار يا ڪارآمد سمجهندا هئا.
خاص طور تي ٻهراڙيءَ جا اميدوار، جيڪي عام طور برطانوي راڄ سان وڌيڪ همدرد ۽ گهٽ مزاحمتي هئا، شهري اميدوارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سيٽن جا حقدار بڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;

ساڳئي ريت غير برهمڻن، زميندارن، واپارين ۽ يونيورسٽيءَ جي ڊگري يافته ماڻهن لاءِ پڻ مخصوص سيٽون رکيون ويون.
[[منٽو–مارلي سڌارا]] ۽ بعد ۾ ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي [[لکنؤ ٺاهه]] جو اهم اصول، يعني &quot;فرقي وار نمائندگي&quot;، ٻيهر برقرار رکيو ويو. ان تحت مسلمانن، [[سک مذهب|سکن]]، [[هندستان ۾ عيسائيت|هندستاني عيسائين]]، [[اينگلو-انڊين]] ماڻهن ۽ هندستان ۾ رهندڙ يورپين لاءِ صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ادارن ۾ مخصوص سيٽون مختص ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;
مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن هندستانين کي قانون ساز اختيارن جي استعمال جو ان وقت تائين سڀ کان وڏو موقعو فراهم ڪيو، خاص طور صوبائي سطح تي. پر ساڳئي وقت هن موقعي کي ڪيترين پابندين سان محدود به ڪيو ويو. ووٽرن جو تعداد اڃا به تمام گهٽ هو، صوبائي اسيمبلين وٽ محدود مالي وسيلا هئا، ۽ ٻهراڙيءَ ۽ خاص مفادن لاءِ مخصوص سيٽون اهڙا اوزار سمجهيون وينديون هيون جن ذريعي برطانيا پنهنجو اثر برقرار رکندو هو.&lt;ref name=&quot;brown-p205-207&quot; /&gt;

هندستاني سياسي اڳواڻن لاءِ انهن سڌارن جو دائرو اطمينان بخش نه هو. [[ايني بيسنٽ]] مشهور طور تي انهن بابت چيو ته اهي:

{{quote|&quot;نه انگلينڊ لاءِ پيش ڪرڻ جي لائق آهن ۽ نه هندستان لاءِ قبول ڪرڻ جي لائق.&quot;}}

&lt;ref name=&quot;Chhabra2&quot;&gt;{{Harvnb|Chhabra|2005|p=2}}&lt;/ref&gt;

=== 1917ع–1919ع: رولٽ ايڪٽ ===
{{See also|رولٽ ايڪٽ}}

[[File:Sir Sidney Arthur Taylor Rowlatt (cropped).jpg|thumb|[[سڊني رولٽ]]، برطانوي جج، جنهن جي سربراهيءَ ۾ قائم [[رولٽ ڪميٽي]] [[رولٽ ايڪٽ|بغاوت مخالف وڌيڪ سخت قانونن]] جي سفارش ڪئي]]

1917ع ۾، جڏهن [[ايڊون مونٽيگو|مونٽيگو]] ۽ [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|چيلمسفورڊ]] پنهنجي سڌارن بابت رپورٽ تيار ڪري رهيا هئا، تڏهن هڪ برطانوي جج [[سڊني رولٽ]] جي صدارت هيٺ هڪ ڪميٽي قائم ڪئي وئي. هن ڪميٽيءَ کي &quot;انقلابي سازشن&quot; جي جاچ جو ڪم سونپيو ويو، جڏهن ته ان جو غير اعلانيه مقصد حڪومت جي جنگي دور وارن غيرمعمولي اختيارن کي وڌائڻ هو.&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=203–04}}&lt;/ref&gt;

[[رولٽ ڪميٽي]] ۾ چار برطانوي ۽ ٻه هندستاني ميمبر شامل هئا. انهن ۾ [[سر بيسل اسڪاٽ]] ۽ [[ديوان بهادر سر سي. وي. ڪماراسوامي سستري]] پڻ شامل هئا، جيڪي بالترتيب [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] ۽ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جا موجوده ۽ مستقبل جا چيف جسٽس هئا.
ڪميٽي جولاءِ 1918ع ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان ۾ ٽن علائقن کي انقلابي ۽ خفيه بغاوتن جا مرڪز قرار ڏنو ويو:

* [[بنگال]]
* [[بمبئي پريزيڊنسي]]
* [[پنجاب]]

&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;انهن علائقن ۾ حڪومت مخالف سرگرمين کي روڪڻ لاءِ ڪميٽي متفقه طور سفارش ڪئي ته حڪومت جنگي دور جهڙا هنگامي اختيار برقرار رکي. انهن اختيارن ۾ شامل هئا:

* بغاوت يا حڪومت مخالف مقدمن جي ٻڌڻي ٽن ججن جي خصوصي بينچ ذريعي، بغير جيوري جي.
* شڪي ماڻهن کان ضمانتون وٺڻ.
* شڪي ماڻهن جي رهائش ۽ سرگرمين تي حڪومتي نگراني.
* صوبائي حڪومتن کي بنا مقدمي جي شڪي ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو اختيار.

&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;spear190&quot; /&gt;

[[File:Rowlatt bills1919.gif|thumb|left|1919ع ۾ رولٽ بلن بابت هڪ قومپرست اخبار جون سرخيون. جيتوڻيڪ قانون ساز ڪائونسل جي سڀني غير سرڪاري هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي، پر حڪومت پنهنجي سرڪاري اڪثريت استعمال ڪري انهن کي منظور ڪرائي ورتو.&lt;ref name=&quot;spear190&quot; /&gt;]]

ساڳئي وقت، [[پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان اقتصادي حالتن ۾ به وڏو ڦيرو آيو. 1919ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 15 لک هندستاني سپاهي ۽ معاون عملي طور جنگ ۾ خدمتون سرانجام ڏئي چڪا هئا، جڏهن ته هندستان جنگ لاءِ 146 ملين پائونڊ آمدني فراهم ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;brown195-196&quot;&gt;{{Harvnb|Brown|1994|pp=195–96}}&lt;/ref&gt;
جنگي خرچن سبب وڌايل ٽيڪسن ۽ ملڪي توڙي عالمي واپار ۾ رڪاوٽن جو نتيجو اهو نڪتو جو 1914ع کان 1920ع جي وچ ۾ هندستان ۾ شين جي قيمتن جو مجموعي اشاريه تقريباً ٻيڻو ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;brown195-196&quot; /&gt;
جنگ مان واپس ايندڙ سپاهين، خاص طور پنجاب ۾، بيروزگاريءَ جي وڌندڙ بحران کي جنم ڏنو.&lt;ref name=&quot;stein304&quot;&gt;{{Harvnb|Stein|2010|p=294}}&lt;/ref&gt;
جنگ کان پوءِ واري مهانگائي بمبئي، مدراس ۽ بنگال جي صوبن ۾ خوراڪ بابت فساد پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;stein304&quot; /&gt;

1918ع–1919ع جي مون سون جي ناڪامي، ذخيره اندوزي ۽ ناجائز منافعي خوريءَ هن صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;brown195-196&quot; /&gt;
ان کان علاوه، عالمي انفلوئنزا وبا ۽ 1917ع جي [[بالشويڪ انقلاب]] پڻ عام بيچينيءَ ۾ اضافو ڪيو. وبا اڳ ئي معاشي تڪليفن ۾ مبتلا آباديءَ لاءِ هڪ نئون بحران بڻجي وئي، جڏهن ته بالشويڪ انقلاب برطانوي عملدارن ۾ اهو خوف پيدا ڪيو ته متان هندستان ۾ به اهڙي قسم جو انقلاب اچي وڃي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ludden|2002|p=208}}&lt;/ref&gt;
حڪومت جنهن صورتحال کي ايندڙ بحران سمجهي رهي هئي، ان کي منهن ڏيڻ لاءِ رولٽ ڪميٽيءَ جي سفارشن جي بنياد تي ٻه [[رولٽ ايڪٽ|رولٽ بل]] تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;spear190&quot;&gt;{{Harvnb|Spear|1990|p=190}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ انهن بلن کي قانون سازيءَ لاءِ [[ايڊون مونٽيگو]] جي منظوري حاصل هئي، پر هن اها منظوري بي دليءَ سان ڏني. هن گڏوگڏ چيو:

{{quote|مون کي پهرين نظر ۾ ئي اهو خيال ناپسند آهي ته هندستان جي دفاع وارو قانون امن جي زماني ۾ به ايتري حد تائين برقرار رکيو وڃي، جيترو رولٽ ۽ سندس ساٿي ضروري سمجهن ٿا.}}

&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;مرڪزي قانون ساز ڪائونسل ۾ ٿيندڙ بحث ۽ ووٽنگ دوران سڀني هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي. تنهن هوندي به هندستاني حڪومت پنهنجي &quot;سرڪاري اڪثريت&quot; استعمال ڪندي 1919ع جي شروعات ۾ انهن کي منظور ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;
بهرحال، هندستاني مخالفت کي نظر ۾ رکندي حڪومت اصل تجويزن جو نسبتاً نرم نسخو منظور ڪيو.

منظور ٿيل قانون تحت:

* عدالتي ڪارروائي کان سواءِ ڪجهه غيرمعمولي اختيار ڏنا ويا.
* اهي اختيار صرف ٽن سالن لاءِ محدود هئا.
* انهن جو استعمال فقط &quot;انارڪي ۽ انقلابي تحريڪن&quot; جي خلاف ٿي سگهندو هو.
* ٻيو بل، جنهن ۾ [[انڊين پينل ڪوڊ]] ۾ تبديليون آڻڻيون هيون، مڪمل طور رد ڪيو ويو.

&lt;ref name=&quot;brown-p203-204&quot; /&gt;ان جي باوجود، نئون [[رولٽ ايڪٽ]] سڄي هندستان ۾ شديد غصي ۽ ناراضگيءَ جو سبب بڻيو. هن قانون جي مخالفت [[مهاتما گانڌي]] کي قومپرست تحريڪ جي مرڪزي اڳواڻ طور سامهون آندو ۽ هندستاني آزاديءَ جي جدوجهد ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;spear190&quot; /&gt;

=== 1919ع–1929ع: جليانوالا باغ، عدم تعاون تحريڪ ===
{{See also|جليانوالا باغ وارو قتل عام|عدم-تعاون تحريڪ (1909–22)|سائمن ڪميشن|پورنا سوراج|گول ميز ڪانفرنسون|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Gandhi besant madras1921.jpg|سيپٽمبر 1921ع ۾ [[مهاتما گانڌي]]، [[ايني بيسنٽ]] سان گڏ [[مدراس]] ۾ هڪ اجلاس ڏانهن ويندي. ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ، 21 سيپٽمبر 1921ع تي [[مدورائي]] ۾ گانڌي هندستان جي غريب عوام سان يڪجهتيءَ جي اظهار طور صرف ڌوتي (لونگهي جهڙو لباس) پائڻ شروع ڪيو.
Noncooperation khilafat1921.gif|بمبئي ۾ 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات دوران ڪانگريس جي عدم تعاون عوامي اجلاس ۽ پرڏيهي ڪپڙن کي ساڙڻ واري مهم جو اشتهار، جنهن ۾ &quot;ڪراچي خلافت ڪانفرنس&quot; جي حمايت پڻ ظاهر ڪئي وئي آهي.
Noncooperation movement1922.jpg|[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي جهنڊن سان گڏ هندو ۽ مسلمان، عدم تعاون تحريڪ جي حصي طور ساڙڻ لاءِ ڪپڙا گڏ ڪندي.
Bhagat singh noncooperation.jpg|[[لاهور]] جي نيشنل ڪاليج جا استاد ۽ شاگرد، جيڪو 1921ع ۾ [[لالا لجپت راءِ]] عدم تعاون تحريڪ کان پوءِ قائم ڪيو. بيٺل ماڻهن ۾ ساڄي پاسي کان چوٿون [[ڀڳت سنگهه]] آهي.
&lt;/gallery&gt;[[جليانوالا باغ قتل عام]]، جنهن کي &quot;امرتسر قتل عام&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[امرتسر]] شهر جي عوامي باغ جليانوالا باغ ۾ پيش آيو. ڪيترن ڏينهن جي بيچيني ۽ احتجاجن کان پوءِ برگيڊيئر جنرل [[ريجنالڊ ڊائر|ريجنالڊ اي. ايڇ. ڊائر]] عوامي گڏجاڻين تي پابندي لاڳو ڪئي.

13 اپريل 1919ع، آچر جي ڏينهن، ڊائر جي حڪم هيٺ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي پنجاهه سپاهين هزارين بي هٿيار مردن، عورتن ۽ ٻارن جي ميڙ تي بغير ڪنهن اڳواٽ خبرداريءَ جي فائرنگ شروع ڪري ڏني.
جاني نقصان بابت انگ اکر مختلف آهن. هندستاني حڪومت موجب 379 ماڻهو مارجي ويا ۽ 1,100 زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;Nick Lloyd (2011). ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'' p. 180.&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] مارجي ويلن جو انگ ان کان ٽي ڀيرا وڌيڪ ٻڌايو.
ڊائر کي آخرڪار پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو، پر برطانيا ۾ راج جي حامين ۽ ڪيترن برطانوي حلقن کيس هيرو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sayer |first=Derek |date=May 1991 |title=British Reaction to the Amritsar Massacre 1919–1920 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1991-05_131/page/130 |journal=Past &amp; Present |issue=131 |pages=130–64 |doi=10.1093/past/131.1.130 |jstor=650872}}&lt;/ref&gt;

مورخن جي اڪثريت جو خيال آهي ته جليانوالا باغ جو واقعو هندستان ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي ڏانهن هڪ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Bond |first=Brian |date=October 1963 |title=Amritsar 1919 |magazine=History Today |volume=13 |issue=10 |pages=666–76}}&lt;/ref&gt;
1920ع ۾، جڏهن برطانوي حڪومت پنهنجو موقف تبديل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن [[مهاتما گانڌي]] [[عدم تعاون تحريڪ]] شروع ڪئي. ان تحريڪ جي نتيجي ۾ ڪيترن هندستانين برطانوي اعزاز، خطاب ۽ انعام واپس ڪري ڇڏيا، سرڪاري نوڪرين تان استعيفائون ڏنيون ۽ ٻيهر برطانوي شين جو بائيڪاٽ شروع ڪيو.

گانڌي ڪانگريس جي به نئين سر تنظيم ڪئي. هن ان کي صرف اشرافيه جي تنظيم بدران هڪ عوامي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو ۽ ان جي رڪنيت غريب ترين ماڻهن لاءِ به کولي ڇڏي.
جيتوڻيڪ 1922ع ۾ [[چوري چورا واقعو|چوري چورا]] واري پرتشدد واقعي کان پوءِ گانڌي عدم تعاون تحريڪ کي روڪي ڇڏيو، پر 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اها تحريڪ ٻيهر سرگرم ٿي وئي.
1928ع ۾ هندستان ۾ آيل برطانوي [[سائمن ڪميشن]]، جنهن کي آئيني سڌارن جي تجويزن جو ڪم سونپيو ويو هو، سڄي ملڪ ۾ شديد احتجاجن جو سبب بڻيو.&lt;ref name=&quot;markovits-simon-bhagat&quot;&gt;{{Harvnb|Markovits|2004|pp=373–74}}&lt;/ref&gt;
ان کان اڳ، 1925ع ۾ ڪانگريس جون غير تشدد واريون تحريڪون ٻيهر شروع ٿي چڪيون هيون. هن ڀيري انهن جي قيادت [[سردار ولبھ ڀائي پٽيل]] گجرات ۾ ڪئي. هن هارين کي منظم ڪري وڌايل زميني ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرائي ڇڏيو. هي احتجاج، جيڪو [[باردولي ستيه گرها]] جي نالي سان مشهور ٿيو، ڪامياب ثابت ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ گانڌي ٻيهر سرگرم سياست جي مرڪز ۾ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;markovits-simon-bhagat&quot; /&gt;

[[لاهور]] ۾ ڪانگريس جي سالياني اجلاس دوران، جنهن جي صدارت [[جواهر لعل نهرو]] ڪري رهيو هو، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ''[[پورڻ سوراج]]'' (هندستاني: مڪمل آزادي) جو مطالبو ڪيو.
هي اعلان [[ڪانگريس ورڪنگ ڪميٽي]] تيار ڪيو هو، جنهن ۾ گانڌي، نهرو، پٽيل ۽ [[چڪرورتي راجا گوپالاچاري]] شامل هئا.
ان کان پوءِ گانڌي شهري نافرمانيءَ جي هڪ وسيع تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن جو عروج 1930ع جي [[لوڻ ستيه گرھ]] جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.

هن تحريڪ دوران هزارين هندستانين لوڻ تي لاڳو سرڪاري محصول جي ڀڃڪڙي ڪندي سمنڊ تائين مارچ ڪيو ۽ سمنڊ جي پاڻيءَ کي اُٻاري پنهنجو لوڻ پاڻ تيار ڪيو.
جيتوڻيڪ گانڌي سميت ڪيترن اڳواڻن کي گرفتار ڪيو ويو، پر آخرڪار برطانوي حڪومت کي ڪجهه حد تائين پسپائي اختيار ڪرڻي پئي.
1931ع ۾ گانڌي آئيني سڌارن بابت ڳالهين لاءِ [[لنڊن]] ويو، جتي هن [[گول ميز ڪانفرنسون]] ۾ شرڪت ڪئي.{{citation needed|date=May 2022}}

=== 1935ع جو حڪومتِ هند ايڪٽ ===

مقامي سطح تي برطانوي راڄ جو بنياد [[انڊين سول سروس]] (ICS) تي بيٺل هو، پر ان کي وقت سان گڏ وڌندڙ مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو. برطانيا ۾ گهٽ ۽ گهٽ نوجوان هن سروس ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي وٺي رهيا هئا، جڏهن ته هندستانين تي جاري بي اعتمادي سبب هن اداري جي معيار ۽ انگ ٻنهي ۾ گهٽتائي اچي رهي هئي. 1945ع تائين هندستاني عددي لحاظ کان ICS ۾ غالب ٿي چڪا هئا ۽ هاڻي اصل سوال سلطنت سان وفاداري ۽ آزاديءَ جي خواهش جي وچ ۾ ورهايل وابستگيءَ جو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Potter |first=David C. |date=January 1973 |title=Manpower Shortage and the End of Colonialism: The Case of the Indian Civil Service |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1973-01_7_1/page/47 |journal=Modern Asian Studies |volume=7 |issue=1 |pages=47–73 |doi=10.1017/S0026749X00004388 |jstor=312036 |s2cid=146445282}}&lt;/ref&gt;

راج جي ماليات گهڻو ڪري زميني ڍل تي دارومدار رکندي هئي، پر 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اها به مسئلو بڻجي وئي. مورخ ايپسٽين موجب 1919ع کان پوءِ زميني آمدني گڏ ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو. 1934ع کان پوءِ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪن کي دٻائڻ سان روينيو آفيسرن جي طاقت عارضي طور وڌي، پر 1937ع ۾ ڪانگريس جي ڪنٽرول هيٺ آيل صوبائي حڪومتن کين ضبط ڪيل زمينون واپس ڪرڻ تي مجبور ڪيو. ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ انهن کي وري طاقت ملي، پر [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] دوران ٽيڪس وصول ڪندڙن کي فوجي طاقت تي ڀاڙڻو پيو. 1946ع–1947ع تائين ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي حصي ۾ سڌو برطانوي ڪنٽرول تيزيءَ سان ختم ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Epstein |first=Simon |date=May 1982 |title=District Officers in Decline: The Erosion of British Authority in the Bombay Countryside, 1919 to 1947 |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1982-07_16_3/page/493 |journal=Modern Asian Studies |volume=16 |issue=3 |pages=493–518 |doi=10.1017/S0026749X00015286 |jstor=312118 |s2cid=143984571}}&lt;/ref&gt;

1935ع ۾، [[گول ميز ڪانفرنسون]] کان پوءِ، برطانوي پارليامينٽ [[حڪومتِ هند ايڪٽ 1935ع]] منظور ڪيو. هن قانون تحت برطانوي هندستان جي سڀني صوبن ۾ خودمختيار قانون ساز اسيمبليون قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، اهڙي مرڪزي حڪومت جو تصور پيش ڪيو ويو جنهن ۾ برطانوي صوبا ۽ نوابي رياستون ٻئي شامل هجن، ۽ مسلمان اقليتن جي تحفظ جا بندوبست ڪيا ويا. بعد ۾ آزاد هندستان جو [[هندستان جو آئين|آئين]] به وڏي حد تائين هن قانون تي ٻڌل رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Low|1993|pp=40, 156}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، هن قانون ووٽرن کي 19 مذهبي ۽ سماجي درجن ۾ ورهائي ڇڏيو، جهڙوڪ مسلمان، سک، هندستاني عيسائي، پسمانده طبقا، زميندار، واپاري ۽ صنعتي طبقا، يورپي ۽ اينگلو-انڊين وغيره. هر درجي لاءِ صوبائي قانون ساز اسيمبلين ۾ الڳ نمائندگي مقرر ڪئي وئي. هر ووٽر صرف پنهنجي درجي جي اميدوار کي ووٽ ڏئي سگهندو هو.{{citation needed|date=May 2022}}

1935ع واري قانون هندستاني صوبن کي وڌيڪ خودمختياري ڏني، جنهن جو مقصد قومي آزاديءَ جي جذبي کي ڪجهه حد تائين ٿڌو ڪرڻ هو. قانون قومي پارليامينٽ ۽ انتظامي شاخ جو پڻ بندوبست ڪيو، جيڪي برطانوي حڪومت جي نگراني هيٺ هجن ها، پر نوابي رياستن جي حڪمرانن ان منصوبي تي عمل ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو. نتيجي طور اهي رياستون پنهنجي موروثي حڪمرانن جي مڪمل قبضي هيٺ رهيون ۽ اتي عوامي حڪومت جو ڪو نظام قائم نه ٿيو.

چونڊن جي تياري لاءِ ڪانگريس پنهنجي عوامي بنياد کي تمام گهڻو وڌايو. 1935ع ۾ ان جا لڳ ڀڳ 473,000 ميمبر هئا، جيڪي 1939ع تائين وڌي 45 لک (4.5 ملين) ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{sfn|Brendon|2008|p=394}}&lt;/ref&gt;

[[1937ع جون هندستاني صوبائي چونڊون|1937ع جي چونڊن]] ۾ ڪانگريس برطانوي هندستان جي يارنهن مان ستن صوبن ۾ شاندار ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;low-1935-elections&quot;&gt;{{Harvnb|Low|1993|p=154}}&lt;/ref&gt; انهن صوبن ۾ وسيع اختيارن سان ڪانگريس جون حڪومتون قائم ٿيون.

[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي مليل وڏي عوامي حمايت راج جي عملدارن لاءِ حيرت جو باعث بڻجي وئي، ڇاڪاڻ ته ان کان اڳ هو ڪانگريس کي رڳو هڪ ننڍڙي اشرافي تنظيم سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Muldoon |first=Andrew |date=2009 |title=Politics, Intelligence and Elections in Late Colonial India: Congress and the Raj in 1937 |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=20 |issue=2 |pages=160–88 |doi=10.7202/044403ar |s2cid=154900649 |access-date=15 September 2018 |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915225813/https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت 1937ع ۾ برما کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪري ڇڏيو ۽ نئين آئين تحت ان کي هڪ الڳ نوآبادياتي انتظام ڏنو، جنهن ۾ مڪمل چونڊيل اسيمبلي جو بندوبست هو ۽ ڪيترائي اختيار برمي نمائندن حوالي ڪيا ويا. پر ڪيترن ماڻهن هن قدم کي برمين کي مستقبل جي هندستاني آئيني سڌارن کان ڌار رکڻ جي برطانوي ڪوشش قرار ڏنو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080117060229/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,788006,00.html &quot;Sword For Pen&quot;]. ''Time''. 12 April 1937.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Second round tableconf.gif|ٻي گول ميز ڪانفرنس، جنهن ۾ [[مهاتما گانڌي]]، برطانوي وزيراعظم [[رامزي ميڪڊونلڊ]]، [[سيموئل هوئر]] ۽ [[ڀيم رائو امبيڊڪر]] نظر اچي رهيا آهن.
NewDelhiInaugurationSecondDayCancellation27Feb1931.jpg|27 فيبروري 1931ع تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال مهر، جيڪا سر [[ايڊون لوٽينس]] ۽ سر [[هربرٽ بيڪر]] جي رٿابندي هيٺ تعمير ٿيل نئين راڄڌاني [[نئين دهلي]] جي افتتاح جي ياد ۾ جاري ڪئي وئي.
Separation of Burma from British India 1937.jpg|1 اپريل 1937ع تي جاري ڪيل پهرئين ڏينهن جو لفافو، جيڪو برطانوي هندستاني سلطنت کان برما جي الڳ ٿيڻ جي ياد ۾ جاري ڪيو ويو.
&lt;/gallery&gt;

=== 1939ع–1945ع: ٻي عالمي جنگ ===
{{See also|ٻي عالمي جنگ دوران هندستان|ٻي عالمي جنگ دوران هندستاني فوج|ڪرپس مشن|ڀارت ڇڏيو تحريڪ}}

1939ع ۾ ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ سان، وائسراءِ [[وڪٽر هوپ، ٻيون مارڪئيس آف لنلٿگو|لارڊ لنلٿگو]] هندستاني اڳواڻن سان صلاح مشوري کان سواءِ هندستان جي طرفان جنگ ۾ شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو. ان فيصلي جي احتجاج ۾ ڪانگريس جي صوبائي وزارتن استعيفا ڏئي ڇڏي. ان جي ابتڙ، [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جنگي ڪوششن ۾ برطانيا جي حمايت ڪئي ۽ بنگال، سنڌ ۽ پنجاب جي ٽن وڏن صوبن ۾ پنهنجي حڪومتي اثر کي برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;British Raj Independence movement&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ 1927ع ۾ مسلم ليگ هڪ ننڍڙو اشرافي گروهه هئي جنهن جا صرف 1300 ميمبر هئا، پر جڏهن اها عوامي سطح تي سرگرم تنظيم بڻجي ته ان جي واڌ ويجهه تمام تيز ٿي. 1944ع تائين صرف بنگال ۾ ان جا 500,000 ميمبر ٿي ويا، پنجاب ۾ 200,000 ۽ ٻين علائقن ۾ به لکين ماڻهو ان سان شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;India and Pakistan independence&quot; /&gt; هاڻي [[محمد علي جناح]] اهڙي حيثيت ۾ اچي ويو هو جو هو برطانوي حڪومت سان طاقتور سياسي موقف مان ڳالهائي سگهي.&lt;ref&gt;Ramachandra Guha, ''India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy'' (2007) p. 43.&lt;/ref&gt;

جناح بار بار خبردار ڪندو رهيو ته جيڪڏهن هندستان ڪانگريس جي غالبي هيٺ آزاد ٿيو ته مسلمانن سان ناانصافي ٿيندي. 24 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ مسلم ليگ پنهنجي مشهور [[لاهور قرارداد]] منظور ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته:

{{blockquote|text=’’اهي علائقا جتي مسلمان عددي لحاظ کان اڪثريت ۾ آهن، جهڙوڪ هندستان جا اتر-اولهه ۽ اوڀر وارا علائقا، انهن کي گڏ ڪري آزاد رياستن جي صورت ڏني وڃي، جتي شامل وحدتون خودمختيار ۽ مڪمل اقتدار واريون هجن.‘‘&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Case for Pakistan |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html |publisher=University of Columbia |access-date=10 June 2019 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715201603/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

جيتوڻيڪ مسلمان قوميت جا ٻيا به اهم اڳواڻ موجود هئا، جهڙوڪ ڪانگريس جو اڳواڻ [[ابوالڪلام آزاد]]، بنگال ۾ [[اي ڪي فضل الحق]]، پنجاب ۾ [[فضل حسين]]، ۽ سرحد صوبي ۾ [[عبدالغفار خان]]، پر ايندڙ ڇهن سالن دوران برطانوي حڪومت مسلم ليگ کي آهستي آهستي هندستاني مسلمانن جي مکيه نمائنده جماعت طور ڏسڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Robb|2002|p=190}}&lt;/ref&gt;
ڪانگريس هڪ سيڪيولر تنظيم هئي ۽ مذهبي بنيادن تي رياست جي سخت مخالفت ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;India and Pakistan independence&quot;&gt;{{Cite web |title=India and Pakistan win independence |url=http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence |access-date=2 August 2014 |website=History.com |date=9 February 2010 |publisher=History |archive-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705180243/http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪانگريس جو موقف هو ته هندستان فطري طور هڪ گڏيل ملڪ آهي ۽ برطانوي حڪومت مسلمانن کي هندن کان ڌار قوم سمجهڻ تي اڀاري &quot;ورهايو ۽ حڪومت ڪريو&quot; واري پاليسي اختيار ڪري رهي آهي.{{citation needed|date=January 2018}}
جناح گڏيل هندستان جي خيال کي رد ڪندي زور ڏنو ته مذهبي برادريون مصنوعي قوميت کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکن ٿيون. هن [[ٻه قومي نظريو]] پيش ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stephen P. Cohen |url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/page/28 |title=The Idea of Pakistan |publisher=Brookings Institution Press |year=2004 |isbn=978-0-8157-1502-3 |page=[https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/page/28 28]}}&lt;/ref&gt; ۽ 23 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ چيو:

{{blockquote|text=’’اسلام ۽ هندومت صرف مذهب نه آهن، بلڪه ٻه الڳ سماجي نظام آهن. اهو تصور ئي غلط آهي ته هندو ۽ مسلمان هڪ گڏيل قوم بڻجي سگهن ٿا. ٻنهي جا مذهب، فلسفا، سماجي رسمون ۽ ادب مختلف آهن. اهي نه پاڻ ۾ شاديون ڪن ٿا ۽ نه گڏجي کاڌو کائن ٿا. حقيقت ۾ اهي ٻه جدا تهذيبون آهن، جن جا خيال ۽ تصور هڪ ٻئي کان مختلف آهن. اهڙين ٻن قومن کي هڪ ئي رياست هيٺ رکڻ، جتي هڪ اقليت ۽ ٻي اڪثريت هجي، لازمي طور تي بيچيني ۽ آخرڪار اهڙي رياستي ڍانچي جي تباهي جو سبب بڻجندو.‘‘&lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. N. Panigrahi |url=https://archive.org/details/indiaspartitions00grah |title=India's partition: the story of imperialism in retreat |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-280-04817-3 |pages=[https://archive.org/details/indiaspartitions00grah/page/n171 151]–52}}&lt;/ref&gt;}}

1939ع ۾ باقاعده هندستاني فوج ۾ لڳ ڀڳ 220,000 مقامي سپاهي شامل هئا، پر جنگ دوران ان جو انگ ڏهه ڀيرا وڌي ويو.&lt;ref&gt;Recruitment was especially active in the Punjab province ...&lt;/ref&gt; ان سان گڏ ننڍيون بحري ۽ هوائي فوجي يونٽون پڻ قائم ڪيون ويون. 20 لک کان وڌيڪ هندستانين برطانوي فوج ۾ رضاڪاراڻي طور ڀرتي ٿي فوجي خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا سميت ڪيترين ئي محاذن تي اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگي نقصان عالمي جنگ جي مجموعي نقصانن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً محدود رهيا: 24,000 مارجي ويا، 64,000 زخمي ٿيا، 12,000 لاپتا ٿيا (گهڻو ڪري فوت ٿيل سمجهيا ويا)، ۽ 1942ع ۾ سنگاپور ۾ 60,000 قيدي بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Roy |first=Kaushik |year=2009 |title=Military Loyalty in the Colonial Context: A Case Study of the Indian Army during World War II |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_2009-04_73_2/page/497 |journal=Journal of Military History |volume=73 |issue=2|pages=497–529 |doi=10.1353/jmh.0.0233 |s2cid=153886117 }}&lt;/ref&gt;

لنڊن حڪومت هندستاني فوج جا گهڻا خرچ پاڻ برداشت ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ هندستان جو قومي قرض تقريباً ختم ٿي ويو. جنگ جي پڄاڻيءَ تي هندستان وٽ 1,300 ملين پائونڊ جو واڌو مالي ذخيرو موجود هو. ان کان علاوه جنگي سامان جهڙوڪ ورديون، بندوقون، مشين گنون، توپون ۽ بارود هندستان ۾ وڏي پيماني تي تيار ٿيڻ لڳا، جنهن سبب ڪپڙي جي صنعت 16 سيڪڙو، فولاد 18 سيڪڙو ۽ ڪيميائي صنعت 30 سيڪڙو وڌي وئي. ننڍا جنگي جهاز تيار ڪيا ويا ۽ [[بنگلور]] ۾ هوائي جهازن جو ڪارخانو قائم ٿيو. 700,000 ملازمن تي مشتمل ريلوي نظام جنگي ضرورتن سبب پنهنجي حدن تائين استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;John F. Riddick, ''The history of British India: a chronology'' (2006) p. 142.&lt;/ref&gt;
1942ع ۾ برطانوي حڪومت [[ڪرپس مشن]] موڪليو ته جيئن جنگ ۾ هندستاني قومپرستن جي حمايت حاصل ڪري سگهجي، بدلي ۾ جنگ کان پوءِ آزاديءَ جو واعدو ڪيو ويو. پر وزيراعظم [[ونسٽن چرچل]] سميت برطانيا جي اعليٰ قيادت ان مشن جي مڪمل حمايت نه ڪئي، ۽ ڪانگريس سان ڳالهيون جلد ناڪام ٿي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Shyam Ratna |date=January 1972 |title=New Light on the Cripps Mission |journal=India Quarterly |volume=28 |issue=1 |pages=69–74 |doi=10.1177/097492847202800106 |s2cid=150945957}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ ڪانگريس [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا فوري طور هندستان ڇڏي، ٻي صورت ۾ سڄي ملڪ ۾ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪ هلي ويندي. 8 آگسٽ تي راج حڪومت قومي، صوبائي ۽ مقامي سطح جي تقريباً سڀني ڪانگريسي اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو ۽ هزارين ماڻهن کي 1945ع تائين قيد ۾ رکيو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ شاگردن ۽ هارين جي اڳواڻي ۾ پرتشدد احتجاج شروع ٿي ويا، خاص طور اوڀر وارن گڏيل صوبن، بهار ۽ اولهه بنگال ۾. وڏي برطانوي فوجي موجودگي ڇهن هفتن کان ٿوري وڌيڪ عرصي ۾ تحريڪ کي دٻائي ڇڏيو،&lt;ref name=&quot;metcalf-quit-india&quot;&gt;{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|pp=206–07}}&lt;/ref&gt; پر ڪجهه وقت لاءِ نيپال سرحد تي هڪ زيرزمين عبوري حڪومت پڻ قائم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;metcalf-quit-india&quot; /&gt; ٻين علائقن ۾ تحريڪ گهٽ شدت سان جاري رهي ۽ 1943ع جي اونهاري تائين وقت بوقت احتجاج ٿيندا رهيا.&lt;ref name=Bandypadhya420&gt;{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|pp=418–20}}&lt;/ref&gt;
ان کان اڳ [[سڀاس چندر بوس]]، جيڪو 1920ع ۽ 1930ع جي ڏهاڪن ۾ ڪانگريس جي نوجوان ۽ انقلابي ڌڙي جو اهم اڳواڻ هو، 1938ع ۽ 1939ع ۾ ڪانگريس جو صدر بڻيو.{{sfn|Stein|2010|pp=305, 325}} پر قيادت سان اختلافن سبب 1939ع ۾ کيس ڪانگريس مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ برطانوي حڪومت کيس نظر بند ڪري ڇڏيو.{{Sfn|Low|2002|p=297}} 1941ع جي شروعات ۾ هو ڀڄي نڪتو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[جاپاني سلطنت]] کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{Sfn|Low|2002|p=313}}
جاپاني سهڪار سان هن [[آزاد هند فوج]] قائم ڪئي، جيڪا گهڻو ڪري انهن هندستاني فوجين تي مشتمل هئي جيڪي [[سنگاپور جي جنگ]] دوران جاپان جي قيد ۾ آيا هئا. جنگ جو رخ بدلجڻ تي جاپان برما، فلپائن ۽ ويٽنام جهڙن علائقن ۾ عارضي حڪومتن جي حمايت ڪرڻ لڳو، ۽ بوس جي سربراهيءَ ۾ [[آزاد هند حڪومت]] پڻ قائم ڪئي وئي.{{Sfn|Low|1993|pp=31–31}}
پر بوس جي ڪوششون گهڻو وقت نه هلي سگهيون. 1944ع جي وچ ڌاري برطانوي فوج پهرين جاپاني حملي کي روڪيو ۽ پوءِ برما مهم دوران انهن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. نتيجي طور آزاد هند فوج ٽٽي پکڙي وئي ۽ باقي بچيل فوجين 1945ع ۾ سنگاپور جي ٻيهر قبضي کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا. بوس آگسٽ 1945ع ۾ تائيوان ۾ هڪ جاپاني جهاز جي حادثي ۾ شديد سڙڻ سبب فوت ٿي ويو،&lt;ref&gt;{{sfn|Bayly|Harper|2007|p=21}}{{Sfn|Wolpert|2006|p=69}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪيترائي هندستاني اڄ به هن واقعي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Bandyopadhyay|2004|p=427}}&lt;ref name=&quot;sugata-bose-p320&quot;&gt;{{citation |last=Bose |first=Sugata |title=His Majesty's Opponent: Subhas Chandra Bose and India's Struggle against Empire |page=320}}&lt;/ref&gt;
بوس سياسي طور ڪامياب نه ٿيو، پر هن هندستان ۾ حب الوطنيءَ جي جذبي کي نئين توانائي ڏني.{{sfn|Stein|2010|p=345}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Ncert gandhi tomeet linlithgow1939.jpg|[[مهاتما گانڌي]] (ساڄي پاسي) ۽ [[راجيندر پرساد]] (کاٻي پاسي) 13 آڪٽوبر 1939ع تي وائسراءِ [[لارڊ لنلٿگو]] سان ملاقات لاءِ ويندي.
Chaudhry Khaliquzzaman.jpg|[[چوڌري خليق الزمان]] 1940ع جي لاهور قرارداد جي تائيد ڪندي، جڏهن [[محمد علي جناح]] صدارت ڪري رهيو آهي ۽ [[لياقت علي خان]] وچ ۾ ويٺل آهي.
Newly-arrived Indian troops.jpg|نومبر 1941ع ۾ سنگاپور پهتل نوان هندستاني فوجي.
Operation Crusader.jpg|اتر آفريڪا جي اولهندي ريگستاني مهم دوران [[آپريشن ڪروسيڊر]] ۾ وڙهندڙ هندستاني فوج جا سپاهي، نومبر/ڊسمبر 1941ع.
&lt;/gallery&gt;

=== 1946ع–1947ع: آزادي ۽ ورهاڱو ===
{{See also|هندستان جو ورهاڱو|هندستان جي عبوري حڪومت}}

جنوري 1946ع ۾ هٿياربند فوجن اندر بغاوتن جو سلسلو شروع ٿيو. ان جي شروعات [[رائل ايئر فورس]] (RAF) جي انهن اهلڪارن کان ٿي، جيڪي برطانيا ڏانهن پنهنجي سست واپسيءَ سبب ناراض هئا.&lt;ref name=&quot;judd-mutiny&quot;&gt;{{Harvnb|Judd|2004|pp=172–73}}&lt;/ref&gt; بغاوتن جو عروج فيبروري 1946ع ۾ [[رائل انڊين نيوي بغاوت]] جي صورت ۾ بمبئي ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کان پوءِ [[ڪلڪتو]]، [[مدراس]] ۽ [[ڪراچي]] ۾ به اهڙا واقعا پيش آيا. جيتوڻيڪ اهي بغاوتون جلدي دٻائي ڇڏيون ويون، پر انهن جو اثر اهو ٿيو جو برطانيا جي نئين ليبر حڪومت کي فوري قدم کڻڻا پيا. نتيجي ۾ هندستان لاءِ وزيرِ مملڪت [[لارڊ پيٿڪ لارنس]] جي سربراهيءَ ۾ [[ڪابينا مشن]] هندستان موڪليو ويو، جنهن ۾ [[سر اسٽيفرڊ ڪرپس]] پڻ شامل هو، جيڪو چار سال اڳ به هندستان آيو هو.&lt;ref name=&quot;judd-mutiny&quot; /&gt;

1946ع جي شروعات ۾ هندستان ۾ نيون چونڊون پڻ ڪرايون ويون. ان کان اڳ، 1945ع ۾ جنگ ختم ٿيڻ تي نوآبادياتي حڪومت [[آزاد هند فوج جي مقدمن]] جو اعلان ڪيو هو، جنهن ۾ [[سبهاس چندر بوس]] جي شڪست کاڌل فوج جي ٽن سينيئر آفيسرن تي غداريءَ جا الزام لڳايا ويا. جڏهن مقدما شروع ٿيا ته ڪانگريس جي قيادت، جيتوڻيڪ آزاد هند فوج بابت مڪمل طور متفق نه هئي، پر انهن آفيسرن جي دفاع جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Judd|2004|pp=170–71}}&lt;/ref&gt;

آفيسرن جي سزا، ان خلاف عوامي احتجاج، ۽ پوءِ سزائن جي معافي، ڪانگريس لاءِ وڏي عوامي همدردي پيدا ڪئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو جو ڪانگريس يارنهن مان اٺن صوبن ۾ چونڊون کٽي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Judd|2004|p=172}}&lt;/ref&gt;

پر ڪانگريس ۽ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي وچ ۾ ڳالهين جو سلسلو هندستان جي ورهاڱي واري مسئلي تي اچي بيهي رهيو. [[محمد علي جناح]] 16 آگسٽ 1946ع کي [[سڌي ڪارروائي جو ڏينهن]] (Direct Action Day) قرار ڏنو، جنهن جو مقصد برطانوي هندستان ۾ مسلمانن لاءِ الڳ وطن جي مطالبي کي نمايان ڪرڻ هو. ايندڙ ڏينهن [[ڪلڪتي]] ۾ هندو-مسلم فساد شروع ٿي ويا ۽ جلدي ئي برطانوي هندستان جي ٻين حصن تائين پکڙجي ويا.
جيتوڻيڪ هندستان جي حڪومت ۽ ڪانگريس ٻنهي انهن واقعن سبب سخت پريشان ٿي ويون، تنهن هوندي به سيپٽمبر 1946ع ۾ [[جواهر لعل نهرو]] جي سربراهيءَ ۾ ڪانگريس جي اڳواڻي هيٺ عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ نهرو گڏيل هندستان جو وزيراعظم بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gopal1976&quot;&gt;{{cite book|author=Sarvepalli Gopal|title=Jawaharlal Nehru: A Biography|page=362}}&lt;/ref&gt;
ان دوران برطانيا جي خزاني تي ٻي عالمي جنگ جا اثر انتهائي ڳرا پئجي چڪا هئا. ليبر حڪومت کي اهو به احساس هو ته نه ته ان وٽ ملڪ اندر سياسي حمايت موجود هئي، نه عالمي سهڪار، ۽ نه ئي مقامي فوجن جي اها وفاداري باقي رهي هئي، جنهن جي بنياد تي وڌندڙ بيچين برطانوي هندستان تي حڪومت جاري رکي سگهجي.&lt;ref name=Hyam106&gt;{{Harvnb|Hyam|2007|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brown|1994|p=330}}{{Harvnb|Sarkar|2004|p=418}}{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=212}}&lt;/ref&gt;
تنهن ڪري حڪومت فيصلو ڪيو ته هندستان تي برطانوي راڄ ختم ڪيو وڃي. 1947ع جي شروعات ۾ برطانيا اعلان ڪيو ته اقتدار جون 1948ع کان اڳ هندستانين حوالي ڪيو ويندو.&lt;ref name=&quot;British Raj Independence movement&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml |title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947}}&lt;/ref&gt;
جڏهن آزادي ويجهو اچڻ لڳي ته پنجاب ۽ بنگال ۾ هندو-مسلم تشدد مسلسل وڌندو رهيو. برطانوي فوج ممڪن وڏي پيماني جي خونريزيءَ لاءِ تيار نه هئي، تنهن ڪري نئين وائسراءِ [[لوئس مائونٽ بيٽن]] اقتدار جي منتقليءَ جي تاريخ اڳتي آڻي ڇڏي ۽ آزاديءَ جي منصوبي تي اتفاق لاءِ ڇهن مهينن کان به گهٽ وقت ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Indian Independence movement&quot;&gt;{{cite web|title=Indian Independence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;British Raj Independence movement&quot; /&gt;

آگسٽ 1947ع ۾ [[هندستان جو ورهاڱو]] عمل ۾ آيو ۽ برطانوي راڄ جي خاتمي سان ٻه الڳ رياستون، [[ڊومينين آف پاڪستان]] ۽ [[ڊومينين آف انڊيا]] وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Road to Partition 1939–1947}}&lt;/ref&gt;
15 آگسٽ 1947ع تي نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] (بعد ۾ [[اسلامي جمهوريه پاڪستان]]) جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن جو پهريون گورنر جنرل [[محمد علي جناح]] بڻيو. ساڳئي وقت [[ڊومينين آف انڊيا]] (بعد ۾ [[جمهوريه هندستان]]) قائم ٿيو، جنهن جو وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] ٿيو، جڏهن ته [[لوئس مائونٽ بيٽن]] ان جو پهريون گورنر جنرل رهيو. سرڪاري تقريبون 14 آگسٽ تي [[ڪراچي]] ۽ 15 آگسٽ تي [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون، جيئن مائونٽ بيٽن ٻنهي تقريبن ۾ شرڪت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;Ian Talbot and Gurharpal Singh, The Partition of India (2009), passim.&lt;/ref&gt;

آزادي کان پوءِ اڪثريت ماڻهو پنهنجي رهائشگاهن تي ئي رهيا، پر سرحدي علائقن ۾ لکين ماڻهو ــ مسلمان، سک ۽ هندو ــ نون ٺهيل سرحدن جي ٻنهي پاسن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. پنجاب ۾، جتي نئين سرحد سک علائقن کي ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، وڏي پيماني تي رت وهيو. بنگال ۽ بهار ۾، جتي [[مهاتما گانڌي]] جي موجودگي فرقيواراڻن جذبن کي ڪجهه حد تائين ٿڌو رکيو، اتي تشدد نسبتاً محدود رهيو.
مجموعي طور اندازو آهي ته ٻنهي پاسن تي 250,000 کان 500,000 تائين ماڻهو ــ پناهگير ۽ مقامي رهواسي، مسلمان، هندو ۽ سک ــ فرقيواراڻن فسادن ۾ مارجي ويا.&lt;ref&gt;Maria Misra, ''Vishnu's crowded temple: India since the Great Rebellion'' (2008) p. 237.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Muslim percent 1909.jpg|1901ع ۾ ضلعي وار مسلمانن جو سيڪڙو
Hindu percent 1909.jpg|1901ع ۾ ضلعي وار هندن جو سيڪڙو
Sikhs buddhists jains percent1909.jpg|1901ع ۾ ٻڌ ڌرمي، سکن ۽ جينن جو ضلعي وار سيڪڙو
Cabinet mission to india1946.jpg|[[1946ع ڪابينا مشن]] جا ميمبر [[محمد علي جناح]] سان ملاقات دوران. کاٻي پاسي [[لارڊ پيٿڪ لارنس]] ۽ ساڄي پاسي [[سر اسٽيفرڊ ڪرپس]] نظر اچي رهيا آهن.
&lt;/gallery&gt;

=== اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot; widths=&quot;160&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;برطانوي راڄ جي دور، 1858ع–1947ع، دوران حڪمران برطانوي بادشاهه ۽ راڻيون، چانديءَ جي هڪ روپئي وارن سڪن تي.&quot;&gt;
File:VictoriaQueen1862Empress1886.jpg|برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا ٻه هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي وڪٽوريا، راڻي، 1862ع (کاٻي) ۽ وڪٽوريا، شهنشاهه، 1886ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
File:EdwardVIIKingEmperorIndia1903and1908.jpg|چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[ايڊورڊ ستون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1903ع (کاٻي) ۽ 1908ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
File:GeorgeVKingEmperor1913and1919.jpg|برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[جارج پنجون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1913ع (کاٻي) ۽ 1919ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
File:GeorgeVIKingEmperorIndia1940and1947.jpg|هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[جارج ڇهون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1940ع (کاٻي) ۽ هندستان جي آزاديءَ کان ٿورو اڳ 1947ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن{{efn|هن دور جو ٻيو واحد شهنشاهه [[ايڊورڊ اٺون]] هو، جنهن جنوري کان ڊسمبر 1936ع تائين حڪمراني ڪئي، پر سندس نالي سان هندستاني ڪرنسي جاري نه ٿي.}}


&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; font-size:92%;&quot;
|+ style=&quot;background:#243b55; color:white; padding:10px;&quot; | اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست
! style=&quot;background:#2f80ed; color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#2f80ed; color:white;&quot; | حڪمران وائسراءِ
! style=&quot;background:#2f80ed; color:white;&quot; | اهم واقعا، قانون سازي ۽ عوامي ڪم
|-
| 1 نومبر 1858ع{{snd}}&lt;br /&gt;21 مارچ 1862ع
| [[چارلس ڪيننگ، پهريون ارل ڪيننگ|وائسڪائونٽ ڪيننگ]]
| 1858ع ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي نئين سر تنظيم؛ [[انڊين پينل ڪوڊ]]؛ [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]]؛ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] جو قيام؛ [[امپيريل پوليس]] جو قيام.
|-
| 21 مارچ 1862ع{{snd}}&lt;br /&gt;20 نومبر 1863ع
| [[جيمز بروس، اٺون ارل آف ايلگن|ارل آف ايلگن]]
| وائسراءِ 1863ع ۾ [[ڌرمشالا، هماچل پرديش|ڌرمشالا]] ۾ وقت کان اڳ وفات ڪري ويو.
|-
| 12 جنوري 1864ع{{snd}}&lt;br /&gt;12 جنوري 1869ع
| [[جان لارنس، پهريون بارن لارنس|سر جان لارنس]]
| [[دوآر جنگ]]؛ [[اوڙيسا ڏڪار 1866ع]]؛ آبپاشي کاتي جو قيام؛ [[امپيريل فاريستري سروس]] جو قيام.
|-
| 12 جنوري 1869ع{{snd}}&lt;br /&gt;8 فيبروري 1872ع
| [[رچرڊ بورڪ، ڇهون ارل آف مايو|ارل آف مايو]]
| زراعت کاتي جو قيام؛ ريلوين، روڊن ۽ واهن جي توسيع؛ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] کي چيف ڪمشنر شپ طور قائم ڪيو ويو؛ لارڊ مايو جو قتل.
|-
| 13 ڊسمبر 1884 –&lt;br /&gt;10 ڊسمبر 1888
| [[فريڊرڪ هيملٽن-ٽيمپل-بليڪ ووڊ، پهريون مارڪيوس آف ڊفرن ۽ ايوا|ارل آف ڊفرن]]
|
[[بنگال ٽيننسي بل]] منظور ٿيو.&lt;br /&gt;
[[ٽين انگلو-برمي جنگ]].&lt;br /&gt;
افغان سرحد بابت گڏيل انگلو-روسي سرحدي ڪميشن مقرر ڪئي وئي.&lt;br /&gt;
1885ع ۾ [[پنجده]] وٽ روسين افغانن تي حملو ڪيو؛ [[دي گريٽ گيم]] پنهنجي عروج تي پهتي.&lt;br /&gt;
1886–87ع جي پبلڪ سروسز ڪميشن جي رپورٽ؛ [[شاهي سول سروس]] جو قيام، جيڪا بعد ۾ [[انڊين سول سروس]] (ICS) ۽ اڄ [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] بڻجي.&lt;br /&gt;
1887ع ۾ [[الله آباد يونيورسٽي]] جو قيام.&lt;br /&gt;
1887ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي جوبلي تقريبون.
|-
| 10 ڊسمبر 1888 –&lt;br /&gt;11 آڪٽوبر 1894
| [[هينري پيٽي-فٽز مورس، پنجون مارڪيوس آف لينس ڊائون|مارڪيوس آف لينس ڊائون]]
|
اتر-اولهه سرحدي دفاع کي مضبوط ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
[[شاهي خدمتي فوجون]] قائم ڪيون ويون، جيڪي [[نوابي رياستن]] جي فوجي دستن تي مشتمل هيون.&lt;br /&gt;
[[گلگت ايجنسي]] 1899ع ۾ ليز تي ورتي وئي.&lt;br /&gt;
برطانوي پارليامينٽ [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1892]] منظور ڪيو، جنهن سان [[شاهي قانون ساز ڪائونسل]] ۾ هندستانين جي شموليت جو رستو کليو.&lt;br /&gt;
[[منيپور]] رياست ۾ انقلاب ۽ پوءِ حڪمران جي بحالي.&lt;br /&gt;
[[دي گريٽ گيم]] جو عروج.&lt;br /&gt;
برطانوي هندستان ۽ [[افغانستان]] جي وچ ۾ [[ڊيورنڊ لائين]] جو قيام.&lt;br /&gt;
برما ۾ ريلويون، رستا ۽ آبپاشي منصوبا شروع ڪيا ويا.&lt;br /&gt;
1893ع ۾ برما ۽ [[سيام]] (ٿائيلينڊ) جي سرحد طئي ڪئي وئي.&lt;br /&gt;
1873–93ع دوران چانديءَ جي عالمي قدر گهٽجڻ سبب رپئي جي قدر ۾ گهٽتائي.&lt;br /&gt;
انڊين جيل ايڪٽ 1894.
|-
| 11 آڪٽوبر 1894 –&lt;br /&gt;6 جنوري 1899
| [[وڪٽر بروس، نائون ارل آف ايلگن|ارل آف ايلگن]]
|
[[هندستاني فوج]] جي ٻيهر تنظيم؛ پريزيڊنسي نظام ختم ڪري چار ڪمانڊون قائم ڪيون ويون.&lt;br /&gt;
1895ع جو پامير معاهدو روس سان.&lt;br /&gt;
[[چترال مهم (1895)]] ۽ [[تيراه مهم]] (1896–97).&lt;br /&gt;
[[هندستاني ڏڪار 1896–1897]]، جيڪو [[بنديل کينڊ]] ۾ شروع ٿيو.&lt;br /&gt;
1896ع ۾ بمبئي ۽ 1898ع ۾ ڪلڪتي ۾ [[طاعون]] جي وبا؛ وبا روڪڻ وارن قدمن خلاف فساد ٿيا.&lt;br /&gt;
برما ۽ پنجاب ۾ صوبائي قانون ساز ڪائونسلن جو قيام؛ برما کي نئين ليفٽيننٽ گورنري ڏني وئي.
|-
| 6 جنوري 1899 –&lt;br /&gt;18 نومبر 1905
| [[جارج ڪرزن، پهريون مارڪيوس ڪرزن آف ڪيڊلسٽن|لارڊ ڪرزن آف ڪيڊلسٽن]]
|
1901ع ۾ [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] هڪ [[چيف ڪمشنر]] جي ماتحت قائم ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
[[هندستاني ڏڪار 1899–1900]].&lt;br /&gt;
طاعون جي وبا ٻيهر پکڙي؛ لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;br /&gt;
1899ع جو مالي سڌارا ايڪٽ؛ هندستان لاءِ سون جي ذخيري وارو فنڊ قائم ٿيو.&lt;br /&gt;
پنجاب لينڊ ايلينيئيشن ايڪٽ.&lt;br /&gt;
[[واپار ۽ صنعت کاتو]] (هاڻوڪي وزارت) قائم ٿيو.&lt;br /&gt;
1901ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي وفات؛ [[وڪٽوريا يادگار هال]]، [[ڪلڪتو]] کي هندستاني آثارن، فن ۽ تاريخ جي قومي گيلري طور وقف ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
1903ع جي [[دهلي درٻار]] ۾ [[ايڊورڊ ستون]] کي (غير موجودگيءَ ۾) [[هندستان جو شهنشاهه]] قرار ڏنو ويو.&lt;br /&gt;
[[فرانسس ينگ هزبينڊ]] جي [[برطانوي تبت مهم]] (1903–04).&lt;br /&gt;
1904ع ۾ [[اتر-اولهه صوبا]] ۽ [[اوڌ]] کي گڏائي [[آگرا ۽ اوڌ جا گڏيل صوبا]] نالو ڏنو ويو.&lt;br /&gt;
1904ع جو هندستاني يونيورسٽين وارو قانون؛ يونيورسٽين جي نئين سر تنظيم.&lt;br /&gt;
[[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] وسيلي قديم يادگارن جي تحفظ ۽ مرمت جو باقاعده نظام قائم ٿيو؛ انڊين اينشنٽ مانيومينٽ پريزرويشن ايڪٽ لاڳو ٿيو.&lt;br /&gt;
1904ع جي ڪوآپريٽو ڪريڊٽ سوسائٽيز ايڪٽ سان زرعي بينڪنگ جو آغاز ٿيو.&lt;br /&gt;
[[بنگال جي ورهاڱي (1905)]]؛ [[اوڀر بنگال ۽ آسام]] نالي نئون صوبو قائم ٿيو.&lt;br /&gt;
1901ع جي مردم شماري موجب ڪل آبادي 294 ملين هئي، جنهن مان 62 ملين نوابي رياستن ۾ ۽ 232 ملين برطانوي هندستان ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=IGI-I-449&gt;{{cite book |year=1909 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=I |page=449}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
اٽڪل 170,000 يورپي هئا.&lt;br /&gt;
15 ملين مرد ۽ 1 ملين عورتون پڙهيل لکيل هيون.&lt;br /&gt;
اسڪول جي عمر وارن مان 25٪ ڇوڪرا ۽ 3٪ ڇوڪريون تعليم حاصل ڪري رهيون هيون.&lt;br /&gt;
207 ملين هندو، 63 ملين مسلمان، 9 ملين ٻڌ مت جا پوئلڳ (برما سميت)، 3 ملين عيسائي، 2 ملين سک، 1 ملين جين، ۽ 8.4 ملين ماڻهو روايتي روحاني عقيدن تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Ernest Hullo, &quot;India&quot;, in Catholic Encyclopedia (1910).&lt;/ref&gt;
|-
| 18 نومبر 1905 –&lt;br /&gt;23 نومبر 1910
| [[گلبرٽ ايليئٽ-مري-ڪينن مائونڊ، چوٿون ارل آف منٽو|ارل آف منٽو]]
|
[[ريلوي بورڊ]] جو قيام.&lt;br /&gt;
[[انگلو-روسي معاھدو 1907]].&lt;br /&gt;
[[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1909]] (منٽو-مارلي سڌارا پڻ سڏيا وڃن ٿا).&lt;br /&gt;
1909ع ۾ هندستاني ڪارخانا ڪميشن مقرر ڪئي وئي.&lt;br /&gt;
1910ع ۾ [[تعليم کاتو]] قائم ٿيو (هاڻوڪي [[ڀارت جي تعليم واري وزارت]]).
|-
| 23 نومبر 1910 –&lt;br /&gt;4 اپريل 1916
| [[چارلس هارڊنج، پهريون بارون هارڊنج آف پينشرسٽ|لارڊ هارڊنج آف پينشرسٽ]]
|
1911ع ۾ بادشاهه [[جارج پنجون]] ۽ راڻي [[ميري آف ٽيڪ]] جو هندستاني دورو؛ آخري [[دهلي درٻار]] ۾ کين [[هندستان جو شهنشاهه]] ۽ [[هندستان جي شهنشاهه]] طور تسليم ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
بادشاهه جارج پنجين اعلان ڪيو ته [[ڪلڪتو]] بدران نئون شهر [[نئين دهلي]] هندستان جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويندو.&lt;br /&gt;
[[انڊين هاءِ ڪورٽس ايڪٽ 1911]].&lt;br /&gt;
انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1911.&lt;br /&gt;
1912ع کان 1929ع تائين [[نئين دهلي]] جي تعمير.&lt;br /&gt;
[[پهرين عالمي جنگ]] دوران [[هندستاني فوج]] جون خدمتون:
* [[مغربي محاذ (پهرين عالمي جنگ)|مغربي محاذ]]، بيلجيم (1914)
* [[جرمن اوڀر آفريڪا]] ([[تانگا جي جنگ]]، 1914)
* [[ميسوپوٽيميا مهم]] ([[ڪتسيفون جي جنگ]]، 1915)
* [[ڪٽ جو گهيرو]] (1915–16)
* [[گليپولي جي جنگ]] (1915–16)
&lt;br /&gt;
[[ڊفينس آف انڊيا ايڪٽ 1915]] منظور ٿيو.
|-
| 4 اپريل 1916 –&lt;br /&gt;2 اپريل 1921
| [[فريڊرڪ ٿيسجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]]
|
[[هندستاني فوج]] جون جنگي خدمتون:
* [[ميسوپوٽيميا مهم]] ([[بغداد جو زوال (1917)|بغداد جو زوال]]، 1917)
* [[سينا ۽ فلسطين مهم]] ([[مجدو جي جنگ (1918)|مجدو جي جنگ]]، 1918)
&lt;br /&gt;
[[روليٽ ايڪٽ]] 1919 منظور ٿيو.&lt;br /&gt;
[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919]] (مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارا).&lt;br /&gt;
[[جليانوالا باغ قتل عام]]، 1919.&lt;br /&gt;
[[ٽين انگلو-افغان جنگ]]، 1919.&lt;br /&gt;
1920ع ۾ [[رنگون يونيورسٽي]] جو قيام.&lt;br /&gt;
انڊين پاسپورٽ ايڪٽ 1920؛ [[برطانوي هندستاني پاسپورٽ]] متعارف ڪرايو ويو.
|-
| 2 اپريل 1921 –&lt;br /&gt;3 اپريل 1926
| [[روفس آئزڪس، پهريون مارڪيوس آف ريڊنگ|ارل آف ريڊنگ]]
|
1922ع ۾ [[دهلي يونيورسٽي]] جو قيام.&lt;br /&gt;
[[هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1923]] منظور ٿيو.
|-
| 3 اپريل 1926 –&lt;br /&gt;18 اپريل 1931
| [[ايڊورڊ فريڊرڪ لنڊلي ووڊ، پهريون ارل آف هيليفڪس|لارڊ ارون]]
|
[[انڊين ٽريڊ يونينز ايڪٽ 1926]].&lt;br /&gt;
[[انڊين فاريسٽ ايڪٽ، 1927]].&lt;br /&gt;
1929ع ۾ [[هندستاني مزدورن بابت شاهي ڪميشن]] مقرر ڪئي وئي.&lt;br /&gt;
[[هندستاني آئيني گول ميز ڪانفرنسون]]، لنڊن (1930–32).&lt;br /&gt;
[[گانڌي–ارون معاھدو]]، 1931.
|-
| 18 اپريل 1931 –&lt;br /&gt;18 اپريل 1936
| [[فريمن فريمن-ٿامس، پهريون مارڪيوس آف ولنگڊن|ارل آف ولنگڊن]]
|
1931ع ۾ [[نئين دهلي]] کي باضابطه طور هندستان جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.&lt;br /&gt;
[[هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1933]].&lt;br /&gt;
[[انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1934]].&lt;br /&gt;
1932ع ۾ [[شاهي هندستاني هوائي فوج]] جو قيام.&lt;br /&gt;
1932ع ۾ [[هندستاني فوجي اڪيڊمي]] قائم ڪئي وئي.&lt;br /&gt;
[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]].&lt;br /&gt;
[[ڀارتي ريزرو بينڪ]] جو قيام.
|-
| 18 اپريل 1936 –&lt;br /&gt;1 آڪٽوبر 1943
| [[وڪٽر هوپ، ٻيون مارڪيوس آف لنلٿگو|مارڪيوس آف لنلٿگو]]
|
[[هندستاني اجرتن جي ادائيگي وارو ايڪٽ 1936]].&lt;br /&gt;
1937ع کان پوءِ [[برما]] کي الڳ انتظام هيٺ آندو ويو؛ [[هندستان ۽ برما لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] جي نئين وزارت قائم ڪئي وئي ۽ [[برما آفيس]] کي [[انڊيا آفيس]] کان جدا ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
1937ع جون [[هندستاني صوبائي چونڊون]].&lt;br /&gt;
[[ڪرپس مشن]]، 1942.&lt;br /&gt;
[[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[هندستاني فوج]] جون خدمتون:
* [[بحر روم، وچ اوڀر ۽ آفريڪا جا محاذ (ٻي عالمي جنگ)]]
* [[اتر آفريڪي مهم]]
** [[آپريشن ڪمپاس]]
** [[آپريشن ڪروسيڊر]]
** [[ال العلمين جي پهرين جنگ]]
** [[ال العلمين جي ٻي جنگ]]
* [[اوڀر آفريڪا مهم (ٻي عالمي جنگ)]]، 1940
* [[انگلو-عراقي جنگ]]، 1941
* [[شام–لبنان مهم]]، 1941
* [[ايران تي انگلو-سوويت حملي]]، 1941
&lt;br /&gt;
هندستاني فوج:
* [[هانگ ڪانگ جي جنگ]]
* [[ملايا جي جنگ]]
* [[سنگاپور جي جنگ]]
۾ پڻ حصو ورتو.&lt;br /&gt;
[[برما مهم]] 1942ع ۾ شروع ٿي.
|-
| 1 آڪٽوبر 1943 –&lt;br /&gt;21 فيبروري 1947
| [[آرڪيبالڊ ويول، پهريون ارل ويول|وائسڪائونٽ ويول]]
|
[[هندستاني فوج]] 25 لک سپاهين سان تاريخ جي سڀ کان وڏي رضاڪار فوج بڻجي وئي.&lt;br /&gt;
[[برما مهم]] (1943–45):
* [[ڪوهيما جي جنگ]]
* [[ايمفال جي جنگ]]
&lt;br /&gt;
[[بنگال جو ڏڪار 1943]].&lt;br /&gt;
هندستاني فوج [[اٽلي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي مهم]] ۾:
* [[مونٽي ڪاسينو جي جنگ]]
۾ پڻ شامل رهي.&lt;br /&gt;
[[برطانوي ليبر پارٽي]] 1945ع جون عام چونڊون کٽيون؛ [[ڪليمنٽ ايٽلي]] وزيراعظم بڻيو.&lt;br /&gt;
[[1946ع جو ڪابينا مشن هندستان]].&lt;br /&gt;
1946ع جون هندستاني چونڊون.
|-
| 21 فيبروري 1947 –&lt;br /&gt;15 آگسٽ 1947
| [[لوئس مائونٽ بيٽن، پهريون ارل مائونٽ بيٽن آف برما|وائسڪائونٽ مائونٽ بيٽن آف برما]]
|
برطانوي پارليامينٽ جو [[انڊين انڊيپينڊنس ايڪٽ 1947]]، 18 جولاءِ 1947ع تي نافذ ٿيو.&lt;br /&gt;
[[ريڊڪلف ايوارڊ]]، آگسٽ 1947.&lt;br /&gt;
[[هندستان جي ورهاڱي]]، آگسٽ 1947.&lt;br /&gt;
[[انڊيا آفيس]] ۽ [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] جو عهدو ختم ڪيو ويو.&lt;br /&gt;
هندستان ۽ پاڪستان سان برطانيا جي لاڳاپن بابت وزارتي ذميواري [[ڪامن ويلٿ رليشنز آفيس]] حوالي ڪئي وئي.
|}

== برطانوي هندستان ۽ پرنسلي رياستون ==
{{Main|برٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|پرنسلي رياست|برٽش انڊيا جون سب ڊويزنون}}

برطانوي راڄ دوران هندستان ٻن قسمن جي علائقن تي مشتمل هو: ''برطانوي هندستان'' ۽ ''مقامي رياستون'' (يا ''[[پرنسلي رياست|پرنسلي يا نوابي رياستون]]'').&lt;ref name=WDL&gt;{{cite web|title=India|url=http://www.wdl.org/en/item/388/|publisher=World Digital Library|access-date=24 January 2013|archive-date=25 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825030247/http://www.wdl.org/en/item/388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[انٽرپرٽيشن ايڪٽ 1889ع]] ۾ [[برطانيا جي پارليامينٽ]] سيڪشن 18 ۾ هيٺيون وصفون اختيار ڪيون:

{{blockquote
|(4.) &quot;برطانوي هندستان&quot; مان مراد اهي سڀ علائقا ۽ جايون آهن جيڪي سندس عظمت واري راڻي جي سلطنت اندر شامل هجن ۽ جيڪي ان وقت هندستان جي گورنر جنرل يا گورنر جنرل جي ماتحت ڪنهن گورنر يا ٻئي عملدار وسيلي راڻيءَ طرفان هلائيون وڃن.

(5.) &quot;هندستان&quot; مان مراد برطانوي هندستان سان گڏ اهي علائقا پڻ آهن جيڪي ڪنهن مقامي راجا يا سردار جي اختيار هيٺ هجن ۽ جن تي راڻيءَ جي بالادستي هندستان جي گورنر جنرل يا سندس ماتحت ڪنهن گورنر يا عملدار وسيلي لاڳو هجي.&lt;ref name=&quot;Interpretation Act 1889&quot; /&gt;
}}

عام طور تي &quot;برطانوي هندستان&quot; جو اصطلاح انهن علائقن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي (۽ اڄ به ڪيو وڃي ٿو) جيڪي 1600ع کان 1858ع تائين هندستان ۾ [[هندستان ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪمراني|برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمراني هيٺ هئا.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

هي اصطلاح &quot;هندستان ۾ رهندڙ برطانوي ماڻهن&quot; لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |year=1908 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=II |pages=463, 470}}&lt;/ref&gt;

&quot;هندستاني سلطنت&quot; (انڊين ايمپائر) ۽ &quot;سلطنتِ هند&quot; (ايمپائر آف انڊيا ) جهڙا اصطلاح (جيئن &quot;برطانوي سلطنت&quot;) قانون سازي ۾ استعمال نه ڪيا ويا. بادشاهه يا راڻيءَ کي سرڪاري طور &quot;هندستان جو شهنشاهه&quot; يا &quot;هندستان جي شهنشاهه&quot; سڏيو ويندو هو، ۽ اهو اصطلاح اڪثر [[راڻي وڪٽوريا]] جي شاهي تقريرن ۽ پارلياماني اختتامي تقريرن ۾ استعمال ٿيندو هو.

ان کان علاوه 1878ع ۾ هڪ [[اعزازي حڪم]]، [[آرڊر آف دي انڊين ايمپائر]]، پڻ قائم ڪيو ويو.

175 پرنسلي يا نوابي رياستن تي، جيڪي سڀ کان وڏين ۽ اهم رياستن مان هيون، [[برطانوي تاج]] جي نالي ۾ برطانوي هندستان جي مرڪزي حڪومت طرفان [[وائسراءِ]] وسيلي بالادستي (سزئرنٽي) قائم ڪئي ويندي هئي؛ جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 500 رياستون برطانوي هندستان جي صوبائي حڪومتن جي ماتحت هيون، جن جو انتظام گورنر، ليفٽيننٽ گورنر يا چيف ڪمشنر وسيلي هلندو هو.&lt;ref name=&quot;igi-60&quot;&gt;{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=60}}&lt;/ref&gt;

&quot;سڌي حڪمراني&quot; (ڊومينين) ۽ &quot;بالادستي&quot; (سزئرنٽي) جي وچ ۾ واضح فرق عدالتن جي دائري اختيار مان ظاهر ٿيندو هو. برطانوي هندستان جو قانون برطانوي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل قانونن تي ٻڌل هو، ۽ اهي قانون مرڪزي ۽ صوبائي حڪومتن کي قانون ساز اختيار ڏيندا هئا. ان جي ابتڙ، نوابي رياستن جون عدالتون انهن رياستن جي حڪمرانن جي اختيار هيٺ ڪم ڪنديون هيون.&lt;ref name=&quot;igi-60&quot; /&gt;

=== وڏا صوبا ===
{{Main|برٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا}}

ويهين صدي جي شروعات تائين برطانوي هندستان اٺن صوبن تي مشتمل هو، جن جو انتظام يا ته گورنر يا ليفٽيننٽ گورنر ڪندو هو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#2E5984; color:white;&quot; | ايراضا ۽ آبادي (تابع نوابي رياستن کان سواءِ) {{Circa|1907}}&lt;ref name=&quot;igi-46&quot;&gt;{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V04_075.gif 46]}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | برطانوي هندستان جو صوبو&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(۽ موجوده علائقا)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | ڪُل ايراضو
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | 1901ع جي آبادي&lt;br /&gt;(ملين)
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | اعليٰ انتظامي عملدار
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[آسام صوبو|آسام]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[آسام]]، [[اروناچل پرديش]]، [[ميگهاليه]]، [[ميزورم]]، [[ناگالينڊ]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|130000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[آسام جي گورنرن جي فهرست|چيف ڪمشنر]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[بنگال پريزيڊنسي|بنگال]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[بنگلاديش]]، [[اولھه بنگال]]، [[بيهار]]، [[جهارکنڊ]] ۽ [[اوڙيسا|اوڊيشا]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|390000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 75
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[بنگال جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[سنڌ]] ۽ [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] جا ڪجهه حصا)&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|320000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 19
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[بمبئي جي گورنرن جي فهرست|گورنر اِن ڪائونسل]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[برما ۾ برطانوي حڪمراني|برما]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[ميانمار]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|440000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[برما جي نوآبادياتي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[سينٽرل پروونسز اينڊ بيرار]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[مدهيه پرديش]] ۽ [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]] ۽ [[اوڊيشا]] جا ڪجهه حصا)&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|270000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[سينٽرل پروونسز اينڊ بيرار جي گورنرن جي فهرست|چيف ڪمشنر]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[آنڌرا پرديش]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[تلنگانا]] جا ڪجهه حصا)&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|370000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 38
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[مدراس جي گورنرن ۽ صدرن جي فهرست|گورنر اِن ڪائونسل]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[پنجاب (برطانوي هندستان)|پنجاب]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[پنجاب صوبو]]، [[اسلام آباد گادي وارو علائقو]]، [[ڀارتي پنجاب]]، [[هرياڻا]]، [[هماچل پرديش]]، [[چنڊي ڳڙهه]] ۽ [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|250000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[برطانوي پنجاب جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[آگرا ۽ اوڌ جا گڏيل صوبا|گڏيل صوبا]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[اتر پرديش]] ۽ [[اتراکنڊ]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|280000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[گڏيل صوبن جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]]
|}

1905ع کان 1913ع تائين [[بنگال جي ورهاڱي]] دوران اوڀر بنگال ۽ آسام جو نئون صوبو ليفٽيننٽ گورنري جي حيثيت سان قائم ڪيو ويو. 1911ع ۾ ''اوڀر بنگال'' ٻيهر بنگال سان شامل ڪيو ويو ۽ اوڀر ۾ نوان صوبا هي ٿيا: [[آسام]]، [[بنگال]] ۽ [[بيهار ۽ اوڙيسا]].&lt;ref name=&quot;igi-46&quot; /&gt;

=== ننڍا صوبا ===

ان کان علاوه ڪجهه ننڍا صوبا به هئا، جن جو انتظام هڪ چيف ڪمشنر جي هٿ هيٺ هوندو هو:&lt;ref name=&quot;igi-56&quot;&gt;{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=56}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#2E5984; color:white;&quot; | برطانوي هندستان جا ننڍا صوبا (1901ع)
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | ننڍو صوبو&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(۽ موجوده علائقا)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | ڪُل ايراضو&lt;br /&gt;ڪم² (چورس ميل)
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | 1901ع جي آبادي&lt;br /&gt;(هزارن ۾)
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | اعليٰ انتظامي عملدار
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[اجمير-ميروارا]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[راجسٿان]] جا ڪجهه حصا)&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|7000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 477
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''ex officio'' چيف ڪمشنر
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|78000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | چيف ڪمشنر
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[برطانوي بلوچستان]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[بلوچستان]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|120000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 308
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''ex officio'' چيف ڪمشنر
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[ڪوَرگ صوبو]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[ڪوڊاگو ضلعو]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|4100|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 181
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''ex officio'' چيف ڪمشنر
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
[[اتر-اولهه سرحدي صوبو (1901–1955)|اتر-اولهه سرحدي صوبو]]
&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[خيبر پختونخوا]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{{convert|41000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2,125
| style=&quot;text-align:center;&quot; | چيف ڪمشنر
|}
 
=== پرنسلي رياستون ===
{{Main|پرنسلي رياست}}

پرنسلي رياست (نوابي رياست)، جنهن کي مقامي رياست (مقامي رياست) يا هندستاني رياست پڻ چيو ويندو هو، هندستان ۾ برطانيا جي هڪ [[تابعدار رياست]] هئي، جنهن جو سربراهه نالي ماتر مقامي هندستاني حڪمران هوندو هو ۽ جيڪا [[ذيلي اتحاد]] (سبسيڊئري الائنس) جي تابع هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Markovits2004&quot;&gt;{{Harvnb|Markovits|2004|pp=386–409}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 1947ع ۾ جڏهن هندستان ۽ پاڪستان برطانيا کان آزاد ٿيا، تڏهن اهڙيون 565 نوابي رياستون موجود هيون. پرنسلي رياستون [[برطانوي هندستان]] (يعني پريزيڊنسين ۽ صوبن) جو حصو نه هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي سڌي برطانوي حڪمراني نه هئي.

وڏين رياستن جا برطانيا سان اهڙا معاهدا هوندا هئا، جن ۾ حڪمرانن جا اختيار واضح ڪيل هوندا هئا، جڏهن⁠تہ ننڍين رياستن جي حڪمرانن جا اختيار تمام محدود هوندا هئا. پرنسلي رياستن جا خارجه معاملا، دفاع ۽ گهڻا مواصلاتي نظام برطانوي ڪنٽرول هيٺ هوندا هئا.{{citation needed|date=August 2020}}

برطانيا رياستن جي اندروني سياست تي به اثرانداز ٿيندو هو، خاص طور انفرادي حڪمرانن کي تسليم ڪرڻ يا تسليم نه ڪرڻ ذريعي.
جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 600 نوابي رياستون هيون، پر انهن مان گهڻيون تمام ننڍيون هيون ۽ حڪومتي ڪم ڪار برطانوي عملدارن حوالي ڪنديون هيون. لڳ ڀڳ ٻه سئو رياستن جو ايراضو {{Convert|25|km2|mi2|0|abbr=off}} کان به گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;Markovits2004&quot; /&gt;

[[مغل سلطنت]] جو آخري نشان، جيڪو دهلي ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي اختيار هيٺ موجود هو، [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] (سپاهي بغاوت) کان پوءِ ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ مغلن بغاوت جي حمايت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ahmed |first1=Waqas |last2=Khan |first2=Muhammad Hayat |last3=Ul Haq |first3=Sami |date=1 June 2022 |title=علم الإشارة في سورة الفاتحة من خلال تفسير معارف القرآن للکاندهلوي نموذجا |journal=Al-Duhaa |volume=3 |issue=1 |pages=90–103 |doi=10.51665/al-duhaa.003.01.0186 |s2cid=251601027 |issn=2710-3617 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kumari |first=Savita |date=2016 |title=Art and Politics: British Patronage in Delhi (1803–1857) |journal=Art of the Orient |volume=5 |pages=217–229 |doi=10.11588/ao.2016.0.8820 }}&lt;/ref&gt;
پرنسلي رياستن کي [[برطانوي هندستان جون ايجنسيون|ايجنسين]] ۽ [[برطانوي هندستان جون ريزيڊنسيون|ريزيڊنسين]] ۾ ورهايو ويو هو.

=== تنظيم ===
[[File:1stViscountHalifax.jpg|thumb|upright|[[چارلس ووڊ، پهريون وائسڪائونٽ هيليفاڪس|سر چارلس ووڊ]] (1800–1885) 1852ع کان 1855ع تائين [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[بورڊ آف ڪنٽرول]] جو صدر رهيو؛ هن هندستان ۾ برطانوي تعليمي پاليسي جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1859ع کان 1866ع تائين [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] رهيو.]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] (جنهن کي برطانوي عام طور &quot;هندستاني بغاوت&quot; يا &quot;انڊين ميوٽني&quot; چوندا هئا) کان پوءِ، [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858]] هندستان جي انتظامي ڍانچي ۾ ٽن سطحن تي تبديليون آنديون:

# لنڊن ۾ شاهي حڪومت؛
# [[ڪلڪتو]] ۾ مرڪزي حڪومت؛
# پريزيڊنسين (۽ پوءِ صوبن) جي صوبائي حڪومتن ۾.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Moore|2001a|pp=422–46}}&lt;/ref&gt;

لنڊن ۾، هن قانون تحت ڪابينا سطح جو [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] ۽ پندرهن ميمبرن تي مشتمل [[هندستاني ڪائونسل]] قائم ڪئي وئي. ڪائونسل جي ميمبر ٿيڻ لاءِ لازمي هو ته ڪنهن شخص گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سال هندستان ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون هجن ۽ اهي خدمتون سندس مقرري کان ڏهه سال کان وڌيڪ پراڻيون نه هجن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Moore|2001a|pp=424}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ سيڪريٽري آف اسٽيٽ هندستان ڏانهن موڪليل پاليسي هدايتون تيار ڪندو هو، پر گهڻن معاملن ۾ کيس ڪائونسل سان صلاح مشورو ڪرڻو پوندو هو، خاص طور هندستاني آمدني ۽ خرچن سان لاڳاپيل معاملن ۾.

هن قانون &quot;ٻٽي حڪومت&quot; (Double Government) جو هڪ نظام تصور ڪيو، جنهن ۾ ڪائونسل نظرياتي طور شاهي پاليسي سازي تي نگراني ڪندڙ اداري ۽ هندستان بابت جديد ڄاڻ فراهم ڪندڙ ماهر اداري ٻنهي طور ڪم ڪندي هئي. بهرحال، سيڪريٽري آف اسٽيٽ وٽ هنگامي حالتن لاءِ خاص اختيار به هئا، جن جي ذريعي هو اڪيلي سر فيصلا ڪري سگهندو هو، ۽ عملي طور ڪائونسل جي ماهرانه ڄاڻ ڪڏهن ڪڏهن پراڻي ٿي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brown|1994|p=96}}&lt;/ref&gt;

1858ع کان 1947ع تائين ستاويهه ماڻهو [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] رهيا ۽ [[انڊيا آفيس]] جي سربراهي ڪندا رهيا. انهن ۾ شامل هئا:

* [[چارلس ووڊ، پهريون وائسڪائونٽ هيليفاڪس|سر چارلس ووڊ]] (1859–1866)
* [[رابرٽ گيسڪائن-سيسل، ٽيون مارڪيوس آف سالسبري|مارڪيوس آف سالسبري]] (1874–1878؛ بعد ۾ برطانيا جو وزيراعظم)
* [[جان مورلي]] (1905–1910؛ [[منٽو-مورلي سڌارن]] جو باني)
* [[ايڊون مونٽيگو|اي. ايس. مونٽيگو]] (1917–1922؛ [[مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارن]] جي معمارن مان هڪ)
* [[فريڊرڪ پيٿڪ-لارنس]] (1945–1947؛ [[1946ع جو ڪابينا مشن]] جو سربراهه)

ايندڙ اڌ صدي دوران صلاحڪاري ڪائونسل جي ميمبرن جو تعداد گهٽايو ويو، پر ان جا اختيار ساڳيا رهيا. 1907ع ۾ پهريون ڀيرو ٻن هندستانين کي ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;moore-426&quot;&gt;{{Harvnb|Moore|2001a|pp=426}}&lt;/ref&gt;

اهي هئا:

* [[ڪي. جي. گپتا]]
* [[سيد حسين بلگرامي]]

[[File:Lord Viscount Canning.jpg|thumb|left|upright|[[لارڊ ڪيننگ]]، ڪمپنيءَ جي دور جو آخري [[هندستان جو گورنر جنرل]] ۽ تاج جي دور جو پهريون [[هندستان جو وائسراءِ]]]]
[[File:Robert cecil.jpg|thumb|left|upright|[[رابرٽ گيسڪائن-سيسل، ٽيون مارڪيوس آف سالسبري|لارڊ سالسبري]]، 1874ع کان 1878ع تائين [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]]]

ڪلڪتي ۾ [[هندستان جو گورنر جنرل]] اڃا به هندستاني حڪومت جو سربراهه رهيو، پر هاڻي کيس وڌيڪ عام طور &quot;وائسراءِ&quot; سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نوابي رياستن ۾ تاج جو نمائندو پڻ هو. تنهن هوندي به، هو هاڻي لنڊن ۾ سيڪريٽري آف اسٽيٽ ۽ ان جي وسيلي برطانوي پارليامينٽ کي جوابده هو.

&quot;ٻٽي حڪومت&quot; جو نظام اڳ ئي ڪمپني جي دور ۾ [[پٽس انڊيا ايڪٽ 1784]] کان لاڳو هو. گاديءَ واري شهر [[ڪلڪتو]] ۾ گورنر جنرل ۽ ماتحت پريزيڊنسي ([[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]] يا [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]) جو گورنر، ٻنهي کي پنهنجي صلاحڪاري ڪائونسل سان مشورو ڪرڻو پوندو هو.
مثال طور، ڪلڪتي ۾ انتظامي حڪم &quot;گورنر جنرل اِن ڪائونسل&quot; جي نالي سان جاري ٿيندا هئا، يعني گورنر جنرل ڪائونسل جي صلاح سان.

ڪمپنيءَ جي &quot;ٻٽي حڪومت&quot; واري نظام تي تنقيد به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ گورنر جنرل ۽ سندس ڪائونسل جي وچ ۾ اختلاف ۽ تڪرار ٿيندا رهندا هئا. تنهن هوندي به 1858ع واري قانون انتظامي ڍانچي ۾ ڪا وڏي تبديلي نه آندي.&lt;ref name=&quot;moore-426&quot; /&gt;
پر بغاوت کان پوءِ جي بحالي وارن سالن ۾ وائسراءِ [[چارلس ڪيننگ، پهريون ارل ڪيننگ|لارڊ ڪيننگ]] محسوس ڪيو ته ڪائونسل جي گڏيل فيصلي سازي تمام گهڻو وقت وٺندي هئي. تنهن ڪري هن [[ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] لاءِ &quot;پورٽ فوليو سسٽم&quot; متعارف ڪرائڻ جي درخواست ڪئي، جنهن تحت هر سرڪاري کاتي (Portfolio) جو ڪم هڪ ئي ڪائونسل ميمبر حوالي ڪيو ويو ۽ اهو ان جي ذميواري بڻيو.&lt;ref name=&quot;moore-426&quot; /&gt;
روزمره جا کاتيوارا فيصلا لاڳاپيل ميمبر پاڻ ڪندو هو، پر اهم معاملن لاءِ گورنر جنرل جي منظوري ضروري هوندي هئي. جيڪڏهن منظوري نه ملي ته معاملو سڄي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل آڏو بحث لاءِ پيش ڪيو ويندو هو.
هندستاني انتظامي نظام ۾ هي نئون قدم [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861]] وسيلي قانوني حيثيت حاصل ڪري ويو.

== معيشت ==
{{further|برٽش راڄ دوران ھندوستان جي معيشت|انڊيا جي معاشي تاريخ }}

=== معاشي لاڙا ===
[[File:India 1862 One Mohur.jpg|thumb|هڪ [[مهر]]، جنهن تي [[راڻي وڪٽوريا]] جي تصوير آهي (1862ع)]]

معيشت جا ٽيئي شعبا — زراعت، پيداوار، ۽ خدمتون — نوآبادياتي دور کان پوءِ هندستان ۾ تيزي سان وڌيا. زراعت ۾ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پيداوار ۾ وڏو اضافو ٿيو. نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري هندستان ۾ سڀ کان اهم فرق زمين جي بچت کي پيداواري واڌ لاءِ استعمال ڪرڻ هو، جنهن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ٻج، ڪيميائي ڀاڻ ۽ پاڻيءَ جو وڌيڪ شديد استعمال شامل هو. انهن ٽنهي شين تي رياست طرفان سبسڊي ڏني ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/267 267] |isbn=978-1-107-50718-0}}&lt;/ref&gt;

نتيجي طور، سراسري طور في ماڻهو آمدني جي سطح ۾ ڊگهي عرصي تائين ڪا خاص تبديلي نه آئي، جيتوڻيڪ گذران جي لاڳت وڌي چڪي هئي. زراعت اڃا به غالب شعبو هئي، ۽ گهڻا هاري رڳو گذاري جي سطح تي رهندا هئا. وسيع آبپاشي نظام ٺاهيا ويا، جن برآمد لاءِ نقد فصلن ۽ هندستاني صنعت لاءِ خام مال، خاص طور [[جوٽ]]، ڪپهه، ڪمند، ڪافي ۽ چانهه ڏانهن رخ ڪرڻ کي هٿي ڏني.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Tomlinson|1975|pp=337–80}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور ۾ هندستان جو عالمي GDP ۾ حصو 20٪ کان مٿي کان گهٽجي 5٪ کان به گهٽ ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Maddison |first=Angus |author-link=Angus Maddison |date=2006 |title=The World Economy Volumes 1–2 |publisher=OECD Publishing |page=638 |doi=10.1787/456125276116 |isbn=978-92-64-02261-4}}&lt;/ref&gt;

معاشي تاريخ بابت مورخن ۾ سخت اختلاف رهيا آهن. قومپرست مڪتب، جيڪو نهرو جي پيروي ڪري ٿو، دليل ڏئي ٿو ته برطانوي راڄ جي آخر ۾ هندستان ان جي شروعات جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غريب هو، ۽ اها غربت برطانوي حڪمراني سبب پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Peter Robb |date=November 1981 |title=British Rule and Indian &quot;Improvement&quot; |url=https://archive.org/details/economic-history-review_1981-11_34_4/page/507 |journal=The Economic History Review |volume=34 |issue=4 |pages=507–23 |doi= 10.1111/j.1468-0289.1981.tb02016.x|jstor=2595587}}&lt;/ref&gt;

مائيڪ ڊيوس لکي ٿو ته برطانوي هندستان ۾ گهڻي معاشي سرگرمي برطانوي معيشت جي فائدي لاءِ هئي، ۽ اها سخت برطانوي شاهي پاليسين وسيلي لاڳيتو هلائي وئي، جنهن جا هندستاني آبادي تي منفي اثر پيا. اها ڳالهه هندستان مان برطانيا ڏانهن ڪڻڪ جي وڏي برآمد ۾ ظاهر ٿئي ٿي: 1870ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هڪ وڏي ڏڪار باوجود، جنهن ۾ 6 کان 10{{nbsp}}ملين ماڻهو فوت ٿيا، اهي برآمدون بنا روڪ جاري رهيون. آزاد واپار واري معاشي پاليسي سان وابسته نوآبادياتي حڪومت انهن برآمدن ۾ مداخلت ڪرڻ يا ڪو رليف فراهم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Davis|2001|p=37}}&lt;/ref&gt;

==== صنعت ====
1813ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ٽريڊنگ ڪمپني]] جي رياستي اجاراداري ختم ٿيڻ سان، برطانيا ۾ ٺهيل مال، جنهن ۾ [[ڪپڙي جي پيداوار|تيار ٿيل ڪپڙو]] پڻ شامل هو، هندستان ۾ وڏي تيزي سان اچڻ لڳو. ڪپهه جي ڪپڙي جي درآمد لڳ ڀڳ 1814ع ۾ 1 ملين گز کان وڌي 1820ع ۾ 13&amp;nbsp;ملين، 1870ع ۾ 995&amp;nbsp;ملين، ۽ 1890ع تائين 2050&amp;nbsp;ملين گز ٿي وئي.

برطانيا هندستان تي &quot;[[آزاد واپار]]&quot; لاڳو ڪيو، جڏهن ته يورپ جي براعظمي ملڪن ۽ آمريڪا ڪپهه جي ڌاڳي جي درآمد تي 30٪ کان 70٪ تائين سخت [[تحفظ پسندي|محصولي رڪاوٽون]] لڳايون يا ان کي مڪمل طور منع ڪيو. وڌيڪ صنعتي برطانيا مان [[ٻار صنعت دليل|گهٽ قيمت واري درآمد]] جي نتيجي ۾ هندستان جو سڀ کان اهم صنعتي شعبو، يعني [[هندستان ۾ ڪپڙي جي صنعت|ڪپڙي جي پيداوار]]، [[غير صنعتيت|گهٽجي ويو]]؛ ايتري تائين جو 1870–1880ع تائين هندستاني پيدا ڪندڙ مقامي استعمال جو رڳو 25٪–45٪ ٺاهي رهيا هئا. هن عرصي دوران هندستان جي [[لوهي ڌاتڪاري|لوهه جي صنعت]] جي غير صنعتيت اڃا وڌيڪ وسيع هئي.&lt;ref&gt;Paul Bairoch, &quot;Economics and World History: Myths and Paradoxes&quot;, (1995: University of Chicago Press, Chicago) p. 89.&lt;/ref&gt;

[[جمشيدجي ٽاٽا]] (1839–1904) 1877ع ۾ بمبئي ۾ سينٽرل انڊيا اسپننگ، ويونگ اينڊ مينوفيڪچرنگ ڪمپني سان پنهنجو صنعتي ڪيريئر شروع ڪيو. جڏهن ٻيا هندستاني ڪارخانا مقامي ننڍي ريشي واري ڪپهه ۽ برطانيا مان آندل سستي مشينري استعمال ڪري سستو ٿلهو ڌاڳو، ۽ پوءِ ڪپڙو، ٺاهيندا هئا، تڏهن ٽاٽا مصر مان مهانگي ڊگهي ريشي واري ڪپهه گهرائي ۽ آمريڪا مان وڌيڪ پيچيده رنگ-اسپنڊل مشينري خريد ڪري بهتر ڪم ڪيو، ته جيئن اهڙو نفيس ڌاڳو ٺاهي سگهي جيڪو برطانيا مان ايندڙ مال سان مقابلو ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;dnb&quot;&gt;{{cite ODNB |last1=Brown |first1=F. H. |last2=Tomlinson |first2=B. R. |title=Tata, Jamshed Nasarwanji [Jamsetji] (1839–1904) |url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36421 |doi=10.1093/ref:odnb/36421 |date=23 September 2004 |access-date=28 January 2012}}&lt;/ref&gt;

1890ع واري ڏهاڪي ۾ هن هندستاني سرمائي سان ڳري صنعت ۾ داخل ٿيڻ جا منصوبا شروع ڪيا. راڄ سرمايو فراهم نه ڪيو، پر فولاد جي صنعت ۾ آمريڪا ۽ جرمني جي ڀيٽ ۾ برطانيا جي گهٽجندڙ حيثيت کان واقف هئڻ سبب، اهو هندستان ۾ فولاد جا ڪارخانا چاهيندو هو. حڪومت واعدو ڪيو ته ٽاٽا جيڪو به اضافي فولاد ٻي صورت ۾ وڪڻي نه سگهي، اهو خريد ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bahl |first=Vinay |date=October 1994 |title=The Emergence of Large-Scale Steel Industry in India Under British Colonial Rule, 1880–1907 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_october-december-1994_31_4/page/n4 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=31 |issue=4 |pages=413–60 |doi=10.1177/001946469403100401|s2cid=144471617 }}&lt;/ref&gt;

[[ٽاٽا اسٽيل|ٽاٽا آئرن اينڊ اسٽيل ڪمپني]] (TISCO)، جنهن جي اڳواڻي هاڻي سندس پٽ [[دورابجي ٽاٽا]] (1859–1932) ڪري رهيو هو، 1908ع ۾ بهار جي جمشيدپور ۾ پنهنجو ڪارخانو ٺاهڻ شروع ڪيو. هن برطانوي نه، پر آمريڪي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي.{{sfn|Headrick|1988|pp=291–92}}

''دي آڪسفورڊ ڊڪشنري آف نيشنل بايوگرافي'' موجب، TISCO هندستان ۾ لوهه ۽ فولاد جو اڳواڻ پيدا ڪندڙ بڻجي ويو، ۽ &quot;هندستاني فني مهارت، انتظامي قابليت، ۽ واپاري صلاحيت جي علامت&quot; بڻيو.&lt;ref name=&quot;dnb&quot; /&gt; ٽاٽا خاندان، هندستان جي گهڻن وڏن واپارين وانگر، هندستاني قومپرست هو، پر ڪانگريس تي ڀروسو نه ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها راڄ خلاف تمام جارحاڻي، گهڻي سماجوادي، ۽ ٽريڊ يونينن جي گهڻي حامي لڳندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markovits |first=Claude |year=1985 |title=Indian Business and Nationalist Politics 1931–39: The Indigenous Capitalist Class and the Rise of the Congress Party |publisher=Cambridge University Press |pages=160–66 |isbn=978-0-511-56333-1}}&lt;/ref&gt;

=== راڄ جا معاشي اثر ===

مورخ اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري رکيو ويٺا آهن ته ڇا برطانوي حڪمراني جو ڊگهي مدي وارو مقصد هندستان جي معاشي ترقي کي تيز ڪرڻ هو يا ان کي بگاڙڻ ۽ دير جو شڪار بڻائڻ.

1780ع ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان [[ايڊمنڊ برڪ]] هندستان جي حالت جو سوال اٿاريو. هن [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] تي سخت تنقيد ڪندي دعويٰ ڪئي ته [[وارن هيسٽنگز]] ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو هو.

هندستاني مورخ راجت ڪانتا راءِ (1998ع) به هن تنقيدي موقف کي اڳتي وڌائيندي لکي ٿو ته ارڙهين صديءَ ۾ برطانوي متعارف ڪرايل نئون معاشي نظام هڪ قسم جي &quot;لٽ مار&quot; هو ۽ [[مغل سلطنت]] جي روايتي معيشت لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;British expansion in India&quot;&gt;{{cite web|title=Britain in India, Ideology and Economics to 1900|url=http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|website=Fsmitha|publisher=F. Smith|access-date=2 August 2014|archive-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007043346/http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

راءِ برطانوي حڪمرانن تي الزام لڳائي ٿو ته انهن خوراڪ ۽ دولت جا ذخيرا خالي ڪيا ۽ تمام وڏا ٽيڪس لاڳو ڪيا، جن 1770ع جي خوفناڪ [[1770ع جو بنگال ڏڪار|بنگال جي ڏڪار]] کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ڏڪار ۾ بنگال جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي فوت ٿي وئي.&lt;ref&gt;Rajat Kanta Ray, &quot;Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818&quot;, in ''The Oxford History of the British Empire'': vol. 2, &quot;The Eighteenth Century&quot; ed. by P. J. Marshall, (1998), pp.&amp;nbsp;508–29.&lt;/ref&gt;

[[پي. جي. مارشل]] دليل ڏئي ٿو ته جديد تحقيق انهيءَ روايتي نظرئي جي نئين تشريح ڪئي آهي، جنهن موجب اڳوڻي نسبتاً خوشحال مغل دور جي جاءِ تي غربت ۽ افراتفري اچي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Impact of British Rule&quot;&gt;{{cite web|title=Impact of British Rule on India: Economic, Social and Cultural (1757–1857)|url=http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|website=Nios.ac.uk|publisher=NIOS|access-date=2 August 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808043215/http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مارشل جي راءِ ۾ برطانوي قبضي ماضيءَ سان ڪو اوچتو ۽ بنيادي ٽٽاءُ پيدا نه ڪيو. گهڻو ڪري انتظام علائقائي مغل حڪمرانن جي حوالي رهيو ۽ ارڙهين صديءَ جي باقي حصي دوران معيشت مجموعي طور خوشحال رهي.

هو لکي ٿو ته برطانوي حڪومت هندستاني واپارين ۽ بئنڪرن سان شراڪت قائم ڪئي، مقامي ٽيڪس وصول ڪندڙن ذريعي آمدني گڏ ڪئي، ۽ مغل دور جي ٽيڪس شرح کي گهڻو ڪري برقرار رکيو.

[[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي هڪ اهڙو ڳرو ٽيڪسي نظام ورثي ۾ مليو، جنهن تحت هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو محصول طور ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;British expansion in India&quot; /&gt;

هندستاني قومپرست مؤرخن جي ان بيان جي ابتڙ، جنهن ۾ برطانوي حڪمرانن کي پرڏيهي حملي آور طور پيش ڪيو ويندو آهي جيڪي طاقت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري سڄي هندستان کي غريب بڻائي ويٺا، مارشل هڪ مختلف تشريح پيش ڪري ٿو. هن مطابق، جنهن جي حمايت هندستان ۽ اولهه جي ڪيترن ئي محققن ڪئي آهي، برطانوي مڪمل طور حڪمران نه هئا، بلڪه هڪ اهڙي سياسي عمل جا حصيدار هئا جنهن جو مرڪزي ڪردار گهڻو ڪري هندستانين وٽ هو، ۽ سندن اقتدار جو بنياد هندستاني اشرافيه سان ويجهي سهڪار تي بيٺل هو.&lt;ref name=&quot;Impact of British Rule&quot; /&gt;

تنهن هوندي به، مارشل پاڻ تسليم ڪري ٿو ته سندس هي تشريح اڄ به ڪيترن ئي مورخن لاءِ انتهائي تڪراري آهي.&lt;ref&gt;P.J. Marshall (1998). &quot;The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765&quot;, in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'' ed. by P. J. Marshall, pp.&amp;nbsp;487–507.&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|برٽش انڊيا جي مردم شماري|انڊيا جي ڊيمو گرافي|ميانمار جي ڊيمو گرافي|پاڪستان جي ڊيمو گرافي| بنگلاديش جي ڊيمو گرافي}}

[[File:Census of British India by religion, 1921.jpg|thumb|[[برطانوي هندستان جي مردم شماري]] 1921ع موجب، ڪُل 316&amp;nbsp;ملين آبادي مان 69&amp;nbsp;ملين مسلمان ۽ 217&amp;nbsp;ملين هندو هئا.]]

جن علائقن تي بعد ۾ برطانوي راڄ قائم ٿيو، انهن جي آبادي 1600ع تائين لڳ ڀڳ 100&amp;nbsp;ملين هئي، ۽ اها اوڻيهين صديءَ تائين تقريباً ساڳي سطح تي رهي. 1881ع ۾ هندستان جي پهرين باقاعده مردم شماري موجب راڄ جي آبادي 255&amp;nbsp;ملين تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Romaniuk | first1 = Anatole | year = 2014 | title = Glimpses of Indian Historical Demography | url = https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105 | journal = Canadian Studies in Population | volume = 40 | issue = 3–4 | pages = 248–51 | doi = 10.25336/p6hw3r | doi-access = free | access-date = 25 January 2015 | archive-date = 2 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402141919/https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parameswara Krishnan, ''Glimpses of Indian Historical Demography'' (Delhi: B.R. Publishing Corporation 2010) {{ISBN|978-8176466387}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kingsley Davis, ''The Population of India and Pakistan'' (Princeton University Press, 1951).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kingsley Davis |author-link=Kingsley Davis |date=19 April 1943 |title=The population of India |journal=Far Eastern Survey |volume=12 |issue=8 |pages=76–79 |doi=10.2307/3022159 |jstor=3022159}}&lt;/ref&gt;

1881ع کان پوءِ هندستان جي آبادي بابت تحقيق ۾ هي موضوع خاص طور بحث هيٺ رهيا:

* ڪُل آبادي
* ڄم جي شرح
* موت جي شرح
* آبادي واڌ جي شرح
* جاگرافيائي ورڇ
* خواندگي
* ٻهراڙي ۽ شهري آباديءَ جو فرق
* ڏهه لک (هڪ ملين) کان وڌيڪ آبادي وارا شهر
* ۽ اهي ٽي شهر جن جي آبادي اٺ ملين کان وڌيڪ هئي:
** [[دهلي]]
** وڏي [[بمبئي]]
** [[ڪلڪتو]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Khan | first1 = J.H. | year = 2004 | title = Population growth and demographic change in India | journal = Asian Profile | volume = 32 | issue = 5| pages = 441–60 }}&lt;/ref&gt;

1920ع کان 1945ع واري عرصي دوران موت جي شرح گهٽجي وئي، جنهن جو بنيادي سبب حياتياتي مدافعتي صلاحيت (Immunization) ۾ واڌ هو. ٻين سببن ۾ وڌندڙ آمدني، بهتر رهائشي حالتون، وڌيڪ غذائيت، وڌيڪ محفوظ ۽ صاف ماحول، ۽ صحت بابت بهتر سرڪاري پاليسيون ۽ طبي سهولتون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Klein | first1 = Ira | year = 1990 | title = Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution | url = https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1990_27_1/page/33 | journal = Indian Economic and Social History Review | volume = 27 | issue = 1| pages = 33–63 | doi = 10.1177/001946469002700102 | s2cid = 144517813 }}&lt;/ref&gt;

1938ع جي هڪ سرڪاري رپورٽ موجب شهرن ۾ انتهائي گهڻي آبادي ۽ هجوم عوامي صحت جا سنگين مسئلا پيدا ڪري رهيا هئا:&lt;ref&gt;Klein, &quot;Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution&quot;, p. 42.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text=
شهري ۽ صنعتي علائقن ۾ ... تنگ جايون، زمين جي تمام گهڻي قيمت، ۽ مزدورن جي پنهنجي ڪم واري هنڌ جي ويجهو رهڻ جي ضرورت، اهي سڀ عنصر هجوم ۽ گهڻي آبادي کي وڌيڪ وڌائين ٿا. سڀ کان وڌيڪ مصروف مرڪزن ۾ گهر هڪ ٻئي سان ايترا ويجها ٺهيل هوندا آهن جو ڇتيون هڪ ٻئي کي ڇهنديون آهن، ۽ گهڻو ڪري گهر پٺيان پٺيان جڙيل هوندا آهن.

جڳهه ايتري قيمتي هوندي آهي جو گهٽين ۽ رستن جي بدران پيچدار سوڙهيون گهٽيون ئي گهرن تائين پهچ جو ذريعو هونديون آهن. صفائي سٿرائيءَ جي کوٽ جو ثبوت گهڻو ڪري سڙندڙ ڪچري جي ڍيرن ۽ گندي پاڻيءَ جي بيٺل تلائن مان ملي ٿو، جڏهن ته بيت الخلائن جي کوٽ هوا ۽ زمين جي آلودگي کي وڌيڪ وڌائي ٿي.
}}

== ڏڪار، وبائون ۽ عوامي صحت ==


برطانوي راڄ دوران هندستان ڪيترن ئي وڏن [[هندستان ۾ ڏڪار|ڏڪارن]] جو شڪار ٿيو، جن ۾ [[1876ع–1878ع جو عظيم ڏڪار]] خاص طور شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 6.1&amp;nbsp;ملين کان 10.39&amp;nbsp;ملين هندستاني فوت ٿيا.&lt;ref name=mikedavis&gt;{{Harvnb|Davis|2001|p=7}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح [[1899ع–1900ع جو هندستاني ڏڪار]] به انتهائي تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، جنهن ۾ اندازاً 1.25&amp;nbsp;ملين کان 10&amp;nbsp;ملين ماڻهن جي موت ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Harvnb|Davis|2001|p=173}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengal famine 1943 photo.jpg|thumb|left|[[1943ع جي بنگال جي ڏڪار]] دوران بک سبب فوت ٿيل ٻار]]

[[1817ع–1824ع جي ڪالرا وبا|ڪالرا جي پهرين عالمي وبا]] بنگال مان شروع ٿي ۽ 1820ع تائين سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي. هن وبا دوران ڏهه هزار برطانوي سپاهي ۽ بيشمار هندستاني فوت ٿيا.{{citation needed|date=February 2023}}

1817ع کان 1860ع جي وچ ۾ هندستان ۾ ڪالرا سبب فوتين جو اندازي مطابق تعداد 15&amp;nbsp;ملين کان وڌيڪ هو. 1865ع کان 1917ع جي وچ ۾ وڌيڪ 23&amp;nbsp;ملين ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |date=13 May 2015 }}, by G. William Beardslee.&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[چين]] مان شروع ٿيندڙ [[ٽئين طاعون وبا]] آخرڪار سڀني آباد براعظمن تائين پکڙجي وئي ۽ صرف هندستان ۾ ئي 10&amp;nbsp;ملين ماڻهن جي حياتي ورتائين.&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773 Infectious Diseases: Plague Through History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080817135739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773 |date=17 August 2008 }}, sciencemag.org.&lt;/ref&gt;

[[والڊيمار هافڪين]]، جنهن پنهنجو گهڻو ڪم هندستان ۾ ڪيو، پهريون [[جراثيميات دان]] بڻيو جنهن ڪالرا ۽ [[ببونڪ طاعون]] خلاف [[ويڪسين]] تيار ڪري ان جو عملي استعمال شروع ڪيو. 1925ع ۾ بمبئي جي طاعون ليبارٽري جو نالو بدلائي [[هافڪين انسٽيٽيوٽ]] رکيو ويو.

اوڻيهين صديءَ ۾ بخار هندستان ۾ موت جي اهم ترين سببن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;[http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html Malaria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910150510/http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html |date=10 September 2007 }} – Medical History of British India, National Library of Scotland 2007.&lt;/ref&gt;

برطانوي سائنسدان [[سر رونالڊ راس]]، جيڪو [[ڪلڪتو]] جي [[پريزيڊنسي جنرل اسپتال]] ۾ ڪم ڪندو هو، 1898ع ۾ آخرڪار ثابت ڪيو ته [[مڇر]] [[مليريا]] منتقل ڪن ٿا. اهو تحقيقاتي ڪم هن [[سيڪنڊرآباد]] جي دکن واري علائقي ۾ پنهنجي مقرري دوران مڪمل ڪيو، جتي اڄ به گرم ۽ وچڙندڙ بيمارين جو مرڪز سندس نالي سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Biography of Ronald Ross | publisher = The Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html | access-date = 15 June 2007 | archive-date = 29 April 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120429234011/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

1881ع ۾ هندستان ۾ تقريباً 120,000 [[ڪوڙهه]] جا مريض موجود هئا. مرڪزي حڪومت [[ڪوڙهه مريضن وارو ايڪٽ 1898]] منظور ڪيو، جنهن تحت هندستان ۾ ڪوڙهه جي مريضن کي زبردستي الڳ رکڻ لاءِ قانوني اختيار فراهم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html Leprosy – Medical History of British India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910150758/http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html |date=10 September 2007 }}, National Library of Scotland 2007.&lt;/ref&gt;

[[مائونٽ اسٽيورٽ ايلفنسٽن]] جي نگراني هيٺ [[چيچڪ]] خلاف [[چيچڪ جي ويڪسين|ويڪسينيشن]] کي عام ڪرڻ لاءِ هڪ مهم شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm |title=Other histories of smallpox in South Asia |publisher=Smallpoxhistory.ucl.ac.uk |date=18 July 2006 |access-date=29 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416015559/http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm|archive-date=16 April 2012}}&lt;/ref&gt;

هندستان ۾ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن جي نتيجي ۾ اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين چيچڪ سبب موتن ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm |title=Feature Story: Smallpox |publisher=Vigyanprasar.gov.in |access-date=29 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305060729/http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm |archive-date=5 March 2012 }}&lt;/ref&gt;

1849ع ۾ [[ڪلڪتو]] ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان لڳ ڀڳ 13٪ [[چيچڪ]] سبب ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmc=2181657 | pmid=19993010 | volume=38 | issue=3 | title=Smallpox and Vaccination in British India During the Last Seventy Years | date=January 1945 | journal=Proc. R. Soc. Med. | pages=135–40 | last1 = Rogers | first1 = L. | doi=10.1177/003591574503800318}}&lt;/ref&gt;

1868ع کان 1907ع جي وچ ۾ چيچڪ سبب لڳ ڀڳ 4.7&amp;nbsp;ملين ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329|title=Smallpox – some unknown heroes in smallpox eradication|access-date=9 January 2015|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109221348/http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[سر رابرٽ گرانٽ]] مقامي ماڻهن کي طبي تعليم ڏيڻ لاءِ بمبئي ۾ هڪ منظم طبي اداري جي قيام تي خاص ڌيان ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm |title=Sir JJ Group of Hospitals |publisher=Grantmedicalcollege-jjhospital.org |access-date=29 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420181057/http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm |archive-date=20 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

1860ع ۾ [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج]] انهن چئن تسليم ٿيل ادارن مان هڪ بڻجي ويو، جتي ڊگري سطح جي تعليم ڏني ويندي هئي. ٻيا ادارا هي هئا:

* [[ايلفنسٽن ڪاليج]]
* [[دکن ڪاليج]]
* [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]

&lt;ref name=&quot;Impact of British Rule&quot; /&gt;

== تعليم ==
[[File:Lucknowuniversity.jpg|thumb|left|[[لکنؤ يونيورسٽي]]، جيڪا برطانوي دور ۾ 1867ع ۾ قائم ڪئي وئي]]
[[File:Calcuttamedicalcollege1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڪلڪتا يونيورسٽي]]، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي، هندستان جي ٽن قديم ترين جديد [[رياستي يونيورسٽي (هندستان)|رياستي يونيورسٽين]] مان هڪ آهي.]]

[[ڪلڪتو]]، [[بمبئي]] ۽ [[مدراس]] جون يونيورسٽيون 1857ع ۾، بغاوت کان ٿورو اڳ، قائم ڪيون ويون. 1890ع تائين لڳ ڀڳ 60,000 هندستانين ميٽرڪ يا اعليٰ داخلا جا امتحان پاس ڪيا هئا، جن مان اڪثريت [[آزاد فنون تعليم]] يا قانون جي شعبي سان لاڳاپيل هئي.

انهن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو سرڪاري انتظاميا ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته ٻيو هڪ ٽيون حصو وڪيل بڻيو. نتيجي طور هڪ انتهائي تعليم يافته ۽ پيشاور سرڪاري بيوروڪريسي وجود ۾ آئي.

1887ع تائين وچولي درجي جي سول سروس جي 21,000 مقررين مان:

* 45٪ هندو هئا،
* 7٪ مسلمان هئا،
* 19٪ يوريشيائي (يورپي پيءُ ۽ هندستاني ماءُ جا اولاد) هئا،
* 29٪ يورپي هئا.

مٿين درجي جي تقريباً 1,000 سول سروس عهدن مان تقريباً سڀئي برطانوي ماڻهن وٽ هئا، جن مان گهڻن [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] يا [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]] جون ڊگريون حاصل ڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Moore|2001a|p=431}}&lt;/ref&gt;

حڪومت، جيڪا گهڻو ڪري مقامي مخير ماڻهن سان گڏجي ڪم ڪندي هئي، 1911ع تائين اعليٰ تعليم لاءِ 186 يونيورسٽيون ۽ ڪاليج قائم ڪري چڪي هئي. انهن ادارن ۾ 36,000 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ مرد هئا.

1939ع تائين تعليمي ادارن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو ۽ شاگردن جو انگ 145,000 تائين پهچي ويو.

نصاب برطانوي تعليمي معيارن مطابق ترتيب ڏنل هو، خاص طور [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] ۽ [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]] جي طرز تي. ان ۾ انگريزي ادب ۽ يورپي تاريخ تي خاص زور ڏنو ويندو هو.

تنهن هوندي به، 1920ع واري ڏهاڪي تائين اهي تعليمي ادارا هندستاني قومپرستي جي اهم مرڪزن ۾ تبديل ٿي ويا.&lt;ref&gt;Zareer Masani (1988). ''Indian Tales of the Raj'' p. 89.&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Colonial India}}
{{HistoryOfSouthAsia}}
{{portal bar|British Empire|India|Pakistan|Bangladesh}}

{{col div|colwidth=40em}}
* [[برطانوي اتر آمريڪا]]
* [[نوآبادياتي هندستان]]
* [[سڌي نوآبادياتي حڪمراني]]
* [[برطانوي هندستان جا جهنڊا]]
* [[برطانوي راڄ جي اصطلاحن جي لغت]] (هندي-اردو لفظ)
* [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نويسي]]
* [[برطانوي هندستان جون قانون ساز اسيمبليون]]
* [[هندستان جي گورنر جنرلن جي فهرست]]
{{colend}}

{{clear}}

== حوالا ==
{{reflist}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ڪتابيات ==

=== عام جائزا ===
{{refbegin}}

* Allan, J., T. Wolseley Haig, H. H. Dodwell. ''The Cambridge Shorter History of India'' (1934)

* Bandhu, Deep Chand. ''History of Indian National Congress'' (2003)

* {{Citation | last1=Bandyopadhyay| first1=Sekhar| year=2004| title=From Plassey to Partition: A History of Modern India| publisher=Orient Longman| isbn=978-81-250-2596-2}}

* {{Citation| last1=Bayly| first1=C. A.| year=1990| title=Indian Society and the Making of the British Empire| publisher=Cambridge University Press| isbn=978-0-521-38650-0}}

* {{cite book |last1=Brendon |first1=Piers |title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997 |url=https://archive.org/details/declinefallofbri0000bren |date=2008}}

* {{Citation| last1=Brown| first1=Judith M.| year=1994| title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-873113-9}}

* {{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |year=2004 |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy}}

* {{Citation |last=Chhabra |first=G. S. |year=2005 |title=Advanced Study in the History of Modern India}}

* {{Citation| last1=Copland| first1=Ian| year=2001| title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire}}

* Coupland, Reginald. ''India: A Re-Statement''

* Dodwell, H. H. (ed.). ''The Cambridge History of India, Volume VI: The Indian Empire 1858–1918''

* Gilmour, David. ''The British in India: A Social History of the Raj''

* Herbertson, A.J. and O.J.R. Howarth (eds.). ''The Oxford Survey of the British Empire''

* James, Lawrence. ''Raj: The Making and Unmaking of British India''

* {{Citation| last1=Judd| first1=Denis| year=2004| title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947}}

* Louis, William Roger &amp; Judith M. Brown (eds.). ''The Oxford History of the British Empire''

* {{citation |last=Low |first=D. A. |year=1993 |title=Eclipse of Empire}}

* {{citation |last=Ludden |first=David E. |year=2002 |title=India And South Asia: A Short History}}

* {{Citation |last1=Majumdar |first1=Ramesh Chandra |title=An Advanced History of India}}

* Majumdar, R. C. (ed.). ''British Paramountcy and Indian Renaissance''

* Mansingh, Surjit. ''The A to Z of India''

* {{Citation| last1=Marshall| first1=P. J.| year=2001| title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire}}

* {{citation |last=Markovits |first=Claude |year=2004 |title=A History of Modern India, 1480–1950}}

* {{Citation| last1=Metcalf| first1=Barbara D.| last2=Metcalf |first2=Thomas R. |year=2006| title=A Concise History of Modern India}}

* [[پينڊريل مون]]. ''The British Conquest and Dominion of India''

* {{Citation| last1=Peers| first1=Douglas M.| year=2006| title=India under Colonial Rule 1700–1885}}

* Riddick, John F. ''The History of British India: A Chronology''

* Riddick, John F. ''Who Was Who in British India''

* {{Citation |last=Robb |first=Peter |year=2002 |title=A History of India}}

* {{Citation |last=Sarkar |first=Sumit |year=2004 |title=Modern India, 1885–1947}}

* Smith, Vincent A. ''The Oxford History of India''

* Somervell, D.C. ''The Reign of King George V''

* {{Citation| last1=Spear| first1=Percival| year=1990| title=A History of India, Volume 2}}

* {{citation |last1=Stein |first1=Burton |year=2010 |title=A History of India}}

* Thompson, Edward &amp; G.T. Garratt. ''Rise and Fulfilment of British Rule in India''

* {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley |year=2004 |title=A New History of India}}

* Wolpert, Stanley (ed.). ''Encyclopedia of India''

* {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley |year=2006 |title=Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India}}


=== خاص موضوع ===
{{refbegin}}
* {{Citation |last=Baker |first=David |date=1993 |title=Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920 |location=Delhi |publisher=Oxford University Press. pp. xiii, 374 |isbn=978-0-19-563049-7}}
* {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |year=2000 |title=Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870 (Cambridge Studies in Indian History and Society) |publisher=Cambridge University Press. pp. 426 |isbn=978-0-521-66360-1}}
* {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |last2=Harper |first2=Timothy |year=2005 |title=Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945 |url=https://books.google.com/books?id=qXH9xGCWjYUC |access-date=22 September 2013 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01748-1 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062737/https://books.google.com/books?id=qXH9xGCWjYUC |url-status=live}}
* {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |last2=Harper |first2=Timothy |title=Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=0M4Pl_VCExgC |access-date=21 September 2013 |year=2007 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-02153-2}}
* Bayly, Christopher Alan. ''Imperial Meridian: The British Empire and the World 1780–1830''. (Routledge, 2016).
* {{Citation |last=Bose |first=Sudhindra |author-link=Sudhindra Bose |year=1916 |title=Some Aspects of British Rule in India |url=https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ |series=Studies in the Social Sciences |volume=V |issue=1 |location=Iowa City |publisher=The University |pages=79–81 |access-date=15 September 2018 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150850/https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ |url-status=live}}
* Bosma, Ulbe (2011), ''Emigration: Colonial circuits between Europe and Asia in the 19th and early 20th century'', EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History، حاصل ڪيل: 25 مارچ 2021ع (pdf).
* Brown, Judith M. ''Gandhi: Prisoner of Hope'' (1991)، علمي سوانح عمري.
* {{Citation |editor1-last=Brown, Judith M. |editor2-last=Louis |editor2-first=Wm. Roger |year=2001 |title=Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century |publisher=Oxford University Press. pp. 800 |isbn=978-0-19-924679-3}}
* Buckland, C.E. ''Dictionary of Indian Biography'' (1906)، 495 صفحا. [https://archive.org/details/bub_gb_InFTmnS4crYC مڪمل متن].
* {{Citation |last=Carrington |first=Michael |date=May 2013 |title=Officers, Gentlemen, and Murderers: Lord Curzon's campaign against &quot;collisions&quot; between Indians and Europeans, 1899–1905 |journal=Modern Asian Studies |volume=47 |issue=3 |pages=780–819 |doi=10.1017/S0026749X12000686 |s2cid=147335168}}
* {{Citation |last1=Chandavarkar |first1=Rajnarayan |author-link=Rajnarayan Chandavarkar |year=1998 |title=Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950 |publisher=(Cambridge Studies in Indian History &amp; Society). Cambridge University Press. pp. 400 |isbn=978-0-521-59692-3}}
* {{Citation |last1=Chatterji |first1=Joya |year=1993 |title=Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947 |publisher=Cambridge University Press. pp. 323 |isbn=978-0-521-52328-8}}
* {{Citation |last1=Copland |first1=Ian |year=2002 |title=Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947 |publisher=(Cambridge Studies in Indian History &amp; Society). Cambridge University Press. pp. 316 |isbn=978-0-521-89436-4}}
* {{cite book |last=Das |first=Manmath Nath |year=1964 |title=India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms |url=https://books.google.com/books?id=V3geAAAAMAAJ |publisher=G. Allen and Unwin |oclc=411335}}
* {{Citation |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |year=2001 |title=Late Victorian Holocausts |publisher=Verso Books |isbn=978-1-85984-739-8 |title-link=Late Victorian Holocausts}}
* Dewey, Clive. ''Anglo-Indian Attitudes: The Mind of the Indian Civil Service'' (2003)
* Ewing, Ann. &quot;Administering India: The Indian Civil Service&quot;, ''History Today'', جون 1982ع، 32#6، ص.&amp;nbsp;43–48، 1858ع کان 1947ع تائين جو احاطو ڪري ٿو.
* {{Citation |last=Fieldhouse |first=David |year=1996 |chapter=For Richer, for Poorer? |editor-last=Marshall |editor-first=P. J. |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |chapter-url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&amp;q=famine+british+empire+india&amp;pg=PA132 |publisher=Cambridge: Cambridge University Press. pp. 400 |pages=108–146 |isbn=978-0-521-00254-7 |access-date=9 November 2020 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150851/https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&amp;q=famine+british+empire+india&amp;pg=PA132 |url-status=live}}
* Gilmartin, David. 1988. ''Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan''. University of California Press. 258 صفحا. {{ISBN|978-0-520-06249-8}}.
* Gilmour, David. ''Curzon: Imperial Statesman'' (2006) [https://books.google.com/books?id=kOEsSmOQL7EC اقتباس ۽ متن ڳولا].
* Gopal, Sarvepalli. ''British Policy in India 1858–1905'' (2008)
* {{Citation |last=Gopal |first=Sarvepalli |year=1976 |title=Jawaharlal Nehru: A Biography |url=https://books.google.com/books?id=Jj-4zmBLXq0C |access-date=21 February 2012 |publisher=Harvard U. Press |isbn=978-0-674-47310-2}}
* Gopal, Sarvepalli. ''Viceroyalty of Lord Irwin 1926–1931'' (1957).
* {{Citation |last=Gopal |first=Sarvepalli |year=1953 |title=The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884 |url=https://books.google.com/books?id=eKE9AAAAIAAJ |access-date=21 February 2012 |publisher=Oxford U. Press}}
* {{Citation |last1=Gould |first1=William |year=2004 |title=Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India |publisher=Cambridge U. Press. pp. 320 |isbn=978-1-139-45195-6 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC}}
* {{Citation |last=Grove |first=Richard H. |author-link=Richard Grove |year=2007 |title=The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History |journal=The Medieval History Journal |volume=10 |issue=1&amp;2 |pages=75–98 |doi=10.1177/097194580701000203 |s2cid=162783898 |hdl=1885/51009 |hdl-access=free}}
* {{Citation |last=Hall-Matthews |first=David |date=November 2008 |title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=6 |pages=1189–1212 |doi=10.1017/S0026749X07002892 |s2cid=146232991}}
* {{citation |last1=Headrick |first1=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |year=1988 |title=The tentacles of progress: technology transfer in the age of imperialism, 1850–1940 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-505115-7}}
* {{Citation |last=Hyam |first=Ronald |year=2007 |title=Britain's Declining Empire: The Road to Decolonisation, 1918–1968 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86649-1}}
* {{Citation |last=Imperial Gazetteer of India vol. III |year=1907 |title=The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine), pp. 475–502 |publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. pp. xxx, 1 map, 552.}}
* {{Citation |year=1909 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=IV |url=https://archive.org/details/imperialgazettee04grea |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |ref={{harvid|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909}}}}
* {{Citation |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1993 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |publisher=Cambridge U. Press, 334 pages}}.
* Kaminsky, Arnold P. ''The India Office, 1880–1910'' (1986)، اقتباس ۽ متن ڳولا، لنڊن جي عملدارن تي ڌيان.
* {{Citation |last=Khan |first=Yasmin |year=2007 |title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan |publisher=Yale U. Press, 250 pages |isbn=978-0-300-12078-3 |url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan}}
* Khan, Yasmin. ''India At War: The Subcontinent and the Second World War'' (2015)، وسيع علمي جائزو؛ پڻ هن نالي سان شايع ٿيل: Khan, Yasmin. ''The Raj at War: A People's History Of India's Second World War'' (2015)، هڪ اهم ۽ جامع علمي اڀياس.
* {{Citation |last=Klein |first=Ira |date=July 2000 |title=Materialism, Mutiny and Modernization in British India |journal=Modern Asian Studies |volume=34 |issue=3 |pages=545–580 |jstor=313141 |doi=10.1017/S0026749X00003656 |s2cid=143348610}}
* {{Citation |last=Koomar |first=Roy Basanta |year=2009 |title=The Labor Revolt in India |publisher=BiblioBazaar, LLC |pages=13–14 |isbn=978-1-113-34966-8}}
* Kumar, Deepak. ''Science and the Raj: A Study of British India'' (2006).
* Lipsett, Chaldwell. ''Lord Curzon in India 1898–1903'' (1903)، اقتباس ۽ متن ڳولا، 128 صفحا.
* {{Citation |last1=Low |first1=D. A. |author-link=Anthony Low |year=2002 |title=Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Ambiguity 1929–1942 |publisher=Cambridge University Press. pp. 374 |isbn=978-0-521-89261-2}}
* MacMillan, Margaret. ''Women of the Raj: The Mothers, Wives, and Daughters of the British Empire in India'' (2007).
* {{Citation |last=Metcalf |first=Thomas R. |author-link=Thomas R. Metcalf |year=1991 |title=The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870 |publisher=Riverdale Co. Pub. pp. 352 |isbn=978-81-85054-99-5}}
* {{Citation |last=Metcalf |first=Thomas R. |author-link=Thomas R. Metcalf |year=1997 |title=Ideologies of the Raj |publisher=Cambridge University Press, pp. 256 |isbn=978-0-521-58937-6 |url=https://books.google.com/books?id=TRcMoGSkRtIC&amp;pg=PR8}}
* {{Citation |last=Moore |first=Robin J. |year=2001a |chapter=Imperial India, 1858–1914 |editor-last=Porter |editor-first=Andrew N. |title=Oxford History of the British Empire |volume=III |pages=422–446 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6}}
* Moore, Robin J. &quot;India in the 1940s&quot;, in Robin Winks, ed. ''Oxford History of the British Empire: Historiography'', (2001b), ص.&amp;nbsp;231–242.
* {{Citation |last=Nehru |first=Jawaharlal |author-link=Jawaharlal Nehru |year=1946 |title=Discovery of India |url=https://archive.org/details/DiscoveryOfIndia |location=Delhi |publisher=Oxford University Press}}
* {{Citation |editor-last=Porter |editor-first=Andrew |year=2001 |title=Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century |publisher=Oxford University Press. pp. 800 |isbn=978-0-19-924678-6}}
* Raghavan, Srinath. ''India's War: World War II and the Making of Modern South Asia'' (2016). وسيع علمي جائزو [https://www.amazon.com/dp/046503022X/ اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923151120/https://www.amazon.com/dp/046503022X/ |date=23 September 2023 }}
* {{Citation |last=Rai |first=Lajpat |author-link=Lajpat Rai |year=2008 |title=England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India |publisher=BiblioBazaar, LLC |pages=263–281 |isbn=978-0-559-80001-6}}
* {{Citation |last=Raja |first=Masood Ashraf |author-link=Masood Ashraf Raja |year=2010 |title=Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity, 1857–1947 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-547811-2}}
* {{Citation |last=Ramusack |first=Barbara |year=2004 |title=The Indian Princes and their States (The New Cambridge History of India) |publisher=Cambridge University Press. pp. 324 |isbn=978-0-521-03989-5}}
* Read, Anthony, and David Fisher; ''The Proudest Day: India's Long Road to Independence'' (W. W. Norton, 1999) [https://archive.org/details/proudestdayindia0000read Archive.org، اڌار وٺڻ جوڳو]
* Riddick, John F. ''The History of British India: A Chronology'' (2006) [https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923150852/https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC |date=23 September 2023 }}
* Riddick, John F. ''Who Was Who in British India'' (1998)؛ 5000 داخلايون [https://books.google.com/books?id=LI8UAQAAIAAJ اقتباس].
* {{cite journal |last1=Satya |first1=Laxman D. |title=British Imperial Railways in Nineteenth Century South Asia |journal=Economic and Political Weekly |date=2008 |volume=43 |issue=47 |pages=69–77 |jstor=40278213 |issn=0012-9976}}
* {{Citation |last=Shaikh |first=Farzana |year=1989 |title=Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860–1947 |publisher=Cambridge University Press. pp. 272. |isbn=978-0-521-36328-0}}.
* {{Citation |editor1-last=Talbot |editor1-first=Ian |editor2-last=Singh |editor2-first=Gurharpal |year=1999 |title=Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent |publisher=Oxford University Press. pp. 420 |isbn=978-0-19-579051-1}}.
* Thatcher, Mary. ''Respected Memsahibs: an Anthology'' (Hardinge Simpole, 2008).
* {{Citation |last=Tinker |first=Hugh |date=October 1968 |title=India in the First World War and after |journal=Journal of Contemporary History |volume=3 |issue=4, 1918–19: From War to Peace |pages=89–107 |jstor=259853 |doi=10.1177/002200946800300407 |s2cid=150456443 |doi-access=free}}.
* Voigt, Johannes. ''India in The Second World War'' (1988).
* {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley A. |chapter=India: British Imperial Power 1858–1947 (Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947) |chapter-url=https://www.britannica.com/eb/article-47042/India |year=2007 |title=Encyclopædia Britannica |access-date=2 June 2022 |archive-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607195200/http://www.britannica.com/eb/article-47042/India |url-status=live}}.
* Wolpert, Stanley A. ''Jinnah of Pakistan'' (2005).
* Wolpert, Stanley A. ''Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India'' (1962) [https://books.google.com/books?id=cmV6KLzEZNAC مڪمل متن آن لائن].
{{refend}}

=== معاشي ۽ سماجي تاريخ ===
{{refbegin}}
* Anstey, Vera. ''The economic development of India'' (چوٿون ڇاپو، 1952)، 677 صفحا؛ جامع علمي احاطو؛ 1939ع تائين ويهين صديءَ تي ڌيان.
* Ballhatchet, Kenneth. ''Race, Sex, and Class under the Raj: Imperial Attitudes and Policies and Their Critics, 1793–1905'' (1980).
* Chaudhary, Latika, et al. eds. ''A New Economic History of Colonial India'' (2015).
* {{Citation |last=Derbyshire |first=I. D. |year=1987 |title=Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914 |journal=Population Studies |volume=21 |issue=3 |pages=521–545 |doi=10.1017/s0026749x00009197 |jstor=312641 |s2cid=146480332}}
* Chaudhuri, Nupur. &quot;Imperialism and Gender&quot; in ''Encyclopedia of European Social History,'' edited by Peter N. Stearns, (vol. 1, 2001), ص.&amp;nbsp;515–521. آن لائن؛ راڄ تي زور.
* Dutt, Romesh C. ''The Economic History of India under early British Rule'' (1901); ''The Economic History of India in the Victorian Age'' (1906) [https://archive.org/search.php?query=%28Dutt%2C%20Romesh%20C.%20%27%27The%20Economic%20History%20of%20India%22%29%20AND%20creator%3A%28Dutt%2C%20Romesh%20%29 آن لائن]
* Gupta, Charu, ed. ''Gendering Colonial India: Reforms, Print, Caste and Communalism'' (2012)
* Hyam, Ronald. ''Empire and Sexuality: The British Experience'' (1990).
* {{Citation |last1=Kumar |first1=Dharma |last2=Desai |first2=Meghnad |year=1983 |title=The Cambridge Economic History of India |url=https://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ |volume=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-22802-2 |access-date=15 September 2018 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150851/https://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ |url-status=live}}
* Lockwood, David. ''The Indian Bourgeoisie: A Political History of the Indian Capitalist Class in the Early Twentieth Century'' (I.B. Tauris, 2012)، 315 صفحا؛ انهن هندستاني صنعتڪارن تي ڌيان جن راڄ مان فائدو ورتو، پر آخرڪار انڊين نيشنل ڪانگريس جو ساٿ ڏنو.
* {{cite journal |last1=O'Dell |first1=Benjamin D. |year=2014 |title=Beyond Bengal: Gender, Education, and the Writing of Colonial Indian History |journal=Victorian Literature and Culture |volume=42 |issue=3 |pages=535–551 |doi=10.1017/S1060150314000138 |s2cid=96476257}}
* {{Citation |last=Roy |first=Tirthankar |date=Summer 2002 |title=Economic History and Modern India: Redefining the Link |journal=The Journal of Economic Perspectives |volume=16 |issue=3 |pages=109–130 |doi=10.1257/089533002760278749 |jstor=3216953 |doi-access=free}}
* Sarkar, J. (2013، ٻيهر ڇاپو). ''Economics of British India''، ٽيون ڇاپو. ڪلڪتو: M.C. Sarkar &amp; Sons.
* {{Citation |last=Simmons |first=Colin |year=1985 |title='De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947 |journal=Modern Asian Studies |volume=19 |issue=3 |pages=593–622 |doi=10.1017/s0026749x00007745 |jstor=312453 |s2cid=144581168}}
* Sinha, Mrinalini. ''Colonial Masculinity: The 'Manly Englishman' and the 'Effeminate Bengali' in the Late Nineteenth Century'' (1995).
* Strobel, Margaret. ''European Women and the Second British Empire'' (1991).
* {{Citation |last=Tirthankar |first=Roy |date=2014 |title=Financing the Raj: the City of London and colonial India 1858–1940 |journal=Business History |volume=56 |issue=6 |pages=1024–1026 |doi=10.1080/00076791.2013.828424 |s2cid=153716644}}
* {{Citation |last=Tomlinson |first=Brian Roger |year=1993 |title=The Economy of Modern India, 1860–1970 |series=New Cambridge History of India |volume=III.3 |publisher=Cambridge University Press |page=109 |isbn=978-0-521-36230-6}}
* {{citation |last=Tomlinson |first=Brian Roger |date=October 1975 |title=India and the British Empire, 1880–1935 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=12 |issue=4 |pages=337–380 |doi=10.1177/001946467501200401 |s2cid=144217855}}
{{refend}}

=== تاريخ نويسي ۽ يادگيري ===
* {{cite book|author=Andrews, C.F.|title=India and the Simon Report|url=https://books.google.com/books?id=tMZRDQAAQBAJ&amp;pg=PT11|year=2017|publisher=Routledge reprint of 1930 first edition|page=11|isbn=978-1-315-44498-7}}
* Durant, Will (2011، ٻيهر ڇاپو). ''The Case for India''. New York: Simon and Schuster.
* {{cite journal | last1 = Ellis | first1 = Catriona | year = 2009 | title = Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India | journal = History Compass | volume = 7 | issue = 2| pages = 363–375 | doi=10.1111/j.1478-0542.2008.00564.x}}
* {{cite journal | last1 = Gilmartin | first1 = David | year = 2015 | title = The Historiography of India's Partition: Between Civilization and Modernity | url = https://archive.org/details/journal-of-asian-studies_2015-02_74_1/page/23 | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 74 | issue = 1| pages = 23–41 | doi=10.1017/s0021911814001685| s2cid = 67841003 }}
* {{cite journal | last1 = Major | first1 = Andrea | year = 2011 | title = Tall tales and true: India, historiography and British imperial imaginings | journal = Contemporary South Asia | volume = 19 | issue = 3 | pages = 331–332 | doi=10.1080/09584935.2011.594257| s2cid = 145802033 }}
* Mantena, Rama Sundari. ''The Origins of Modern Historiography in India: Antiquarianism and Philology'' (2012).
* Moor-Gilbert, Bart. ''Writing India, 1757–1990: The Literature of British India'' (1996)، انگريزي ۾ لکيل افسانوي ادب بابت.
* Mukherjee, Soumyen. &quot;Origins of Indian Nationalism: Some Questions on the Historiography of Modern India&quot;. ''Sydney Studies in Society and Culture'' 13 (2014). آن لائن.
* Nawaz, Rafida, and Syed Hussain Murtaza. &quot;Impact of Imperial Discourses on Changing Subjectivities in Core and Periphery: A Study of British India and British Nigeria&quot;. ''Perennial Journal of History'' 2.2 (2021): 114–130. آن لائن.
* Nayak, Bhabani Shankar. &quot;Colonial world of postcolonial historians: reification, theoreticism, and the neoliberal reinvention of tribal identity in India&quot;. ''Journal of Asian and African Studies'' 56.3 (2021): 51
{{refend}}</text>
      <sha1>avj6h6i0hlfwkt7ym99onjcg9rshati</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اروشي بٽاليا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56742</id>
    <revision>
      <id>425106</id>
      <parentid>415524</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7848" sha1="0vuplm7cd9nc8r59ohifj6t24l7ikr6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =  اروشي بٽاليا Urvashi Butalia
| image       = UrvashiButalia.jpg
| alt         = 
| caption     = اروَشي بٽاليا 2011 ۾ 
| birth_name  = 
| birth_date  = {{Birth year and age|1952}}&lt;!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|df=yes|Month DD, YYYY}} --&gt;
| birth_place = [[امبالا]], هرياڻا، انڊيا
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| nationality = هندستاني
| other_names = 
| occupation  = پبلشر, اتهاڪسار (تاريخدان)&lt;br/&gt;ڪو-فائونڊر [[ڪالي فار وومين]] (1984),&lt;br/&gt;باني [[زبان بڪس]](2003)
| known_for   = 
| relatives   = [[پنڪج بٽاليا]]
| website     = {{URL|zubaanbooks.com}}
}}
'''اروشي بٽاليا''' ({{lang-en|Urvashi Butalia}}) [[ڀارت|ڀارتي]] [[ناري واد|ناري واد (فيمينسٽ)]] قلمڪار ۽ پبلشر آهي. ۔&lt;ref name=&quot;boell&quot;&gt;{{cite web |title=Urvashi Butalia |url=https://www.boell.de/en/person/urvashi-butalia |website=Boell |accessdate=15 March 2020}}&lt;/ref&gt;[[ڀارت]] ۾ نسواني تحريڪ ۾ پنهنجي ڪارڪردگي جي سبب کان اروشي سُڃاتي ويندي آهي. هن ''خاموشي جا پيا پاسا: [[هندستان جو ورهاڱو]] جا آوازَ'' (The Other Sides of Silence:Voices from the Partition of India) ۽ ''امن جي ڳالهه: ڪشمير کان نارين جو آواز''(Speaking Peace:Women's Voice from Kashmir) جهڙا ڪتاب لکيا آهن. ريتو مينن سان گڏجي بٽاليا سال1984 ۾ ''ڪالي فار ويمن'' (Kali for Women) جي نالو سان هڪ ڇپائي گهر (Publishing house) قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Daftuar|first=Swati|title=Identity matters|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article853524.ece|accessdate=26 April 2013|newspaper=The Hindu|date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122161233/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Identity-matters/article15794408.ece|archive-date=22 January 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن 2003 ۾ زبان بڪس (Zubaan Books) نالو سان ''ڪالي فار وويمن'' جي ڇپائي قائم ڪئي. مينن ۽ بثاليا کي هڪٻئي سان گڏجي 2011 ۾ حڪومت هندستان پاران تعليمي ۽ ادبي خدمتن جي عيوض [[پدم شري]] ايوارڊ ڏنو ويو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364|title=Press Information Bureau|website=pib.nic.in|access-date=2019-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot;&gt;{{cite web |title=Padma Awards 2011: The winners |url=https://www.rediff.com/news/report/padma-awards-2011-the-winners/20110126.htm |website=Rediff |accessdate=15 March 2020}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
اروشي بٽاليا جو جنم 1952 ۾ انبالا، هرياڻا جي هڪ امير، لاادري، [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]] گهراڻو ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;boell&quot;/&gt; بٽاليا جي [[ميرانڊا هائوس، دهلي|ميرانڊہ هائوس]]، [[دهلي يونيورسٽي]] کان انگريزي ادب ۾ 1971 ۾ بي-اي ۽ 1973 ۾ ايم-اي ڪئي.&lt;ref name=&quot;boell&quot;/&gt; هن 1977 ۾ لنڊن يونيورسٽي کان ''ڏکڻ ايشيا اڀياس'' (South Asian Studies) ۾ ايم-اي ڪئي.&lt;ref name=&quot;boell&quot;/&gt;&lt;ref name=lettre&gt;{{cite web|title=Bio – Butalia|url=http://www.lettre-ulysses-award.org/jury06/bio_butalia.html|publisher=Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage|accessdate=26 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
بٽاليا [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] پريس، [[نئي دهلي]] کان پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. هن آڪسفورڊ هيڊڪوارٽرز ۾ اَٽڪل هڪ سال تائين ڪم ڪيو.&lt;ref name=lettre/&gt; ۽ پوءِ زيڊ بڪس (Zed Books), لنڊن کان 1982 ايڊيٽر جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳي. بٽاليا پوءِ [[ڀارت]] واپس آئي ۽ ريتو مينن سان گڏجي 1982 ۾ ''ڪالي فار وومين'' (Kaali for Women) نالي فيمينسٽ چپائي گهر جو بنياد وڌو.&lt;ref name=&quot;mint&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/Companies/595QfElEltDLfuvgNqTiOI/Urvashi-Butalia--I-want-to-prove-that-feminist-publishing-c.html|title=Urvashi Butalia: I want to prove that feminist publishing can survive commercially|last=Ghoshal|first=Somak|date=14 June 2013|publisher=Livemint|accessdate=16 August 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;بٽاليا آڪسفيم (Oxford Committee for Famine Relief)، [[ڀارت]] مشورو ڏيندڙ ۽ [[دهلي يونيورسٽي]] جي ووڪيشنل اڀياس ڪاليج ۾ ريڊر جي عهدي تي ڪم ڪندي رهي.&lt;ref name=lettre/&gt; بٽاليا 2004 ۾ ''زبان بڪس'' جي بياد وڌي.&lt;ref name=&quot;zubaan&quot;&gt;{{cite web |title=History of Zubaan |url=https://zubaanbooks.com/about-zubaan/the-history-of-zubaan/https://zubaanbooks.com/about-zubaan/the-history-of-zubaan/ |website=Zubaan Books |accessdate=15 March 2020}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ڪنن پوشپورا سانحو بابت ڪتاب ''ڪيا آپ ڪو ڪنن پوشپورہ ياد هي '' (Do You Remember Kunan Poshpura) ڇپايو هيو۔&lt;ref name=&quot;zubaan&quot;/&gt;

== لکڻيون ==
بٽاليا جا ڪجهه ذڪر لائق لکِڻيون هن ريت آهن:&lt;ref name=&quot;boell&quot;/&gt;
* ٻين لفظن ۾:ڀارتي نارين جي نيئن لکڻي (In Other Words: New Writing by Indian Women)
* بدلاءُ پيش ڪرڻ: ڏکڻ ۾ فيمينسٽ اشاعت (Making a Difference: Feminist Publishing in the South)
* ناريون ۽ هندو حق (Women and the Hindu Right: A Collection of Essays)
* ناريون ۽ ساڄي ڌُر تحريڪون، انڊين تجربا (Women and Right Wing Movements: Indian Experiences)
* خاموشي جو ٻيو پاسو: هندستان جي ورهاڱو جا آواز (The Other Side of Silence: Voices from the Partition of India)
* امن جي ڳالهه: ڪشمير کان نارين جي آواز (Speaking Peace: Women's Voices from Kashmir)
* انر لائن (Inner Line: The Zubaan Book of Stories by Indian Women)

== ايوارڊ ==
بٽاليا کي ڪيترا ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي اعزاز حاصل ٿيل آهن. ڪُجه ذڪر جوڳا هيٺ درج ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;boell&quot;/&gt;
* 2000 ۾ بٽاليا کي اشاعت ۾ نارين لاءِ پنڊورا اعزاز (Pandora Award for Women in Publishing) سان نوازيو ويو هيو.
* 2011 ۾ بٽاليا کي حڪومت هندستان جي طرفان ادبي ۽ تعليمي خدمتن جي مڃتا ۾ [[پدم شري]] ايوارڊ سان نوازيو ويو هيو.&lt;ref name=&quot;rediff&quot;/&gt;
* 2017 ۾ بٽاليا کي [[جرمني]] جي پاران گوئٿي ميڊل (Goethe Medal) سان ڀيٽا پيش ڪري ايوارڊ ڏنو ويو.
* بيني ميريٽو (Bene Merito Medal)، 2014 ۔ پولستان جو سڀ کان وڏو اعزازي ميڊل مليو هيو.
* نڪي ايشيا تهذيب لاءِ انعام (Nikkei Asia Prize for Culture )، ڏنو ويو پاران، دي نڪي، [[جاپان]]، 2003

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:1952ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:ادب ۽ تعليم ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:امبالا کان ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:دهلي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:هرياڻا کان صحافي]]
[[زمرو:ڀارت کان انگريزي ٻولي جا اديب]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>0vuplm7cd9nc8r59ohifj6t24l7ikr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلابي اڳتي ويندڙ راھ (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56770</id>
    <revision>
      <id>425006</id>
      <parentid>269666</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="79938j68s7iwjutsozmufw62ty4gd1l" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب [[علي آڪاش]] جو لکيل آهي جيڪو [[سنڌ يونيورسٽي]] [[ڄامشورو]] جي ذيلي اداري [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] طرفان [[2019ع]] ۾ ڇپائي پڌرو ڪيل آهي. 343 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب ۾ هيٺين جڳ مشهور شاعرن جي [[انگريزي ٻولي]] ۾ شاعريءَ جو [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ترجمو ۽ انهن جي سوانح حيات شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2020/03/18/%da%af%d9%84%d8%a7%d8%a8%d9%8a-%d8%a7%da%b3%d8%aa%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%86%d8%af%da%99-%d8%b1%d8%a7%da%be/|title=گلابي اڳتي ويندڙ راھ|date=2020-03-18|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2020-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://epaper.pahenjiakhbar.com/page-10-17-03-2020/|title=Online Sindhi News By Sindhi Newspaper PahenjiAkhbar.com|last=by|date=2020-03-17|language=en-US|access-date=2020-03-22|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322091149/http://epaper.pahenjiakhbar.com/page-10-17-03-2020/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

*وليم ورڊس ورٿ
*چارلس بودليئر
*پابلو نرودا
*ماياڪو وسڪي ولاديمير،
*ائنا خمتورا
*ٽي ايس اپيليٽ
*محمود درويش
*لارڊ بائرن
* شيلي
*جان ڪيٽس
*املي ڊڪنسن،
*والٽ وٽمئن
*فروغ فرخزاد
*احمد شاملُو
*رابندر ناٿ ٽئگور،
*گوئٽي
*پشڪن
*جان ڊن
*خليل جبران،
*ڪولرج
*ايڊگر آيلن پو
*وليم بليڪ
*والس اسٽيونز 
*رابرٽ فراسٽ
*وليم بٽلر ييٽس
*مايا اينجلو، 
*چارلس بڪووسڪي
*جان ڪليئر
*ڪونراڊ ايڪن
*لينگسٽن هيوجز
*بلي ڪولنس

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:ڪتاب]]</text>
      <sha1>79938j68s7iwjutsozmufw62ty4gd1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنودني داسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57112</id>
    <revision>
      <id>425141</id>
      <parentid>295120</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6215" sha1="9wkb7j0plj3bk7p1oxt2x5yq2bbk5b6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name                  = بنودني داسي
| image                 = Binodini dasi.jpg
| caption               = &lt;!-- other than just name --&gt;
| birth_name            = &lt;!-- if different --&gt;
|birth_date            =سال 1862
| birth_place           = 
| death_date            = {{Death year and age|1941| 1862}}
| death_place           = 
| othername             = Notee Binodini
| occupation            = ڊرامو جي ناٽڪڻ
| years_active          = 
| spouse                = 
| domesticpartner       = 
| website               = 
}}
'''بنودني داسي''' (جنم 1841- وفات1941) ڪولڪتا جي رهواسڻ [[بنگالي ٻولي]] جي مشهور ناٽڪڻ (اداڪارِ) ۽ ٿيٽر آرٽسٽ هُئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murshid |first=Ghulam |year=2012 |chapter=Dasi, Binodini |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dasi,_Binodini |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213123731/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dasi,_Binodini |archive-date=2019-02-13 |access-date=2020-03-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن 12 سال جي ڄمار ۾ اداڪاريءَ جي شروعات ڪئي ۽ 23 سال جي ڄمار ۾ پنهنجي ڪيريئر ختم ڪيائين. هن پنهنجي پاڻ لکيل آتم ڪٿا ''امر ڪٿا'' ۾ ان جو انڪشاف ڪيو جيڪا 1913 ۾ ڇپي هُئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sify.com/news/women-on-stage-still-suffer-bias-amal-allana-interview-news-national-kdlkOidjebg.html|title=Women on stage still suffer bias: Amal Allana (Interview) |date=11 مارچ 2010|publisher=Sify News|accessdate=2 اپريل 2010}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو اَحوالُ ==
هن طوائف زادي جي حيثيت ۾ هن دنيا ۾ پنهنجيون اکيون کوليون هيون. ۽ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات داشتا طور 12 سال جي ڄمار ۾ ڪيائين. هن ڪولڪتا کان نيشنل ٿيٽر ۾ سال 1874 ۾ پنهنجو پهريون سنجيدہ ڊرامو پيش ڪيو جنهن جو نگران گيريش چندر گهوش هيو.&lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2007/20071118/spectrum/main9.htm Bringing alive Binodini Dasi] ''[[دي ٽريبيون]]''، Sunday, 18 نومبر 2007.&lt;/ref&gt; انهيءَ دوران بنگالي ٿيٽر ۾ يورپي ثقافت ۾ فروغ وٺي رهي هئي ۽ عوام هٿون هٿ وٺي رهيو هيو. پنهنجي ٻارنهن سال جي ڪيريئر ۾ هن 8 ڪردار نڀايا آهن جن ۾ [[سيتا]]، [[دروپدي]]، [[راڌا]]، عائشہ، ڪائيڪائي، موتي بي بي ۽ ڪپال ڪوندلا شامل آهن. هيءَ ڏکڻ ايشيا جي اول درجي جي ٿيٽر اداڪار آهي، جنهن خود نوشت سوانح عمري لکي آهي. هن اوچتو پنهنجو ڪيريئر ختم ڪري ڇڏيو ماڻهن کي حيرت ۾ وجهي ڇڏيائين ڪنهن بہ ماڻهوءِ اڄ تائين ان جو تفصيل يا ڪارڻ تي روشني ناهي وِڌي. هن پنهنجي پاڻ لکيل آتم ڪٿا ۾ ڪيترائي دغا ۽ بي وفائي جو زڪر ڪيو آهي. هن دقيانوسيت کي نظر انداز ڪندي نسوانيت کي اختيار ڪيو ۽ سماج ۾ پنهنجي اهميت ۽ عظمت تي قلم کنيائين. هن جو شهرت ايتري وڏي هئي جو 19هين صدي جي مشهور صوفي سنت رام ڪرشن، سال 1884 ۾ هن جو ڊرامو ڏسڻ آيو هيو.&lt;ref&gt;Christopher Pinney, ''Photos of the Gods'' p. [https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC&amp;pg=PA42 42]&lt;/ref&gt; هن بنگالي ٿيٽر کي نئين ٽيڪنيڪ سان نوازيو ۽ يورپي ٽيڪنيڪ کي متعارف ڪرايائين جنهن سان بنگالي ٿيٽر کي هڪ نئون رُخ مليو.

== عام ثقافت ۾ ==
سال 1994 ۾ هن جي جيون تي هڪ فلم ٺاهي وئي جنهن جو نالو ''ناتي بنودني'' هُيو. ان ۾ پراسينت جي چٽرجي ۽ ديباشري رائي اداڪاري ڪئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/title/tt0216025/ Nati Binodini-IMDB]&lt;/ref&gt;

هن جي سنواح حيات “امر ڪٿا“ تي هڪ ڊرامو ٺهيو جنهن جو نالو ''ناتي بنودني'' هيو جنهن کي پهريون ڀيرو نيشنل اسڪول آف ڊراما پاران سال 1995 ۾ پيش ڪيو ويو ۽ ٻيو ڀيرو سال 2006 ۾ اهو ٿيٽر هدايتڪار امل الانا دهلي ۾ پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/12/08/stories/2006120801500300.htm|title=Autobiography comes alive : &quot;Nati Binodini&quot;، based on Binodini's autobiography &quot;Aamar Kathaa&quot;|author=Romesh Chander|date=8 ڊسمبر 2006|publisher=The Hindu|accessdate=2 اپريل 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606125042/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/12/08/stories/2006120801500300.htm|archive-date=6 جون 2011|url-status=dead|archivedate=2011-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606125042/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/12/08/stories/2006120801500300.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/4376/Woman/Armed+to+go.html|title=STAGE CRAFT|date=8 فيبروري 2008|publisher=India Today|accessdate=2 اپريل 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2006/11/24/stories/2006112401170300.htm|title= Lights, sets, action.۔: Nissar and Amal Allana's &quot;Nati Binodini&quot; premieres this weekend in Delhi. |date=24 نومبر 2006|publisher=The Hindu|accessdate=2 اپريل 2010}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:1862ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1941ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:بنگالي ماڻهو]]
[[زمرو:ويهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:ڀارتي اسٽيج اداڪارائون]]
[[زمرو:ڪولڪتا کان ليکڪاري]]
[[زمرو:1863ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>9wkb7j0plj3bk7p1oxt2x5yq2bbk5b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوسٽا ريڪا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57475</id>
    <revision>
      <id>424975</id>
      <parentid>423703</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178443" sha1="my1c8uwpfnjacblio222yqe3ccwzj0y" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}}


{{Infobox country
| conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا
| common_name            = ڪوسٽا ريڪا
| native_name            = {{native name|es|República de Costa Rica}}
| image_flag             = Flag of Costa Rica.svg
| image_coat             = Coat of arms of Costa Rica.svg
| national_motto         = {{lang|es|&quot;¡Vivan siempre el trabajo y la paz!&quot;|italics=on}}&lt;br /&gt;&quot;محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!&quot;
| national_anthem        = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''&lt;br /&gt;&quot;ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em&quot;&gt;{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = CRI orthographic.svg
| image_map2             = 
| capital                = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]
| coordinates            = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]]
| languages2             = 
| languages2_type        = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون
| ethnic_groups          = {{vunblist
| 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]]
| 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]])
| 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]]
| 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]]
| 6.2% ٻيا&lt;ref name=&quot;livepopulation.com&quot; /&gt;
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref name=CIA /&gt;
| religion_year          = 2021
| religion_ref           = &lt;ref name=ciep&gt;{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{unbulleted list|
{{Tree list}}
* 72.6% [[عيسائيت]]
** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])&lt;ref name=&quot;irf2017&quot;&gt;{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&amp;dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&amp;dlid=281062 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]]
** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]]
{{Tree list/end}}
|27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]
|0.4% ٻيا
}}
| demonym                = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}}
| government_type        = وحداني [[صدارتي جمهوريه]]
| leader_title1          = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]]
| leader_name1           = [[لورا فرنانديز]]
| leader_title2          = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]]
| leader_name2           = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]]
| leader_title3          = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]]
| leader_name3           = [[ڊگلس سوٽو]]
| legislature            = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]]
| sovereignty_type       = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]]
| established_event1     = [[اسپين]] کان
| established_date1      = 15 سيپٽمبر 1821ع
| established_event2     = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان
| established_date2      = 1 جولاءِ 1823ع
| established_event3     = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}}
| established_date3      = 14 نومبر 1838ع
| established_event4     = اسپين طرفان تسليم ٿيل
| established_date4      = 10 مئي 1850ع
| established_event5     = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]]
| established_date5      = 7 نومبر 1949ع&lt;ref name=CIA&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 51179.92
| area_rank              = 126هون
| percent_water          = 1.05 (2015ع تائين)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2022
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 5,044,197&lt;ref name=&quot;inec_cr&quot;&gt;{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2026
| population_estimates   = 
| population_estimate_rank = 127هون
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 220
| population_density_rank = 107هون
| GDP_PPP                = {{increase}} $169.034 بلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CR&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2023&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 90هون
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $31,462&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون
| GDP_nominal            = {{increase}} $102.591 بلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 85هون
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون
| Gini                   = 45.5
| Gini_year              = 2025
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.833
| HDI_rank               = 62هون
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}&lt;/ref&gt;
| currency               = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]]
| currency_code          = CRC
| time_zone              = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]]
| utc_offset             = −6
| date_format            = {{nowrap|dd/mm/yyyy}}
| calling_code           = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]]
| cctld                  = [[.cr]]&lt;br /&gt;.co.cr
| recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}}
| country_code           = 
| today                  = |
}}
'''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ &quot;شاهوڪار سامونڊي ڪنارو&quot;}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}&lt;ref name=&quot;ignlandarea&quot;&gt;{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.&lt;ref name=&quot;worldscapitalcities.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}&lt;/ref&gt;

انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&amp;regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&amp;regionSelect=4-Central_Americas}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.&lt;ref name=&quot;seattletimes.com&quot;&gt;{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}&lt;/ref&gt; قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt; [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;cinde.org&quot;&gt;{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}&lt;/ref&gt; [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.&lt;ref name=&quot;HDI10&quot;&gt;{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛&lt;ref&gt;{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

== تاريخ ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}}

[[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]]

=== ڪولمبس کان اڳ وارو دور ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}}

تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي.

پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.&lt;ref name=precolumbian1&gt;{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.&lt;ref name=precolumbian2&gt;{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}&lt;/ref&gt;

برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref name=precolumban3&gt;{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}&lt;/ref&gt;

جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا.

=== اسپيني نوآبادياتي دور ===
اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،&lt;ref name=&quot;embassy&quot;&gt;{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;lp&quot;&gt;{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}&lt;/ref&gt; اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&amp;dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&amp;pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&amp;dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&amp;pg=PA89 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}&lt;/ref&gt; 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.&lt;ref&gt;&lt;!--?REPEAT1?--&gt;{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}&lt;/ref&gt;

=== آزادي ===
{{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}}

[[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.&lt;ref name=&quot;PérezBrignoli2006&quot;&gt;{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}&lt;/ref&gt;

3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“&lt;ref name=&quot;nacion&quot;&gt;{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}&lt;/ref&gt;

25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.&lt;ref name=&quot;ActaNicoya1824&quot;&gt;{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Obregón Loría, Rafael. &quot;Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria&quot;. Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.&lt;/ref&gt;

[[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]]

1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي.

1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي.

=== 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي ===
{{See also|لبرل رياست}}

[[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}&lt;/ref&gt; ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cafeimports.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;cafeimports.com&quot;/&gt; 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past &amp; Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&amp;pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&amp;q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&amp;pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}&lt;/ref&gt; هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&amp;q=Great+Banana+strike+1934&amp;pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&amp;q=Great+Banana+strike+1934&amp;pg=PT135#v=snippet&amp;q=Great%20Banana%20strike%201934&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;!--?REPEAT2?--&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}&lt;/ref&gt;

=== 20هين صدي ===
{{See also|اصلاحي رياست}}

تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref&gt;See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, &quot;The Presidency of Calderón Guardia&quot; (University of Florida History Thesis, 2004)}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي.

فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;nytimes-military&quot;/&gt; اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;peace&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pacifism&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}}

[[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]]

ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي.

ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===
ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا.

ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en |archive-date=3 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303161618/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}&lt;/ref&gt; وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== نباتات ۽ حيوانات ===
{{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}}
[[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]]

پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي.

ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.&lt;ref name=watching&gt;{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|url=https://archive.org/details/watchingwildlife0000hunt|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=[https://archive.org/details/watchingwildlife0000hunt/page/97 97]|isbn=978-1-86450-034-9}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]&lt;ref name=watching/&gt;&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt;

[[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

== حڪومت ۽ سياست ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}}

{{Multiple image
| direction         = horizontal
| align             = right
| caption_align     = center
| total_width       = 340
| image1            = Laura Fernández March 2026.jpg
| caption1          = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]&lt;br /&gt;[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]]
| image2            = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg
| caption2          = [[فرانسسڪو گامبوا]]&lt;br /&gt;[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]]
| image3            = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg
| caption3          = [[ڊگلس سوٽو]]&lt;br /&gt;[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]]
}}

ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو.

[[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي.

[[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي.

[[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}}

[[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]]

ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن.

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&amp;cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&amp;cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي.

10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}&lt;/ref&gt; 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}&lt;/ref&gt;

1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010&lt;/ref&gt; ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو.

ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== امن پسندي ===
1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref name=&quot;peace&quot;&gt;{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;nytimes-military&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“&lt;ref name=&quot;pacifism&quot;&gt;{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي.

2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي ===
ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Helen Keller Archive&quot;&gt;{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Helen Keller Archive-2&quot;&gt;{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies &amp; Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.&lt;ref name=&quot;Helen Keller Archive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Helen Keller Archive-2&quot; /&gt;

=== ماحوليات پسندي ===
2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}}

{{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)&lt;ref name=&quot;inec.go.cr&quot;&gt;{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}&lt;/ref&gt;
|label1 = اڇا يا ميسٽيزو
|value1 = 83.64
|color1 = White
|label2 = [[ملاٽو]]
|value2 = 6.72
|color2 = #AA7E54
|label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]]
|value3 = 2.42
|color3 = #BE7343
|label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]]
|value4 = 1.05
|color4 = #62402F
|label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]]
|value5 = 0.21
|color5 = #E8BF88
|label6 = ڄاڻايل نه
|value6 = 5.95
|color6 = Lightgray
}}

[[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.&lt;ref name=&quot;inec_cr&quot; /&gt; 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;livepopulation.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]]

2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ [[تيرابا ماڻهو|تيرابا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا).

آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،&lt;ref name=CIA/&gt; جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}&lt;/ref&gt;

2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=CIA/&gt; مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي.

ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.&lt;ref&gt;[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov &quot;Background Note: Costa Rica – People&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}&lt;/ref&gt;

[[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]]
[[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt; پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== سڀ کان وڏا ڪينٽون ===
{{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}}
{{Largest cities
| country      = ڪوسٽا ريڪا
| kind         = ڪينٽون
| stat_ref     = 2022ع جا تخمينا&lt;ref name=&quot;2022popest&quot;&gt;{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop  = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون
| div_name     = صوبو

|city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي
|div_1  = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي
|pop_1  = 352 381
|city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا
|div_2  = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا
|pop_2  = 322 143
|city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس
|div_3  = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي
|pop_3  = 223 226
|city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس
|div_4  = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا
|pop_4  = 198 742
|city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو
|div_5  = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو
|pop_5  = 165 417

|city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون
|div_6  = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي
|pop_6  = 156 917

|city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي
|div_7  = ليمون صوبو{{!}}ليمون
|pop_7  = 146 320

|city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس
|div_8  = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس
|pop_8  = 141 697

|city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا
|div_9  = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي
|pop_9  = 132 104

|city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا
|div_10  = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا
|pop_10  = 131 901
}}

=== ٻوليون ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}}

ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري.

اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;worldatlas.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.&lt;ref name=&quot;worldatlas.com&quot;/&gt;

ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}}

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)
| label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]]
| value1 = 52
| color1 = DarkOrchid
| label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]]
| value2 = 25
| color2 = DodgerBlue
| label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]
| value3 = 17
| color3 = LightGray
| label4 = ٻيا مذهب
| value4 = 3
| color4 = Gold
| label5 = ڪوبه جواب نه
| value5 = 3
| color5 = Black
}}

[[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]]

گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].&lt;ref&gt;Travis Mitchell, &quot;Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially&quot;, Pew Research Center, 3 October 2017.&lt;/ref&gt;

2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;latbar&quot;&gt;{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}&lt;/ref&gt; هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.&lt;ref name=&quot;latbar&quot;/&gt; ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي.

ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).&lt;ref name=&quot;buddhistchannel.tv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}&lt;/ref&gt;

سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه&lt;ref&gt;[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community&lt;/ref&gt; [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008&lt;/ref&gt; اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}}

[[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]]

ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;2016.export.gov&quot;/&gt; جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.&lt;ref&gt;[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}&lt;/ref&gt; سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو.

ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا.

آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.&lt;ref name=&quot;2016.export.gov&quot;/&gt; 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
{{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}}

[[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]]
[[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]]

[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}&lt;/ref&gt; [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&amp;page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&amp;page=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.&lt;ref name=HPI01&gt;{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HPI02&quot;&gt;{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=measles-vaccine&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hepb-vaccine&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dpt-vaccine&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]]

ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}&lt;/ref&gt; 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو.

ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن&lt;!---, around one per two population--- Clarify?----&gt;. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.&lt;ref name=Herrick&gt;{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bookman&gt;{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries|url=https://archive.org/details/medicaltourismin0000book| year =2007| pages= [https://archive.org/details/medicaltourismin0000book/page/3 3]–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}&lt;/ref&gt; 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.&lt;ref name=Herrick/&gt;&lt;ref name=Bookman/&gt;&lt;ref name=Stats&gt;{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.&lt;ref name=Bookman/&gt;

2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}}

[[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]]
[[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]]

ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us |archive-date=14 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514174105/https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;COSTA RICA&quot;&gt;{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}&lt;/ref&gt;

بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;COSTA RICA&quot; /&gt; اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.&lt;ref name=&quot;COSTA RICA&quot; /&gt; هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري ===
[[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]]

ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}&lt;/ref&gt; مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;seattletimes.com&quot;/&gt;

ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;atlas.media.mit.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}&lt;/ref&gt; انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.&lt;ref name=&quot;atlas.media.mit.edu&quot;/&gt;

[[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]]

دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،&lt;ref name=&quot;qcostarica.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ICT2006&quot;&gt;{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45&lt;/ref&gt; [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.&lt;ref name=&quot;ICT2006&quot;/&gt; هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;cafeimports.com&quot;/&gt; 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;qcostarica.com&quot;/&gt; ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ODI1&quot;&gt;Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&amp;title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&amp;title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&amp;CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&amp;CategoryId=23558}}&lt;/ref&gt; مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}&lt;/ref&gt; 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]]

1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.&lt;ref name=ODI1/&gt; ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=ODI1/&gt;

آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2016.export.gov&quot;&gt;{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}&lt;/ref&gt; نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا:
* بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn=1815-1973 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en |date=5 August 2017 }}&lt;/ref&gt; اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“.
* بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي.

[[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== سياحت ===
{{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}}

{{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}}
[[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]]

2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.&lt;ref name=&quot;Central America Data&quot;&gt;{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.&lt;ref name=&quot;El Financiero&quot;&gt;{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Costa RIca Vacations&quot;&gt;{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;ICT2006&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]]

[[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}&lt;/ref&gt; [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.&lt;ref name=&quot;TTCI2011&quot;&gt;{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel &amp; Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}&lt;/ref&gt; 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

== ثقافت ==
{{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}}

[[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]]

ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو.

اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن.

ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}}

ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي.

نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;elementonatural.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&amp;q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&amp;pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&amp;q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&amp;pg=PA1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;speakinglatino.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression &quot;pura vida&quot; in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;speakinglatino.com&quot;/&gt; سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;elementonatural.com&quot;/&gt;

گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

=== کاڌا ===
{{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}}
[[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]]

ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== رانديون ===
{{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}}

[[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]]

ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |url=https://archive.org/details/historicaldictio03edunse |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=[https://archive.org/details/historicaldictio03edunse/page/58 58] |oclc=301358310 }}&lt;/ref&gt; ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&amp;L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&amp;L=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&amp;L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&amp;L=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}&lt;/ref&gt; علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا
}}
* [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]]
* ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو
{{Clear}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع).
* چيس، سيڊا ايس. &quot;ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي&quot;. ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&amp;nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&amp;sid=GPS&amp;xid=be35522c آن لائن]
* ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع.
* {{cite news
|last=Eisenberg
|first=Daniel
|title=In Costa Rica
|magazine=Journal of Hispanic Philology
|volume=10
|year=1985
|pages=1–6
|url=https://www.academia.edu/31761991}}
* هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع.
* ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. &quot;[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]&quot;. برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&amp;nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع.
* لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع.
* ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع.
* ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع.
* لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع).
* مائونٽ، گريم ايس. &quot;ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع&quot;. ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316.
* پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع.
* سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع.
* ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Portal|ڪوسٽا ريڪا
}}
{{Sister project links|voy=Costa Rica}}
* {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}}
** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}}
* {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}}
* {{Wikiatlas|Costa Rica}}
* [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}}
* [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}}
* [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ
&lt;!-- ********************************************************************
مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو.
*********************************************************** --&gt;

{{Costa Rica topics}}
{{Central America topic}}
{{North America topic}}
{{Authority control}}

{{Coord|10|N|84|W|display=title}}

[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]]
[[زمرو:جمهوريائون]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:عيسائي رياستون]]
[[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]]
[[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>my1c8uwpfnjacblio222yqe3ccwzj0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوئٽي مالا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57486</id>
    <revision>
      <id>425015</id>
      <parentid>423894</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="264584" sha1="0i0kgs49q8m8wn6hx1sczbaw0toc49s" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا
| common_name            = گوئٽي مالا
| native_name            = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا'''
| image_flag             = Flag of Guatemala.svg
| image_coat             = Coat of arms of Guatemala.svg
| national_motto         = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)&lt;br /&gt;&quot;آزاد ۽ ثمرآور وڌو&quot;
| national_anthem        = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]]
| other_symbol           = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}}
| other_symbol_type      = مارچ:
| image_map              = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}}
| map_width              = 220px
| map_caption            =
| image_map2             =
| map_caption2           =
| capital                = [[گوئٽي مالا شهر]]
| coordinates            = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}}
| largest_city           = [[گوئٽي مالا شهر]]
| official_languages     = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]]
| recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]]
| recognized_regional_languages = {{flatlist|
* [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]]
* [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم)
}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط)
|41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]]
|1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]]
|0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]]
|0.13% [[گاريفونا]]
|0.24% ٻيا
}}
| ethnic_groups_year     = 2018
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;censopoblacion.gt&quot; /&gt;
| demonym                = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}}
| government_type        = وحداني [[صدارتي جمهوريه]]
| leader_title1          = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]
| leader_name1           = [[برنارڊو اريوالو]]
| leader_title2          = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]
| leader_name2           = [[ڪارين هيريرا]]
| leader_title3          = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]]
| leader_name3           = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]]
| leader_title4          =
| leader_name4           =
| legislature            = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}}
| sovereignty_type       = آزادي
| established_event1     = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان
| established_date1      = 15 سيپٽمبر 1821ع
| established_event2     = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}}
| established_date2      = 1 جولاءِ 1823ع
| established_event3     = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان
| established_date3      = 17 اپريل 1839ع
| established_event4     = {{nowrap|موجوده آئين}}
| established_date4      = 17 نومبر 1993ع
| area_km2               = 108,889
| area_rank              = 105هون
| area_sq_mi             = 42,042
| percent_water          = 0.4
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 70هون
| population_density_km2 = 166
| population_density_sq_mi = 430
| population_density_rank = 76هون
| GDP_PPP                = {{increase}} $278.508 بلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GT&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=1980&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 77هون
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $15,386&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GT&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون
| GDP_nominal            = {{increase}} $120.964 بلين&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GT&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 70هون
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GT&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون
| Gini                   = 45.2
| Gini_year              = 2023
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;WBgini&quot;&gt;{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              =
| HDI                    = 0.662
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 137هون
| currency               = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]]
| currency_code          = GTQ
| time_zone              = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]]
| utc_offset             = −6
| date_format            = dd/mm/yyyy
| drives_on              = ساڄي
| calling_code           = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]]
| cctld                  = [[.gt]]
| religion_year          = 2023
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{unbulleted list
|{{Tree list}}
*88.1% [[عيسائيت]]
**45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]]
**42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]]
{{Tree list/end}}
|11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]]
|0.9% ٻيا
}}
}}

&lt;!-- بنيادي ڄاڻ --&gt;
'''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي.

&lt;!-- تاريخ --&gt;
موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&amp;pg=PA92 92]}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}&lt;/ref&gt; 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو.

&lt;!-- حياتيات، معيشت وغيره --&gt;
گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}&lt;/ref&gt; برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن.

&lt;!-- آبادي وغيره --&gt;
تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد ==
&quot;گوئٽي مالا&quot; نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;گهڻن وڻن جي جاءِ&quot; آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي &quot;گهڻن وڻن&quot; لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}}

=== ڪولمبس کان اڳ وارو دور ===
گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}&lt;/ref&gt; آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}&lt;/ref&gt; 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن.

آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن.

[[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]]

[[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html
|title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE
|access-date=3 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html
|archive-date=8 July 2016
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].&lt;ref name=&quot;Gill 2000&quot;&gt;{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.&lt;ref name=&quot;Gill 2000&quot; /&gt; هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Gill 2000&quot; /&gt; اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}}

پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== اسپيني دور (1519ع–1821ع) ===
{{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}}

[[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lovell05p58&quot;&gt;Lovell 2005, p. 58.&lt;/ref&gt;|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]]

[[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.&lt;ref&gt;[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.&lt;/ref&gt;

اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title=&quot;Destroying Generation after Generation&quot;: Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;

11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}&lt;/ref&gt;

[[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}&lt;/ref&gt; 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) ===
[[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]]

15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}}

ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}}

[[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]]

مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}}

مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}}

سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}}

ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو.

1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو.

17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو.

=== جمهوريه ===
21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

[[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]]

==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ====
صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}}

[[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي.

ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}}

جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}}

جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}}

گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: &quot;هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!&quot;{{sfn|González Davison|2008|p=280}}

گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}}

==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ====
[[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]]

1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ &quot;لا مونتانيا&quot; نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني.

1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات &quot;قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ&quot; قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ====
{{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}}
[[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]]

ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html
 |title       = Vicente Cerna
 |author      = prensalibre.com
 |access-date  = 5 September 2014
|url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html
 |archive-date = 6 January 2015
}}&lt;/ref&gt; لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}}

{{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}}

رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}}

1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}&lt;/ref&gt;

==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ====
{{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}}
[[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]]

گوئٽي مالا جو &quot;لبرل انقلاب&quot; 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.

[[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}}

[[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين &quot;[[وچ آمريڪي نمائش]]&quot; جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو.

سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو.

==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ====
{{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}}

[[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]]

8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ &quot;پستول ڪڍي&quot; ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}}

پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}}

ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}}

ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}}

1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}}

[[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو.

ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}}

گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو.

ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو.

==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ====
{{Main|خورخي اوبيڪو}}

[[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]]
[[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي &quot;ڪارڪردگي ۽ سختي&quot; سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}}

چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}}

هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}}

اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}}

اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}}

اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي &quot;ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]&quot; سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}}

==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ====
{{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}}

1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of &quot;Freedom&quot;: San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}&lt;/ref&gt; سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}}

[[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]]
جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس &quot;[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]&quot; پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.&lt;ref name=&quot;Chomsky 1985 154–160&quot;&gt;{{cite book
|last=Chomsky
|first=Noam
|title=Turning the Tide
|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom
|url-access=registration
|year=1985
|publisher=South End Press
|location=Boston, Massachusetts
|pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160]
}}&lt;/ref&gt; اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}}

آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}}

==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ====
{{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}}

{{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}}
ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}}

آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0

ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}}

[[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين&lt;ref name=&quot;Chomsky 1985 154–160&quot; /&gt; چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون.

13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}&lt;/ref&gt;

1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.&lt;ref name=Rabe&gt;{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&amp;pg=PA73 73–75]}}&lt;/ref&gt; نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}&lt;/ref&gt;

1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] &quot;جمهوري کليل پاليسي&quot; جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ &quot;سفيد هٿ&quot; (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}&lt;/ref&gt;

1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي.

4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو.

1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Chomsky 1985 154–160&quot; /&gt; تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=McClintock
|first=Michael
|title=The American Connection Vol II
|year=1987
|pages=216–7
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]]
31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.&lt;ref&gt;
{{cite magazine
|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html
|title=Outright Murder
|magazine=[[Time (magazine)|Time]]
|date=11 February 1980
|access-date=1 June 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html
|archive-date=11 August 2010
|url-status=dead
}}
&lt;/ref&gt; پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا.

1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ &quot;[[ساڙيل زمين]]&quot; واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}&lt;/ref&gt; ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي &quot;وڏي ذاتي ديانت وارو شخص&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.&lt;/ref&gt; ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو.

1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي &quot;ساڙيل زمين&quot; واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو.

1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Burgos-Debray
|first=Elizabeth
|title=I, Rigoberta Menchu
|year=2010
|publisher=Verso
}}&lt;/ref&gt;

==== 1996ع–2000ع ====
[[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]]
[[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.&lt;ref name=RightsViolations&gt;{{cite web
|access-date=26 December 2006
|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html
|title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility
|work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006
}}&lt;/ref&gt;

گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=PoliceDocuments&gt;
{{cite web
|url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html
|title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil
|language=es
|publisher=Europapress.es
|date=9 February 2012
|access-date=22 September 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html
|archive-date=26 September 2013
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا.

1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Stanford, Peter 2008&quot;&gt;Stanford, Peter (16 March 2008). &quot;Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman&quot;. The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.&lt;ref name=&quot;Stanford, Peter 2008&quot;/&gt; 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}&lt;/ref&gt;

''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}&lt;/ref&gt;

[[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref name=RightsViolations /&gt; 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.&lt;ref name=Babington1999&gt;
{{cite news
|access-date=21 September 2013
|title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong
|author=Babington, Charles
|newspaper=[[The Washington Post]]
|date=11 March 1999
|page=A1
|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm
|archive-date=19 October 2013
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

==== 2000ع کان پوءِ ====
امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو.

جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.&lt;ref&gt;
{{cite news
|url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html
|work=The New York Times
|first=Elisabeth
|last=Malkin
|title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide
|date=10 May 2013
|access-date=16 February 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html
|archive-date=25 January 2017
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt; بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.&lt;/ref&gt; آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&amp;nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.&lt;/ref&gt;

اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.&lt;ref name=icpor&gt;
{{cite news
|url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains
|title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains
|first=Steven
|last=Dudley
|date=21 November 2011
|access-date=21 July 2016
|work=InsightCrime
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains
|archive-date=31 July 2016
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي &quot;ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام&quot; ۽ &quot;طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ&quot; قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي &quot;من ماني&quot; قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.&lt;ref&gt;
{{cite web
|title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS
|url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&amp;cntnt01articleid=466
|author=CICIS
|access-date=23 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&amp;cntnt01articleid=466
|archive-date=7 October 2016
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt; نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges
|location=Guatemala City
|first=Mike
|last=McDonald
|date=24 May 2013
|agency=Reuters
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf
|title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO
|work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK
|access-date=22 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf
|archive-date=15 August 2016
|url-status=live
}} (09CRIM1142)
&lt;/ref&gt; حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=icpor /&gt;

[[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ &quot;لا لينيا&quot; '''=====
{{Main|اوٽو پيريز مولينا}}

[[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]]

رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}&lt;/ref&gt; پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}&lt;ref name=veliz&gt;{{cite news
|last=Véliz
|first=Rodrigo
|title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar
|url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/
|date=17 April 2015
|location=Guatemala
|newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala
|access-date=22 April 2015
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/
|archive-date=22 April 2015
|language=es
}}&lt;/ref&gt; انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، &quot;[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]&quot; جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو.

عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.&lt;ref name=veliz /&gt; ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=linea10junio&gt;{{cite news
|title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG
|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm
|newspaper=[[ايل پيريوديڪو]]
|location=Guatemala
|access-date=10 June 2015
|date=10 June 2015
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm
|archive-date=10 June 2015
|language=es
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Solano22abril&gt;{{cite news
|last=Solano
|first=Luis
|title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg?
|url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html
|access-date=25 April 2015
|location=Guatemala
|date=22 April 2015
|newspaper=Albedrío
|language=es
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html
|archive-date=25 April 2015
}}&lt;/ref&gt;

فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.&lt;ref name=ollantay21mayo&gt;{{cite news
|last=Itzamná
|first=Ollantay
|title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular
|url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html
|date=21 May 2015
|access-date=21 May 2015
|location=Guatemala
|newspaper=Albedrío
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html
|archive-date=21 May 2015
|language=es
}}&lt;/ref&gt; ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب &quot;لا لينيا&quot; ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.&lt;ref name=porras2015&gt;
{{cite news
|last=Porras Castejón
|first=Gustavo
|title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas
|url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas
|newspaper=Plaza Pública
|location=Guatemala
|date=19 June 2015
|access-date=19 June 2015
|language=es
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas
|archive-date=24 September 2015
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Capturan al ex secretario general de la presidencia
|date=9 July 2015
|access-date=9 July 2015
|newspaper=Emisoras Unidas
|location=Guatemala
|url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914
|archive-date=9 July 2015
}}&lt;/ref&gt;

سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/
|title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón
|newspaper=ElPeriódico
|location=Guatemala
|date=29 July 2015
|access-date=29 July 2015
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/
|archive-date=29 July 2015
}}&lt;/ref&gt;

CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ &quot;CICIG خميس&quot; جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي &quot;لا لينيا&quot; منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.&lt;ref name=periodico21a&gt;{{cite news
|url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/
|title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos
|newspaper=ElPeriódico
|location=Guatemala
|date=21 August 2015
|access-date=21 August 2015
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/
|archive-date=21 August 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=eu23a&gt;{{cite news
|url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina
|title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina
|newspaper=Emisoras Unidas
|location=Guatemala
|date=23 August 2015
|access-date=23 August 2015
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina
|archive-date=24 August 2015
}}&lt;/ref&gt;

هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون.

گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.&lt;ref name=cacifMolina&gt;
{{cite news
|url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina
|title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina
|newspaper=Prensa Libre
|location=Guatemala
|date=21 August 2015
|access-date=19 February 2018
|language=es
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina
|archive-date=19 February 2018
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.&lt;ref name=lopez27a&gt;{{cite news
|url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/
|title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana
|newspaper=ElPeriódico
|location=Guatemala
|date=27 August 2015
|access-date=27 August 2015
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/
|archive-date=27 August 2015
}}&lt;/ref&gt; پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/
|newspaper=Nomada
|title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro
|date=27 August 2015
|access-date=27 August 2015
|author=Olmstead, Gladys
|author2=Medina, Sofía
|location=Guatemala
|language=es
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/
|archive-date=23 January 2016
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/
|title=CICIG: Otto Pérez participó en &quot;La Línea&quot;
|location=Guatemala
|date=21 August 2015
|access-date=21 August 2015
|author=Ruano, Jessica
|newspaper=Guatevisión
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/
|archive-date=21 August 2015
}}&lt;/ref&gt; نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
|title=Renuncia el presidente Otto Pérez
|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez
|website=Prensa Libre
|date=3 September 2015
|access-date=3 September 2015
|language=es
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez
|archive-date=5 September 2015
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt; 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{cite news
|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado
|title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado
|date=3 September 2015
|access-date=3 September 2015
|newspaper=Prensa Libre
|location=Guatemala
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado
|archive-date=5 September 2015
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales
|title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales
|date=3 September 2015
|access-date=3 September 2015
|newspaper=Siglo 21
|location=Guatemala
|language=es
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales
|archive-date=3 September 2015
}}&lt;/ref&gt;

جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.&lt;ref&gt;
{{cite news
|title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate
|first=Dan
|last=Alder
|date=13 June 2016
|url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate
|work=Insight Crime
|access-date=19 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate
|archive-date=21 July 2016
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' =====
[[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}&lt;/ref&gt; چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' =====
[[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]]

[[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}&lt;/ref&gt; پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}}

[[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]]
[[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]]
[[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]]
[[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]]

گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو.

ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي.

پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن.

=== قدرتي آفتون ===
{{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}}

[[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]].

دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب.

=== حياتياتي گوناگونيت ===
{{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}}

گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}&lt;/ref&gt; [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}}

[[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&amp;mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&amp;mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== حڪومت ۽ سياست ==

=== سياسي نظام ===
{{Main|گوئٽي مالا جي سياست}}

{{Multiple image
| direction         = horizontal
| align             = right
| caption_align     = center
| total_width       = 300
| image1            = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg
| caption1          = [[برنارڊو اريوالو]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]&lt;/small&gt;
| image2            = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg
| caption2          = [[ڪارين هيريرا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]&lt;/small&gt;
}}
[[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]]
[[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]]

گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي.

2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.&lt;ref name=Maldonado&gt;{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.&lt;ref name=soria&gt;{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،&lt;ref name=&quot;congr&quot;&gt;{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي.

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}}

{{Guatemala labelled map|float=left}}
گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.&lt;ref name=segeplan&gt;{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;task=category&amp;id=14:quetzaltenango&amp;Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;task=category&amp;id=14%3Aquetzaltenango&amp;Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن.

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}}

گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.&lt;ref&gt;''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&amp;q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&amp;pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&amp;q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&amp;pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins
Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.&lt;/ref&gt; تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}&lt;/ref&gt;

=== فوج ===
{{Main|گوئٽي مالا جي فوج}}

گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== انساني حق ===
{{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}}

1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،&lt;ref name=ic&gt;{{cite web
|title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala
|first=James
|last=Bargent
|date=4 July 2013
|work=InsightCrime
|url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/
|access-date=6 January 2019
|archive-date=6 January 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.&lt;ref name=yale&gt;{{cite web
|url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala
|publisher=Yale University
|work=Genocide Studies Program
|title=Violence and Genocide in Guatemala
|first=Victoria
|last=Sanford
|access-date=22 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala
|archive-date=28 August 2016
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.&lt;ref name=yale /&gt; انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.&lt;ref name=yale /&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align:center;&quot;
!colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2010ع
|style=&quot;text-align:right;&quot;|5,072
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2011ع
|style=&quot;text-align:right;&quot;|279
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2012ع
|style=&quot;text-align:right;&quot;|439
|-
|colspan=2|&lt;small&gt;ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز&lt;/small&gt;&lt;ref name=ic /&gt;
|}

2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.&lt;ref name=bbc&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.&lt;ref name=bbc /&gt;

== معيشت ==
{{Main|گوئٽي مالا جي معيشت}}
[[File:GDP_per_capita_development_in_El_Salvador,_Guatemala_and_Honduras.svg|upright=1.3|thumb|[[اترئين ٽڪنڊي|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس]] جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]]
[[File:Fields in Quetzaltenango.jpg|thumb|upright=1.3|[[ڪويتزالتينانگو]] ۾ زرعي زمينون]]

2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 113.9 ارب آمريڪي ڊالر&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GDP, current prices (nominal) |date=April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/GTM }}&lt;/ref&gt; ۽ [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GDP, current prices (PPP) |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/GTM }}&lt;/ref&gt; جنهن سان اها [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.&lt;ref name=&quot;ITA-M&quot;&gt;{{Cite web |title=Guatemala - Market Overview |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-market-overview }}&lt;/ref&gt; گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.&lt;ref name=&quot;ITA-M&quot; /&gt; تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |date=2023 |title=CIA World Factbook, Guatemala |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |url-status=dead |archive-date=16 January 2026 |access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guatemala: An Assessment of Poverty |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |publisher=World Bank |access-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302150027/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |archive-date=2 March 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot;&gt;{{Cite web |title=BTI 2026 Guatemala Country Report |work=[[برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس]] |date=2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/GTM }}&lt;/ref&gt;

غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،&lt;ref name=&quot;WorldBank-2026&quot;&gt;{{Cite web |title=Guatemala |work=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-gtm.pdf }}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.&lt;ref name=&quot;ITA-M&quot; /&gt; گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ [[الائچي]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pdf.usaid.gov/PDF_DOCS/PA00KNZM.PDF |title=The World Market for Cardamom |publisher=USAID |access-date=8 January 2024 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607171538/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00KNZM.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪافي]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |title=Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season |date=19 May 2021 |work=Reuters |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408123943/https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۽ [[چين]] گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[تائيوان جي بين الاقوامي سڃاڻپ|تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا]] رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ITA-M&quot; /&gt; آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل [[پرڏيهي ناڻي جون موڪلون|رقم جون موڪلون]] ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt; 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-2026&quot; /&gt;

1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا [[بازاري معيشت]] سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ [[آزاد واپار|واپاري آزادي]]، [[سرڪاري ملڪيت واري اداري|سرڪاري ادارن]] جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt; ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt; گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،&lt;ref name=&quot;ITA-M&quot; /&gt; جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت [[ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |title=Guatemala Report 2006: Summary Review |access-date=15 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |archive-date=8 February 2007}} ''Amnesty International'', 2006. Retrieved 26 January 2007.&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt;

نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt; 2025ع ۾ گوئٽي مالا [[اقتصادي آزادي جي اشاريي]] ۾ 71هين نمبر تي،&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt; جڏهن تہ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 123هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/guatemala |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا ۾ [[سماجي ڀلائي]] جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.&lt;ref name=&quot;BTI-2026&quot; /&gt;

گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ [[ڪمند]]، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب [[ايواڪاڊو]]، [[بيري|بيريون]]، [[سنو مٽر]] ۽ [[بروڪلي]] جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guatemala - Agribusiness and Equipment |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-agribusiness-and-equipment }}&lt;/ref&gt;

[[حياتياتي ٻارڻ]] جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ [[پام جو تيل]]، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب [[بنيادي خوراڪ|بنيادي خوراڪي شين]]، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108075322/http://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html |date=8 January 2013 }}. The New York Times. 5 January 2013&lt;/ref&gt; ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Dan Oancea [http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf Mining In Central America]. Mining Magazine. January 2009 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |date=16 May 2011 }}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-20 |website=Our World in Data |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== سياحت ===
{{main|گوئٽي مالا ۾ سياحت}}
[[File:Santa Catalina Arch - Antigua Guatemala Feb 2020.jpg|thumb|نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]]، جيڪو يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي]]

سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي.

مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ [[ٽيڪال]]، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ [[ڍنڍ اٽيٽلان]] ۽ [[سيمڪ چيمپي]]؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== آمدورفت ===
{{main|گوئٽي مالا ۾ آمدورفت}}

[[File:Peaje_-_Vía_Alterna_del_Sur.jpg|thumb|right|[[گوئٽي مالا شهر]] ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٽول پلازا]]

[[گوئٽي مالا]] ۾ آمدورفت جي نظام ۾ روڊ، آبي رستا، هوائي اڏا ۽ ميڪسيڪو کان ايندڙ هڪ مختصر سرحد پار ريلوي لائين شامل آهن.

[[مواصلات، بنيادي ڍانچي ۽ رهائش واري وزارت]] ملڪ جي بنيادي ڍانچي ۽ آمدورفت جي نظام جي رٿابندي، سار سنڀال ۽ ترقي جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=civ.gob.gt - Objetivos |url=https://www.civ.gob.gt/web/guest/institucional/objetivos |access-date=2024-02-18 |website=www.civ.gob.gt}}&lt;/ref&gt; روڊن جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ ملڪ جي روڊن جي رٿابندي، ڊزائن، تعميراتي ڪمن جي نگراني ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caminos |first=Dirección General de |title=Dirección General de Caminos |url=https://caminos.gob.gt/quienes-somos.html |access-date=2024-02-18 |website=Dirección General de Caminos |language=es-ES |archive-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218221841/https://www.caminos.gob.gt/quienes-somos.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|گوئٽي مالا جي آبادي|گوئٽي مالا جي شهرن جي فهرست}}

[[File:santiago de atitlan natives 2009.JPG|thumb|[[تزوتوجيل ماڻهو|تزوتوجيل]] مرد، [[سانتياگو اٽيٽلان]] ۾]]

گوئٽي مالا جي آبادي {{UN_Population|Guatemala}} ({{UN_Population|Year}} جو اندازو) آهي.{{UN_Population|ref}} 1900ع ۾ ملڪ جي آبادي رڳو 885,000 هئي؛ اهڙي ريت 20هين صديءَ دوران گوئٽي مالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح اولهندي اڌ گول ۾ سڀ کان تيز رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |title=Population Statistics |publisher=Populstat.info |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522101502/http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |archive-date=22 May 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا جمهوريه جي پهرين آدمشماري 1778ع ۾ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|title=The States of Central America: Compromising Chapters on Honduras, San Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Guatemala, Belize, the Bay Islands, the Mosquito Shore, and the Honduras Inter-Oceanic Railway|last=Squier|first=E. G|publisher=Harper &amp; Brothers|year=1858|location=Franklin Square, New York|pages=45, 49, 57|access-date=17 October 2020|archive-date=17 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217061501/https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1778ع، 1880ع، 1893ع ۽ 1921ع جي آدمشمارين جا اصل رڪارڊ بعد ۾ ردي ڪاغذ طور استعمال ڪيا ويا ۽ هاڻي موجود ناهن، جيتوڻيڪ انهن جي شمارياتي معلومات محفوظ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ملڪ ۾ آدمشماريون باقاعده وقفن سان نه ٿيون آهن. 1837ع واري آدمشماري کي ان وقت ناقابل اعتبار قرار ڏنو ويو؛ شماريات دان ڊان هوزي ڊي لا وائي اندازو لڳايو تہ 1837ع ۾ گوئٽي مالا جي آبادي 600,000 هئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1940ع واري آدمشماري جا رڪارڊ سڙي ويا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Rural Guatemala, 1760-1940|last=McCreery|first=David|publisher=Stanford University Press|year=1994|isbn=9780804723183|location=Stanford, CA|page=346}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Census Records for Latin America and the Hispanic United States|url=https://archive.org/details/censusrecordsfor0000plat|last=Platt|first=Lyman|publisher=Genealogical Publishing Company|year=1998|isbn=0806315555|location=Baltimore, MD|page=[https://archive.org/details/censusrecordsfor0000plat/page/38 38]}}&lt;/ref&gt;

=== وڏا شهر ===
{{Largest cities
| country      = گوئٽي مالا
| stat_ref     = 2018ع جي آدمشماري موجب&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/guatemala/cities/ |title=Guatemala: Departments |website=citypopulation.de |access-date=30 April 2022}}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop  =
| div_name     = کاتو
| div_link     =

|city_1 = گوئٽي مالا شهر
|div_1 = گوئٽي مالا کاتو
|pop_1 = 1,221,739
|city_2 = ميڪسڪو
|div_2 = گوئٽي مالا کاتو
|pop_2 = 463,019
|city_3 = ولا نويوا
|div_3 = گوئٽي مالا کاتو
|pop_3 = 426,316
|city_4 = ڪوبان
|div_4 = آلتا ويراپاز
|pop_4 = 212,047
|city_5 = ڪويتزالتينانگو
|div_5 = ڪويتزالتينانگو
|pop_5 = 180,706
|city_6 = هالاپا
|div_6 = هالاپا
|pop_6 = 159,840
|city_7 = ايسڪوينتلا
|div_7 = ايسڪوينتلا
|pop_7 = 156,313
|city_8 = سان خوان ساڪاتيپيڪيز
|div_8 = گوئٽي مالا کاتو
|pop_8 = 155,965
|city_9 = هوتياپا
|div_9 = هوتياپا
|pop_9 = 145,880
|city_10 = پيتاپا
|div_10 = گوئٽي مالا کاتو
|pop_10 = 129,124
}}

=== نسلي گروهه ===
{{Main|گوئٽي مالا جي آبادي#نسلي گروهه}}

{{Pie chart|thumb=right|caption=گوئٽي مالا جا نسلي گروهه (2018ع جي آدمشماري)&lt;ref name=&quot;censopoblacion.gt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[لادينو ماڻهو|لادينو]]
|value1 = 56.01
|color1 = #CBA481
|label2 = [[گوئٽي مالا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]]
|value2 = 43.43
|color2 = #BE7343
|label3 = [[ڪارا گوئٽي مالا واسي|ڪارا]]
|value3 = 0.32
|color3 = #62402F
|label4 = ٻيا
|value4 = 0.24
|color4 = Lightgray
}}

گوئٽي مالا ۾ مختلف نسلي، ثقافتي ۽ لساني گروهه آباد آهن. [[گوئٽي مالا جو قومي شماريات ادارو|قومي شماريات اداري]] پاران ڪرايل 2018ع جي آدمشماري موجب 56 سيڪڙو آبادي [[لادينو ماڻهو|لادينو]] آهي، جيڪي مقامي آمريڪي ۽ يورپي نسل جي گڏيل ورثي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=14 April 2022 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308102324/https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مقامي گوئٽي مالا واسي قومي آباديءَ جو 43.6 سيڪڙو آهن، جيڪو آمريڪي کنڊن ۾ مقامي آباديءَ جي سڀ کان وڏن تناسبن مان هڪ آهي ۽ پيرو ۽ بوليويا کان پوءِ اچي ٿو. گهڻا مقامي گوئٽي مالا واسي (قومي آباديءَ جو 41.7 سيڪڙو) [[مايا ماڻهو]] آهن، جن ۾ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] (11.0 سيڪڙو)، [[ڪيڪچي ماڻهو|ڪيڪچي]] (8.3 سيڪڙو)، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] (7.8 سيڪڙو)، [[مام ماڻهو|مام]] (5.2 سيڪڙو) ۽ ”ٻيا [[مايا ماڻهو]]“ (7.6 سيڪڙو) شامل آهن. قومي آباديءَ جو 2 سيڪڙو غير مايا مقامي ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جو 1.8 سيڪڙو زنڪا ۽ 0.1 سيڪڙو گاريفونا آهي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ مقامي ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن موجب مقامي آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html
|title=Guatemala Minority Rights Group International, State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala, 24 September 2013
|date=24 September 2013
|website=refworld
|publisher=[[اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ]]
|access-date=15 August 2021
|archive-date=15 September 2023
|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915150023/https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Guatemala ethnie maya 2018.png|thumb|left|ميونسپلٽيءَ موجب پاڻ کي مايا سڃاڻيندڙ ماڻهن جو سيڪڙو (2018ع)]]

يورپي نسل جا [[اڇا ماڻهو|اڇا گوئٽي مالا واسي]]، جن کي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] پڻ چيو وڃي ٿو، گوئٽي مالا جي آدمشماري ۾ لادينو ماڻهن کان الڳ شمار نٿا ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; انهن مان گهڻا جرمن ۽ هسپانوي آبادڪارن جا نسل آهن، جڏهن تہ ٻين جا ابا ڏاڏا اطالوي، برطانوي، فرانسيسي، سوئس، بيلجيائي، ڊچ، روسي ۽ ڊينمارڪي هئا. گوئٽي مالا ۾ ڪرسمس ٽري جي روايت آڻڻ جو سهرو جرمن آبادڪارن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905053744/http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|url-status=dead|title=History of the Christmas Tree|archive-date=5 September 2006}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 110,000 ايل سلواڊور واسي پڻ رهن ٿا.{{citation needed|date=September 2025|reason=Is this including temporary refugees? Official census say 36,320 foreigners total}} [[گاريفونا ماڻهو|گاريفونا]]، جيڪي بنيادي طور سينٽ ونسينٽ ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهندڙ ۽ شاديون ڪندڙ آفريقي نسل جي ماڻهن جو اولاد آهن، خاص طور [[لونگسٽن، گوئٽي مالا|لونگسٽن]] ۽ [[پويرتو باريوس]] ۾ رهن ٿا. [[افريقي گوئٽي مالا واسي]] ۽ مخلوط آفريقي نسل جا ماڻهو بنيادي طور ڪيلي جي باغن ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جو اولاد آهن. ملڪ ۾ [[ايشيائي ماڻهو]] پڻ آباد آهن، جن مان گهڻا [[هان چيني|چيني]] نسل جا آهن؛ ان کان سواءِ [[لبناني ماڻهو|لبناني]]، فلسطيني ۽ [[شامي ماڻهو|شامي]] نسل جا، گهڻو ڪري عيسائي، [[عرب ماڻهو]] پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;Rodríguez, Luisa (29 August 2004)
{{cite web
|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330000812/http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html
|archive-date=30 March 2009
|title=Guatemala como residencia
|url-status=dead
|access-date=1 June 2016
}}. prensalibre.com.&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===
{{Main|گوئٽي مالا جون ٻوليون|گوئٽي مالائي هسپانوي}}

{{bar box
|title=گوئٽي مالا جون ٻوليون (مادري ٻولي ڳالهائيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_24/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2024.pdf|access-date=2025-05-25|title=El español en el mundo|page=34|lang=es|date=2024|publisher=[[انسٽيٽيوٽو سيروانتيس]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#ddd
|left1=ٻوليون
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]]|darkgreen|75.9}}
{{bar percent|[[مايا ٻوليون]]|purple|23.7}}
{{bar percent|ٻيون|blue|0.2}}
{{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|red|0.1}}
{{bar percent|ڪا بہ نه|green|0.1}}
}}

گوئٽي مالا جي واحد سرڪاري ٻولي [[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]] آهي. اها آباديءَ جي 93 سيڪڙو ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|title=Mil Milagros|website=www.milmilagros.org|accessdate=19 November 2025|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819115909/https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ اندازي موجب 75.9 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.

ملڪ ۾ 21 [[مايا ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾. ان کان سواءِ ٻه غير مايا مقامي ٻوليون پڻ آهن: [[زنڪا ٻولي|زنڪا]]، جيڪا ملڪ جي مقامي ٻولي آهي، ۽ [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]]، جيڪا [[آراواڪ ٻوليون|آراواڪ]] ٻولي آهي ۽ ڪيريبين سامونڊي ڪناري تي ڳالهائي وڃي ٿي. 2003ع جي ٻولين واري قانون موجب انهن ٻولين کي قومي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Decreto19-2003&quot;&gt;{{cite web |access-date=10 June 2007 |url=http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |title=Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003 |language=es |publisher=El Congreso de la República de Guatemala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235237/http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |archive-date=27 September 2007 }}&lt;/ref&gt;

=== مقامي ماڻهن جو سماجي انضمام ۽ ٻه لساني تعليم ===
{{main|گوئٽي مالا ۾ بين الثقافتي ٻه لساني تعليم}}

20هين صديءَ دوران [[مايا ٻوليون|مايا ٻولين]] کي گوئٽي مالا جي سماج ۽ تعليمي نظام ۾ شامل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي اڳڀرايون ٿيون. سياسي سببن مان شروع ٿيل انهن عملن ڪجهه مايا ٻولين جي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ ٻه لساني تعليم کي اڳتي وڌايو.

[[File:Idiomasmap Guatemala.svg|thumb|گوئٽي مالا جو لساني نقشو؛ ”ڪاستيليائي“ علائقا هسپانوي ٻوليءَ وارن علائقن جي نمائندگي ڪن ٿا.]]

1945ع ۾ گوئٽي مالا جي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ قومي ادارو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد مايا ٻارن کي هسپانوي بدران سندن مادري ٻوليءَ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، جيئن بعد ۾ کين هسپانوي ٻوليءَ واري سماج ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. پهرين ٻوليءَ ۾ خواندگيءَ جي تعليم، جنهن کي گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، 1952ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌي، جڏهن ڊيلاس، ٽيڪساس ۾ قائم سمر انسٽيٽيوٽ آف لنگئسٽڪس گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ڪئي. ٻن سالن اندر مايا ٻولين ۾ ڪيترائي لکيل ڪم ڇپجي شايع ٿيا ۽ نئين عهدنامي جي ترجمي ۾ پڻ نمايان اڳڀرائي ٿي.

ايندڙ سالن ۾ مقامي ماڻهن کي لادينو سماج ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪيون ويون،&lt;ref&gt;Heimberger, Janet L. Language and Ethnicity: Multiple Literacies in Context, Language Education in Guatemala. ''Bilingual Research Journal''. Vol. 30, Issue 1, pp. 65–86, 2006.&lt;/ref&gt; جن ۾ مايا شاگردن کي هسپانوي ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ هڪ خاص الفابيٽ جي تياري ۽ ڪيڪچي علائقي ۾ ٻه لساني تعليم شامل هئي. 1965ع ۾ هسپانوي کي گوئٽي مالا جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ کان پوءِ حڪومت ٻه لساني ڪاستيليائيزيشن پروگرام ۽ ريڊيو اسڪولن سميت ڪيترائي پروگرام شروع ڪيا، جن جو مقصد مايا شاگردن جي هسپانوي ڏانهن منتقلي تيز ڪرڻ هو.

ٻوليءَ ذريعي مقامي ماڻهن جي سماجي انضمام لاءِ ڪيل انهن ڪوششن، خاص طور نئين الفابيٽ، تعليمي ادارن کي اسڪولن ۾ مايا ٻوليون استعمال ڪرڻ جا وسيلا فراهم ڪيا. جيتوڻيڪ ان سان مايا ٻارن جي سکيا بهتر ٿي، پر رڳو هسپانوي ٻوليءَ واري تعليمي ماحول ۾ سندن سکيا لاءِ ڪجهه مسئلا برقرار رهيا. ان ڪري 1980ع ۾ ٻه لساني تعليم کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو ۽ هڪ تجرباتي پروگرام شروع ٿيو، جنهن تحت ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ ان وقت تائين تعليم ڏني ويندي هئي، جيستائين هو هسپانويءَ ۾ مناسب مهارت حاصل نه ڪن. تجرباتي پروگرام جي شاگردن هسپانويءَ ۾ فقط تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ڀيٽ ۾ بهتر تعليمي نتيجا ڏيکاريا. 1987ع ۾ تجرباتي پروگرام ختم ٿيڻ وقت ٻه لساني تعليم کي گوئٽي مالا ۾ باضابطه حيثيت ڏني وئي.

=== مذهب ===
{{Main|گوئٽي مالا ۾ مذهب}}

[[File:Guatemala City 3. catedral.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر جو گرجاگهر|ميٽروپوليٽن گرجاگهر]]، گوئٽي مالا شهر]]

[[عيسائيت]] گوئٽي مالا جي سماج تي مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي لحاظ کان گهرو اثر رکي ٿي. ملڪ تي ڪنهن وقت [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] جو غلبو هو، جنهن کي هسپانوي نوآبادياتي دور ۾ متعارف ڪرايو ويو، پر هاڻي هتي مختلف عيسائي فرقن جو اثر موجود آهي. 2001ع کان 2012ع تائين ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب 55 سيڪڙو مان گهٽجي 47.9 سيڪڙو ٿيو.&lt;ref&gt;CID Gallup November 2001, September 2012&lt;/ref&gt; ساڳئي عرصي دوران [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آبادي 30 سيڪڙو مان وڌي 38.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ ماڻهن جو تناسب 12.7 سيڪڙو مان گهٽجي 11.6 سيڪڙو ٿيو. باقي آبادي، جنهن ۾ [[گوئٽي مالا ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس|مورمن]]، [[گوئٽي مالا جا يهودي|يهودي]]، [[گوئٽي مالا ۾ اسلام|مسلمان]] ۽ [[ٻڌ مت|ٻڌ ڌرم جا پيروڪار]] شامل هئا، مجموعي آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ranchocolibri.net/prolades/cra/regions/cam/gte/guate_polls_1990-2018.pdf|title=Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018 |first1=Clifton L. |last1=Holland |via=Rancho Colibri |website=Prolades.com|access-date=9 April 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082428/http://www.prolades.com/cra/regions/cam/gte/guat_polls_1990-2012.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي کان، ۽ خاص طور گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، گوئٽي مالا ۾ مشنري سرگرمين جي واڌ سبب پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور [[انجيلي عيسائيت|انجيلي]] ۽ [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] فرقن، تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. پروٽيسٽنٽ عيسائيت هاڻي گوئٽي مالا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي، جنهن سان 45.7 سيڪڙو آبادي وابسته ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; گوئٽي مالا کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ انجيلي عيسائي اثر رکندڙ ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shellnutt |first1=Kate |url-access=subscription |title=Blessed Through Israel: How Guatemala's Evangelicals Inspired Its Embassy Move |url=https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |website=Christianity Today |date=17 May 2018 |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151117/https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جتي وڏي تعداد ۾ غير رجسٽرڊ گرجاگهر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America |url=https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |date=7 March 2016 |website=Evangelical Focus |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151114/https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان برازيل ۽ [[هونڊوراس ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|هونڊوراس]] جو تناسب پڻ ان جي ويجهو يا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Evangélicos podem desbancar católicos no Brasil em pouco mais de uma década |trans-title=Evangelicals can beat Catholics in Brazil in just over a decade |first1=Anna Virginia |last1=Balloussier |url=https://www1.folha.uol.com.br/poder/2020/01/evangelicos-podem-desbancar-catolicos-no-brasil-em-pouco-mais-de-uma-decada.shtml |website=Folha de S.Paulo |date=14 January 2020 |access-date=8 January 2022}}&lt;/ref&gt; اها واڌ خاص طور نسلي مايا آباديءَ ۾ نمايان رهي آهي، ۽ گوئٽي مالا جي نيشنل انجيلي پريسبيٽيرين چرچ جون مقامي ٻولين ۾ 11 پريسبيٽريون آهن. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جي رڪنن جو انگ 1984ع ۾ 40,000 مان وڌي 1998ع ۾ 164,000 ٿيو ۽ ان کان پوءِ پڻ وڌندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |title=List of Temples |publisher=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=1 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101081317/https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |title=Quetzaltenango Guatemala Temple |publisher=Temples of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190325/https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:San andres xecul church 2009.JPG|thumb|[[سان اندريس شيڪول]] ۾ هڪ نوآبادياتي دور جو گرجاگهر]]

گوئٽي مالا ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] جي واڌ پڻ نمايان رهي آهي، ۽ ڪجهه ذريعن موجب گذريل پنجن سالن دوران لکين ماڻهن آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي.&lt;ref name=EOC3&gt;{{cite web |last1=Jackson |first1=Fr. Peter |title=150,000 Converts in Guatemala |work=Interview Transcript |publisher=Ancient Faith Radio |date=13 September 2013 |url=http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013125640/http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |archive-date=13 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Orthodox Catholic Church of Guatemala |publisher=Orthodox Metropolis of Mexico |year=2013 |url=http://www.goarchmexico.org/news_121231_4.html |access-date=23 May 2014 |ref=none |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140507094816/http://www.goarchmexico.org/guatemala.html |archive-date=7 May 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Brandow |first1=Jesse |title=Seminarian Witnesses &quot;Explosion&quot; of Orthodox Christianity in Guatemala |publisher=St. Vladimir's Orthodox Theological Seminary |date=27 August 2012 |url=http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829214257/http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |archive-date=29 August 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Current sources are only orthodox websites|date=October 2015}} ڪجهه دعوائن موجب ملڪ ۾ اولهندي اڌ گول جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس پيروڪارن جو تناسب تمام گهڻو آهي.{{Citation needed|date=July 2023}}

روايتي [[مايا مذهب]] [[ثقافتي هم آهنگي]] جي عمل ذريعي اڃا تائين موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه روايتي عمل ڪيٿولڪ عقيدي سان موافق هجڻ جي صورت ۾ ڪيٿولڪ رسمن ۽ عبادتن ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;[http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%E2%80%99inculturazione/ From Guatemala: the focolare, a school of inculturation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814111329/http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%e2%80%99inculturazione/ |date=14 August 2011 }}. Focolare. 28 July 2011. Retrieved on 2 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffey, Michael K [http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 Guatemalan Catholics and Mayas: The Future of Dialogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618072213/http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 |date=18 June 2012 }}&lt;/ref&gt; امن معاهدن تحت قائم ڪيل ثقافتي تحفظن جي نتيجي ۾ مقامي مذهبي رسمن ۾ واڌ آئي آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} حڪومت مايا جي هر آثار قديمه واري ماڳ تي روايتي مذهبي رسمون ادا ڪرڻ لاءِ قربان گاهون مهيا ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي.

=== اميگريشن ===
{{main|گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن}}

نوآبادياتي دور ۾ گوئٽي مالا ۾ آباد ٿيڻ لاءِ پرڏيهي ماڻهو تقريباً رڳو اسپين مان آيا. 19هين صديءَ جي وچ کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين گوئٽي مالا ۾ يورپ مان اميگريشن جون لهرون آيون،{{clarify|date=June 2015}} جن ۾ خاص طور جرمن شامل هئا. انهن مهاجرن [[آلتا ويراپاز]]، [[زاڪاپا]]، [[ڪويتزالتينانگو]]، [[باخا ويراپاز]] ۽ [[ايزابال کاتو|ايزابال]] ۾ ڪافي ۽ الائچي جا زرعي فارم قائم ڪيا. ان کان گهٽ تعداد ۾ اسپين، فرانس، بيلجيم، انگلينڊ، اٽلي، سويڊن ۽ ٻين يورپي ملڪن مان ماڻهو آيا.

گوئٽي مالا ڏانهن ايندڙ ڪيترائي يورپي مهاجر سياستدان، پناهگير ۽ واپاري هئا، جڏهن تہ ڪيترائي خاندان مستقل آباد ٿيڻ جي مقصد سان آيا. 1950ع تائين، [[ڪوسٽا ريڪا]] کان پوءِ گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مهاجر قبول ڪندڙ ملڪ هو، ۽ اڄ به ملڪ ۾ مهاجر اچن ٿا.{{clarify|date=June 2015}} 1890ع واري ڏهاڪي کان اوڀر ايشيا مان پڻ اميگريشن ٿيندي رهي آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[يهودي]] مهاجرن جي اچڻ سان پرڏيهي ڄاول آباديءَ ۾ پڻ واڌ ٿي.{{Citation needed|date=March 2022}}

20هين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران لاطيني آمريڪي ملڪن، خاص طور ميڪسيڪو، ڪيوبا ۽ ارجنٽينا کان گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن وڌي، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا مهاجر آمريڪا ڏانهن پنهنجي آخري منزل تي وڃڻ کان اڳ رڳو عارضي طور گوئٽي مالا ۾ رهيا.{{citation needed|date=November 2018}} هن وقت گوئٽي مالا ۾ مهاجرن جا سڀ کان وڏا گروهه پاڙيسري ايل سلواڊور ۽ ميڪسيڪو مان آهن.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
| '''گوئٽي مالا ۾ پرڏيهي ڄاول رهواسي''' || '''سال'''
|-
! اصل ملڪ || 2019ع
|-
| {{SLV}} || align=right| 19,704
|-
| {{MEX}} || align=right| 18,003
|-
| {{USA}} || align=right| 8,871
|-
| {{NIC}} || align=right| 8,787
|-
| {{HND}} || align=right| 8,608
|-
| {{KOR}} || align=right| 1,833
|-
| {{ESP}} || align=right| 1,354
|-
| {{CRI}} || align=right| 1,192
|-
| {{COL}} || align=right| 1,186
|-
| {{BLZ}} || align=right| 904
|-
| '''ڪل''' || align=right|'''80,421'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |&lt;small&gt;ذريعو: ڊيٽوس ميڪرو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |title=Guatemala-Inmigración 2019 |language=es |website=Datosmacro |access-date=18 May 2022 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053436/https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

=== تعليم ===
{{Main|گوئٽي مالا ۾ تعليم}}

[[File:Recursos Educativos.jpg|thumb|[[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] جي لائبريري؛ هي آمريڪي کنڊن ۾ قائم ٿيندڙ چوٿين يونيورسٽي هئي]]

گوئٽي مالا ۾ تعليم جو وڏو حصو سرڪاري طور مهيا ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي مالي مدد ۽ نگراني مرڪزي حڪومت ڪري ٿي. [[گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت|تعليم واري وزارت]] قومي تعليمي پاليسي ۽ نصاب جي جوڙجڪ، نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي، جنهن ۾ [[پرائمري تعليم]]، ان کان پوءِ [[ثانوي تعليم]] ۽ فني تربيت جي سطح مطابق [[اعليٰ تعليم]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}&lt;/ref&gt;

تعليم جو مکيه ذريعو هسپانوي ٻولي آهي. جن علائقن ۾ مقامي آبادي اڪثريت ۾ آهي، اتي [[گوئٽي مالا جون ٻوليون|مقامي آمريڪي ٻولين]] ۾ ٻه لساني تعليم پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا ۾ [[گوئٽي مالا جي يونيورسٽين جي فهرست|15 يونيورسٽيون]] آهن، جن مان هڪ سرڪاري ۽ 14 نجي آهن. 1676ع ۾ قائم ٿيل [[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] گوئٽي مالا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ آمريڪي کنڊن جي چوٿين پراڻي يونيورسٽي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 January 2022 |title=Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala |url=https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |access-date=4 February 2024 |language=es |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204225057/https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ گوئٽي مالا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 3.2 سيڪڙو تعليم تي خرچ ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=4 February 2024 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[گوئٽي مالا جا نوجوان|نوجوانن جي تعليمي شرڪت]]، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۽ مقامي برادرين ۾، هڪ مستقل چئلينج رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|title=Development + Cooperation: Guatemala's Social Problems - &quot;Free - but still too expensive&quot;|date=20 February 2016 |publisher=Development + Cooperation: D+C|access-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106210451/https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|archive-date=6 January 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻهراڙيءَ جي استادن لاءِ مناسب تربيت جي کوٽ ملڪ ۾ خواندگيءَ جي گهٽ شرح جي اهم سببن مان هڪ آهي. تعليم ۾ اڳڀرائيءَ جي نتيجي ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 2012ع ۾ 74.5 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ 82.1 سيڪڙو ٿي وئي.&lt;ref&gt;[http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&amp;IF_Language=eng&amp;BR_Country=3200&amp;BR_Region=40520 Education (all levels) profile&amp;nbsp;– Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112213255/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&amp;IF_Language=eng&amp;BR_Country=3200&amp;BR_Region=40520 |date=12 January 2012 }}. UNESCO Institute for Statistics. Retrieved on 2 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; چائلڊ ايڊ، پيوبلو آ پيوبلو ۽ ڪامن هوپ جهڙيون تنظيمون، جيڪي مرڪزي جابلو علائقي جي برادرين ۾ استادن کي تربيت ڏين ٿيون، ٻارن جي تعليمي نتيجن کي بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون رهيون آهن.

=== صحت ===
{{Main|گوئٽي مالا ۾ صحت}}

2003ع ۾ گوئٽي مالا جا صحت جا نتيجا لاطيني آمريڪا جي ڪمزور ترين نتيجن مان هئا؛ ملڪ ۾ ٻارن جي موت جي شرح خطي جي بلند ترين شرحن مان هڪ ۽ ڄمڻ وقت متوقع عمر گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=The World Bank |title=Health and poverty in Guatemala, Volume 1 |last1=Gragnolati |first1=Michele |last2=Marini |first2=Alessandra |date=2003 |work=Poverty and Inequality |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=477894&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000094946_0302070416252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714112129/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=477894&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000094946_0302070416252 |archive-date=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 60 لک ماڻهن لاءِ 16,000 ڊاڪٽر موجود هئا، جنهن سان گوئٽي مالا ۾ ڊاڪٽرن ۽ آباديءَ جو تناسب [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل شرح جو لڳ ڀڳ اڌ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Healthcare System in Guatemala |website=Naraneta crossing |date=27 September 2012 |url=http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715011133/http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-date=15 July 2014 }}&lt;/ref&gt; [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] جي خاتمي کان پوءِ صحت واري وزارت ٻهراڙيءَ جي 54 سيڪڙو آباديءَ تائين صحت جون خدمتون وڌايون.&lt;ref name=&quot;www-wds.worldbank.org&quot;&gt;{{citation |series=Universal Health Coverage Studies Series (UNICO) |issue=UNICO Studies Series No. 19 |first=Christine Lao |last=Pena
|title=Improving Access to Health Care Services through the Expansion of Coverage Program (PEC): The Case of Guatemala |date=2013 |location=Washington, D.C. |page=7 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125903/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-date=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt;

مختلف سياسي حڪومتن طرفان صحت جي شعبي کي مختلف سطح جي حمايت ملي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدمتن کي نجي يا سرڪاري ادارن ذريعي فراهم ڪرڻ ۽ انهن لاءِ گهربل مالي وسيلن جي مقدار بابت پاليسين ۾ اختلاف رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;www-wds.worldbank.org&quot; /&gt; 2013ع ۾ صحت واري وزارت وٽ پنهنجي پروگرامن جي نگراني يا جائزي لاءِ ڪافي مالي وسيلا موجود نه هئا.&lt;ref name=&quot;www-wds.worldbank.org&quot; /&gt;

2014ع ۾ سرڪاري ۽ نجي ٻنهي شعبن سميت صحت تي مجموعي خرچ، مجموعي ملڪي پيداوار جي 6.4 کان 7.3 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=The World Bank |url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |title=Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525225147/http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |archive-date=25 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who.int&quot;&gt;{{cite web |title=Countries: Guatemala |date=2012 |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113118/http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-date=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ في ماڻهو صحت تي سراسري ساليانو خرچ رڳو 368 آمريڪي ڊالر هو.&lt;ref name=&quot;who.int&quot; /&gt; گوئٽي مالا جا مريض صحت جي نظام سان رابطو ڪرڻ وقت مقامي روايتي علاج يا جديد مغربي طب مان چونڊ ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Walter Randolph |last1=Adams |first2=John P. |last2=Hawkins |title=Health Care in Maya Guatemala: Confronting Medical Pluralism in a Developing Country |url=https://archive.org/details/healthcareinmaya0000adam |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |date=2007 |pages=[https://archive.org/details/healthcareinmaya0000adam/page/4 4]–10}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي [[عالمي بک اشاريي]] ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان گوئٽي مالا 81هين نمبر تي هو. گوئٽي مالا جو عالمي بک اشاريي وارو اسڪور 18.8 هو، جيڪو بک جي وچولي سطح کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=2024-12-18 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
{{Main|گوئٽي مالا جي ثقافت}}

[[File:Baile de la Conquista.jpg|thumb|روايتي [[فتح جو ناچ]]]]

[[گوئٽي مالا شهر]] ملڪ جي ڪيترين ئي اهم لائبريرين ۽ عجائب گهرن جو مرڪز آهي، جن ۾ قومي آرڪائيوز، قومي لائبريري ۽ آثار قديمه ۽ نسليات جو قومي عجائب گهر شامل آهن. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گهر ۾ مايا تهذيب سان لاڳاپيل نوادرات جو هڪ وسيع مجموعو محفوظ آهي. شهر ۾ ڪيترائي نجي عجائب گهر پڻ آهن، جن ۾ [[اشچيل عجائب گهر براءِ مقامي ڪپڙا ۽ پوشاڪ]] ۽ [[پوپول ووح عجائب گهر]] شامل آهن؛ پوپول ووح عجائب گهر خاص طور مايا آثار قديمه تي ڌيان ڏئي ٿو. اهي ٻئي عجائب گهر [[فرانسسڪو ماروڪين يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ۾ واقع آهن. ملڪ جي 329 ميونسپلٽين مان گهڻين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ننڍو عجائب گهر موجود آهي.

=== فن ===

گوئٽي مالا ڪيترائي مقامي فنڪار پيدا ڪيا آهن، جيڪي صدين کان هلندڙ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي فني روايتن جي پيروي ڪن ٿا. گوئٽي مالا جي نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري تاريخ جي عڪاسي ڪندي، مختلف عالمي فني تحريڪن سان رابطي جي نتيجي ۾ اهڙا ڪيترائي فنڪار پڻ پيدا ٿيا آهن، جن روايتي [[ابتدائيت (فن)|ابتدائي]] يا [[ساده فن|ساده فني انداز]] کي يورپي، اتر آمريڪي ۽ ٻين فني روايتن سان ملائي منفرد فن تخليق ڪيو آهي.

[[رافائيل روڊريگيز پاديلا قومي اسڪول آف پلاسٽڪ آرٽس]] گوئٽي مالا جو اهم فني تعليمي ادارو آهي. ڪيترائي مشهور مقامي فنڪار پڻ هن اداري مان تعليم حاصل ڪري چڪا آهن ۽ سندن فن پارا گاديءَ واري شهر جي [[ڪارلوس ميريدا قومي جديد فن عجائب گهر]] جي مستقل مجموعي ۾ شامل آهن. گوئٽي مالا جي انهن همعصر فنڪارن ۾، جن ملڪ کان ٻاهر پڻ شهرت حاصل ڪئي، ڊاگوبرتو واسڪيز، [[لوئس رولانڊو اشڪياڪ شيڪارا]]، [[ڪارلوس ميريدا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |title=retrieved September 28, 2009 |publisher=Latinartmuseum.com |date=1 October 2009 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201936/http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |archive-date=26 May 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[انيبال لوپيز]]، [[روبرتو گونزاليز گوئري]] ۽ [[ايلمار روخاس|ايلمار ريني روخاس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |title=Elmar Rojas y la utopia pictorica latinoamercana |work=Latin Art Museum |publisher=Latinartmuseum.com |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531042052/http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |archive-date=31 May 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ادب ===
{{Further|گوئٽي مالا جو ادب}}

[[File:20240620 NP PRESIDENTE BERNARDO AREVALO Y KARIN HERRERA PARTICIPAN EN DIALOGO PREMIO NOBEL DE LA PAZ 054 (cropped).jpg|thumb|انساني حقن جي ڪارڪن، ليکڪا ۽ [[نوبل امن انعام]] ماڻيندڙ [[ريگوبرتا مينچو]]]]

* [[گوئٽي مالا جو قومي ادبي انعام]] هڪ اهڙو انعام آهي، جيڪو ڪنهن ليکڪ کي سندس مجموعي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو ڏنو وڃي ٿو. ثقافت ۽ راندين واري وزارت 1988ع کان هر سال هي انعام ڏيندي اچي ٿي.
* [[ميگيل اينخيل آستورياس]] 1967ع ۾ [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس مشهور ڪتابن ۾ ''[[ايل سينيور پريسيڊينٽي]]'' شامل آهي، جيڪو [[مانوئيل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جي حڪومت جي پسمنظر تي ٻڌل ناول آهي.
* [[ريگوبرتا مينچو]]، جنهن کي گوئٽي مالا جي مقامي ماڻهن خلاف ظلم جي مخالفت ۽ سندن حقن لاءِ جدوجهد ڪرڻ تي [[نوبل امن انعام]] مليو، پنهنجي ڪتابن ''آءٌ، ريگوبرتا مينچو''&lt;ref&gt;{{cite book
|title=I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala Paperback – January 12, 2010
|url=https://archive.org/details/irigobertamenchu0000menc_r1q6
|isbn=978-1844674183
|last1=Menchú
|first1=Rigoberta
|year=2009
|publisher=Verso Books
}}&lt;/ref&gt; ۽ ''سرحدون پار ڪندي'' لاءِ پڻ مشهور آهي.&lt;ref&gt;
{{cite book
|title=Crossing Borders Hardcover – August 17, 1998
|year=1998
|isbn=1859848931
|url=https://archive.org/details/crossingborders00menc
|last1=Menchú
|first1=Rigoberta
|publisher=Verso
}}
&lt;/ref&gt;

=== سئنيما ===

گوئٽي مالا جي فلمي هدايتڪار [[خائرو بوستامانتي]] پنهنجي انهن فلمن وسيلي بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي آهي، جيڪي گوئٽي مالا جي همعصر سماج ۽ سياست تي مرڪوز آهن. سندس فلمن ۾ 2015ع جي ''اشڪانول'' ۽ 2019ع جون ''تيمبلوريس'' ۽ ''لا يورونا'' شامل آهن.

=== ميڊيا ۽ خبرون ===
{{Further|گوئٽي مالا جو ميڊيا}}

گوئٽي مالا جي اهم قومي اخبارن ۾ ''[[پرينسا لائبري]]''، ''[[ايل پيريوڊيڪو]]'' ۽ ''[[سيگلو وينتيونو|سيگلو 21]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prensalibre.com/|title=Prensa Libre – Periódico líder de Guatemala|access-date=14 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614153003/http://www.prensalibre.com/|archive-date=14 June 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.s21.com.gt/ |title=Siglo21.com.gt |access-date=3 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303144144/http://www.s21.com.gt/ |archive-date=3 March 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا ۾ ڪيترائي اهم مقامي ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون پڻ آهن، جن ۾ ملڪ جي وڏين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ ''ايميسوراس يونيداس'' آهي.

=== موسيقي ===
{{Further|گوئٽي مالا جي موسيقي}}

[[File:Concierto Ricardo Arjona Miami 2009.jpg|thumb|upright|[[ريڪارڊو ارخونا]]، ڊگهي فني ڪيريئر رکندڙ ڳائڻو، جنهن جي موسيقي لاطيني آمريڪا ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهي.]]

گوئٽي مالا جي موسيقي مختلف اندازن ۽ موسيقيائي اظهار تي مشتمل آهي. [[نويوا ڪانسيون]] جهڙي موسيقي گوئٽي مالا ۾ سماجي تبديليءَ جي تحريڪن سان لاڳاپيل رهي آهي؛ هن موسيقيءَ ۾ تاريخ، موجوده سماجي مسئلا ۽ عام ماڻهن جون سياسي قدرون ۽ جدوجهدون گڏيل نموني پيش ڪيون وڃن ٿيون. [[مايا تهذيب|مايا]] تهذيب ۾ موسيقيءَ جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي، جنهن جا ثبوت سندن [[شبيهي فن|شبيهي فن]] ۾ پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;
{{cite thesis
|access-date=1 June 2016
|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824
|publisher=University of Texas ScholarWorks
|title=Palatial soundscapes : music in Maya court societies
|author=Bethany Kay Duke
|date=May 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914224115/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824
|archive-date=14 September 2016
|type=Thesis
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/
|work=bibliolore
|publisher=International Repertory of Music Literature
|title=Mayan instrument iconography
|date=13 October 2014
|access-date=19 July 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124321/https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/
|archive-date=7 August 2016
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;

گوئٽي مالا نئين دنيا جي انهن شروعاتي علائقن مان پڻ هو، جتي 1524ع کان پوءِ يورپي موسيقي متعارف ٿي. نشاة ثانيه، باروڪ، ڪلاسيڪي، رومانوي ۽ همعصر موسيقيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي موسيقارن مختلف صنفن ۾ تخليقون ڪيون آهن. [[مارمبا]]، جيڪو ڪاٺ جي زائلوفون جهڙو موسيقي جو ساز آهي،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|title=The Marimba, Rich and Warm, Makes Itself Heard|last=SCHWEITZER|first=VIVIEN|date=29 June 2008|website=New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105220213/http://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|archive-date=5 January 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}&lt;/ref&gt; گوئٽي مالا جو قومي موسيقيائي ساز آهي ۽ ان جي موسيقي سڄي ملڪ ۾ وڏي پيماني تي ٻڌي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|title=Also performing at Festival in the Park|last=Saeed|first=Saeed|date=22 March 2018|website=The National|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604065041/https://www.thenational.ae/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|archive-date=4 June 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}&lt;/ref&gt; مارمبا لاءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مشهور رهندڙ ڪيترين ئي دلڪش موسيقيائي تخليقن جو وڏو ذخيرو تيار ٿيو آهي.

''هسٽوريا خينيرال ڊي گوئٽي مالا'' گوئٽي مالا جي تاريخي موسيقيءَ تي ٻڌل سي ڊين جو هڪ سلسلو شايع ڪيو آهي، جنهن ۾ مايا دور، نوآبادياتي دور، آزاديءَ ۽ جمهوري دور کان وٺي موجوده زماني تائين مختلف موسيقيائي انداز شامل آهن. گوئٽي مالا جا ڪيترائي همعصر موسيقي گروهه [[ڪيريبين موسيقي]]، [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[گاريفونا موسيقي|گاريفونا]] اثر هيٺ [[پونتا موسيقي|پونتا]]، [[لاطيني پاپ]]، [[ميڪسيڪو جي موسيقي|ميڪسيڪي علائقائي موسيقي]] ۽ [[مارياتشي]] وڄائين ٿا.

=== کاڌا ===
{{Main|گوئٽي مالا جا کاڌا}}

[[File:091225 tamales.JPG|thumb|گوئٽي مالا جا ڪارا ۽ ڳاڙها تماليس]]

گوئٽي مالا جا ڪيترائي روايتي کاڌا مايا کاڌن تي ٻڌل آهن ۽ انهن ۾ [[مڪئي]]، [[مرچ]] ۽ [[ڪارا ڦريون]] بنيادي جزن طور نمايان آهن. روايتي کاڌن ۾ مختلف قسمن جا شوربا پڻ شامل آهن، جن ۾ [[ڪاڪ اِڪ]]، جيڪو ٽماٽن ۽ [[ترڪي پکي|ترڪي]] جي گوشت مان تيار ٿيندڙ شوربو آهي، [[پيپيان]] ۽ [[ڪوسيدو]] شامل آهن.

گوئٽي مالا پنهنجي ''انتوخيتوس'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جن ۾ ''چوچيتوس'' نالي ننڍا [[تمال]]، تريل [[پلانٽين]] ۽ ٽماٽي جي چٽڻي، [[گواڪامولي]] يا ڪارن ڦرين سان تيار ڪيل [[توسٽادا]] شامل آهن. ڪجهه کاڌا هفتي جي مخصوص ڏينهن تي کائڻ جي روايت پڻ آهي؛ مثال طور خميس ڏينهن ''پاچيس''، يعني پٽاٽن مان تيار ڪيل هڪ قسم جو تمال، کائڻ مشهور رواج آهي. ڪجهه کاڌا خاص موقعن سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ پهرين نومبر تي [[سڀني بزرگن جو ڏينهن|سڀني بزرگن جي ڏينهن]] تي [[فيامبري]]، جڏهن تہ ڪرسمس جي موقعي تي تمال ۽ ''پونچي''، يعني [[ميوي جو پنچ]]، عام طور تي استعمال ٿين ٿا.

=== رانديون ===
{{Further|گوئٽي مالا ۾ فٽبال|اولمپڪس ۾ گوئٽي مالا|پيرالمپڪس ۾ گوئٽي مالا}}

[[File:Estadio Mateo Flores Guatemala.JPG|thumb|[[ڊوروٽيو گواموچ فلوريس اسٽيڊيم]]، [[گوئٽي مالا شهر]]]]

[[فٽبال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان مشهور راند آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال ٽيم]] [[ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ]] جي 18 مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[1967ع ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ|1967ع]] ۾ هڪ ڀيرو چيمپيئن رهي. بهرحال، ٽيم اڃا تائين [[فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهي آهي. 1919ع ۾ قائم ٿيل [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال فيڊريشن]] ملڪ جي [[گوئٽي مالا قومي فٽبال ليگ|قومي ليگ]] ۽ هيٺين سطح جي فٽبال مقابلن جو انتظام ڪري ٿي.{{citation needed|date=June 2025}}

[[فٽسال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان ڪامياب [[ٽيم راند|ٽيم راند]] آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽسال ٽيم]] ميزبان ملڪ طور [[2008ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ]] کٽي. ٽيم [[2012ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2012ع]] ۾، پڻ ميزبان طور، ٻئي نمبر تي رهي، جڏهن تہ [[2016ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2016ع]] ۽ [[2024ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2024ع]] ۾ ٽامي جا تمغا حاصل ڪيائين.{{citation needed|date=June 2025}}

گوئٽي مالا پهريون ڀيرو ميزبان ملڪ طور [[2000ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ]] ۾ حصو ورتو ۽ [[2008ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ|2008ع]] کان پوءِ هر مقابلي ۾ شرڪت ڪئي آهي. ٽيم اڃا تائين پهرين مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي آهي. گوئٽي مالا [[2009ع گرانڊ پري فٽسال|2009ع]] کان وٺي هر [[گرانڊ پري فٽسال]] ۾ پڻ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع گرانڊ پري فٽسال|2014ع]] ۾ سيمي فائنل تائين پهتو.{{citation needed|date=June 2025}}

[[گوئٽي مالا اولمپڪ ڪميٽي]] 1947ع ۾ قائم ٿي ۽ ساڳئي سال [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان کي تسليم ڪيو. گوئٽي مالا پهريون ڀيرو [[1952ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1952ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو ۽ [[1968ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1968ع]] کان وٺي گرمين وارين اولمپڪ راندين جي هر ايڊيشن ۾ شرڪت ڪندو رهيو آهي. ملڪ رڳو هڪ ڀيرو [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري وارين اولمپڪ راندين]] ۾، [[1988ع سياري جون اولمپڪ رانديون|1988ع]] ۾، حصو ورتو آهي.

== پڻ ڏسو ==
{{portal|گوئٽي مالا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا
}}
* [[گوئٽي مالا جو خاڪو]]
{{Clear}}

== حوالا ==
{{reflist|20em}}
{{Notelist}}

== ڪتابيات ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Aguirre |first=Lily |title=The land of eternal spring: Guatemala, my beautiful country |year=1949 |publisher=Patio Press |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=LodnAAAAMAAJ }}
* {{cite book|first=Rafael|last=Arévalo Martinez|title=¡Ecce Pericles!|publisher=Tipografía Nacional|location=Guatemala|year=1945|language=es|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|access-date=9 September 2017|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121083736/https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|url-status=live}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|last=Aycinena|first=Pedro de|author-link=Pedro de Aycinena|title=Concordato entre la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|publisher=Imprenta La Paz|year=1854|location=Guatemala|language=la, es}}
* {{cite web |author=Banco de Guatemala |url=http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=/en/currency%20and%20bills/Monedas%20y%20Billetes%20Translation.htm&amp;e=18108 |title=Ilustraciones de Cada una de las 11 Denominaciones. Anverso y Reverso |website=Banguat.gob.gt |language=es |date=29 December 1996 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607011018/http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=%2Fen%2Fcurrency+and+bills%2FMonedas+y+Billetes+Translation.htm&amp;e=18108 |archive-date=7 June 2007 |url-status=dead }}
* {{cite journal |last=Barrientos |first=Alfonso Enrique |title=Ramón Rosa y Guatemala |journal=Revista del archivo y biblioteca nacionales |volume=27 |issue=3–4 |date=1948 |location=Honduras |url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |access-date=18 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219022739/http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |archive-date=19 December 2014 }}
* {{Cite book|title=Guatemalan Journey|url=https://archive.org/details/guatemalanjourne0000benz|last=Benz|first=Stephen Connely|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-70840-2}}
* {{cite book|last=Blakeley|first=Ruth|date=2009|title=State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|publisher=[[روٽليج]]|isbn=978-0415686174|access-date=8 September 2020|archive-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614055306/http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|url-status=live}}
* {{cite book|last=Calvert|first=Peter|title=Guatemala: A Nation in Turmoil|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|year=1985|isbn=978-0-86531-572-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/guatemalanationi0000calv}}
* {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|year=1997|title=American Indian languages: The historical linguistics of Native America|url=https://archive.org/details/americanindianla0000camp|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-509427-1}}
* {{cite book|last=Chapman|first=Peter|title=Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World|url=https://archive.org/details/bananashowunited0000chap|publisher=Canongate|location=NY|year=2007}}
* {{cite book|title=Colonisation du district de Santo-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|author=Compagnie Belge de Colonisation|series=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|publisher=Original held and digitised by the British Library|year=1844|language=fr|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|access-date=10 February 2015|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201135623/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|url-status=live}}
* {{cite web|ref={{harvid|Conservation International|2007}}|title=Biodiversity Hotspots-Mesoamerica-Overview|website=Conservation International|url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/mesoamerica/|access-date=1 February 2007|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704190529/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/Mesoamerica|archive-date=4 July 2008}}
* {{cite book|first=Allan|last=Cooper|year=2008|title=The Geography of Genocide|publisher=[[يونيورسٽي پريس آف آمريڪا]]|isbn=978-0-7618-4097-8|url=https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&amp;pg=PA171|page=171|access-date=17 October 2020|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160245/https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&amp;pg=PA171|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Cullather|first=Nicholas|title=Secret History: The CIA's Classified Account of its Operations in Guatemala 1952–54|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5468-2|edition=2nd|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|access-date=6 November 2015|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160246/https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|url-status=live}}
* {{Cite report|last=Cullather|first=Nicholas|date=23 May 1997|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4|title=CIA and Assassinations: The Guatemala 1954 Documents|series=National Security Archive Electronic|volume=Briefing Book No. 4|publisher=[[قومي سلامتي آرڪائيو]]|access-date=14 February 2015|archive-date=10 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210090152/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4/|url-status=live}}
* {{cite book|last=de Aerenlund|first=C.|title=Voyage to an Unknown Land: The saga of an Italian Family from Lombardy to Guatemala|year=2006|publisher=Xlibris Corporation|isbn=1-4257-0187-6}}
* {{Cite book|title=Ombres contra Hombres|last=De los Ríos|first=Efraín|publisher=Fondo para Cultura de la Universidad de México, México|year=1948|language=es}}
* {{cite book|last=Dosal|first=Paul J.|title=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala|location=Wilmington, Delaware|publisher=Scholarly Resources Inc.|year=1993}}
* {{Cite book|last=Forster|first=Cindy|title=The time of freedom: campesino workers in Guatemala's October Revolution|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|isbn=978-0-8229-4162-0|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|url-status=live}}
* {{cite book|last=Foster|first=Lynn V.|year=2000|title=A Brief History of Central America|url=https://archive.org/details/briefhistoryofce0000fost_p8b3|location=New York, NY|publisher=Facts on File, Inc.|isbn=0-8160-3962-3}}
* {{cite book|last=Gleijeses|first=Piero|author-link=Piero Gleijeses|title=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944–1954|publisher=Princeton University Press|location=United States|year=1991|isbn=978-0-691-02556-8|url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&amp;pg=PA134}}
* {{cite book|last=González Davison|first=Fernando|year=2008|title=La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala|publisher=Artemis y Edinter|location=Guatemala|isbn=978-84-89452-81-7|language=es}}
* {{Cite book|last=Grandin|first=Greg|title=The blood of Guatemala: a history of race and nation|url=https://archive.org/details/bloodofguatemala0000gran|url-access=registration|publisher=Duke University Press|year=2000|isbn=978-0-8223-2495-9}}
* {{cite news|last=Hernández de León|first=Federico|author-link=Federico Hernández de León|title=El capítulo de las efemérides: José Milla y Rafael Carrera|newspaper=Diario La Hora|year=1959|location=Guatemala|language=es}}
* {{cite book|last=Hernández de León|first=Federico|title=El libro de las efemérides|volume=Tomo III|publisher=Tipografía Sánchez y de Guise|location=Guatemala|year=1930|language=es}}
* {{Cite book|last=Immerman|first=Richard H.|url=https://archive.org/details/ciainguatemalafo0000imme|url-access=registration|title=The CIA in Guatemala: The Foreign Policy of Intervention|publisher=University of Texas Press|year=1982|isbn=978-0-292-71083-2}}
* {{cite web|author=Instituto Nacional de Estadística|url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|title=Poblacion de Guatemala (Demografía)|website=Instituto Nacional de Estadística (INE)|location=Guatemala|year=2014|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|archive-date=14 March 2014}}
* {{Cite book|last=LaFeber|first=Walter|title=Inevitable revolutions: the United States in Central America|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=1993|isbn=978-0-393-30964-5|url=https://archive.org/details/inevitablerevolu00laferich|url-access=registration}}
* {{Cite book|last1=Loveman|first1=Brian|last2=Davies|first2=Thomas M.|title=The Politics of antipolitics: the military in Latin America|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=U8MAN2Epwh0C|edition=3rd, revised|isbn=978-0-8420-2611-6}}
* {{cite book|last=McCleary|first=Rachel|title=Dictating Democracy: Guatemala and the End of Violent Revolution|url=https://books.google.com/books?id=zEocngEACAAJ|edition=Illustrated|year=1999|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1726-6}}
* {{cite journal|last=Miceli|first=Keith|title=Rafael Carrera: Defender and Promoter of Peasant Interests in Guatemala, 1837–1848|journal=The Americas|publisher=Academy of American Franciscan History|volume=31|issue=1|pages=72–95|year=1974|jstor=980382|doi=10.1017/S000316150008843X|s2cid=197669388}}
* {{cite news |last=Navarro |first=Mireya |date=26 February 1999 |title=Guatemalan Army Waged 'Genocide,' New Report Finds |url=https://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=20 November 2016 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227215408/http://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |url-status=live}}
* {{cite book|last=Paterson|first=Thomas G.|year=2009|title=American Foreign Relations: A History, Volume 2: Since 1895|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-547-22569-2}}
* {{cite web|author=Rain Forest Wordpress|url=http://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|title=Guatemala Rainforest Interesting fact {{pipe}} rainforest facts|website=Rainforestcentralamerica.wordpress.com|date=4 April 2013|access-date=22 September 2013|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106183740/https://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|url-status=live}}
* {{cite book|last1=Schlesinger|first1=Stephen|last2=Kinzer|first2=Stephen|title=Bitter Fruit: The Story of the American Coup in Guatemala|url=https://archive.org/details/bitterfruitstory0000schl_u8y1|year=1999|publisher=David Rockefeller Center series on Latin American studies, Harvard University|isbn=978-0-674-01930-0}}
* {{Cite book|title=Grappling with atrocity: Guatemalan theater in the 1990s|last=Shillington|first=John|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|year=2002|isbn=9780838639306|pages=38–39|url=https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&amp;pg=PA38|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&amp;pg=PA38#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
* {{cite book|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|last=Solano|first=Luis|title=Contextualización histórica de la Franja Transversal del Norte (FTN)|publisher=Centro de Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|year=2012|access-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|archive-date=13 November 2014}}
* {{Cite book|last=Streeter|first=Stephen M.|title=Managing the counterrevolution: the United States and Guatemala, 1954–1961|publisher=Ohio University Press|year=2000|isbn=978-0-89680-215-5}}
* {{cite book|last=Torres Espinoza|first=Enrique|title=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edition=2nd|publisher=Artemis-Edinter|location=Guatemala|year=2007|language=es}}
* {{cite book|last1=Trigger|first1=Bruce G.|last2=Washburn|first2=Wilcomb E.|last3=Adams|first3=Richard E. W.|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas|year=2000}}
* {{cite web|author=Troika study abroad programs|url=http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|title=Guatemala|website=Community colleges for international development|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918111113/http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|archive-date=18 September 2010|access-date=12 June 2012}}
* {{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011; Statistical annex|year=2011|website=United Nations|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111110322/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|archive-date=11 January 2012}}
* {{cite journal|first=Frederic S.|last=Weaver|title=Reform and (Counter) Revolution in Post-Independence Guatemala: Liberalism, Conservatism, and Postmodern Controversies|journal=Latin American Perspectives|volume=26|issue=2|jstor=2634298|date=March 1999|pages=129–158|doi=10.1177/0094582x9902600207|s2cid=143757705}}
* {{cite book|first=Douglas R.|last=White|url=http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|title=The Marriage Core of the Elite Network of Colonial Guatemala|year=2002|publisher=University of California, Irvine, School of Social Sciences|location=Irvine, CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20041210031143/http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|url-status=live|archive-date=10 December 2004}}
* {{cite book|last1=Woodward|first1=Ralph Lee|title=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821–1871|location=Athens, GA|publisher=University of Georgia Press|year=1993|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|isbn=978-0-8203-1448-8|access-date=10 February 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105831/http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|url-status=live}}
{{refend}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |newspaper=[[دياريو دي سينترو آميريڪا]] |title=Interview from Enrique Gómez Carrillo with His Excellency, President Manuel Estrada Cabrera |year=1898 |location=Guatemala |last=Gómez Carrillo |first=Enrique |author-link=Enrique Gómez Carrillo |language=es}}
* {{cite journal |url=https://www.academia.edu/3681333 |title=The CIA and Jacobo Arbenz: The story of a disinformation campaign |last=Garcia Ferreira |first=Roberto |journal=Journal of Third World Studies |year=2008 |volume=XXV |issue=2 |page=59 |location=United States |access-date=3 December 2017 |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219102725/https://www.academia.edu/3681333 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Koeppel |first=Dan |title=Banana: The Fate of the Fruit That Changed the World |url=https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep |url-access=registration |year=2008 |publisher=Hudson Street Press |location=New York |page=[https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep/page/153 153] |isbn=9781101213919}}
* {{Cite book |last=Krehm |first=William |title=Democracies and Tyrannies of the Caribbean in the 1940s |publisher=COMER Publications |year=1999 |isbn=978-1-896266-81-7 |url=https://books.google.com/books?id=dAUd1NHWGhIC}}
* {{cite book |last=Marroquín Rojas |first=Clemente |title=Francisco Morazán y Rafael Carrera |publisher=Piedrasanta |location=Guatemala |year=1971 |language=es}}
* {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=Racismo y Análisis Histórico de la Definición del Indio Guatemalteco |publisher=Universitaria |location=Guatemala |year=1988 |language=es}}
* {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca |year=1990 |location=México |publisher=Ediciones en Marcha |language=es}}
* {{Cite book |last=McCreery |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0mpsg65LOMcC |title=Rural Guatemala, 1760–1940 |publisher=Stanford University Press |year=1994 |isbn=978-0-8047-2318-3}}
* Medina, José Toribio. ''La imprenta en Guatemala (1660-1821)'' por José Toribio Medina. Chile: Impreso en casa del autor, 1910, 1910.
* {{cite book |last=Mendoza |first=Juan Manuel |title=Biografía de Enrique Gómez Carrillo: su vida, su obra y su época |edition=2nd |publisher=Tipografía Nacional |location=Guatemala |year=1946 |language=es}}
* {{cite news |url=http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |title=Yo, el Supremo |last=Montenegro |first=Gustavo Adolfo |newspaper=Revista Domigo de Prensa Libre |year=2005 |access-date=20 July 2014 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081159/http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |archive-date=6 October 2014}}
* {{cite book |last1=Montúfar |first1=Lorenzo |first2=Ramón A. |last2=Salazar |publisher=Tipografía Nacional |title=El centenario del general Francisco Morazán |year=1892 |location=Guatemala |language=es}}
* {{Cite book |last=Rabe |first=Stephen G. |title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism |publisher=University of North Carolina Press |year=1988 |isbn=978-0-8078-4204-1 |url=https://archive.org/details/eisenhowerlatina0000rabe |url-access=registration |location=Chapel Hill}}
{{refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|voy=Guatemala}}
* [https://web.archive.org/web/20130117025729/http://uzonreport.com/?page_id=124 1996ع کان 2000ع تائين جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جون خورخي اوزون پاران ورتل تصويرون] (17 جنوري 2013ع تي محفوظ ڪيل)
* [https://web.archive.org/web/20180309063237/http://latitudylongitud.com/ ڊگهائي ڦاڪ ۽ ويڪرائي ڦاڪ سان گوئٽي مالا جي نقشي جي ڳولا] (9 مارچ 2018ع تي محفوظ ڪيل)
* [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/701217/Guatemala گوئٽي مالا بابت ملڪي مضمون] – ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]''
* [https://web.archive.org/web/20090814100556/http://www.guatemala.gob.gt/ گوئٽي مالا جي حڪومت] {{in lang|es}} (14 آگسٽ 2009ع تي محفوظ ڪيل)
* [https://web.archive.org/web/20081210073759/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/guatemala.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (10 ڊسمبر 2008ع تي محفوظ ڪيل)
* [https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ گوئٽي مالا]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]].
* [https://web.archive.org/web/20080607084913/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/guatemala.htm گوئٽي مالا]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تي (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل)
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1215758.stm گوئٽي مالا جو تعارف]، [[بي بي سي نيوز]] طرفان.
* {{Wikiatlas|Guatemala}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GT گوئٽي مالا لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] طرفان.
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/guatemala/ قومي سلامتي آرڪائيو: گوئٽي مالا منصوبو]
* [http://www.inguat.gob.gt/ گوئٽي مالا سياحت ڪميشن] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/GTM/Year/2012/Summary عالمي بئنڪ: گوئٽي مالا جي واپاري انگن اکرن جو خلاصو]

{{Geographic location
 |Center = {{flag|گوئٽي مالا}}
 |N  = {{flagicon|MEX}} [[يوڪاتان اپٻيٽ]]
 |NE = {{flag|بيليز}}
 |E  = ''[[ڪيريبين سمنڊ]]''&lt;br /&gt;{{flag|هنڊوراس}}
 |SE = {{flag|ايل سلواڊور}}
 |S  = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]''
 |SW = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]''
 |W  = {{flagicon|MEX}} [[چياپاس]]
 |NW = {{flagicon|MEX}} [[تاباسڪو]]
}}

{{Guatemala topics}}
{{Navboxes
|title = جاگرافيائي مقام
|list =
{{Departments of Guatemala}}
{{Central America topic}}
{{Countries of North America}}
}}
{{Authority control}}

{{Coord|15|30|N|90|15|W|display=title}}

[[زمرو:گوئٽي مالا| ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اسپين جون اڳوڻيون بيٺڪون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:جمهوريائون]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جو اتر ٽڪنڊو]]</text>
      <sha1>0i0kgs49q8m8wn6hx1sczbaw0toc49s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ فقير محمد جمالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57979</id>
    <revision>
      <id>425060</id>
      <parentid>252049</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="c5883qt8i8y6iqkadzxv8qgb1v7iaxv" xml:space="preserve">'''ڳوٺ فقير محمد جمالي''' (Village Fakir Muhammad Jamali) [[جوهي تعلقو]] ،[[دادو ضلعو]] ۾ ڳوٺ آهي جيڪو وڏي آبادي وارو ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta//images/2017/April/12-04-2017/Page14/P14-32.htm|title=New Page 1|website=www.thekawish.com|access-date=2020-04-21|archive-date=2017-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415163817/http://www.thekawish.com/beta/images/2017/April/12-04-2017/Page14/P14-32.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}</text>
      <sha1>c5883qt8i8y6iqkadzxv8qgb1v7iaxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سيتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57989</id>
    <revision>
      <id>425049</id>
      <parentid>250011</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="662" sha1="og7g55cyu8e0s4y6mti68ucqcfnm6qs" xml:space="preserve">'''ڳوٺ سيتا''' (Sita Village) [[دادو ضلعو]] جي [[راڌڻ]] شهر ويجهو هڪ قديم ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%88-%db%be-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d8%ac%d9%88-%da%8f%d9%88%d9%87%d9%87-%d8%ab%d8%a7%d8%a8%d8%aa%d8%8c-7-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d8%b9%d9%85/|title=دادو ۾ قتل جو ڏوهه ثابت، 7 جوابدارن کي عمر قيد ۽ ڏنڊ جي سزا -|language=sd|access-date=2020-04-22}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}</text>
      <sha1>og7g55cyu8e0s4y6mti68ucqcfnm6qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ آدم خان پنهور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58081</id>
    <revision>
      <id>425034</id>
      <parentid>393531</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="hl5nibmfj0zobk820ybt53xyma0nxmm" xml:space="preserve">'''ڳوٺ خان آدم پنهور''' (Goth Adam Khan Panhwar) [[سنڌ]] جي ضلعي [[دادو ضلعو|دادو]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] جي ڪچي واري علائقي ۾ هڪ پراڻو ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/48125|website=onlineindus.com|access-date=2020-04-27}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالو}}
[[زمرو:دادو تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>hl5nibmfj0zobk820ybt53xyma0nxmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيسم جو قلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58097</id>
    <revision>
      <id>425202</id>
      <parentid>423669</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2802" sha1="1jg5rkd3j2gl7dkv4922o7iosfbiocd" xml:space="preserve">'''سيسم جو قلعو''' ([[انگريزي ٻولي]]:Sisum Jo Qilo) هن قلعي جو ذڪر ڪتاب [[چچنامو]] ۾ موجود آهي. جڏهن [[محمد بن قاسم]] 712ع ۾ سيوستان يعني [[سيوھڻ شريف]] جو قلعو فتح ڪيو هو ته سيوستان جو حاڪم بجهراءِ ٻُڌيه پرڳڻي جي قلعي سيسم ۾ پناھ ورتي هئي. مقامي ماڻهن جي مدد ۽ سهڪار سان ٻن قاسم سيسم جو قلعو فتح ڪيو هو ته بجهراءِ گنداوا ڀڄي ويو هو. ايڇ ٽي ليمبرڪ جي تحقيق جي روشني ۾ ڄڻ محققن جو خيال آهي ته سيسم جو قلعو موجوده [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي ڳوٺ سِم ويجهو هو ۽ [[گاج ندي]] جي ڪناري هو. اڄ به سم ڳوٺ ويجهو قديم بستي جا کنڊرات ۽ ان جي قريب [[کيرٿر]] پهاڙن ۾ قلعو موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%ad%d8%b5%d9%88-%d9%be%d9%87%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%85-%d8%ac%d9%88-%d9%82/|title=تاريخ (حصو پهريون) ... جوهي تعلقي ۾ سيسم جو قلعو ... عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-04-29|language=sd|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922001557/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AD%D8%B5%D9%88-%D9%BE%D9%87%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D8%B3%D9%8A%D8%B3%D9%85-%D8%AC%D9%88-%D9%82/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[[عزيز ڪنگراڻي]]، [[ڪاڇو هڪ اڀياس]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]، [[ڄامشورو]]، [[2009ع]] ،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%ad%d8%b5%d9%88-%d9%bb%d9%8a%d9%88%d9%86-%db%bd-%d8%a2%d8%ae%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%85/|title=تاريخ (حصو ٻيون ۽ آخري)...جوهي تعلقي ۾ سيسم جو قلعو ...عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-04-30|language=sd|access-date=2020-04-30|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922083838/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AD%D8%B5%D9%88-%D9%BB%D9%8A%D9%88%D9%86-%DB%BD-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D8%B3%D9%8A%D8%B3%D9%85/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تاريخي ماڳ]]</text>
      <sha1>1jg5rkd3j2gl7dkv4922o7iosfbiocd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪلر (يو سي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58122</id>
    <revision>
      <id>424958</id>
      <parentid>414610</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7951" sha1="hn2e41r4pxf52q02sugb0q55pwcr121" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر تعلقي جي يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڪلر
| official_name           = ڪلر يونين ڪائونسل
| native_name             = ڪلر
| native_name_lang        = سنڌي
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|37|08|N|67|57|13|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[قمبر تعلقو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = وليداد مغيري
| government_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 22,336
| population_as_of        = 2017
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪلر''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Kalar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. هيءَ انتظامي طور [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ شامل آهي. مختلف دورن جي مڪاني حڪومتن جي حدبندين ۽ نمبرنگ ۾ هن کي '''يو سي 26 ڪلر''' ۽ قمبر تعلقي جي '''يو سي 15''' طور پڻ ڄاڻايو ويو آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ مطابق يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي 22,336 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kambar Shahdad Kot Blockwise
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=23 September 2026
}}&lt;/ref&gt; يونين ڪائونسل جو صدر مقام [[وليداد مغيري]] ڳوٺ آهي.

== نالو ==
يونين ڪائونسل جو نالو '''ڪلر''' مقامي علائقي جي زمين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي روايت موجب هن علائقي جي زمين جو وڏو حصو ڪلراٺو هجڻ سبب علائقي کي ڪلر سڏيو ويو.

== جاگرافي ==
ڪلر [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] اندر واقع آهي. هن يونين ڪائونسل جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ تي ٻڌل آهي. علائقي ۾ زرعي زمينون پڻ آهن، پر زمين جي ڪلراٺي نوعيت سبب ڪجهه حصن ۾ زرعي پيداوار نسبتاً گهٽ آهي ۽ يونين ڪائونسل جو ڪجهه علائقو غيرآباد آهي.

ڪلر يونين ڪائونسل [[غيبي ديرو]] روڊ وسيلي [[قمبر]] شهر سان ڳنڍيل آهي.

== آباديون ==
ڪلر يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون آباديون شامل آهن. انهن ۾:
* ڦل
* خان
* گل محمد مغيري
* ڄام خان چانڊيو
* خان رسول دايو
* وليداد مغيري
* ڇانگرو
* لڪيٽا

۽ ٻيون ڀرپاسي جون آباديون شامل آهن.

== انتظامي حيثيت ==
ڪلر قمبر تعلقي جي مقامي حڪومتي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. مختلف سرڪاري ۽ چونڊن سان لاڳاپيل رڪارڊن ۾ ڪلر کي قمبر، قمبر شهدادڪوٽ سان لاڳاپيل يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SIBA Testing Services
 |url=https://apps.iba-suk.edu.pk/dashboard-admission-sts-hr/down/sts_documents/20211108161726919.pdf
 |publisher=SIBA Testing Services
 |access-date=23 September 2026
 |archive-date=11 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911202253/https://apps.iba-suk.edu.pk/dashboard-admission-sts-hr/down/sts_documents/20211108161726919.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي انتظامي نقشن ۽ آبادين جي رڪارڊن ۾ پڻ ڪلر جو نالو قمبر واري علائقي ۾ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qambar Shahdadkot UC Settlements Map
 |url=https://www.scribd.com/document/518362112/pak726-qambar-shahdadkot-uc-settlements-l-a3-v1-20190204
 |date=4 February 2019
 |access-date=23 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪائونسل ==
يونين ڪائونسل جي دفتري معاملن ۽ رڪارڊ جي سنڀال لاءِ يو سي سيڪريٽري مقرر هوندو آهي. يونين ڪائونسل مقامي سطح تي ڄمڻ ۽ وفات جي رجسٽريشن ۽ شادي يا نڪاح جي رجسٽريشن سميت مختلف شهري رڪارڊن جي سار سنڀال سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي.

2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ هن يونين ڪائونسل مان '''محمد ايوب چانڊيو''' چيئرمين ۽ '''محمد علي دايو''' وائيس چيئرمين چونڊجي آيا؛ ٻئي آزاد اميدوار هئا.&lt;ref&gt;{{Citation
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |accessdate=2020-05-01
 |archive-date=2020-08-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

ساڳين چونڊن ۾ وليداد مغيري ڳوٺ جو '''لياقت علي مغيري''' آزاد اميدوار طور ضلعي ڪائونسل لاءِ هن يونين ڪائونسل مان ميمبر چونڊيو ويو.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ مطابق ڪلر يونين ڪائونسل جي آبادي '''22,336''' هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kambar Shahdad Kot Blockwise
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=23 September 2026
}}&lt;/ref&gt; آباديءَ جو وڏو حصو مختلف ڳوٺن ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادين ۾ رهي ٿو.

== صحت ۽ تعليم ==
يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. علائقي ۾ سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري سطح جي تعليمي ادارن جون سهولتون محدود آهن.

== معيشت ۽ بنيادي سهولتون ==
ڪلر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. علائقي جي ڪجهه زمين ڪلراٺي هجڻ سبب زرعي پيداوار محدود آهي ۽ ڪجهه زمين غيرآباد پڻ آهي.

مقامي آبادي پيئڻ ۽ گهريلو ضرورتن لاءِ وڏي حد تائين جر جي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي. روڊن جي ذريعي يونين ڪائونسل جون آباديون [[قمبر]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍيل آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[قمبر تعلقو]]
* [[قمبر]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:قمبر تعلقي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>hn2e41r4pxf52q02sugb0q55pwcr121</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙھي خدا بخش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58183</id>
    <revision>
      <id>425091</id>
      <parentid>414591</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25486" sha1="eb0ex8aowt7mxmnd255z3n05ralp2zy" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|رتوديرو تعلقي، لاڙڪاڻي ضلعي جو ڳوٺ ۽ اڳوڻي يونين ڪائونسل جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڳڙهي خدا بخش
| official_name          = ڳڙهي خدا بخش ڀٽو
| native_name            = ڳڙهي خدا بخش
| native_name_lang       = sd
| other_name             =
| settlement_type        = [[ڳوٺ]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Bhuttos Musoleums.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو؛ هيٺان: [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو آخري آرامگاهه
| image_map              =
| map_caption            =
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 240
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|41|41|N|68|20|16|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| subdivision_type5      = مڪاني انتظامي حيثيت
| subdivision_name5      = 2015–2017ع ۾ [[يونين ڪائونسل]]
| established_title      = نالي جو بنياد
| established_date       = خدا بخش ڀٽو جي نالي سان منسوب
| unit_pref              = Metric
| population_total       = 14,698
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Block-wise Population, Census-2017
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/LARKANA_BLOCKWISE.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2017
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of       = 2017
| population_note        = اڳوڻي يو سي 7 جي حدن موجب
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
}}

'''ڳڙهي خدا بخش'''، جنهن کي '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. ڳوٺ [[نئون ديرو|نئين ديري]] جي ڀرسان ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان لڳ ڀڳ 20 کان 25 ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Tourist Map
 |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf
 |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خدا بخش کي قومي سطح تي وڏي شهرت [[ڀٽو خاندان]] جي اباڻي قبرستان ۽ مقبري سبب حاصل آهي. پاڪستان جي اڳوڻي صدر ۽ وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]]، [[شاهنواز ڀٽو]] ۽ [[نصرت ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي اهم فرد هتي دفن ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2024Mazar&quot;&gt;{{cite news
 |title=President flies to Garhi to pay respects to Bhuttos
 |url=https://www.dawn.com/news/1821778
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=16 March 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|thumb|left|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو، ڳڙهي خدا بخش]]

== نالي جي ابتدا ۽ ڀٽو خاندان سان تعلق ==

ڳوٺ جو نالو '''خدا بخش ڀٽو''' جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو ڀٽو خاندان جي اڳين نسلن مان هو. تاريخي مواد موجب خدا بخش ڀٽو 1896ع ۾ جيڪب آباد کان واپسيءَ دوران ڌاڙيلن جي حملي ۾ زخمي ٿيو ۽ ڪجهه عرصي بعد وفات ڪري ويو. سندس نالي تي خاندان جي آباديءَ کي ڳڙهي خدا بخش سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnBhuttoKabul&quot;&gt;{{cite news
 |last=Husain
 |first=Saeed
 |title=A Bhutto in Kabul
 |url=https://www.dawn.com/news/1923751
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=13 July 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڀٽو خاندان جي هن علائقي سان وابستگي ان کان به اڳ واري دور تائين وڃي ٿي. خاندان بابت سوانحي ۽ تاريخي مواد ۾ دودا خان ڀٽو، پير بخش ڀٽو، خدا بخش ڀٽو ۽ غلام مرتضيٰ ڀٽو جي زمينداري ۽ اتر سنڌ ۾ سندن اثر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Siddiqui
 |first=Habibullah
 |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto
 |year=2010
 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
 |archive-date=16 May 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516154122/https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

1890ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي راڄ ۽ ڀٽو خاندان وچ ۾ سياسي ۽ زمينداري تڪرارن جو پڻ ذڪر تاريخي ماخذن ۾ اچي ٿو. غلام مرتضيٰ ڀٽو جي غير موجودگيءَ دوران خاندان جي ملڪيتن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ ڳڙهي خدا بخش ۾ سندن رهائشي عمارتن مان ڪجهه تباهه پڻ ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DawnBhuttoKabul&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ سياسي اهميت ==

ڳڙهي خدا بخش جو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ سان گهرو تعلق آهي. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي 4 اپريل 1979ع تي ڦاهي ڏيڻ کان پوءِ سندس مڙهه هتي خانداني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. ان واقعي کان پوءِ ڳڙهي خدا بخش آهستي آهستي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي سياسي يادگيريءَ جو مرڪز بڻجي ويو.

[[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] جي تدفين کان پوءِ به قبرستان جي سياسي اهميت وڌندي رهي. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[راولپنڊي]] ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ سندس مڙهه 28 ڊسمبر تي ڳڙهي خدا بخش آندو ويو ۽ خانداني مقبري ۾ دفن ڪيو ويو. ان وقت ملڪ جي مختلف علائقن مان لکين سوڳوار هتي پهتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Thousands gather to mourn Benazir Bhutto
 |url=https://www.dawn.com/news/410545
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=7 February 2008
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ ڳڙهي خدا بخش خاص طور 4 اپريل تي ذوالفقار علي ڀٽو جي ورسي ۽ 27 ڊسمبر تي بينظير ڀٽو جي ورسيءَ دوران وڏي سياسي اجتماع جو مرڪز بڻجي ٿو. انهن موقعن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جا ڪارڪن، اڳواڻ ۽ حمايتي سڄي ملڪ مان هتي پهچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DawnAnniversary2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=PPP observes 45th death anniversary of Bhutto across Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1825756
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=5 April 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ بينظير ڀٽو جي ورسيءَ جي موقعي تي هزارين ماڻهن جي آمد کي نظر ۾ رکندي 8,500 کان وڌيڪ پوليس اهلڪار، رينجرز ۽ ٻين حفاظتي ادارن جا اهلڪار مقرر ڪيا ويا هئا، جڏهن ته پارڪنگ، طبي ڪئمپن، پاڻي ۽ رهائش جون عارضي سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Over 8,500 policemen deployed for security at Benazir’s mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/1963453
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=27 December 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڀٽو خاندان جو مقبرو ==

[[فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

ڳڙهي خدا بخش جي سڀ کان نمايان عمارت '''ڀٽو خاندان جو مقبرو''' آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي 1979ع ۾ تدفين وقت هي هنڌ پراڻو خانداني قبرستان هو. [[بينظير ڀٽو]] وزيراعظم جي حيثيت ۾ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ موجود قبرستان تي هڪ وڏو يادگار مقبرو تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;&gt;{{cite news
 |title=The making of Garhi Khuda Buksh
 |url=https://tribune.com.pk/story/281272/the-making-of-garhi-khuda-buksh
 |work=[[ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=24 October 2011
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي پهرين مرحلي جو ڊزائن معمار '''ضيغم جعفري''' تيار ڪيو ۽ 1993ع کان 1997ع تائين اڏاوت تي ڪم ٿيو. بعد ۾ اڏاوت ڪجهه سالن لاءِ روڪي وئي. 2003ع ۾ نئين ڊزائن لاءِ مقابلو ٿيو ۽ معمار '''وقار اڪبر رضوي''' جو اسلامي طرز تي ٻڌل ڊزائن چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;/&gt;

نئين ڊزائن ۾ پنج گنبذ، چار وڏا ايوان، سفيد سنگ مرمر، خطاطي، فريسڪو ڪم ۽ [[هالا]] جي روايتي رنگين ڪاشيءَ مان متاثر آرائشي نمونا استعمال ڪيا ويا. اڏاوت جي مجموعي صورت اسلامي، مغل ۽ سنڌي تعميراتي روايتن جو ميلاپ پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;/&gt;

[[فائل:Bhuttos Musoleums.jpg|thumb|left|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک]]

مقبري ۾ دفن ٿيل اهم شخصيتن ۾ شامل آهن:
* [[سر شاهنواز ڀٽو]]
* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[نصرت ڀٽو]]
* [[مرتضيٰ ڀٽو]]
* [[شاهنواز ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو]]

تازن سالن ۾ به پاڪستان جا صدر، وزيراعظم، وزيراعليٰ، پارٽي اڳواڻ ۽ پرڏيهي وفد مقبري تي حاضري ڏيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2024Mazar&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Aseefa visits Bhuttos’ mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/1834161
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=18 May 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

2017ع واري آدمشماريءَ جي بلاڪ وار انگن موجب ان وقت واري '''يو سي 7 ڳڙهي خدا بخش''' جي ڪل آبادي '''14,698''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;/&gt; اها آبادي پنج روينيو ديهن تي مشتمل هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''يو سي ڳڙهي خدا بخش جي ديهن جي آبادي، 2017ع'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! آبادي
! ڪل يو سي جي آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ڳڙهي خدا بخش]]
| 2,579
| 17.55٪
|-
| 2
| [[ڪٻڙو]]
| 3,168
| 21.55٪
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[ملان ڪلهوڙو]]
| 2,586
| 17.59٪
|-
| 4
| [[يارو پتافي]]
| 3,774
| 25.68٪
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[دودا خان ڀٽو]]
| 2,591
| 17.63٪
|- style=&quot;background:#C5CAE9; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | ڪل
| 14,698
| 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;/&gt;

ان يو سي جي حدن اندر ڳڙهي خدا بخش کان علاوه پنجو ديرو، چانڊيو پتافي، راضي پتافي، الهورايو سولنگي، پنجو ابڙو ۽ ٻين ننڍن ڳوٺن ۽ آبادين جو به ذڪر سرڪاري ۽ مقامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو.

'''نوٽ:''' يونين ڪائونسلن جون حدون ۽ نمبر مڪاني حڪومت جي نئين حدبندين دوران تبديل ٿي سگهن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت يونين ڪائونسلن جي حدبنديءَ جو اختيار سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي حدبنديءَ واري عمل سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Local Government Act, 2013
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

2015ع واري مڪاني حڪومت جي نظام هيٺ ڳڙهي خدا بخش کي رتوديرو تعلقي جي هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل طور منظم ڪيو ويو هو. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين، چار عام وارڊ ميمبر، عورتن، هارين يا مزدورن، نوجوانن ۽ غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص نمائندگي شامل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

ساڳئي قانون تحت يونين ڪائونسل جو سيڪريٽري انتظامي ۽ رڪارڊ سنڀالڻ واري ذميواري نڀائي ٿو. يونين ڪائونسلن کي مقامي ترقياتي ڪمن، ڪجهه بنيادي سهولتن ۽ ڄمڻ، مرڻ ۽ شاديءَ جي رجسٽريشن سان لاڳاپيل ڪم پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

2015ع واري مڪاني چونڊن جي دستياب نتيجن موجب بابر حميد ڀٽو چيئرمين ۽ محمد اسحاق چنو وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |website=PakVoter
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |archive-date=12 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي موجوده قانوني ڍانچي موجب هڪ يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين گڏيل اميدوارن طور چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته هر عام وارڊ مان هڪ عام ميمبر چونڊيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

== آبادگيون ۽ ديهون ==

2017ع واري حدبنديءَ سان لاڳاپيل اهم ديهون ۽ آباديون هيٺ ڏجن ٿيون:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڳڙهي خدا بخش واري علائقي جون اهم ديهون ۽ آبادگيون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! قسم
! نالو
! خاصيت
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[ڳڙهي خدا بخش]]
| يونين ڪائونسل جو اڳوڻو صدر مقام ۽ ڀٽو خاندان جو قبرستان
|-
| ديھ
| [[ڪٻڙو]]
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[ملان ڪلهوڙو]]
| زرعي ۽ ڳوٺاڻي آبادي
|-
| ديھ
| [[يارو پتافي]]
| 2017ع ۾ يو سي جي آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ديھ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[دودا خان ڀٽو]]
| ڀٽو خاندان جي تاريخ سان لاڳاپيل نالو
|-
| ڳوٺ
| [[پنجو ديرو]]
| ڳڙهي خدا بخش ڀرسان آباد ڳوٺ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ڳوٺ
| چانڊيو پتافي
| پتافي برادريءَ جي آبادي
|-
| ڳوٺ
| راضي پتافي
| زرعي ڳوٺ
|}

رتوديرو تعلقي جي روينيو رڪارڊ ۾ يارو پتافي، دودا خان ڀٽو، ملان ڪلهوڙو، ڪٻڙو ۽ خدا بخش ڀٽو سميت ڪيترين ديهن جا نالا سرڪاري گزيٽ ۽ روينيو فهرستن ۾ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sind Government Gazette
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي جو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جو اڪثر ٻهراڙيءَ وارو حصو چانور، ڪڻڪ، ڀاڄين ۽ باغبانيءَ سان لاڳاپيل معيشت رکي ٿو. ڳڙهي خدا بخش ڏانهن ويندڙ علائقو پڻ زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻين آبادين سان گهيريل آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine
 |title=A people's history of Pakistan
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763/a-peoples-history-of-pakistan
 |work=Herald
 |date=2017
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقبري ڀرسان پڻ ڪڻڪ ۽ ٻين فصلن جون زمينون موجود آهن. وڏي سياسي اجتماعن دوران مقامي واپار عارضي طور وڌي وڃي ٿو ۽ کاڌي، پاڻي، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ ٻين خدمتن لاءِ عارضي بازارون قائم ٿين ٿيون.

ڳوٺاڻن علائقن جي گهڻين زمينن جو آبپاشيءَ سان تعلق [[سکر بئراج]] جي واهن واري نظام سان آهي، جيڪو رتوديرو ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي معيشت جو بنيادي پاڻي جو ذريعو آهي.

== تعليم ==

ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خدا بخش خان ڀٽو''' سميت علائقي جا اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Larkana School Specific Budget
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/SSBPARTAPDF.0002.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
 |archive-date=28 June 2017
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628082934/http://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/SSBPARTAPDF.0002.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شاگرد عام طور [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] يا [[لاڙڪاڻو]] جهڙن ويجهن شهرن ڏانهن وڃن ٿا.

== صحت ==

ڳوٺ ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت صحت جي سهولتن ۾ واڌ لاءِ هن مرڪز کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ جو منصوبو شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhCMRHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=CM reviews flagship health care projects
 |url=https://cm.sindh.gov.pk/news/cm-reviews-16-flagship-health-care-project-nicvd-50-bed-fb-area-hospital-razakabad-gulshan-e-hadees-hospital-kamal-goth-hospitals-projects-put-on
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي رپورٽ ۾ '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو جي رورل هيلٿ سينٽر کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ''' واري منصوبي کي لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت واري ترقياتي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Monitoring and Evaluation Cell Annual Report 2022–23
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Planning and Development Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت 2025–26ع واري مالي سال دوران هن منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جو هدف مقرر ڪيو هو ۽ سامان جي خريداريءَ جو عمل جاري هجڻ جي ڄاڻ ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhCMRHC&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897B; color:white; padding:8px;&quot; | '''صحت جون اهم سهولتون'''
|- style=&quot;background:#26A69A; color:white;&quot;
! سهولت
! حيثيت
! ذريعو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| رورل هيلٿ سينٽر
| موجود
| سنڌ حڪومت
|-
| 50 بسترن وارو اسپتال
| اپگريڊيشن منصوبو
| سنڌ حڪومت جو ترقياتي پروگرام
|}

== شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم ==

ڳڙهي خدا بخش ۾ '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ واقع آهي. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي سرڪاري رڪارڊ موجب نئين اسٽيڊيم جو افتتاح '''26 ڊسمبر 2012ع''' تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PCBStadium&quot;&gt;{{cite web
 |title=Inauguration of Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto International Cricket Stadium at Garhi Khuda Bakhsh
 |url=https://www.pcb.com.pk/photos-gallery/shaheed-mohtarma-benazir-bhutto-international-cricket-stadium-101.html
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |date=26 December 2012
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسٽيڊيم ڀٽو خاندان جي مقبري ڀرسان تعمير ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ ۽ علائقائي راندين لاءِ معياري سهولت فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;PCBStadium&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

ڳڙهي خدا بخش روڊ وسيلي [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. سياسي ورسين دوران علائقي ڏانهن ايندڙ ٽريفڪ لاءِ عارضي ٽريفڪ پلان، پارڪنگ ايريا ۽ روٽ ٺاهيا ويندا آهن.

ڀرسان '''شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن''' پڻ واقع آهي، جڏهن ته مکيه ريل ۽ هوائي سفري سهولتون لاڙڪاڻي ۽ [[موهن جو دڙو هوائي اڏو|موهن جي دڙي هوائي اڏي]] مان دستياب آهن.

== سياحت ۽ زيارت ==

[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] ڳڙهي خدا بخش کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم سياحتي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Tourist Map
 |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf
 |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي سفيد سنگ مرمر واري عمارت، وڏا گنبذ ۽ رنگين ڪاشي ڪاري پري کان نمايان نظر اچن ٿا. سياحن کانسواءِ ملڪ جي مختلف علائقن مان سياسي ڪارڪن ۽ ڀٽو خاندان جا عقيدتمند پڻ سال ڀر هتي اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Moini
 |first=Qasim A.
 |title=The Garhi Khuda Bakhsh mystique
 |url=https://www.dawn.com/news/1076623
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=27 December 2013
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران موهن جي دڙي سان گڏ ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان جي مقبري کي پڻ ٻوڏ جي خطري هيٺ اهم تاريخي ماڳ طور ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=New wave threatens Moenjodaro, Bhutto mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/941043
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bhuttos Musoleums.jpg|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو مقبرو
File:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ڀٽو خاندان جو مقبرو]]
* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto|ڀٽو خاندان جي مقبري جون تصويرون}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ڀٽو خاندان]]
[[زمرو:پاڪستان جا سياسي تاريخي ماڳ]]</text>
      <sha1>eb0ex8aowt7mxmnd255z3n05ralp2zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ڦلو قنبراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58223</id>
    <revision>
      <id>425081</id>
      <parentid>288957</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="jfyi2xj79nvjseplq76nldlu5ljt9d7" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ڦُلو قمبراڻي''' ([[انگريزي]]:Village Phuloo Qmbrani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ پراڻو ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/21-06-2016/Page16/P16-54.htm|website=www.thekawish.com|access-date=2020-05-10|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221095105/http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/21-06-2016/Page16/P16-54.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d8%a7%da%87%d9%8a-%db%be-%da%a9%d9%bb%da%99-%d8%ac%d8%a7-%d9%88%da%bb-%d9%88%da%8d%d8%ac%da%bb-%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d9%be%d9%8a%d8%b1%d9%88%d9%86-%d8%ac%d9%8a-%d9%be%d9%8a%d8%af%d8%a7%d9%88/|title=ڪاڇي ۾ کٻڙ جا وڻ وڍجڻ سبب پيرون جي پيداوار ۾ گهٽتائي، سنڌ واسي مزيدار ميوي کان محروم -|language=sd|access-date=2020-05-10}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>jfyi2xj79nvjseplq76nldlu5ljt9d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ دودو برهماڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58362</id>
    <revision>
      <id>425042</id>
      <parentid>288953</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="ity24fcj8z4nxg11cd66egf7qyj6pk7" xml:space="preserve">'''دودو برهماڻي''' ([[انگريزي]]:Vllage Dodo Brahmani) [[سنڌ]] جي[[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي جي تاريخي شهر [[واهي پانڌي]] ڀرسان آڳاٽو ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d8%b1%d9%86%d9%bd-%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d9%86%d9%8a%d9%86%da%af%d8%b1%d9%8a-%d9%81%d9%88%d8%aa%d8%8c-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%ab%d9%86-%d8%ac%d9%8a%d8%a6%d8%b1%d9%8a-%d9%bf%d9%8a%da%bb-%d8%ac%d9%8a/|title=ڪرنٽ سبب نينگري فوت، وارثن جيئري ٿيڻ جي اميد تي مٽي ۾ پوري ڇڏي -|language=sd|access-date=2020-05-13}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/33689|website=onlineindus.com|access-date=2020-05-13}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>ity24fcj8z4nxg11cd66egf7qyj6pk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گهرام فقير گاڏهي جو قبرستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58393</id>
    <revision>
      <id>425011</id>
      <parentid>288963</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="8pgivfnz54fqvnnr5sztghye7lpyqxu" xml:space="preserve">'''گهرام فقير گاڏهي جو قبرستان''' ([[انگريزي]]:Graveyard of Guhram Fakir Gadehi) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[خيرپور ناٿن شاه تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ ڳوٺ حملاڻي گاڏهي جي اوڀر طرف ڏيڍ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. گهرام فقير [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي ڏينهن ۾ [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن ۽ سندس معتقد هو. قبرستان تمام قديم آهي جنهن پرسان هڪ قديم بستي جا پڻ آثار آهن. گهرام فقير گاڏهي جي مدفن کان پوءِ سندس نالي سان مشهور ٿيو. هن قبرستان وٽ ميانوال تحريڪ جو دائرو پڻ آهي. دانرو ميانوال تحريڪ جي مقدس جاءِ سمجهي وڃي ٿي. هن قبرستان ۾ ڪجهه مقبرن جي ديوارن تي فريسڪو چٽسالي پڻ بهترين ٿيل آهي جيڪا سنڌ جو تاريخي ورثو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب:دادو ائٽ گلانس ،نياز ڊاڪٽر عباسي، 2011ع&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%da%af%d9%87%d8%b1%d8%a7%d9%85-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1-%da%af%d8%a7%da%8f%d9%87%d9%8a-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7/|title=گهرام فقير گاڏهي جو قبرستان...عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-05-20|language=sd|access-date=2020-05-21|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921194246/https://www.pahenjiakhbar.com/%DA%AF%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1-%DA%AF%D8%A7%DA%8F%D9%87%D9%8A-%D8%AC%D9%88-%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%DA%AA%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تاريخي ماڳ]]</text>
      <sha1>8pgivfnz54fqvnnr5sztghye7lpyqxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوڙ جي جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58416</id>
    <revision>
      <id>424922</id>
      <parentid>357832</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5851" sha1="tljksry4jhnu2d2l65n66kxs0tbi4bg" xml:space="preserve">'''[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|کوڙ]] جي جنگ'''([[انگريزي]]:Battle at Khore ) کي کور واري جنگ لکيو ويو آهي جيڪا مغلن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 1699ع ڌاري موجده [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[گاج ندي]]ءَ جي ڪناري ٽوڙ واري ڳوٺ ڀرسان لڳي &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=CnVCAAAAYAAJ&amp;q=Battle+at+khore+near+Gaj&amp;dq=Battle+at+khore+near+Gaj&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHtPHx9M7pAhVxx4UKHXE4BT0Q6AEIKTAB|title=History on Tombstones: Sind and Baluchistan|last=Brohī|first=ʻAlī Aḥmad|date=1986|publisher=Sindhi Adabi Board|language=en}}&lt;/ref&gt;جنهن جو آچار [[فارسي ٻولي]]ءَ ۾ مورخن بگاڙي کور لکيو ۽ جنهن جي تڪليد ۾ [[انگريزي ٻولي]] ۽ [[سنڌي ٻولي]] ۾ لکيل تايخن ۾ به کور نالو درج ڪيو. اصل ۾ اهو ٽوڙ آهي جنهن کي هاڻ يونين ڪائونسل جو درجو مليل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d9%bd%d9%88%da%99-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%86%da%af-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a/|title=جوهي تعلقي ۾ ٽوڙ واري جنگ ...عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-06-03|language=sd|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603100125/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D9%BD%D9%88%DA%99-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%DA%AA%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; مغلن ڪلهوڙن کان خراج وصول ڪرڻ چاهيو جنهن جي انڪار تي مغلن دور ۾ تڏهوڪي [[ملتان]] ۽ [[لاهور]] جي گورنر شهزادو محمد معزالدين&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=yXwBAAAAMAAJ&amp;q=Prince+Muhammad+Muizzuddin+governor+of+Multan&amp;dq=Prince+Muhammad+Muizzuddin+governor+of+Multan&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwja4Jzths_pAhUxxoUKHdumBNwQ6AEIIzAA|title=History of the Muslims of Indo-Pakistan Sub-continent, 1707-1806|last=Rashid|first=Abdur|date=1978|publisher=Research Society of Pakistan|language=en}}&lt;/ref&gt; لشڪر وٺي سنڌ ڪاهي آيو ته ميان دين محمد ڪلهوڙو جيڪو 1692ع ۾ پنهنجي پيءُ [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي وفات کان پوءِ گاڏي نشين ٿيو هو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=E2E8AAAAMAAJ&amp;q=Prince+Muhammad+Mu'izuddin+governor+attack+sindh&amp;dq=Prince+Muhammad+Mu'izuddin+governor+attack+sindh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjcsaLblM_pAhUhyIUKHa0XBqYQ6AEIJTAA|title=Sindh Quarterly|date=1988|publisher=Mazhar Yusuf|language=en}}&lt;/ref&gt; تنهن پنهنجي ماڻهن قاسم ۽ ڪمال کي ٺاھ لاءِ شهزادي موڪليو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=2cYNAAAAIAAJ&amp;q=Battle+at+khore+near+Gaj&amp;dq=Battle+at+khore+near+Gaj&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi-zZat9M7pAhWk4IUKHeSuD1sQ6AEIIzAA|title=Shah ʻAbdul Laṭīf and His Times, 1690 A.D. to 1751 A.D.|last=Jhāngiyāṇī|first=Santdāsu|date=1987|publisher=University of Delhi|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ خراج قبول ڪيو. مغل فوج واپس ٿي ته [[شاهه بهارو]] جي ڀاءُ مقصودي مغلن تي حملو ڪيو ته شهزادي مڇرجي ڳوٺ ڳاڙهي تي حملو ڪيو ۽ ڪلهوڙن کي ڪٽنب سميت گرفتار ڪرڻ چاهيو پر ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] فوج گڏ ڪري گاج ڪناري مغل فوج جو مقابلو ڪيو. سخت جنگ لڳي ۽ رتو ڇاڻ ٿي. تحفتہ الڪرام موجب وڏي خونريزي ٿي ۽ علائقو رت جي ريج ۾ ٻُڏي ويو. ساڳو ورجاءُ ٻين تاريخن به ڪيو آهي ته علي احمد بروهي پڻ ڪيو آهي. پروفيسر[[عبدالله مگسي]] هن کي کوڙ جو قبرستان لکيو آهي هن جنگ بابت [[ڪاڇو هڪ اڀياس]] ڪتاب ۾ به ساڳي ڳالھ لکيل آهي پر [[عزيز ڪنگراڻي]] وڌيڪ تحقيق جي روشني ۾ هن جنگ کي ٽوڙ ڳوٺ وٽ جنگ لکيو آهي. ۽ ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي به ساٿه نڀايو جنھنجو وڏو دولت خان ھو جنھن ڪري دولتاڻي لغاري جي نالي سان سڏجڻ لڳو [[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|هن]] جنگ ۾ مغل ڪمانڊر راجا گج سنگھ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=exMhAAAAMAAJ&amp;q=Battle+at+khor+near+Gaj++Gaj+Singh&amp;dq=Battle+at+khor+near+Gaj++Gaj+Singh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjAvOed987pAhUBmRoKHbdRAUsQ6AEIKTAB|title=Tazkiratul-umara of Kewal Ram: biographical account of the Mughal nobility, 1556-1707 A.D.|last=Ram|first=Kewal|date=1985|publisher=Munshiram Manoharlal|language=en}}&lt;/ref&gt;ڀٽي، سورجمل اُڌيپوري ۽ راءِ اُڌي سنگھ کٽي ماريا ويا &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=CnVCAAAAYAAJ&amp;q=Raja+Surajmal+Udhepuri&amp;dq=Raja+Surajmal+Udhepuri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwimuOzEhM_pAhXIh1wKHZUWCcIQ6AEIJTAA|title=History on Tombstones: Sind and Baluchistan|last=Brohī|first=ʻAlī Aḥmad|date=1986|publisher=Sindhi Adabi Board|language=en}}&lt;/ref&gt;۽ ڪلهوڙن جي جنرلن ۾ تاجو ليکي اول، جادو فقير ۽ ٻين جان جا نذرانا ڏنا. مغلن جي فتح ٿي. ميان دين محمد ڪلهوڙو گرفتار ٿيو ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙو قلات هليو ويو.

== حوالا ==
[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>tljksry4jhnu2d2l65n66kxs0tbi4bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلشير پنهور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58417</id>
    <revision>
      <id>425008</id>
      <parentid>288952</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3869" sha1="jbr259h8q237vcejs9xnrxhmm9izlf0" xml:space="preserve">'''گلشير پنهور''' ([[انگريزي]]:Gulsher Panhwar) [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۽ [[انگريزي ٻولي]]ءَ جو ليکڪ ۽ سماج سڌارڪ آهي.

==زندگي جو احوال ==
گلشير پنهور 24 آڪٽوبر [[1969ع]] تي خدا بخش پنهور جي گهر ۾ ڳوٺ دلاور پنهور، [[جوهي تعلقو]]، [[دادو ضلعو]] ،سنڌ ۾ جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/poets-and-writers/|title=Poets and writers|date=2014-12-17|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2020-05-28}}&lt;/ref&gt;

==تعليم ۽ عملي زندگي==
گلشير پنهور پرائمري تعليم ڳورنمينٽ پرائمري اسڪول [[ڳوٺ شهمير گاڏهي]] مان 1980ع ۾ پاس ڪئي. هن مئٽرڪ جو امتحان گورنمينٽ هاءِ اسڪول [[جوهي]] مان 1987ع ۾ پاس ڪيو. هن انٽر جو امتحان [[استاد بخاري]] ڊگري ڪاليج دادو منجهان 1991ع ۾ پاس ڪيو. پنهور پوء پرائيويٽ طور تعليم حاصل ڪئي. هن بي اي جي ڊگري 1995ع ۾ ۽ ايم اي اڪنامڪس ۾ ڊگري 2005ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] [[ڄامشورو]] مان حاصل ڪئي. هن بي ايڊ جي ڊگري 2000ع ۾ ۽ ايم ايڊ جي ڊگري2007ع ۾ [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]] مان حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==علم ۽ ادب ==
گلشير پنهور 1989ع ۾ پرائيمري استاد مقرر ٿيو ۽ علمي خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو آهي. هن لکڻ جي شروعات 2003ع ۾ ڪئي. هن سنڌي توڙي انگريزي ۾ ڪيترائي ئي مضمون لکيا آهن جيڪي سنڌي ۽ انگريزي ٻوليءَ جي اهم اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. سندس مضمون ايڪسپريس ٽربيون، ڊان، دي نيشن ۽ ٻين ڪيترين اخبارن ۾ ڇپجن ٿا. هن تعليمي ماهر طور [[اسلام آباد]] ، [[مراڪش]] ۽ [[سينيگال]] ملڪن ۾ منعقد سيمينارن ۾ شرڪت ڪئي آهي. سماج سڌارڪ طور به ڪم ڪندو رهيو آهي ۽ ڪيترين ئي سماجي تنظيمن سان سلهاڙيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://nation.com.pk/Columnist/gulsher-panhwer|title=Gulsher Panhwer|website=The Nation|language=en|access-date=2020-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailytimes.com.pk/writer/gulsher-panhwer/|title=Gulsher Panhwer Archives|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2020-05-28}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://tribune.com.pk/story/953793/a-livelihood-from-leaves/?amp=1 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1498220|title=Spate irrigation|last=Newspaper|first=From the|date=2019-08-05|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2020-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/1017696/national-water-policy-and-its-implementation|title=National water policy and its implementation|last=Newspaper|first=From the|date=2013-06-12|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2020-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d9%87%d8%a7%da%bb%d9%8a%da%aa%d8%a7%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%86-%d8%a8%d8%ae%d8%b4-%d8%b1%d9%86%d8%af-%d8%ac%d9%8a-%d9%be%d9%87%d8%b1%d9%8a%d9%86-%d9%88%d8%b1%d8%b3%d9%8a-%d8%b3%d8%a7/|title=ڪهاڻيڪار سائين بخش رند جي پهرين ورسي: ساس جي تقريب ۾ 3 ٺهراءُ پاس -|language=sd|access-date=2020-05-28}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]] 
[[زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>jbr259h8q237vcejs9xnrxhmm9izlf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ پريو جمالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59347</id>
    <revision>
      <id>425075</id>
      <parentid>288955</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1417" sha1="l0ux4djpk5ij65uz57gg79tnv4c9zoz" xml:space="preserve">'''ڳوٺ پريو جمالي'''([[انگريزي]]:Village Paryo Jamali) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي[[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ تاريخي شهر [[واهي پانڌي]] کان ڏکڻ طرف قديم ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ پريو خان جمالي نالي شخص ٻَڌو هو. هن وڏي آبادي تي مشتمل ڳوٺ ۾ پرائيمري تائين تعليم حاصل ڪرڻ جي سهوليت آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/Sindhi/newsdescription/32159/|website=onlineindus.com|access-date=2020-06-22|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625010946/https://onlineindus.com/Sindhi/newsdescription/32159/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن ڳوٺ کي پيئڻ جي پاڻي لاءِ واٽر سپلاءِ پڻ مليل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%d9%be%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%86-%d8%ac%d9%8a-%da%86%d9%ba%d9%8a-207/|title=پنهنجن جي چٺي -|language=sd|access-date=2020-06-22|archive-date=2019-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017010409/https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%86-%D8%AC%D9%8A-%DA%86%D9%BA%D9%8A-207/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>l0ux4djpk5ij65uz57gg79tnv4c9zoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪهاڙي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59352</id>
    <revision>
      <id>424971</id>
      <parentid>252698</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1812" sha1="96vievdlgeuvm0dd34te38tkeqnhtli" xml:space="preserve">[[File:Felling axe.jpg|thumb|ڪهاڙي]]
'''ڪُهاڙي''' ([[انگريزي]]:Axe) [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] توڙي سڄي دنيا ۾ هڪ قديم آزار ڄاتو وڃي ٿو. ڪهاڙيء جا ننڍوڏائي يا سائيز موجب ڪافو نمونا ٿيڻ ٿا. ڪي ڪهاڙيون ٻه مُنهيون به ٿين ٿيون. ڪهاڙيء جو مذڪر ڪهاڙو آهي. هيءُ لوھ يا رُڪ مان ٺهندي آهي. هن ۾ سوراخ يا سَل ٿئي ٿو جنهن ۾ ڪاٺ جو ڳن پوندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪهاڙيء جي نسبت سان کوڙ محاورا پڻ مروج آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%99%D9%8A%D8%8C%20%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%99%D9%88%D8%8C%20%DA%86%D9%8A%D8%B1%DA%BB|title=ڪهاڙي، ڪهاڙو، چيرڻ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d8%b1%d9%88%d9%86%da%8a%d9%8a-%db%be-%d9%81%d8%b5%d9%84-%d8%ac%d9%8a-%da%80%d9%8a%d9%84-%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%87%d9%8a%da%99%d9%88%d8%8c-%da%aa%d9%87%d8%a7%da%99%d9%8a-%d9%84%da%b3%da%bb/|title=ڪرونڊي ۾ فصل جي ڀيل تان جهيڙو، ڪهاڙي لڳڻ سبب هڪ ڄڻو زخمي -|language=sd|access-date=2020-06-25|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924054615/https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%DA%AA%D8%B1%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A-%DB%BE-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AC%D9%8A-%DA%80%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D9%8A%DA%99%D9%88%D8%8C-%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%99%D9%8A-%D9%84%DA%B3%DA%BB/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>96vievdlgeuvm0dd34te38tkeqnhtli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59368</id>
    <revision>
      <id>425082</id>
      <parentid>288958</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1933" sha1="1ehgqo4rytt27h3ax5q7ml43901yqy7" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر''' ([[انگريزي]]:Village Kando Babar) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[سول نئي]] يا شول نئي هاڻ [[گاج ندي]] جي ڪناري تي قديم ڳوٺ آهي جيڪو ڪنڊو خان ٻٻر نالي شخص ٻڌو هو. هن ڳوٺ کي گاج نئي ٻه ڀيرا پائي وئي آهي ۽ هاڻ ٽيهر ٻڌل ڳوٺ آهي. ڪاڇي جو مشهور شاعر [[يامين غمگين ٻٻر]] هن ڳوٺ سان تعلق رکي ٿو. ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر [[ڳوٺ حاجي خان لغاري]] کان اوھ طرف واقع آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/100771|title=واهي پانڌي: ڪاڇي جا سوين ڳوٺ پيئڻ جي پاڻي واري سهولت کان محروم|last=Onlineindus.com|date=16-Jun-Tue-2020-19:40:15|website=onlineindus.com|language=en|access-date=2020-06-29}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%da%aa%d8%a7%da%87%d9%8a-%db%be-%d9%bb%d9%bb%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%af%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%d9%bb%d9%86-%da%8c%d8%b1%d9%8a%d9%86-%d8%b3%da%b1%d8%a7%d9%88%d8%aa/|title=جوهي: ڪاڇي ۾ ٻٻر برادري جي ٻن ڌرين سڱاوتي تڪرار تان فائرنگ هڪ نوجوان فوت|language=sd|access-date=2020-06-29|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629072833/https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%DA%AA%D8%A7%DA%87%D9%8A-%DB%BE-%D9%BB%D9%BB%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%D9%BB%D9%86-%DA%8C%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%B3%DA%B1%D8%A7%D9%88%D8%AA/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>1ehgqo4rytt27h3ax5q7ml43901yqy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گدا خاصخيلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59409</id>
    <revision>
      <id>424999</id>
      <parentid>268380</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="k9d2idpj52jl0oh7ryqdw1sa5jhlbtm" xml:space="preserve">'''گدا خاصخيلي''' ([[انگريزي]]:Gada Khaskheli) [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو شاعر آهي.

== زندگي جو احوال ==
گدا خاصخيلي جو پورو نالو گدا حسين ولد رمز علي خاصخيلي آهي. هن 1950ع ۾ ڳوٺ سائين بخش خاصخيلي، تعلقو مورو [[نواب شاهه]] ضلعو هاڻ [[نوشهرو فيروز ضلعو]] ۾ جنم ورتو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://solangisarng.wordpress.com/2011/03/13/by-kosar-noor-solangi/|title=By: Kosar Noor Solangi|date=2011-03-13|website=solangisarng|language=en|access-date=2020-08-16}}&lt;/ref&gt;

==خدمتون==
گدا بهترين شاعر آهي. هن جي شاعري ڪيترن ئي رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيل آهي. سندس شاعري ڪيترن فنڪارن پڻ ڳاٽي آهي. هن وقت به سندس شاعري ڇپجي ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://affairnews.com/2014/08/%da%af%d8%af%d8%a7-%d8%ae%d8%a7%d8%b5%d8%ae%d9%8a%d9%84%d9%8a-%d8%af%d8%b1%d8%af-%d8%ac%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8/|title=گدا خاصخيلي : درد جو طالب!|last=ڪنڀار|first=خالد|website=Affair - افيئر|language=en-US|access-date=2020-08-16|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818174647/http://affairnews.com/2014/08/%DA%AF%D8%AF%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%D8%AE%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D9%88-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book74/Book_page16.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (سنڌي ادبي بورڊ)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2020-08-16}}&lt;/ref&gt; هن شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري جي سُرن بابت پڻ مقالا لکيا آهن جيڪي سنڌي ٻولي جو بااختيار ادارو طرفان ڇپيل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاهه%20لطيف%20جي%20سرن%20بابت%20ڇپيل%20ڪتاب|title=شاهه لطيف جي سرن بابت ڇپيل ڪتاب : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-08-16}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}

[[زمرو:1950ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:نوشهرو فيروز ضلعو]]</text>
      <sha1>k9d2idpj52jl0oh7ryqdw1sa5jhlbtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59450</id>
    <revision>
      <id>425039</id>
      <parentid>357637</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6929" sha1="i6vf1j2umf7xkmebvm1npjh2ceud2kh" xml:space="preserve">'''[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|محمد سليمان لغاري دولتاڻي صوبتاڻي]] تاج محمد دولتاڻي لغاري ([[انگريزي]]:Village Taj Muhammad Doltani Leghari) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ يونين ڪائونسل ٽوڙ ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي.اصل ۾ ڳوٺ جو نالو تاج محمد ۽ دولت خان   اصل  جو پونير آهي جنهن ڪري دولتاڻي لغاري سڏجي ٿو. هيءَ وڏي آبادي تي مشتمل ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ ۾ مڊل اسڪول تائين تعليم جي سهوليت موجود آهي. ڳوٺ ۾ طڀي سهولت لاء اسپتال پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d9%be%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%b1-%da%aa%d9%87%d8%a7%da%bb%d9%8a-9/|title=پنهنجي تصوير ڪهاڻي -|date=2020-08-18|language=sd|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919181000/https://www.pahenjiakhbar.com/%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%8A-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%8A%D8%B1-%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A-9/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  اليڪشن دوران هن ڳوٺ ۾ پولنگ اسٽيشن پڻ قائم ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%be%d9%8a-%d8%a7%d9%8a%d8%b3-86-%d8%aa%d9%8a-%d9%86%d9%86%da%8d%d9%8a-%da%86%d9%88%d9%86%da%8a-%d8%ba%d9%8a%d8%b1-%d8%b3%d8%b1%da%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%ac%d8%a7-%d8%a7%da%86/|title=پيپلزپارٽي جوهي جي صوبائي سيٽ پي ايس 86 ٻيهر کٽي ورتي -|language=sd|access-date=2020-09-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;'''

&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://doi.org/10.3998/mpub.12970479.cmp.17|title=Paro dzong|website=doi.org|access-date=2026-01-20}}&lt;/ref&gt; صوبتاڻي پاڙو  SOBTANI Paro 

=== '''تاريخ ۽ سماجي جوڙجڪ''' ===
'''ڳوٺ تاج محمد دولتاني لغاري جي سماجي ۽ قبيلائي بناوت پاڙن تي ٻڌل آهي. هن ڳوٺ جو سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو پاڙو صوبتاڻي آهي، جنهن سان ڳوٺ جا گهڻا خان، وڏا ۽ رئيس لاڳاپيل رهيا آهن.'''

=== '''ڳوٺ جا پاڙا''' ===

# '''صوبتاڻي'''
# '''ڪارڻا'''
# '''لالياڻي'''
# '''منگھرڪوٽ'''
# '''جياداڻي'''

=== '''صوبتاڻي پاڙي جي تاريخ''' ===
'''صوبتاڻي پاڙي جو نالو صحبت جي نالي سان منسوب آهي. روايتن موجب صحبت هڪ معزز شخص هو، جنهن جي نالي تان هي پاڙو سڃاتو ويو. صوبتاڻي پاڙو ڳوٺ جو قديم ۽ وڏو پاڙو شمار ٿئي ٿو.'''

=== '''وڏا خاندان ۽ نسب''' ===

==== تاج محمد ء يار محمد پاڻ ۾ ڀائر ====
'''تاج محمد ۽ صحبت پاڻ ۾ ڀائر هئا.'''

* '''تاج محمد جو ڀاء  يار محمد هو، جيڪو جواني ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس ڪا به اولاد نه رهي.'''

==== '''صحبت جو نسل''' ====
'''صحبت جو پٽ علي محمد هو. علي محمد جا ٻه پٽ هئا:'''

* '''رانجھو خان لغاري''' 
* '''مراد'''

=== '''رانجھو خان جو نسل''' ===
'''رانجھو خان جا ٽي پٽ هئا:'''

* '''محمد قاسم'''
* '''محمد سليمان'''
* '''غلام مصطفى'''

'''رانجھو خان خاندان ڳوٺ ۽ صوبتاڻي پاڙي ۾ سماجي طور مضبوط ۽ اثرائتو سمجھيو ويندو هو. مقامي روايتن موجب ڳوٺ ۽ پاڙي جي ڪيترن اهم معاملن ۾ رانجھن خاندان جو اثر رهيو، ۽ رانجھو خان خاندان جي حمايت ۾ مراد جو خاندان رهيو، جنهن سبب رانجھو خان خاندان جي سماجي حيثيت مضبوط رهي.'''

==== '''محمد قاسم جو اولاد''' ====

* '''احمد زمان:'''
* '''رئيس صوبتاڻي پاڙي جو اڳواڻ'''
* '''مسيع زمان'''
* '''ARABIC TEACHER'''
* '''خليڪ زمان (خليل)'''
* '''شاهه دوران'''
* '''ARMY OFFICER'''
* '''&lt;nowiki/&gt;'&lt;nowiki/&gt;''مجاهد نجم الدين'&lt;nowiki/&gt;'''''
* '''&lt;nowiki/&gt;''ج''&lt;nowiki/&gt;''نرل سيڪريٽري صوبه سندھ سني سلامتي پاڪستانSSP'''''

'''ڌيون:'''

* '''بتول بيگم'''
* '''ارشاد بيگم'''

==== '''محمد سليمان جو اولاد''' ====
'''محمد سليمان جو پٽ:'''

* '''غلام عباس:'''    
*  '''صوبتاڻي پاڙي جي پاڻي نائي گاج جو اڳواڻ ۽ سرڪاري نوڪري وارو سڃاڻپ وارو'''

'''غلام عباس جو پٽ:'''

* '''محمد سليمان'''

'''ٻيا پٽ:'''

* '''مختيار احمد:'''  
* former
* '''رانجھن:'''        
* former
* '''مظهر.:'''  Bussines man and former 

==== '''غلام مصطفى جو اولاد''' ====
'''غلام مصطفى جا چار پٽ:'''

* '''سيف الله 
Government Job'''
* '''نعمت الله 
Busines man
* '''مشتاق احمد
Government Job'''
* '''خبيب اعجاز''' 
Former 

'''۽ پنج ڌيون.'''

=== '''مراد جو نسل''' ===
'''مراد جا پٽ:'''

* '''علي محمد'''
* '''حسين بخش'''
* '''قربان'''
* '''جوسب'''

==== '''علي محمد جو اولاد''' ====

* '''محمد لائق'''
* '''سرور'''
* '''قمر الدين'''
* '''بدر الدين'''
* '''حاجن'''
* '''منير'''
* '''مجاهد'''

=== '''صوبتاڻي پاڙي جا وڏا''' ===

* '''تاج محمد'''
* '''صحبت'''
* '''دولت خان'''
* '''علي محمد'''
* '''رانجھن'''
* '''مراد'''
* '''محمد قاسم'''
* '''محمد سليمان'''
* '''غلام مصطفى'''
* '''محمد لائق'''
* '''غلام عباس'''
* '''بخشل'''
* '''مولوي اشرف'''
* '''مولوي سڪندر'''
* '''موسي'''
* '''عرض محمد'''
* '''غفور'''
* '''احمد زمان جا پٽ'''
* '''محمد قاسم''' 
* '''عبدالغفار'''
* '''بلاول'''
* '''مرتضا'''
* '''ابو بڪر'''
* '''اعظم'''
* '''سيفل''' 
* '''مسيع زمان جو1 پٽ 3 ڌيو'''
* '''عبدل باسط'''
* '''شاھدوران جو 1 پٽ 3 ڌيون''' 
* '''اسام''' 
* '''خليڪزمان خليل جا 2 پٽ 5 ڌيون''' 
* '''خالد''' 
* '''زبير.''' 
*

=== '''ليکڪ: Muhammad Suleman       Leghari'''   ===
'''محمد سليمان جو نالو پنھنجي ڏاڏي محمد سليمان تي رکيو ويو. محمد سليمان غلام عباس جو پٽ آهي.'''


==[[حوالا. محمد سليمان پٽ غلام عباس لغاري|حوالا]]==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>i6vf1j2umf7xkmebvm1npjh2ceud2kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سوڀو دولتاڻي لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59451</id>
    <revision>
      <id>425048</id>
      <parentid>357619</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2220" sha1="poq0fxnrsh1al7rg4ida05g7fa63kkx" xml:space="preserve">'''[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|ڳوٺ]]'''&lt;ref group=&quot;ٻئي ڳوٺ ھڪ ٻئي خان ويجھو اھن انھي جي ڪري &quot;&gt;ٻئي ڳوٺ ھڪ ٻئي خان ويجھو اھن انھي جي ڪري &lt;/ref&gt; '''سوڀو دولتاڻي لغاري''' (Goth Sobho Doltani Laghari) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ يونين ڪائونسل ٽوڙ ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2011/04/08/after-peafowl-in-thar-mystery-disease-strikes-camels-in-dadu/|title=After peafowl in Thar, mystery disease strikes camels in Dadu {{!}} Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk|access-date=2020-09-03}}&lt;/ref&gt; جيڪو سوڀي خان دولتاڻي لغاري آباد ڪيو هو. سوڀو خان دولتاڻي دولت خان لغاري جو پونير هو جنهن جا وڏڙا  بلوچستان مان پنجاب آيا پوء [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] ۽[[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپورن]] جي دور ۾ ديري غازي خان مان اچي ڪاڇي ۾ آباد ٿيا هئا. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري تائين تعليم جي سهوليت موجود آهي دولت خان اصل تاج محمد دولتاڻي لغاري ڳوٺ جو ھو پڻ خاندان صوبتاڻي پاڙي مان ھو جنھنجي نالي سان ٽي ڳوٺ سڏيا ويا 

&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%82%d8%b5%d8%a8%d9%88-%d9%84%da%b3-%d9%be%d9%8a%d9%84-%da%af%d9%87%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d8%a8%d9%86%d8%af-%d9%86%d9%87-%d9%bf%d9%8a%d8%a7%d8%8c-%d9%85%d8%aa%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%85%d8%af%d8%a7/|title=قصبو لڳ پيل گهارا بند نه ٿيا، متاثر امداد کان محروم -|language=sd|access-date=2020-09-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/40506/|title=اسڪول اڃان بند . گوسڙو ماستر به گم|website=SindhSalamat|access-date=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>poq0fxnrsh1al7rg4ida05g7fa63kkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ چاڪر خان شاهاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59487</id>
    <revision>
      <id>425078</id>
      <parentid>288566</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="qgjxr6wssbqu6hhrq3dhn3i7lwvf1kz" xml:space="preserve">'''ڳوٺ چاڪر خان شاهاڻي''' &lt;small&gt;'''(Village Chakar Khan Shahani)'''&lt;/small&gt; [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان ڳوٺ آهي، جيڪو چاڪر خان شاهاڻي اول قائم ڪيو هو. هن ڳوٺ جو پيرل خان شاهاڻي هاڪارو شخص هو. هن وقت چاڪر خان شاهاڻي دوئم پڻ اهم شخصيتن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%87%d9%86%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%84%da%b3-%d8%b3%da%b1%d8%a7%d9%88%d8%aa%d9%8a-%d8%aa%da%aa%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%87%d9%8a%da%99%d9%88%d8%8c-3-%da%84%da%bb%d8%a7-%d8%b2/|title=ڇنيءَ لڳ سڱاوتي تڪرار تان جهيڙو، 3 ڄڻا زخمي -|language=sd|access-date=2020-09-06}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://indusnews.net/2013/04/دادو-۾-چونڊ-سرگرميون-تيز-ٿي-ويون/|title=دادو ۾ چونڊ سرگرميون تيز ٿي ويون Indus News|last=zasolangi|date=2013-04-09|website=Indus News|language=ur|access-date=2020-09-06|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621095441/https://indusnews.net/2013/04/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%88-%DB%BE-%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%8A%D8%B2-%D9%BF%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D9%88%D9%86/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>qgjxr6wssbqu6hhrq3dhn3i7lwvf1kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ علي مراد شاهاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59488</id>
    <revision>
      <id>425058</id>
      <parentid>288782</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1818" sha1="fg1o1rtjj7d1r29wzp1987t76q3wsdq" xml:space="preserve">'''ڳوٺ علي مراد شاهاڻي''' (Village Ali Murad Shahani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%d8%a7%d9%8a%d9%81-%d9%be%d9%8a-%d8%a8%d9%86%d8%af-%d8%ac%d9%8a-%d8%ad%d8%a7%d9%84%d8%aa-%db%bd-%d9%bb%d9%88%da%8f-%d8%ac%d8%a7-%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%a7/|title=ايف پي بند جي حالت ۽ ٻوڏ جا لامارا -|language=sd|access-date=2020-09-06|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930205628/https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%D8%A7%D9%8A%D9%81-%D9%BE%D9%8A-%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%8A-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%BD-%D9%BB%D9%88%DA%8F-%D8%AC%D8%A7-%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن ڳوٺ ڀرسان اتر طرف ملندڙ قديم آثارن کي [[اين. جي. مجمدار]] [[علي مراد جو دڙو]] نالو ڏنو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/Sindhi/newsdescription/9628/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A:-%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%8A-%D8%AA%DA%AA-%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%87%D9%86-%DA%A9%D9%8A-%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%DA%87%DA%8F%D9%8A%D9%88%D8%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%84%D9%8A-%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D9%87%D8%AC%DA%BB-%DA%AA%D8%B1%D9%8A-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B0%D8%A7%D8%A8-%DB%BE|website=onlineindus.com|access-date=2020-09-06}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>fg1o1rtjj7d1r29wzp1987t76q3wsdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ باگو شاهاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59489</id>
    <revision>
      <id>425037</id>
      <parentid>288774</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="9dk04e7d93zh65zeskbetdp8l3titrq" xml:space="preserve">'''ڳوٺ باگو شاهاڻي''' ([[انگريزي]]:Village Bago Shahani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[ڳوٺ علي مراد شاهاڻي]] ويجهو اولھ ۾ قديم ڳوٺ آهي. هيءَ ڳوٺ باغي يا باگي شاهاڻي نالي شخص ٻَڌو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%aa%d8%a7%da%87%d9%8a-%db%be%d9%bd%da%aa%d8%a7%da%bb-%d8%ac%d9%8a-%d8%a8%d9%8a%d9%85%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d9%88%d8%a8%d8%a7-%d8%a8%da%bb%d8%ac%d9%8a-%d9%88%d8%a6%d9%8a%d8%8c-50-%da%a9%d8%a7%d9%86/|title=ڪاڇي ۾ٽڪاڻ جي بيماري وبا بڻجي وئي، 50 کان مٿي ڍور مري ويا، لائيو اسٽاڪ کاتو لاپتا -|language=sd|access-date=2020-09-06}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>9dk04e7d93zh65zeskbetdp8l3titrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ پير بخش لاشاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59490</id>
    <revision>
      <id>425077</id>
      <parentid>288823</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="5rvp5o7rduvput21srfa5ngif19cqyu" xml:space="preserve">'''ڳوٺ پير بخش لاشاري''' (Village Pir Bukhsh Lashari) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[واهي پانڌي]] لڳ ڳوٺ آهي جيڪو ڳتيل آبادي تي مشتمل آهي. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري تائين تعليم جي سهوليت موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%da%a9%d9%8a%d8%b1%d9%bf%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%88-%d9%be%d9%bd%d9%8a-%d8%aa%d9%8a-%d8%aa%d9%8a%d8%b2-%d8%a8%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%da%a9%d8%a7%d9%86%d9%be%d9%88%d8%a1%d9%90-%d9%86%d8%a6/|title=کيرٿر جابلو پٽي تي تيز برسات کانپوءِ نئن گاج هڪ ڀيرو ٻيهر 20 فُٽ وهي آئي|language=sd|access-date=2020-09-06}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>5rvp5o7rduvput21srfa5ngif19cqyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سامتاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59493</id>
    <revision>
      <id>425043</id>
      <parentid>288954</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="957" sha1="4ayoco9f96evyu625ls86dngmz0ygay" xml:space="preserve">'''ڳوٺ سامتاڻي''' (Village Samtani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[دادو تعلقو]] ۾ هڪ قديم ڳوٺ ڳوٺ آهي جيڪو [[ڀان سيدآباد]] ويجهو [[جوهي]] ڀاب سيد آباد روڊ سان لڳ اوڀر ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%88%d8%ae%d8%af%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%d9%be%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%b3-%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d8%a8%d9%8a%d9%86%d8%a7-%d8%b7%d9%88%d8%b1-%da%b3%d9%88%d9%ba-%d8%b3%d8%a7%d9%85%d8%aa/|title=دادو:خدآباد پوليس جي مبينا طور ڳوٺ سامتاڻي تي چڙهائي، 2 ڳوٺاڻا گرفتار، وارث عورتن جو احتجاج|language=sd|access-date=2020-09-07}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 
[[زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>4ayoco9f96evyu625ls86dngmz0ygay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ميرڻ سولنگي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59572</id>
    <revision>
      <id>425068</id>
      <parentid>288792</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="8fwp28zxcpzuat6x7fcpa7cr8wwd684" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ميرڻ سولنگي''' ([[انگريزي]]:Village Miran Solangi) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي جيڪو ميرڻ سولنگي ٻڌرايو هو. ميرڻ سولنگي ميان دين محمد ڪلهوڙي جي وقت ۾ [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن هو جنهن منڇر وٽ قلعو جوڙايو هو جنهن تي مغل منصبدار مغل شهنشاهت وٽ دانهين هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%da%be%d9%8a-%db%be-%d8%b9%d9%88%d8%b1%d8%aa%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%ad%d9%85%d9%84%d9%8a-%d8%ac%d8%a7-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%af%d8%a7%d8%b1-%da%af%d8%b1%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1-%d9%86/|title=جوھي ۾ عورتن جو حملي جا جوابدار گرفتار نه ٿيڻ خلاف مظاهرو -|language=sd|access-date=2020-09-12}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>8fwp28zxcpzuat6x7fcpa7cr8wwd684</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ الهداد فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59573</id>
    <revision>
      <id>425035</id>
      <parentid>288768</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="lszx2nklgljv4yw8yx1uja38ociq8wa" xml:space="preserve">'''ڳوٺ الهداد فقير''' ([[انگريزي]]:Village AllahDad Fakir) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي. هيءَ ڳوٺ الهداد فقير لنڊ قائم ڪيو جنهن جي مزار ڳوٺ ڀرسان قبرستان ۾ آهي ۽ هر سال سندس ميلو لڳندو آهي. هيءُ فقير [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي وقت ۾ [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن هو. ڳوٺ ۽ قبرستان [[جوهي]] شهر کان اتر طرف آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/99568|title=جوهي لڳ ڳوٺ الهداد فقير ۾ نوجوان چينجاڻي مائينر ۾ ٻڏي فوت، امڙ هنجون هاريندي رهي|last=Onlineindus.com|date=21-May-Thu-2020-18:56:07|website=onlineindus.com|language=en|access-date=2020-09-12}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://awamiawaz.pk/472945/ &lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>lszx2nklgljv4yw8yx1uja38ociq8wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ مزار ڀرڳڙي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59575</id>
    <revision>
      <id>425065</id>
      <parentid>288789</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="657" sha1="nmqpy387fuikbsqjwcwu4c6s910eejt" xml:space="preserve">'''ڳوٺ مزار ڀرڳڙي''' ([[انگريزي]]:Village Mazar Bhurgri) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي[[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ يونين ڪائونسل ٽوڙ ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ پرسان [[ٻڌمت]] جو ٺلھ پڻ موجود آهي جيڪو ڳوٺ جي قدامت تي پڻ روشني وجهي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/79094|website=onlineindus.com|access-date=2020-09-12}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>nmqpy387fuikbsqjwcwu4c6s910eejt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سھڻي ڍورو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59582</id>
    <revision>
      <id>425205</id>
      <parentid>416267</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14954" sha1="cuco6zt6itvgjtkc7j4fkjgep7rjc5q" xml:space="preserve">'''سوهڻي ڍورو'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sohni Dhoro''' يا '''Suhni Dhoro'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي جو هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه يا ڍورو آهي. هي ڍورو [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار]] ضلعن جي علائقن مان گذري ٿو ۽ تاريخي طور برساتي ۽ ٻوڏ جي پاڻيءَ جي قدرتي نيڪال واري نظام جو حصو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II – Pre-Feasibilities |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سوهڻي ڍوري جو نالو هيٺين حصي ۾ موجود '''ڀائي خان ڍوري''' (''Bhai Khan Dhoro'') سان پڻ گڏ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي فني مطالعي ۾، بهرحال، '''سوهڻي ڍورو''' ۽ '''ڀائي خان ڍورو''' الڳ پر هڪٻئي سان ڳنڍجندڙ قدرتي آبي لنگهن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt; ان ڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف سمجهڻ بدران کين ساڳئي قدرتي نيڪال واري نظام جا لاڳاپيل حصا سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

== جاگرافي ۽ وهڪرو ==
سوهڻي ڍورو [[شهدادپور]] شهر جي اتر ۾، [[روهڙي ڪئنال]] مان نڪرندڙ علي بحر برانچ جي ساڄي پاسي واري علائقي کان شروع ٿئي ٿو. اتان اهو شهدادپور جي ڀرسان گذري [[ٻيراڻي]] ۽ [[ٽنڊو آدم]] واري علائقي ڏانهن وڃي ٿو. داسوڙي ڳوٺ وٽ ان جو قدرتي تسلسل مختلف رڪاوٽن سبب متاثر ٿيل يا بند ٿيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rajput&quot;&gt;{{cite web |author=ادريس راجپوت |title=ڇا سنڌ ۾ پاڻي جا فطري لنگھ بحال ٿي سگھندا؟ |url=https://sindhsalamat.com/threads/16474/ |website=سنڌ سلامت |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

سوهڻي ڍوري سان لاڳاپيل هيٺيون قدرتي نيڪال وارو رستو ٽنڊي الهيار کان هيٺ ڀائي خان ڍوري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو [[نصير برانچ]] جي ساڄي پاسي وارن علائقن مان ٿيندو [[چمبڙ]]، [[ٽنڊو غلام علي]]، [[راڄو خاناڻي]] ۽ [[ٽنڊو باگو]] واري هيٺاهين ميداني علائقي ڏانهن وڌي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rajput&quot; /&gt;

سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي سڃاتل پراڻن قدرتي آبي لنگهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مطالعي موجب سنڌ ۾ اهڙا ڪيترائي ڍورا اصل ۾ سنڌو جي ڇڏيل يا پراڻن درياهي وهڪرن جا حصا آهن، جيڪي تاريخي طور درياهي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ لاءِ قدرتي نيڪال جو ڄار ٺاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

== سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورو ==
سوهڻي ڍوري ۽ ڀائي خان ڍوري جو پاڻ ۾ لاڳاپو سنڌ جي جديد نيڪال واري رٿابنديءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. سوهڻي ڍوري جو مٿيون ڪيچمينٽ بنيادي طور شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار جي وچ واري علائقي کي ڍڪي ٿو، جڏهن ته ڀائي خان ڍورو وڌيڪ ڏکڻ ۾ ٽنڊو محمد خان ۽ ٽنڊو غلام علي واري وسيع علائقي جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ استعمال ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ جي مطالعي ۾ '''ٽنڊو آدم–ٽنڊو الهيار رهيل علائقي''' جي ايراضي لڳ ڀڳ '''410,245 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا گهڻي ڀاڱي سوهڻي ڍوري جي ٻنهي پاسن تي [[روهڙي ڪئنال]] ۽ ڄامڙائو ويسٽ برانچ جي وچ ۾ واقع آهي. مطالعي ۾ هن علائقي لاءِ 17 نيون نيڪال واريون ڊرينون تجويز ڪيون ويون، جن ۾ هڪ مين ڊرين، ٽي برانچ ڊرينون ۽ 13 سب ڊرينون شامل هيون. انهن جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''344 ڪلوميٽر''' ۽ سوهڻي ڍوري ۾ پهچندڙ حساب ڪيل برساتي وهڪرو '''1,314 ڪيوسڪ''' ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

ان جي ابتڙ، '''ٽنڊو محمد خان–ٽنڊو غلام علي رهيل علائقي''' جي مجموعي ايراضي لڳ ڀڳ '''529,755 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جنهن جو برساتي پاڻي ڀائي خان ڍوري وسيلي خارج ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. هن ڪيچمينٽ لاءِ پڻ 17 نيون ڊرينون تجويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

== قدرتي نيڪال ۾ اهميت ==
سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري واري هيٺاهين ميداني علائقي ۾ زمين جو قدرتي لاٿ تمام گهٽ آهي. ان ڪري شديد برساتن دوران پاڻي تيزيءَ سان خارج ٿيڻ بدران هيٺاهين علائقن ۾ گڏ ٿي سگهي ٿو. تاريخي طور سوهڻي، ڀائي خان، پُراڻ، هاڪڙو، نارو ۽ ٻين ڍورن جو ڄار اهڙي اضافي پاڻيءَ کي هيٺاهين علائقن ڏانهن منتقل ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

سنڌ حڪومت جي مطالعي موجب وقت سان گڏ انهن قديم ڍورن کي رستن، واهن، جديد ڊرينن، شهري آبادين ۽ غيرقانوني قبضن ڪيترن هنڌن تي روڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه سڪل حصا زرعي استعمال هيٺ اچي ويا آهن. اهڙين رڪاوٽن سبب شديد برساتن دوران پاڻي بيهڻ، فصلن ۽ آبادين جي ٻڏڻ ۽ موجوده نيڪال واري نظام تي دٻاءُ وڌڻ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

== 2011ع جون برساتون ==
2011ع ۾ سنڌ ۾ غيرمعمولي مون سون برساتن کان پوءِ قدرتي ڍورن جي بحاليءَ جو معاملو ٻيهر نمايان ٿيو. سانگهڙ ضلعي ۾ وڏي پيماني تي پاڻي بيهڻ کان پوءِ مقامي چونڊيل نمائندن سوهڻي ڍوري جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ علائقي لاءِ وڌيڪ مؤثر نيڪال واري نظام جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=New drainage system for Sanghar urged |newspaper=Dawn |date=20 October 2011 |url=https://www.dawn.com/news/667455 |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ پڻ سنڌ جي قدرتي ڍورن، جن ۾ پُراڻ، سوهڻي، ڀائي خان، ڊگهڙي، هاڪڙو، پٿورو ۽ نارو شامل هئا، تان رڪاوٽون ۽ قبضا هٽائي کين برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ٻيهر فعال ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Advocacy group’s warning: Sindh’s 62pc area still prone to flood |newspaper=Dawn |date=21 June 2012 |url=https://www.dawn.com/news/728232 |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي دور ۾ سنڌ حڪومت پاران قدرتي ڍورن کي بحال ڪري موجوده [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) تان برساتي پاڻيءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ تي پڻ غور ڪيو ويو. ان سلسلي ۾ شهدادپور–ٽنڊو آدم واري قدرتي ڍوري سميت هيٺين سنڌ جي پراڻن آبي لنگهن تان قبضا ۽ ٻيون رڪاوٽون هٽائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Precaution: Minister brings dhoros back in fashion |newspaper=The Express Tribune |date=23 January 2012 |url=https://tribune.com.pk/story/325602/precaution-minister-brings-dhoros-back-in-fashion |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== نيڪال جي تجويز ڪيل رٿا ==
سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ڍوري کي ٻيهر فعال ڪرڻ لاءِ ان سان لاڳاپيل ڪيچمينٽ مان برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ نئين ڊرينيج نيٽ ورڪ جي تجويز ڏني وئي. اهڙي نظام جو مقصد ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار سميت انهن علائقن کي نيڪال جي سهولت فراهم ڪرڻ هو جيڪي موجوده منظم ڊرينيج نيٽ ورڪ کان ٻاهر رهجي ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

ادريس راجپوت موجب سوهڻي ڍوري جي مٿئين حصي وسيلي شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار وارن علائقن جو پاڻي ۽ هيٺئين ڀائي خان واري حصي وسيلي ٽنڊو الهيار، چمبڙ، شيخ ڀرڪيو، گلاب لغاري، ماتلي ۽ راڄو خاناڻي وارن علائقن جو اضافي پاڻي خارج ڪري سگهجي ٿو. هن ڀائي خان ڍوري کي ٽنڊو غلام علي ڀرسان ايل بي او ڊي جي برانچ ڊرين سان ڳنڍڻ يا ان جي وهڪري کي اڳتي پُراڻ ڍوري واري قدرتي نظام سان ملائڻ جي تجويز پڻ بيان ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Rajput&quot; /&gt;

سنڌ حڪومت جي وسيع ريجنل پلان ۾ پڻ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن جي بحاليءَ کي پُراڻ ۽ ٻين قدرتي ڍورن سان گڏ کاٻي ڪناري جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال واري حڪمت عملي جو حصو بڻايو ويو. ان جو مقصد موجوده مصنوعي ڊرينن تي بار گهٽائڻ ۽ شديد برساتن دوران پاڻيءَ کي پراڻن قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

== بحاليءَ جو سرڪاري منصوبو ==
سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ بابت تجويزون 2011ع جي ٻوڏن کان پوءِ مختلف سرڪاري منصوبن جو حصو رهيون. پاڪستان جي موسمي تبديليءَ بابت حڪمت عمليءَ ۾ پُراڻ، ڊگهڙي، سوهڻي، ڀائي خان، پٿورو، نارو ۽ هاڪڙي سميت قدرتي ڍورن کي ٻيهر فعال ڪرڻ جي تجويز جو مقصد برساتي ۽ نيڪال واري پاڻيءَ جو محفوظ ۽ بروقت اخراج، ايل بي او ڊي تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ شديد برساتن ۾ پاڻيءَ کي قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ ڄاڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Strategic Framework as Country Programme on Climate Change Initiatives and Priorities for the Engagement with GCF |publisher=Ministry of Climate Change, Government of Pakistan |url=https://nrsp.org.pk/gcf/docs/GCF-Country-Program-and-Strategic-Framework-Pakistan.pdf |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

20242024–25ع جي سنڌ حڪومت جي '''سالياني ترقياتي پروگرام''' ۾ '''مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊي الهيار ضلعن جي قدرتي آبي لنگهه (سوهڻي ڍوري) جي بحالي''' نالي باقاعده رٿا شامل ڪئي وئي. سنڌ حڪومت جي '''نگراني ۽ جائزي واري سيل''' جي اجلاس جي ڪارروائي موجب '''سالياني ترقياتي پروگرام جي رٿا نمبر 1506''' منظور ڪئي وئي ۽ ان تي عملي ڪم پڻ شروع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MEC2025&quot;&gt;{{cite report |title=Minutes of Review Meetings 2024–25 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Planning &amp; Development Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/data/minutes_2024-25.pdf |access-date=2 October 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

مالي سال '''2025–26ع''' جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ واري منصوبي لاءِ '''1 ارب رپيا''' رکيا ويا. سرڪاري بجيٽ دستاويز ۾ منصوبي جو علائقو مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊو الهيار ضلعن تائين ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2025&quot;&gt;{{cite report |title=Sindh Citizens' Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ماحولياتي ۽ زرعي اهميت ==
سوهڻي ڍورو اهڙي علائقي مان گذري ٿو جتي زراعت آبپاشي تي وڏي پيماني تي دارومدار رکي ٿي. غيرمعمولي برساتن دوران زرعي زمين مان پاڻيءَ جو بروقت نيڪال نه ٿيڻ سبب پاڻي بيهڻ، زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ، فصلن جي نقصان ۽ آبادين جي ٻڏڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. ان سبب سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ کي رڳو هڪ پراڻي آبي رستي جي بحالي نه، پر علائقائي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ جي انتظام واري حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Budget2025&quot; /&gt;

سرڪاري مطالعي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بحال ٿيل قدرتي ڍورا برساتي پاڻي خارج ڪرڻ کان سواءِ ''interceptor drains'' طور ڪم ڪري زميني پاڻيءَ جي وڌندڙ سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. گڏ ٿيل برساتي پاڻي کي آبپاشي جي کوٽ وارن آخري علائقن ۾ پمپن وسيلي زرعي استعمال لاءِ کڻڻ جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پراڻ ڍورو]]
* [[ڀائي خان ڍورو]]
* [[هاڪڙو ڍورو]]
* [[نارو ڍورو]]
* [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]]
* [[روهڙي ڪئنال]]
* [[شهدادپور]]
* [[ٽنڊو آدم]]
* [[ٽنڊو الهيار]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا ڍورا]]
[[زمرو:سنڌ جا آبي ذخيرا]]
[[زمرو:سانگهڙ ضلعو]]
[[زمرو:مٽياري ضلعو]]
[[زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ پاڻي]]</text>
      <sha1>cuco6zt6itvgjtkc7j4fkjgep7rjc5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ مٺو خان لاشاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59642</id>
    <revision>
      <id>425070</id>
      <parentid>288880</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="840" sha1="86l1inmte3dipq5gz6u77fmvxeznkq9" xml:space="preserve">'''ڳوٺ مٺو خان لاشاري''' ([[انگريزي]]:Village Mitho Khan Lashari) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] ۾ [[جوهي]] شهر ڀرسان اتر طرف آڳاٽو ڳوٺ آهي جيڪو مٺي خان لاشاري ٻَڌو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d9%84%da%b3-%d9%85%d9%8a%d9%86%d9%87%d9%86-%da%86%d9%88%d8%b1%d9%8a%d8%8c-3-%d8%b4%da%aa%d9%8a-%da%af%d8%b1%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d8%8c-%d9%85%d8%aa%d8%a7%d8%ab%d8%b1%d9%86/|title=جوهي لڳ مينهن چوري، 3 شڪي گرفتار، متاثرن جو احتجاج -|language=sd|access-date=2020-09-17}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>86l1inmte3dipq5gz6u77fmvxeznkq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ فتح محمد بروهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59672</id>
    <revision>
      <id>425059</id>
      <parentid>288876</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="7ixkam22cege2efpabh9fv7u2x92c1g" xml:space="preserve">'''ڳوٺ فتح محمد بروهي''' (Goth Fateh Muhammad Brohi) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[سول]] نئي جي ڪناري قديم ڳوٺ آهي جيڪو فتح محمد بروهي قائم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dailyibrat.com/index.php?p=article&amp;id=42818|title=ٻوڏ تباهين سبب ڪاڇو سخت متاثر، سوين ماڻھو بي گهر، ڪيترائي ڦاٿل|website=dailyibrat.com|access-date=2020-09-20}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>7ixkam22cege2efpabh9fv7u2x92c1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ شير محمد ٽالپر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59673</id>
    <revision>
      <id>425054</id>
      <parentid>288829</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="43tzva1bl0zbctdi2d1kivltiin6ilh" xml:space="preserve">'''ڳوٺ شير محمد ٽالپر''' (Goth Sher Muhammad Talpur) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[سول]] نئي ڀرسان قديم ڳوٺ آهي جيڪو شير محمد ٽالپر قائم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d9%88%d8%a7%d9%87%d9%8a-%d9%be%d8%a7%d9%86%da%8c%d9%8a-%db%be-%d9%85%d9%88%d9%bd%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%8a%da%aa%d9%84-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%b1-%d9%bd%d8%b1%d9%8a%da%aa%d9%bd%d8%b1-%d9%87%d9%8a/|title=واهي پانڌي ۾ موٽرسائيڪل سوار ٽريڪٽر هيٺان چيڀاٽجي فوت -|language=sd|access-date=2020-09-20}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>43tzva1bl0zbctdi2d1kivltiin6ilh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ٽوڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59679</id>
    <revision>
      <id>425074</id>
      <parentid>357835</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1820" sha1="pbcv5jwg4my1d8vxo35veus62xecl0y" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ٽوڙ''' ([[انگريزي]]:Village Torre) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[گاج ندي]] جي ڪناري قديم ڳوٺ آهي جيڪو [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي دور کا صفحہ هستي تي موجود آهي. [[فارسي]] ٻولي ۾ لکيل تاريخ ۾ تاريخدانن هن کي '''کور''' ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هن کي '''کوڙ''' لکيو ويو آهي پر اهي لفظ ٽوڙ جو بگاڙ آهن. تاريخ ۾ ٽوڙ وٽ لڳل جنگ در اصل  ٽوڙ جي جنگ آهي. اها جنگ اٽڪل 1699ع ڌاري مغلن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ لڳي هئي. مورخن ان جنگ کي [[کوڙ جي جنگ]] لکيو ويو آهي. هن ڳوٺ کي يونين ڪائونسل جو به درجو مليل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d9%bd%d9%88%da%99-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%86%da%af-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a/|title=جوهي تعلقي ۾ ٽوڙ واري جنگ ...عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-06-03|language=sd|access-date=2020-09-21|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603100125/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D9%BD%D9%88%DA%99-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%DA%AA%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري]]

== [[حوالا ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|حوالا]] ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>pbcv5jwg4my1d8vxo35veus62xecl0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59680</id>
    <revision>
      <id>425047</id>
      <parentid>357837</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="pw5meboy74zqmbx9unj8is24s0xg2ws" xml:space="preserve">'''[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|ڳوٺ سم]] سِم''' ([[انگريزي]]:Village Simm) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ يونين ڪائونسل ٽوڙ ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي. سِم لفظ سِمڻ مان نڪتل لڳي ٿو. هت پاڻي زمين مان سِمِي ٻاهر ايندو هوندو جنهن ڪري مٿس نالو سم پيو هوندو ۽ ان ڀرسان ٻَڌل ڳوٺ سِم سڏيو هوندو. بھرحال هيءُ ڳوٺ تمام پراڻو آهي ۽ غالبن ڪتاب [[چچنامو]] ۾ سيسم جو بگاڙ سِم آهي. مورخن موجب [[سيسم جو قلعو]] هن ئي ڳوٺ وٽ هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%ad%d8%b5%d9%88-%d9%be%d9%87%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%85-%d8%ac%d9%88-%d9%82/|title=تاريخ (حصو پهريون) ... جوهي تعلقي ۾ سيسم جو قلعو ... عزيز ڪنگراڻي -|date=2020-04-29|language=sd|access-date=2020-09-21|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922001557/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AD%D8%B5%D9%88-%D9%BE%D9%87%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D8%B3%D9%8A%D8%B3%D9%85-%D8%AC%D9%88-%D9%82/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%ad%d8%b5%d9%88-%d9%bb%d9%8a%d9%88%d9%86-%db%bd-%d8%a2%d8%ae%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d9%8a-%db%be-%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%85/ |accessdate=2020-09-21 |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922083838/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AD%D8%B5%D9%88-%D9%BB%D9%8A%D9%88%D9%86-%DB%BD-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82%D9%8A-%DB%BE-%D8%B3%D9%8A%D8%B3%D9%85/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>pw5meboy74zqmbx9unj8is24s0xg2ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ باز مال کوسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59681</id>
    <revision>
      <id>425036</id>
      <parentid>288773</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1794" sha1="dbhbkbv5by161e5whgjlnqdkwsi56jp" xml:space="preserve">'''ڳوٺ بزمال کوسو''' (Village Bazmal Khoso) [[سنڌ]] جي ضلعي [[دادو ضلعو|دادو]] جي تعلقي [[جوهي تعلقو|جوهي]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ [[جوهي]] شهر کان اٽڪل 10 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر اولھه ۾ واقع آهي. نالو باز مال يا بُز مال مان نڪتل ڀانئجي ٿو. باز معني گهڻو ۽ مال معني ڇوپايو مال ۽ بُز معني رڍ مطلب رڍن وارو مال. هن ڳوٺ ۾ کوسا قبيلو آباد آهي جيڪو [[سيد گاجي شاهه|گاجي شاھ]] جو مجاور آهي. گمان غالب آهي ته هت [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي زماني ۾ [[ميانوال تحريڪ]] کي مريدن طرفان شادماني طور ملندو هو ان جو گهڻو تعداد هن ڳوٺ وارن جي حوالي هوندو هو جيڪي ان جي سار سنڀار لهندا هئا. اڄ به اڪثريت ۾ ڳوٺاڻا گاجي شاھ جي حوالي سان ميانوال سڏائڻ ٿا. هيءُ وڏي آبادي تي مشتمل ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%d9%86%d8%a6%d9%8a%d9%86-%da%af%d8%a7%d8%ac-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%8c-%d8%b2%d8%ad%d9%85%d8%aa-%d8%a8%d9%87/|title=نئين گاج رحمت به، زحمت به! -|last=Says|first=Muneer Bhurgri|language=sd|access-date=2020-09-21|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918070328/https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%86-%DA%AF%D8%A7%D8%AC-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%8C-%D8%B2%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%87/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>dbhbkbv5by161e5whgjlnqdkwsi56jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ ننگر داريو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59682</id>
    <revision>
      <id>425071</id>
      <parentid>288826</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="oqwzxrld8tsz1bdcwb8nct29r5nv8tv" xml:space="preserve">'''ڳوٺ ننگر داريو''' ([[انگريزي]]:Village Nangar Dario) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ قديم ڳوٺ آهي. هيءَ ڳوٺ ننگر نالي کوسي آباد ڪيو هو جيڪو [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن هو ۽ [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي خاص معتقدن منجهان هو. مهدوي تحريڪ وانگر ميانوال تحريڪ جا ٻه دائرا هوندا هئا جيڪي پاڪيزگي جي علامت هوندا هئا. هن ڳوٺ ۾ ننگر کوسي '''دائرو''' قائم ڪيو هو جنهنڪري ڳوٺ تي نالو ننگر داريو پيو. هيءُ [[ڳوٺ باز مال کوسو]] جي قريب آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%d9%86%d8%a6%d9%8a%d9%86-%da%af%d8%a7%d8%ac-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%8c-%d8%b2%d8%ad%d9%85%d8%aa-%d8%a8%d9%87/|title=نئين گاج رحمت به، زحمت به! -|last=Says|first=Muneer Bhurgri|language=sd|access-date=2020-09-21|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918070328/https://www.pahenjiakhbar.com/articles/%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%86-%DA%AF%D8%A7%D8%AC-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%8C-%D8%B2%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%87/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>oqwzxrld8tsz1bdcwb8nct29r5nv8tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ بکر جمالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59684</id>
    <revision>
      <id>425038</id>
      <parentid>288775</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="dveqlcpg31xdrwchtv7fs4y3izat3rh" xml:space="preserve">'''ڳوٺ بکر جمالي''' ([[انگريزي]]:Village Bakhar Jamali) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي [[ڪاڇو]] واري علائقي ۾ نئي تڪي ڀرسان هڪ قديم ڳوٺ آهي جيڪو [[بکر فقير جمالي]] قائم ڪيو هو جيڪو [[ميانوال تحريڪ]] جو سرگرم ڪارڪن هو هو. احمد خان جمالي هن ڳوٺ جي اهم شخصيت ۽ شاعر هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%a8%da%a9%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%8a-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a/|title=بکر فقير جمالي....عزيز ڪنگراڻي -|last=Says|first=شبير ڪنڀار|date=2020-02-11|language=sd|access-date=2020-09-21}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>dveqlcpg31xdrwchtv7fs4y3izat3rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ محنت لنڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59693</id>
    <revision>
      <id>425063</id>
      <parentid>288881</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="dcnlphtw2kild15iwsns5d1491qsimz" xml:space="preserve">'''ڳوٺ محبت لنڊ''' ([[انگريزي]]:Village Mohabat Lund) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] ۾ شهر [[جوهي]] کان اوڀر طرف قديم ڳوٺ آهي جيڪو اڳ ۾ ڳوٺ 8 شهيد سڏبو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%88%d9%87%d9%8a-%db%be%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%b4%d8%a7%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%aa%d9%8a-%d9%be%d9%bf%d8%b1%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%ad%d9%85%d9%84/|title=جوهي ۾جوابدارن جو شاگرد تي پٿرن سان حملو -|language=sd|access-date=2020-09-25}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>dcnlphtw2kild15iwsns5d1491qsimz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ شهمير گاڏهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59694</id>
    <revision>
      <id>425052</id>
      <parentid>288877</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="rc88ar7d6xoqjbli8p6nuz2e8d6yflk" xml:space="preserve">'''ڳوٺ شهمير گاڏهي''' ([[انگريزي]]:Village Shahmir Gadehi) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[جوهي تعلقو]] جي شهر [[جوهي]] کان اوڀر ڏکڻ طرف ۽ دادو جوهي روڊ لڳ اتر ۾ پراڻو ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري تائين تعليم جي سهوليت موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://news10.pk/sd/news-908/|title=يوسي جوهي 2 جي متاثر ڳوٺاڻن پاران راشن ۽ ٽينٽ نه ملڻ خلاف احتجاجي مظاهرو|last=admin|website=New10|access-date=2020-09-25}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>rc88ar7d6xoqjbli8p6nuz2e8d6yflk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوبند پنجابي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60010</id>
    <revision>
      <id>425018</id>
      <parentid>254249</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3211" sha1="rbhwvh6h8bkh4s9118lol5p9jkx2w1j" xml:space="preserve">'''گوبند پنجابي''' ([[انگريزي]]:Gobind PanjabI) [[برطانوي هندستان]] ۾ [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو ترقي پسند ۽ جديد ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ سنڌيڪار هو. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

==زندگي جو احوال ==
گوبند پنجابي سنڌ جي [[شڪارپور ضلعو]] جي [[شڪارپور]] شهر ۾ 8 اپريل 1918ع تي جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پنجابي%20گوبند|title=پنجابي گوبند : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-10-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.sindhisangat.com/gobind_punjabi.php|title=Gobind Punjabi {{!}} Sindhi Sangat|website=www.sindhisangat.com|access-date=2020-10-04|archive-date=2020-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010104723/https://www.sindhisangat.com/gobind_punjabi.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ساهتي ڪم==
 گوبند پنجابي جي ذهن ۾ ترقي پسندي واري سوچ  لکڻ جو نئون جذبو پيدا ڪيو.  مارڪسي ادب جي اثر هيٺ هن ۾ لکڻ جو شوق جاڳيو. هن ڪراچيءَ ۾ نئين دنيا ڪتاب گهر کوليو. گوبند [[ڪراچي]]ءَ ۾ 1942ع ۾ ’انڊيا پرنٽنگ پريس‘ خريد ڪري هلائي، هن ڪتاب گهر ۽ پريس وسيلي ڪيترائي ترقي پسند سوچ فڪر جي موضوع تي سنڌيڪاري ٿيل توڙي اصلوڪا شايع ڪيا. ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ [[بمبئي]]ءَ لڏي ويو.[[هندستان]] ۾ به لکڻ  جاري رکيائين. اتي ”سنڌي ساهت منڊل“ جي ادبي ڪلاسن ۾ حصو ورتائين. [[منگهارام ملڪاڻي]] ۽ [[گوبند مالهي]] ءَ، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، [[اي جي اتم]]، بهاري لال ڇاٻڙيا، موتي پرڪاش، [[سُندري اُتمچنداڻي]]، ڪرشن راهي، [[موهن ڪلپنا]]، پوپٽي هيراننداڻيءَ سان گڏ گوبند پنجابي پڻ هنن ادبي ڪلاسن ۾ شريڪ ٿيندو هو. گوبند لڳ ڀڳ 150 ڪهاڻيون لکيون آهن، جيڪي مختلف مخزنن، اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپيل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_47.html|title=سنڌي شخصيتون: گوبند پنجابي|last=Sindhipeoples|date=2018-06-15|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-10-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ڪتاب==
پنجابي جي ڪهاڻين جو پهريون ڪتاب ’سرد آهون‘ 1940ع ۾ شايع ٿيو. سندس ناول 1938ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==اوارڊ==
* سوويت لئنڊ نهرو اوارڊ, دهليءَ

*اکل ڀارت سنڌي ٻوليءَ ساهت سڀا ڀارت اوارڊ2001ع&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ديهانت==
گوبند پنجابي 9 آگسٽ 2002ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ديهانت ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}

[[زمرو:ليکڪ]]</text>
      <sha1>rbhwvh6h8bkh4s9118lol5p9jkx2w1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوئينزلينڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60047</id>
    <revision>
      <id>424972</id>
      <parentid>415102</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166060" sha1="gnv3jy6nbujh6kubrv1h3enj94wo17z" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = '''ڪوينزلينڊ'''&lt;br&gt;Queensland
| settlement_type = [[رياست]]
| image_flag = Flag of Queensland.svg
| flag_size = 125px
| flag_link = Flag of Queensland
| image_shield = Coat of Arms of Queensland.svg
| shield_size = 110px
| shield_link = ڪوينزلينڊ جو نسبتي نشان
| nickname = اُسَ واري رياست
| motto = بھادر ۽ وفادار
| image_map = Queensland in Australia.svg
| mapsize = 300
| map_caption = آسٽريليا ۾ ڪوينزلينڊ رياست
| coordinates = {{coord|23|S|143|E|type:adm1st_region:AU-QLD|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Australia}}
| subdivision_type1 = علائقو
| subdivision_name1 = اولھه آسٽريليا
| established_title = ڪرائون ڪالوني
| established_date = {{start date|1859|6|6|df=y}}
| established_title1 = وفاق ۾ شامل رياست جو درجو
| established_date1 = {{start date|1901|1|1|df=y}}
| seat_type = گاديءَ جو هنڌ
| seat = [[برزبين|برسبين]]
| seat1_type = سڀ کان وڏو شھر
| seat1 = برزبين
| parts_type = ڪائونٽيون
| parts_style = para
| p1 = ڪل 319 ضلعا
| government_type = آئيني بادشاهت
| governing_body = ڪوينزلينڊ جي حڪومت
| leader_title = گورنر
| leader_name = پائول ڊي جرسي
| leader_title1 = پريميئر
| leader_name1 = ليبر پارٽي
| government_blank1_title = مقننه
* ھڪ ايواني
| government_blank1 = [[ڪئينسلينڊ جي پارليامينٽ| قانونساز اسيمبلي]] (93سيٽون)
| government_blank2_title = [[آسٽريليا جي عدليه| عدليه]]
| government_blank2 = * [[ڪئينسلينڊ جي سپريم ڪورٽ]] 
* [[ڪئينسلينڊ جي ضلعي عدليه]]
* [[ڪئينسلينڊ جا ماجسٽريٽ]]
| government_blank3_title = وفاق ۾ نمائندگي
| government_blank3 = *[[آسٽريليا جو ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ]] (151 مان 30 سيٽون) 
* [[آسٽريليا جي سينيٽ]] (76 مان 12)
| area_total_km2 = 1727000
| area_land_km2 = 1730620
| area_water_km2 = 121991
| area_rank = 2nd
| elevation_max_m = 1622
| elevation_max_point = [[مائونٽ بارٽل فريئر]]
| population_footnotes = &lt;ref name=ABSPop&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2020|title = National, state and territory population – March 2020|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=24 September 2020|accessdate=24 September 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = March
 2020
| population_total = 5160023
| population_rank = 3rd
| population_density_km2 = auto
| population_density_rank = 5th
| population_demonym = ''ڪئينسلينڊر''
| timezone1 = [[UTC+10]] ([[آسٽريليا ۾ ٽائيم]])|postal_code_type
| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = QLD
| iso_code = AU-QLD
| blank_name_sec1 = جي ايس پي جو سال
| blank_info_sec1 = 2018–19
| blank1_name_sec1 = [[گراس اسٽيٽ پراڊڪٽ|جي ايس پي]] (ڪروڙ آسٽريلين $)
| blank1_info_sec1 = $35704.4&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2018–19 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=15 November 2019 |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420082847/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |archive-date=20 April 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (3rd)
| blank2_name_sec1 = جي ايس پي في ڪس
| blank2_info_sec1 = $70,662 (5th)
| website = {{URL|www.qld.gov.au}}
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| mammal   = [[ڪوالا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(''Phascolarctos cinereus'')&lt;/small&gt;
| bird     = [[برولگا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(''Grus rubicunda'')&lt;/small&gt;
| fish     = [[بيريئر ريف اينيموني مڇي]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(''Amphiprion akindynos'')&lt;/small&gt;
| insect   = -
| butterfly = -
| flower   = [[ڪُڪ ٽائون آرڪڊ]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(''Dendrobium bigibbum'' var. ''phalaenopsis'')&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.qld.gov.au/government/government-system-state-flag-emblems/flag-emblems-icons/colour-emblems
 |title=State colour and emblems
 |publisher=Queensland Government
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| mineral  = [[نيلم]]
| fossil   = [[مٽابرا سارس]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(''Muttaburrasaurus langdoni'')&lt;/small&gt;
| colour   = ميرون
}}
}}

'''ڪوينزلينڊ''' &lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}&lt;/ref&gt;{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Queensland'''}} جنھن جو سرڪاري نالو '''اسٽيٽ آف ڪوينزلينڊ''' آهي، [[آسٽريليا]] جي اتر اوڀر ۾ واقع آسٽريليا جي پکيڙ ۾ ٻئي نمبر ۽ آبادي ۾ ٽئي نمبر وڏي رياست آھي. اھا پارلياماني نظام واري فيڊريٽيڊ رياست آھي جيڪا آئيني بادشاهت جي ھيٺ آھي. ان جي اولھه ۾ [[نادرن ٽيريٽري]]، ڏکڻ اولھه ۾ [[ڏکڻ آسٽريليا]]، ڏکڻ ۾ [[نيو سائوٿ ويلز]] ۽ اوڀر ۾ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو [[ڪورل سمنڊ]] واقع آهي. ان جي اتر ۾ ٽوريس سامونڊي لنگھه آسٽريليا جي ڌرتي کي پاپوا نيو گني کان ڌار ڪري ٿو.ھن رياست جي پکيڙ 18,52,642 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 51 لک آھي،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features3Sep%202019?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3101.0&amp;issue=Sep%202019&amp;num=&amp;view= |title=Archived copy |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413141142/https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features3Sep%202019?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3101.0&amp;issue=Sep%202019&amp;num=&amp;view= |archive-date=13 April 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جن جو مرڪز رياست جو ڏکڻ اوڀر وارو پاسو آھي. رياست جي گادي جو هنڌ [[ برزبين|'''برسبين''']] آهي، جيڪو آسٽريليا جي سون جي ذخيرن سان ڀرپور زمين تي واقع آهي. 

تمام وڏي ايراضي جي ڪارڻ هن جون جاگرافي جي لحاظ کان گھڻي وصفون آھن، جنهن ۾ جبل، ٻيلا، نديون، ريگستان وغيره شامل آهن. رياست جي آبادي گهڻ-نسلي آهي.&lt;ref name=&quot;ABS&quot;&gt;{{cite web |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |website=Australian Bureau of Statistics |title=Archived copy |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |website=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |access-date=31 May 2020 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045156/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ڪوئينزلينڊ جا اصل رھاڪو ابارجينل آسٽريلين ۽ ٽوريس ٻيٽ جا رھاڪو ھئا.ا&lt;ref&gt;{{cite web |title=How Old is Australia's Rock Art? |url=http://www.aboriginalartonline.com/art/rockage.php |work=Aboriginal Art Online |accessdate=15 May 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504175713/http://www.aboriginalartonline.com/art/rockage.php |archivedate=4 May 2013  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dortch |first1=C.E. |last2=Hesp |first2=P.A. |year=1994 |title=Rottnest Island artifacts and palaeosols in the context of Greater Swan Region prehistory |journal=Journal of the Royal Society of Western Australia |volume=77 |pages=23–32 }}&lt;/ref&gt; ڊچ جھازران وليم جانس پھريون يورپي ھو، جنھن 1606ع ۾ آسٽريليائي سرزمين تي قدم رکيو ۽ ڪيپ يارڪ جزيري نما جي کوجنا ڪئي. 1770ع ۾ ڪئپٽن، [[جيمز ڪڪ]] آسٽريليا جي اوڀرندي ساحلي علائقي تي پھتي ان تي برطانيا جي لاء دعويدار ٿيو. 1787ع ۾ آرٿر فلپ اتي [[نيو سائوٿ ويلز]] ڪالوني جو بنياد وڌو. ڪوينزلينڊ جي بعد ۾ پوئين ڏھاڪن ۾ کوجنا ڪئي وئي ۽ پوء جان آڪسلي مارٽن بي پينل سيٽلمينٽ برسبين واري جاء تي 1824ع ۾ قائم ڪري اتي آبادي جو آغاز ڪيو ويو. ھن رياست کي 6 جون 1859ع ۾ نيو سائوٿ ويلز رياست مان ڌار ڪري، برطانوي [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] سان منصوب ڪندي ڪوينزلينڊ يا راڻي جي سرزمين سڏي نئين رياست جو درجو ڏنو، جنھن ڪري ان ڏينهن کي ھر سال ملھايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://piulapublications.com/Placenames/page54.html |title=Pomona – Quinalow |work=Place Names of South East Queensland |accessdate=13 October 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013212522/http://piulapublications.com/Placenames/page54.html |archivedate=13 October 2007 }}&lt;/ref&gt; ڪوينزلينڊ آسٽريليا جي انھن شروعاتي ڇھه ڪالونين مان ھڪ آھي، جنهن ذريعي پھرين جنوري، 1901ع ۾ آسٽريليا جي وفاق جو بنياد پيو.

== تاريخ ==
{{Main|ڪوئنزلينڊ جي تاريخ}}

=== يورپين سان رابطي کان اڳ ===
{{Main|آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن جي تاريخ}}

يورپي نوآبادياتي دور کان اڳ ڪوئنزلينڊ، آسٽريليا ۾ [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪن ماڻهن]] جي سڀ کان وڏي آبادي رکندڙ علائقن مان هڪ هو.{{Sfn|Ørsted-Jensen|2011|pp=10–11}} سمجهيو وڃي ٿو تہ ڪوئنزلينڊ ۾ اصلوڪن ماڻهن جي موجودگي 50,000 ق.م کان بہ اڳ جي آهي ۽ شروعاتي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو ٻيڙين يا [[ٽورس نار]] مان گذرندڙ زميني ڳانڍاپي وسيلي هتي پهتا هئا. وقت گذرڻ سان سندن نسلن مان 90 کان وڌيڪ مختلف لساني ۽ ثقافتي گروهه وجود ۾ آيا.

آخري [[برفاني دور]] دوران ڪوئنزلينڊ جي زمين وڌيڪ خشڪ ۽ وڏي حد تائين ويران ٿي وئي، جنهن سبب خوراڪ ۽ ٻين وسيلن جي کوٽ پيدا ٿي. ان دور جي ماڻهن ٻجن کي پيهڻ جي دنيا جي قديم ترين ڄاتل ٽيڪنالاجين مان هڪ کي ترقي ڏني.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=65,000-years of continuous grinding stone use at Madjedbebe, Northern Australia {{!}} Abstract|journal=Scientific Reports|publisher=Nature|date=11 July 2022|volume=12 |issue=1 |page=11747 |doi=10.1038/s41598-022-15174-x |doi-access=free|last1=Hayes |first1=Elspeth H. |last2=Fullagar |first2=Richard |last3=Field |first3=Judith H. |last4=Coster |first4=Adelle C. F. |last5=Matheson |first5=Carney |last6=Nango |first6=May |last7=Djandjomerr |first7=Djaykuk |last8=Marwick |first8=Ben |last9=Wallis |first9=Lynley A. |last10=Smith |first10=Mike A. |last11=Clarkson |first11=Chris |pmid=35817808 |pmc=9273753 }}&lt;/ref&gt; [[برفاني دور]] جي پڄاڻيءَ سان آبهوا گرم ٿيڻ لڳي ۽ زمين انساني رهائش لاءِ وڌيڪ سازگار بڻجي وئي. اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي برساتن ۾ واڌ آئي، جنهن رياست جي [[اڀرندي مينهن جا ٻيلا|اڀرندي مينهن وارن ٻيلن]] جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;r-evans-hoq&quot;&gt;''A History of Queensland'' by Raymond Evans, Cambridge University Press, 2007 {{ISBN|978-0-521-87692-6}}.&lt;/ref&gt;

[[ٽورس نار جا ٻيٽ]] [[ٽورس نار جا ٻيٽ واسي|ٽورس نار جي ٻيٽ واسين]] جو وطن آهن. ٽورس نار جا ٻيٽ واسي نسلي ۽ ثقافتي لحاظ کان آسٽريليا جي مکيه زميني حصي جي اصلوڪن ماڻهن کان الڳ سڃاڻپ رکن ٿا. تاريخي طور سندن موجوده آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۽ [[نيو گني]] جي ماڻهن، ٻنهي سان ڊگها لاڳاپا رهيا آهن.

=== يورپي نوآبادڪاري ===
[[File:Captain Cook at Possession Island.jpg|thumb|upright=1.3|right|ڪئپٽن [[جيمس ڪڪ]] 1770ع ۾ [[پزيشن ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|پزيشن ٻيٽ]] تي [[آسٽريليا جون اوڀرنديون رياستون|آسٽريليا جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري]] تي [[برطانيا جي بادشاهت]] لاءِ دعويٰ ڪندي]]
[[File:SeventeenSeventyNov082024 01.jpg|thumb|upright=1.3|[[سيونٽين سيونٽي، ڪوئنزلينڊ]] جو اپٻيٽ، جتي ڪئپٽن ڪڪ 1770ع ۾ لٿو هو]]
[[File:Bulla Queensland 1861.jpg|thumb|upright=1.3|1861ع ۾ بلا وٽ [[برڪ ۽ ولز مهم]] جي رسد واري ٽولي ۽ آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن وچ ۾ ويڙهه]]

فيبروري 1606ع ۾ ڊچ جهازران [[وليم يانسزون]] [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]] جي اولهندي ڪناري تي موجوده [[ويپا، ڪوئنزلينڊ|ويپا]] جي ويجهو لٿو. اهو [[آسٽريليا]] ۾ ڪنهن يورپي جي زمين تي لهڻ جو پهريون دستاويزي واقعو هو ۽ ان سان گڏ يورپين ۽ [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن]] وچ ۾ رابطي جو پهريون دستاويزي واقعو پڻ هو.&lt;ref name=&quot;r-evans-hoq&quot;/&gt; 1770ع ۾ ليفٽيننٽ [[جيمس ڪڪ]] جي اچڻ کان اڳ فرانسيسي ۽ اسپيني مهم جوئن بہ هن خطي جي ڳولا ڪئي هئي، جن جي اڳواڻي ترتيبوار [[لوئي انتوان ڊي بوگينويل]] ۽ [[لوئيس وائيز ڊي ٽورس]] ڪئي. ڪڪ، [[برطانيا جي بادشاهت]] جي [[جارج ٽيون|بادشاهه جارج ٽئين]] جي هدايت تحت، 22 آگسٽ 1770ع تي [[پزيشن ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|پزيشن ٻيٽ]] تي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي برطانيا لاءِ دعويٰ ڪئي ۽ ڪوئنزلينڊ سميت اوڀرندي آسٽريليا کي ''[[نيو سائوٿ ويلز]]'' جو نالو ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|website=culture.gov.au |url=https://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/australianhistory/ |title=European discovery and the colonisation of Australia |access-date=24 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216230554/https://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/australianhistory/ |archive-date=16 February 2011}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[چيچڪ جي تاريخ#پئسفڪ جون وبائون|چيچڪ جي وبا]] ۽ يورپي آبادڪارن هٿان ٿيل قتل عام کان پوءِ اصلوڪن ماڻهن جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cumpston|first=JHL|title=The History of Small-Pox in Australia 1788–1908|year=1914|publisher=Australian Government Printer|location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=January 2024}}

1823ع ۾ برطانوي ڳولا ڪندڙ [[جان آڪسلي]] موجوده [[سڊني]] کان اتر طرف روانو ٿيو تہ جيئن موجوده [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]، جنهن کي ان وقت [[پورٽ ڪرٽس]] چيو ويندو هو، ۽ [[مورٽن بي]] ۾ قيدين جي امڪاني آبادين لاءِ مناسب هنڌ ڳولي سگهي. مورٽن بي ۾ هن [[برسبين درياهه]] دريافت ڪيو. هو 1824ع ۾ واپس آيو ۽ موجوده [[ريڊڪلف اپٻيٽ|ريڊڪلف]] وٽ قيدين جي آبادي قائم ڪيائين. شروعات ۾ [[ايڊن گلاسي]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ اها آبادي بعد ۾ موجوده [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|برسبين شهر جي مرڪز]] واري هنڌ منتقل ڪئي وئي. [[ايڊمنڊ لاڪيئر]] 1825ع ۾ برسبين درياهه جي مٿئين حصي جي ڪنارن وٽ ڪوئلي جا ذخيرا دريافت ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newhopegroup.com.au|title=New Hope Group|access-date=25 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227032917/https://www.newhopegroup.com.au/|archive-date=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;

1839ع ۾ قيدين کي ڪوئنزلينڊ موڪلڻ جو سلسلو بند ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ برسبين جي قيدين واري آبادي بہ بند ٿي وئي. 1842ع ۾ آزاد ماڻهن جي آبادڪاري، جيڪا اڳ ئي شروع ٿي چڪي هئي، کي سرڪاري طور اجازت ڏني وئي. 1847ع ۾ [[ميري بورو جو بندرگاهه]] اُن جي واپار لاءِ کوليو ويو. شروعاتي لڏپلاڻ ڪندڙن جي اڪثريت نيو سائوٿ ويلز مان آئي، جڏهن تہ يورپ کان سڌو مورٽن بي پهچندڙ پهريون آزاد مهاجرن وارو جهاز [[آرٽيميشيا (جهاز)|''آرٽيميشيا'']] هو، جيڪو 1848ع ۾ پهتو.

ان مهاجر جهاز کان اڳ آئرلينڊ جي ڏڪار سبب يتيم ٿيل ڇوڪريون بہ ڪوئنزلينڊ پهتيون هيون. ان وقت جي برطانوي نوآبادياتي معاملن واري سيڪريٽري جي تجويز ڪيل '''ارل گري اسڪيم''' تحت [[آئرلينڊ جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] دوران آئرلينڊ جي ورڪ هائوسن ۾ رهندڙ بي سهارا ڇوڪرين کي ٻين نوآبادين ۾ آباد ڪرڻ لاءِ هڪ خاص لڏپلاڻ واري رٿا جوڙي وئي. پهريون جهاز ''ارل گري'' آئرلينڊ مان سڊني تائين 124 ڏينهن جي سفر لاءِ روانو ٿيو. آسٽريليا پهچڻ کان پوءِ پيدا ٿيل تڪرار سبب 37 نوجوان يتيم ڇوڪرين جو هڪ ننڍڙو ٽولو، جن کي ڪڏهن '''بيلفاسٽ گرلز''' يا '''فيسٽي ڪولينز''' چيو وڃي ٿو، سڊني جي زمين تي نہ لٿو؛ اهي ''اين ميري'' جهاز ذريعي 21 آڪٽوبر 1848ع تي برسبين، يعني ان وقت جي مورٽن بي، پهتيون. اها اسڪيم 1852ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Citation|author1=Harrison|first=Jennifer|title=The Forty-Niners: Brisbane : schemes and dreams nineteenth century arrivals|date=4 July 2014|pages=47|publication-date=2014|publisher=Brisbane History Group; Salisbury Qld. : Boolarong Press|isbn=978-1-925046-99-1}}&lt;/ref&gt;

1857ع ۾ ڪوئنزلينڊ جو پهريون [[لائيٽ هائوس]] [[ڪيپ مورٽن]] تي تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite QHR||Cape Moreton Lightstation|600257|access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;

=== سرحدي جنگيون ۽ قتل عام ===
{{Further|آسٽريليا جون سرحدي جنگيون#ڪوئنزلينڊ||آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن جي قتل عام جي فهرست#ڪوئنزلينڊ}}

ڪوئنزلينڊ ۾ يورپي آبادڪارن ۽ اصلوڪن قبيلن وچ ۾ وڙهيل [[آسٽريليا جون سرحدي جنگيون|سرحدي جنگيون]] نوآبادياتي آسٽريليا جي سڀ کان وڌيڪ خونريز ۽ شديد سرحدي تڪرارن مان هيون.&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Loos |first1=Noel |title=Frontier conflict in the Bowen district 1861–1874 |date=1970 |publisher=[[جيمس ڪڪ يونيورسٽي]] |doi=10.25903/mmrc-5e46 |url=https://researchonline.jcu.edu.au/1136/ |access-date=11 September 2019 |type=other |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071541/https://researchonline.jcu.edu.au/1136/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪيترن محققن انهن تڪرارن جي ڪجهه يا مجموعي واقعن کي نسل ڪشيءَ جي دائري ۾ پڻ بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baldry |first1=Hannah |last2=McKeon |first2=Alisa |last3=McDougal |first3=Scott |title=Queensland's Frontier Killing Times{{Snd}} Facing Up to Genocide |url=https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |journal=[[QUT Law Review]] |volume=15 |issue=1 |pages=92–113 |issn=2201-7275 |access-date=27 August 2023 |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228031650/https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Palmer |first=Alison |year=1998 |title=Colonial and modern genocide: explanations and categories |url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1998-01_21_1/page/89 |journal=[[Ethnic and Racial Studies]] |volume=21 |issue=1 |pages=89–115 |doi=10.1080/014198798330115}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;queteen&quot;&gt;{{cite journal |last=Tatz |first=Colin |date=2006 |title=Confronting Australian Genocide |url=https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p72971/pdf/ch0251.pdf |journal=The Indigenous Experience: Global Perspectives |publisher=Canadian Scholars Press |volume=25 |pages=16–36 |isbn=978-1551303000 |pmid=19514155 |editor-first1=Roger |editor-last1=Maaka |editor-first2=Chris |editor-last2=Andersen |access-date=9 February 2024 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055722/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p72971/pdf/ch0251.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rogers |first1=Thomas James |last2=Bain |first2=Stephen |date=3 February 2016 |title=Genocide and frontier violence in Australia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623528.2016.1120466 |journal=[[Journal of Genocide Research]] |volume=18 |issue=1 |pages=83–100 |doi=10.1080/14623528.2016.1120466 |s2cid=147512803 |access-date=8 March 2022 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331143722/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623528.2016.1120466 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

انهن جنگين ۾ آسٽريليا جي ٻين نوآبادين جي ڀيٽ ۾ اصلوڪن ماڻهن جي قتل عام جا وڌيڪ واقعا، آبادڪارن خلاف ٽي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارا حملا، بدنام سرحدي پوليس فورس ۽ سرحدي تشدد ۾ يورپي آبادڪارن جي سڀ کان وڏي دستاويزي جاني نقصان جو انگ شامل هو.{{Sfn|Ørsted-Jensen|2011}} هڪ تحقيق مطابق 644 پرتشدد مقابلن ۾ مجموعي طور 66,680 ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 65,180 اصلوڪا ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;Evans, Raymond &amp; Ørsted–Jensen, Robert: 'I Cannot Say the Numbers that Were Killed': Assessing Violent Mortality on the Queensland Frontier&quot; (paper at AHA 9 July 2014 at University of Queensland) publisher Social Science Research Network&lt;/ref&gt; انهن مان اندازاً 24,000 اصلوڪا مرد، عورتون ۽ ٻار 1859ع کان 1897ع جي وچ ۾ [[آسٽريليا جي نيٽو پوليس|نيٽو پوليس]] هٿان مارجي ويا.&lt;ref&gt;R Evans, quoted in T Bottoms (2013) ''Conspiracy of Silence: Queensland's Frontier Killing Times'', Allen &amp; Unwin, p.181&lt;/ref&gt;

هن تڪرار ۾ ڪوئنزلينڊ حڪومت جي اهم هٿياربند قوت [[آسٽريليا جي نيٽو پوليس|نيٽو پوليس]] هئي، جيڪا 1849ع کان 1920ع واري ڏهاڪي تائين ڪم ڪندي رهي. نيٽو پوليس اصلوڪن ۽ ٽورس نار جي ٻيٽ واسي سپاهين تي مشتمل فورس هئي، جنهن جي قيادت يورپي آفيسر ڪندا هئا. انهن سپاهين کي گهڻو ڪري سندن علائقن کان پري آبادين مان ڀرتي ڪيو ويندو هو ۽ ڪجهه حالتن ۾ ڀرتي زبردستي بہ ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abc.net.au/frontier/stories/ep3.htm |title=Episode Three |work=Frontier |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=4 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718191740/https://www.abc.net.au/frontier/stories/ep3.htm |archive-date=18 July 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Frontier wars |url=https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives/collection/war/frontier-wars |access-date=2023-08-27 |website=Queensland Government |language=en |archive-date=27 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827144736/https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives/collection/war/frontier-wars |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Wills_Tragedy_1861.jpg|thumb|1861ع جي [[ڪلن-لا-رنگو قتل عام]] کان پوءِ جو منظر، جنهن ۾ اصلوڪن ماڻهن هٿان 19 آبادڪار مارجي ويا؛ سرحدي جنگين دوران آبادڪارن خلاف هي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارو حملو هو]]

1838ع ۾ آزاد آبادڪاريءَ جي شروعات کان پوءِ تڪرار تيزيءَ سان پکڙيو. 1840ع کان آبادڪاري وڏي تيزيءَ سان [[ڊارلنگ ڊائونز]]، لوگن ۽ برسبين وادين ۽ ڏکڻ برنيٽ جي ڀرپاسي جي زمينن تائين پکڙجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترن هنڌن تي وڏي پيماني تي ويڙهه ۽ جاني نقصان ٿيو. بعد ۾ تڪرار اتر طرف [[وائيڊ بي–برنيٽ|وائيڊ بي]]، [[برنيٽ درياهه]] ۽ [[هروي بي]] واري علائقي تائين پکڙيو؛ هڪ مرحلي تي [[ميري بورو، ڪوئنزلينڊ|ميري بورو]] جي آبادي عملي طور گهيري هيٺ اچي وئي هئي.{{Sfn|Broome|1988|p=102}}

ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ نسبتاً چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل وڏن قتل عامن ۾ [[ڪلڪائي، ڪوئنزلينڊ|ڪلڪائي]] ۽ [[وائيٽ سائيڊ، ڪوئنزلينڊ|وائيٽ سائيڊ]] جا زهر ڏيڻ وارا واقعا شامل هئا. بيانن موجب ٻنهي واقعن ۾ [[اسٽرڪنائن]] مليل اٽو تحفي طور ڏئي هر واقعي ۾ 70 تائين اصلوڪن ماڻهن کي ماريو ويو. سيپٽمبر 1843ع ۾ [[ون ٽري هل جي جنگ]] دوران [[ملتگرا]] ۽ سندس ويڙهاڪن جي ٽولي آبادڪارن جي هڪ جماعت تي اوچتو حملو ڪري ان کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ وڌيڪ جهڙپون ٿيون، جن کي ڪلڪائي واري زهر ڏيڻ جي واقعي جي جواب ۾ ٿيل ڪارروائين سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kerkhove&quot;&gt;{{cite web |last=Kerkhove |first=Ray |date=19 August 2017 |title=Battle of One Tree Hill and Its Aftermath |url=https://frontierbattle.wordpress.com/battle-of-one-tree-hill-and-its-aftermath/ |access-date=5 August 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130225/https://frontierbattle.wordpress.com/battle-of-one-tree-hill-and-its-aftermath/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marr&quot;&gt;{{cite news |last=Marr |first=David |date=14 September 2019 |title=Battle of One Tree Hill: remembering an Indigenous victory and a warrior who routed the whites |work=[[دي گارجين]] |url=http://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/15/battle-of-one-tree-hill-cutting-through-silence-to-remember-a-warrior-who-routed-the-whites |access-date=5 August 2020 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805060402/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/15/battle-of-one-tree-hill-cutting-through-silence-to-remember-a-warrior-who-routed-the-whites |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1860ع ۽ 1870ع وارن ڏهاڪن دوران مرڪزي ڪوئنزلينڊ خاص طور سخت سرحدي تشدد جو شڪار ٿيو. ان دور جي ڪيترن ليکڪن [[ونٽن، ڪوئنزلينڊ|ونٽن]] ڀرسان [[بليڊنزبرگ اسٽيشن]] تي '''اسڪل هول'''، '''بليڊنزبرگ''' يا '''مسٽيڪ ڪريڪ قتل عام'''{{efn|هن واقعي کي [[مغربي آسٽريليا]] ۾ 1915ع ۾ ٿيل [[مسٽيڪ ڪريڪ قتل عام]] سان نہ منجهائجي.}} جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت 1901ع ۾ لکيو ويو تہ ان ۾ 200 تائين اصلوڪا ماڻهو مارجي ويا هئا.&lt;ref&gt;Queenslander 20 April 1901, page 757d-758c and [[Carl Lumholtz]] Among Cannibals (London 1889) page 58–59; See also {{harvnb|Bottoms|2013|pp=172–174}}.&lt;/ref&gt; 17 آڪٽوبر 1861ع تي [[ڪلن-لا-رنگو قتل عام]] ۾ اصلوڪن ويڙهاڪن 19 آبادڪارن کي قتل ڪيو.{{Sfn|Connor|2008|p=220}} ان کان پوءِ ايندڙ هفتن ۾ پوليس، نيٽو پوليس ۽ عام آبادڪارن جي جوابي ڪارروائين ۾ [[گائيري]] قوم جا 370 تائين اصلوڪا ماڻهو ماريا ويا.&lt;ref name=&quot;Jackson&quot;&gt;{{cite web |last=Jackson |first=Russell |date=18 September 2021 |title=Research discovery suggests AFL pioneer Tom Wills participated in massacres of Indigenous people |url=https://www.abc.net.au/news/2021-09-18/suggests-afl-pioneer-tom-wills-participated-indigenous-massacres/100463708 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917193518/https://www.abc.net.au/news/2021-09-18/suggests-afl-pioneer-tom-wills-participated-indigenous-massacres/100463708 |archive-date=17 September 2021 |access-date=17 September 2021 |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;

1870ع واري ڏهاڪي دوران اتر جي کاڻين واري سرحد تي تشدد پنهنجي عروج تي پهتو، خاص طور ڪُڪ ضلعي ۽ [[پامر درياهه، ڪوئنزلينڊ|پامر]] ۽ هاڊگنسن درياهن جي سون جي کاڻين وارن علائقن ۾، جتي اصلوڪن ماڻهن جو وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ ڪيترائي قتل عام ٿيا.&lt;ref&gt;''Queenslander'', 8 March 1879, page 313d&lt;/ref&gt; [[ڪلڪاٽنگو|ڪلڪاڊون]] ويڙهاڪن جي حملن سبب آبادڪار لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين اولهندي ڪوئنزلينڊ جي ڪجهه علائقن ۾ اڳتي وڌڻ کان روڪيل رهيا. سيپٽمبر 1884ع ۾ هنن موجوده [[ڪلانڪري، ڪوئنزلينڊ|ڪلانڪري]] ڀرسان بئٽل مائونٽين وٽ آبادڪارن ۽ نيٽو پوليس جي هڪ گڏيل دستي تي حملو ڪيو. ان کان پوءِ ٿيل [[بئٽل مائونٽين جي جنگ]] ڪلڪاڊون لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿي ۽ کين وڏو جاني نقصان ٿيو.{{Sfn|Coulthard-Clark|2001|pp=51–52}} تنهن هوندي بہ [[اتر ڪوئنزلينڊ]] ۾ ويڙهه جاري رهي؛ اصلوڪا ويڙهاڪ رڍن ۽ ڍورن جي مالڪن تي حملا ڪندا رهيا، جڏهن تہ نيٽو پوليس وڏي پيماني تي جوابي ڪارروايون ۽ قتل عام ڪندي رهي.{{Sfn|Connor|2008|p=221}}&lt;ref&gt;Queensland State Archives A/49714 no 6449 of 1884 (report); QPG re 13 July 1884, Vol 21:213; 21 July 1884 – COL/A395/84/5070; Q 16 August 1884, p253; 20 August 1884 Inquest JUS/N108/84/415; POL/?/84/6449; 15 Queensland Figaro November 1884 and Queensland State Archives A/49714, letter 9436 of 1889.&lt;/ref&gt;

=== بليڪ برڊنگ ===
{{Further information|بليڪ برڊنگ#ڪوئنزلينڊ}}
[[File:Groupe de Kanakas dans une exploitation de canne à sucre du Queensland.jpg|thumb|19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪمند جي هڪ پوک تي [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا مزدور]]]]

[[ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي|ڏکڻ سمنڊ جي ٻيٽن]] جي ڏهن هزارين ماڻهن کي زبردستي، دوکي يا دٻاءَ ذريعي آسٽريليا جي زرعي پوکن تي [[معاهدي تحت مزدوري|معاهدي تحت مزدوري]] ڪرڻ لاءِ آندو ويو. جيتوڻيڪ [[غلامي جي خاتمي وارو قانون 1833ع]] تحت آسٽريليا ۽ [[برطانوي سلطنت]] جي ٻين حصن ۾ غلاميءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر اها روايت جاري رهي. ان عمل کي '''[[بليڪ برڊنگ]]''' چيو ويندو هو. انهن مزدورن جي انتهائي خراب حالتن کي غلاميءَ سان ڀيٽيو ويو آهي؛ بروڪ ڪروگر ان کي غلاميءَ جو ”ايترو ئي بڇڙو جاڙو“ قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Mortensen 2000&quot;&gt;Mortensen, Reid, 2000. &quot;Slaving in Australian courts: Blackbirding cases, 1869-1871.&quot; ''Journal of South Pacific Law'', 4, pp.7-37: &quot;Between 1863 and 1904, over 62,000 people from the Melanesian archipelagos provided the colony of Queensland with indentured labour for its emerging agricultural industries. [...] Although by the latter nineteenth century, abolitionism had ended both the transatlantic slave trade and slavery in European colonies, indentured labourers (or ''libres engagés'') were sought as an alternative: working under limited term contracts and wages but otherwise, on occasion, similar conditions to the slaves.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McDonald 2023&quot;&gt;McDonald, Willa, 2023. &quot;Blackbirding, Subjectivity and the Unseeing 'I'.&quot; ''Literary Journalism in Colonial Australia'', pp. 189-216. Cham: Springer International Publishing: &quot;Whether or not the Pacific Island labour trade was a form of slavery is still being debated in Australia. On the one hand, unlike slavery, the indenture contracts were of limited duration, the Islanders were paid, and the rights of the plantation owners over the labourers were extensive but not absolute. [...] As Brooke Kroeger says, the blackbirding trade, if not slavery itself, was at least slavery's 'just-as-evil twin'.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nla.gov.au/nla.news-article22275598 |title=General news |newspaper=[[دي ڪوئنزلينڊر]] |date=9 November 1907 |access-date=5 July 2019 |page=32 |via=Trove |archive-date=24 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224003143/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22275598 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ان وقت [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا]] سڏجندڙ ماڻهن جي اها مزدور واپار واري سرشتي 1863ع کان 1908ع تائين، لڳ ڀڳ 45 سال، جاري رهي. اندازاً 55,000 کان 62,500 ماڻهو آسٽريليا آندا ويا، جن مان گهڻا [[ميلانيشيا]] جي ٻيٽن، جهڙوڪ [[نيو هيبرڊيز]] (هاڻوڪو [[وانواتو]])، [[سولومن ٻيٽ]] ۽ [[نيو گني]] جي چوڌاري ٻيٽن مان ڀرتي ڪيا ويا يا بليڪ برڊنگ ذريعي آندا ويا.&lt;ref name=&quot;AHRC&quot;&gt;Tracey Flanagan, Meredith Wilkie, and Susanna Iuliano. [http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/forum/Erace/south_sea.html &quot;Australian South Sea Islanders: A Century of Race Discrimination under Australian Law&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314080249/http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/forum/Erace/south_sea.html|date=14 March 2011}}, Australian Human Rights Commission.&lt;/ref&gt;

[[File:Australian South Sea Islander cane cutters on a sugar cane plantation in Queensland (9205204184).jpg|alt=ڪمند جي قطار اڳيان بيٺل ڏکڻ سمنڊ جي ٻيٽن جا مرد مزدور.|thumb|ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪمند]] جي پوک تي بليڪ برڊنگ ذريعي آندل ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي]]

آندل ماڻهن جي وڏي اڪثريت مردن جي هئي ۽ لڳ ڀڳ چوٿون حصو سورهن سالن کان گهٽ عمر وارو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |author1=Corris, Peter |title=Passage, port and plantation: a history of Solomon Islands labour migration, 1870–1914 |date=2013-12-13 |url=https://trove.nla.gov.au/work/188267294 |type=Thesis |access-date=5 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727000253/https://trove.nla.gov.au/work/188267294 |url-status=live |archive-date=27 July 2020}}&lt;/ref&gt; مجموعي طور لڳ ڀڳ 15,000 ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي، يعني لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو، ڪوئنزلينڊ ۾ مزدوري دوران فوت ٿيا؛ هن انگ ۾ سفر دوران فوت ٿيل يا ڀرتيءَ جي عمل ۾ مارجي ويل ماڻهو شامل ناهن. گهڻا موت ٽن سالن وارن مزدوري معاهدن دوران ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McKinnon |first1=Alex |date=July 2019 |title=Blackbirds, Australia had a slave trade? |page=44 |newspaper=[[دي منٿلي]]}}&lt;/ref&gt; اهو انگ آمريڪا پهچڻ کان پوءِ پهرين ٽن سالن دوران غلام بڻايل آفريڪين جي اندازي موجب 33 سيڪڙو موت جي شرح سان مشابهت رکي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ray |first1=K.M. |title=Life Expectancy and Mortality rates |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/applied-and-social-sciences-magazines/life-expectancy-and-mortality-rates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705070912/https://www.encyclopedia.com/humanities/applied-and-social-sciences-magazines/life-expectancy-and-mortality-rates |archive-date=5 July 2019 |access-date=5 July 2019 |website=Encyclopedia.com |publisher=Gale Library of Daily Life: Slavery in America}}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن ڪوئنزلينڊ ۾ مزدورن جي حالتن کي [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] دوران غلام بڻايل ماڻهن جي حالتن سان ڀيٽيو آهي.&lt;ref name=&quot;McDonald 2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mortensen 2000&quot; /&gt;

اهو واپار ڪوئنزلينڊ جي قانون تحت قانوني منظوري ۽ ضابطن هيٺ هلندو هو. رابرٽ ٽائونز جهڙن بااثر ماڻهن هن مزدوري واري نظام مان وڏو ناڻو ڪمايو، ۽ ان مان حاصل ٿيل سرمائي ڪوئنزلينڊ جي ڪجهه اهم آبادين ۽ معاشي سرگرمين جي واڌ ويجهه ۾ پڻ استعمال ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sparrow |first=Jeff |date=2022-08-04 |title=Friday essay: a slave state - how blackbirding in colonial Australia created a legacy of racism |url=http://theconversation.com/friday-essay-a-slave-state-how-blackbirding-in-colonial-australia-created-a-legacy-of-racism-187782 |access-date=2023-08-27 |website=The Conversation |language=en |archive-date=27 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827144739/http://theconversation.com/friday-essay-a-slave-state-how-blackbirding-in-colonial-australia-created-a-legacy-of-racism-187782 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٽائونز جي هڪ ايجنٽ دعويٰ ڪئي تہ بليڪ برڊنگ ذريعي آندل مزدور ”وحشي هئا، جن کي پئسي جي استعمال جي ڄاڻ نہ هئي“ ۽ انهيءَ ڪري سندس خيال موجب اهي نقد اجرت جا حقدار نہ هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |date=20 March 1871 |title=A fair thing for the Polynesians |page=7 |newspaper=[[دي برسبين ڪوريئر]] |url=https://nla.gov.au/nla.news-article1300671 |access-date=1 June 2019 |via=Trove}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ آسٽريليا جي وفاق قائم ٿيڻ کان پوءِ [[سفيد آسٽريليا پاليسي]] لاڳو ڪئي وئي. ''[[پئسفڪ ٻيٽ مزدورن وارو قانون 1901ع]]'' تحت آسٽريليا ۾ موجود پئسفڪ ٻيٽن جي گهڻن مزدورن کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ پئسفڪ ٻيٽ واسين جي آبادي تيزيءَ سان گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Documenting Democracy |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=86 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026225820/https://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=86 |archive-date=26 October 2009 |access-date=4 August 2010 |publisher=Foundingdocs.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== خودمختيار حڪومت ===
{{further|ڪوئنزلينڊ جي نوآبادي}}
[[File:StateLibQld 1 14202 Shearers and farm hands at Jondaryan Woolshed, ca. 1872.jpg|thumb|تقريباً 1872ع ۾ [[جونڊاريان وول شيڊ]] وٽ [[رڍن جي اُن ڪترڻ|رڍن جي اُن ڪتريندڙ مزدور]] ۽ زرعي مزدور]]
[[File:StateLibQld 2 93580 Parade of troops in Queen Street, Brisbane, March, 1900.jpg|thumb|مارچ 1900ع ۾ ڏکڻ آفريڪا جي [[ٻي بوئر جنگ]] لاءِ روانگيءَ کان اڳ برسبين ۾ فوجين جي پريڊ]]

1851ع ۾ نيو سائوٿ ويلز کان [[ڪوئنزلينڊ جي علحدگي]] جي تجويز تي غور ڪرڻ لاءِ هڪ عوامي گڏجاڻي منعقد ڪئي وئي. 6 جون 1859ع تي [[راڻي وڪٽوريا]] شاهي فرمان تي صحيح ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Documenting Democracy|url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-60.html|access-date=27 November 2021|website=[[آسٽريليائي جمهوريت جو عجائب گهر]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303143343/https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-60.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن تحت ذميوار حڪومت رکندڙ [[خود حڪمران نوآبادي|خود حڪمران]] [[تاج جي نوآبادي]] طور ڪوئنزلينڊ جي الڳ نوآبادي قائم ڪئي وئي. [[برسبين]] کي راڄڌاني چونڊيو ويو.

10 ڊسمبر 1859ع تي ڪوئنزلينڊ جي پهرين [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] [[جارج بوون]] هڪ اعلان پڙهي ٻڌايو، جنهن سان ڪوئنزلينڊ کي رسمي طور نيو سائوٿ ويلز کان الڳ نوآبادي طور قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;q150&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.osr.qld.gov.au/historical-information/revenue-history-timeline/static-timeline.shtml|title=Q150 Timeline|publisher=Queensland Treasury|access-date=28 October 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903032933/https://www.osr.qld.gov.au/historical-information/revenue-history-timeline/static-timeline.shtml|archive-date=3 September 2011}}&lt;/ref&gt; 22 مئي 1860ع تي ڪوئنزلينڊ جي پهرين چونڊ ٿي ۽ بوون جي خانگي سيڪريٽري [[رابرٽ هربرٽ]] کي ڪوئنزلينڊ جو پهريون [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] مقرر ڪيو ويو.

1865ع ۾ رياست جي پهرين ريلوي لائين [[اپس وچ، ڪوئنزلينڊ|اپس وچ]] ۽ [[گرانڊ چيسٽر]] وچ ۾ کولي وئي. 1867ع ۾ جيمس نيش پاران [[گمپي]] شهر ڀرسان [[ميري درياهه، ڪوئنزلينڊ|ميري درياهه]] وٽ سون دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڪوئنزلينڊ جي معيشت تيزيءَ سان وڌي. ان دريافت سون جي رش کي جنم ڏنو ۽ ڪوئنزلينڊ جي نوآباديءَ کي سخت معاشي بحران کان نڪرڻ ۾ مدد ڪئي. تنهن هوندي بہ ڪوئنزلينڊ جي سون جي رش وڪٽوريا ۽ نيو سائوٿ ويلز جي سون جي رش جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي پيماني تي هئي.

رياست جي معيشت لاءِ افرادي قوت مهيا ڪرڻ خاطر 1850ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا، خاص طور ڪوئنزلينڊ، ڏانهن لڏپلاڻ وڌڻ لڳي. 1860ع واري ڏهاڪي کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين پاڙيسري پئسفڪ ٻيٽن مان ڪيترائي مزدور، جن کي ان وقت [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا]] چيو ويندو هو، ڪوئنزلينڊ جي ڪمند جي ٻنين ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ آندا ويا. انهن مان ڪجهه ماڻهن کي [[بليڪ برڊنگ]] يا زبردستي ڀرتيءَ ذريعي اغوا يا دٻاءَ هيٺ آندو ويو هو، ۽ سندن مزدوريءَ جون حالتون استحصالي معاهدي واري مزدوريءَ جي صورت طور بيان ڪيون ويون آهن. 1890ع واري ڏهاڪي کان [[اطالوي آسٽريليائي|اطالوي لڏپلاڻ ڪندڙ]] پڻ ڪمند جي صنعت ۾ شامل ٿيڻ لڳا.&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Rickard|title=Australia: A Cultural History|year=2017|pages=173|publisher=Monash University |isbn=978-1-921867-60-6}}&lt;/ref&gt;

1890ع واري ڏهاڪي دوران ڪوئنزلينڊ سميت آسٽريليا جي ڇهن نوآبادين ۾ ريفرنڊمن جو سلسلو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1 جنوري 1901ع تي [[آسٽريليا جو وفاق]] قائم ٿيو. ان وقت ڪوئنزلينڊ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج لک هئي. ان کان پوءِ ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي هڪ [[وفاقي رياست]] طور برقرار رهيو آهي ۽ ان جي آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.

=== 20هين صدي ===
[[File:StateLibQld 1 114168 Returned World War Two soldiers march in Queen Street, Brisbane, 1944.jpg|thumb|1944ع ۾ برسبين جي ڪوئن اسٽريٽ تي [[ٻي عالمي جنگ]] مان موٽيل فوجين جي پريڊ]]

1905ع ۾ عورتن پهريون ڀيرو ڪوئنزلينڊ جي رياستي چونڊن ۾ ووٽ ڏنو. رياست جي پهرين يونيورسٽي، [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]]، 1909ع ۾ برسبين ۾ قائم ڪئي وئي. 1911ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ [[پوليو]] جي علاج جا متبادل طريقا متعارف ڪرايا ويا، جن مان ڪجهه طريقا بعد ۾ دنيا جي ٻين حصن ۾ بہ استعمال ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Patrick |first1=Ross |title=Kenny, Elizabeth (1880–1952) |chapter=Elizabeth Kenny (1880–1952) |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kenny-elizabeth-6934 |encyclopedia=Australian Dictionary of Biography |publisher=National Centre of Biography, Australian National University |access-date=1 January 2023 |archive-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117014457/https://adb.anu.edu.au/biography/kenny-elizabeth-6934 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[پهرين عالمي جنگ]] جو [[پهرين عالمي جنگ ۾ ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ تي وڏو اثر]] پيو. 58,000 کان وڌيڪ ڪوئنزلينڊ واسي پهرين عالمي جنگ ۾ وڙهيا، جن مان 10,000 کان وڌيڪ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Queensland Registry of Births, Deaths, and Marriages World War One commemorative death certificates {{!}} Queensland's World War 1 Centenary |url=https://blogs.slq.qld.gov.au/ww1/2015/04/02/queensland-registry-of-births-deaths-and-marriages-world-war-one-commemorative-death-certificates/ |website=blogs.slq.qld.gov.au |access-date=20 January 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203144252/https://blogs.slq.qld.gov.au/ww1/2015/04/02/queensland-registry-of-births-deaths-and-marriages-world-war-one-commemorative-death-certificates/ |archive-date=3 February 2016 }}&lt;/ref&gt;

آسٽريليا جي پهرين وڏي هوائي ڪمپني [[قنطاس]]، جنهن جو اصل نالو '''ڪوئنزلينڊ اينڊ ناردرن ٽيريٽري ايريئل سروسز''' هو، 1920ع ۾ [[ونٽن، ڪوئنزلينڊ|ونٽن]] ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ڪوئنزلينڊ جي ڏورانهن اندروني علائقن کي هوائي سهولت فراهم ڪرڻ هو.

1922ع ۾ ڪوئنزلينڊ [[ڪوئنزلينڊ قانونساز ڪائونسل]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اها آسٽريليا جي واحد رياست بڻجي وئي جنهن وٽ [[هڪ ايواني قانونساز ادارو|هڪ ايواني]] [[آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن جون پارليامينٽون|پارليامينٽ]] آهي.

1935ع ۾ هوائي کان [[آسٽريليا ۾ ڪين ٽوڊ|ڪين ٽوڊ]] ڄاڻي واڻي ڪوئنزلينڊ آندا ويا. انهن کي آڻڻ جو مقصد فرينچز ڪين بيٽل ۽ گري بيڪ [[ڪمند جا ڀنگ]] گهٽائڻ هو، جيڪي ڪوئنزلينڊ جي معيشت لاءِ اهم ڪمند جي ٻوٽن جي پاڙن کي نقصان پهچائيندا هئا. اها ڪوشش ناڪام رهي ۽ ان وقت کان ڪين ٽوڊ آسٽريليا ۾ هڪ اهم ماحولياتي نقصانڪار ڌاري جنس بڻيل آهن. 1962ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۽ آسٽريليا ۾ تيل جي پهرين تجارتي پيداوار [[موني، ڪوئنزلينڊ|موني]] وٽ شروع ٿي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران برسبين [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] جي مهم جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. اي ايم پي بلڊنگ، جنهن کي هاڻي [[ميڪ آرٿر سينٽرل]] چيو وڃي ٿو، [[ڊگلس ميڪ آرٿر|جنرل ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اتحادي پئسفڪ فوجن جي [[ڏکڻ اولهه پئسفڪ علائقو|ڏکڻ اولهه پئسفڪ]] هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿي، جيستائين آگسٽ 1944ع ۾ هيڊڪوارٽر [[جياپورا|هالينڊيا]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.st.net.au/~dunn/ausarmy/hiringsno1lofc.htm|title=Hirings Section|publisher=Australia @ War|author=Peter Dunn|date=2 March 2005|access-date=7 January 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012165321/https://home.st.net.au/~dunn/ausarmy/hiringsno1lofc.htm|archive-date=12 October 2007}}&lt;/ref&gt;

1942ع ۾ جنگ دوران برسبين ۾ آمريڪي فوجي اهلڪارن ۽ آسٽريليائي فوجين ۽ شهرين وچ ۾ پرتشدد جهيڙو ٿيو، جنهن ۾ هڪ ماڻهو مارجي ويو ۽ سوين زخمي ٿيا. اهو واقعو عام طور '''[[برسبين جي جنگ]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.st.net.au/~dunn/ozatwar/bob.htm|title=The Battle of Brisbane&amp;nbsp;— 26 &amp; 27 November 1942 |publisher=Australia @ War |access-date=7 January 2008 |first=Peter |last=Dunn |date=27 August 2005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092844/https://home.st.net.au/~dunn/ozatwar/bob.htm |archive-date=10 January 2008}}&lt;/ref&gt;

[[File:ITM436209 Dept No 404 (51763920364).jpg|thumb|[[راڻي ايلزبيٿ ٻي]] آڪٽوبر 1982ع ۾ [[1982ع دولت مشترڪه رانديون|دولت مشترڪه راندين]] جي موقعي تي برسبين جو دورو ڪيو]]

ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ|يورپ مان آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ جي وڏي لهر]] آئي. اڳين ڏهاڪن جي ڀيٽ ۾ [[ڏاکڻو يورپ|ڏاکڻي]] ۽ [[اوڀرندو يورپ|اوڀرندي يورپ]] مان گهڻا لڏپلاڻ ڪندڙ آيا.

20هين صديءَ جي پوين ڏهاڪن ۾ [[گهميل نيم اڀرندي آبهوا]] ۽ ايئر ڪنڊيشننگ جي وڌندڙ دستيابي سبب ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي ٻين رياستن مان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن لاءِ هڪ مشهور منزل بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bigger or Better?: Australia's Population Debate|last=Lowe|first=Ian|year=2012|publisher=[[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] Press|isbn=9780702248078}}&lt;/ref&gt;

=== 21هين صدي ===
2003ع ۾ ڪوئنزلينڊ [[ميرون]] رنگ کي رياست جو سرڪاري رنگ اختيار ڪيو. اهو اعلان راندين جي مقابلن ۾ رياست جي نمائندگي لاءِ ميرون رنگ استعمال ڪرڻ جي غير رسمي روايت جي بنياد تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;state-colour&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-colour |title=State colour &amp;#124; State flags, emblems, and icons |access-date=7 December 2022 |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207015933/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-colour |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ ٽن ڏهاڪن تائين رڪارڊ واڌ کان پوءِ 2010ع جي پڇاڙيءَ کان 2011ع جي شروعات تائين [[2010ع–2011ع ڪوئنزلينڊ ٻوڏون|وڏين ٻوڏن]] ڪوئنزلينڊ کي متاثر ڪيو، جنهن سبب رياست جي مختلف حصن ۾ وڏي پيماني تي نقصان ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ خلل پيو.&lt;ref name=&quot;Berry&quot;&gt;{{cite news|last=Berry|first=Petrina|title=Brisbane braces for flood peak as Queensland's flood crisis continues|url=https://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/brisbane-braces-for-flood-peak-as-queenslands-flood/story-fn7ik8u2-1225986784487|access-date=14 January 2011|newspaper=The Courier-Mail|date=13 January 2011|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816145500/https://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/brisbane-braces-for-flood-peak-as-queenslands-flood/story-fn7ik8u2-1225986784487|archive-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/infographics/qld-floods/beforeafter2.htm/ |title=Brisbane floods: Up close |date=Jan 18, 2011 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=4 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712045536/https://www.abc.net.au/news/infographics/qld-floods/beforeafter2.htm |archive-date=12 July 2011}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] ڪوئنزلينڊ کي بہ متاثر ڪيو. اپريل 2020ع کان پوءِ [[آسٽريليا ۾ ڪوويڊ-19 عالمي وبا|متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۽ تيزيءَ سان گهٽجندڙ]] هجڻ باوجود، مارچ 2020ع کان جسماني وٿي برقرار رکڻ سميت مختلف عوامي صحت جون پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جن ۾ رياست جون سرحدون بند ڪرڻ بہ شامل هو.

==سياسي نظام==

[[File:Parliament House, Brisbane, Queensland with Christmas tree in 2019, 05.jpg|thumb|کاٻو| ڪئينزلينڊ جو [[پارليامينٽ ھائوس، ڪئينزلينڊ|پارليامينٽ هائوس]]]]


[[File:Government House seen from street, Brisbane, Queensland, 2019, 01.jpg|thumb|کاٻو|
ڪئينزلينڊ جو گورنر ھائوس]]
[[File:Queen Elizabeth II Courts of Law seen from Albert Street, Brisbane 02.jpg|thumb|کاٻو|ڪئينزلينڊ جي سپريم ڪورٽ جو برزبين ۾ صدر مقام]]

پھرين جنوري 1901ع ۾ آئيني بادشاهت ھيٺ وفاقي پارليماني نظام جي قيام بعد ھن رياست جو پنھنجو حڪومتي نظام ھڪ علحده آئين جي ذريعي عمل ۾ آيو جنھن کي ڪئينسلينڊ جق آئين سڏين ٿا جنھن جون بنيادي شقون رياست جي پارليامينٽ، عوامي ريفرنڊم کانسواءِ، تبديل نه ٿي ڪري سگھي. بنيادي انساني حقن لاء ھتي ڪئينسلينڊ ھيومن رائيٽس ايڪٽ 2019 پڻ لاڳو ٿيل آھي. ھن رياست جو حڪومتي نظام [[ويسٽ منسٽر نظام]] طرز تي جڙيل آهي. رياست جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو ڪئينزلينڊ جي ليجسليٽو اسيمبلي آهي. رياست جو سربراھ گورنر آھي جيڪو شاھي سربراھ جو نمائندو ھوندو آھي. رياست جي حڪومتي سربراھ کي پريميئر سڏيندا آهن. حڪومت جي گادي برزبين شھر ۾ آھي.

== جاگرافي ==
{{Main|ڪوئنزلينڊ جي جاگرافي}}
[[File:Qld region map 2.PNG|thumb|right|عام طور مقرر ڪيل [[ڪوئنزلينڊ جا علائقا]]، جن ۾ [[مرڪزي ڪوئنزلينڊ]] کي [[ميڪي علائقو|ميڪي]] ۽ [[فٽزروئي شائر|فٽزروئي]] ذيلي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي]]
[[File:La Gran Barrera 2.jpg|thumb|right|[[گريٽ بيريئر ريف]]، جيڪو ڪوئنزلينڊ جي [[ڪورل سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري جي گهڻي حصي سان پکڙيل آهي]]
[[File:Mossman River during the wet season.jpg|thumb|right|[[ماسمن درياهه]]، جيڪو [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ڊينٽري مينهن وارو ٻيلو|ڊينٽري مينهن واري ٻيلي]] مان وهي ٿو]]
[[File:BinnaBurra5.JPG|thumb|right|[[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ليمنگٽن نيشنل پارڪ]] ۾ [[ميڪفرسن جابلو سلسلو]]]]
[[File:LakeMcKenzieNov112024.jpg|thumb|right|ميڪينزي ڍنڍ، [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]]]]

1,729,742 چورس ڪلوميٽر (715,309 چورس ميل) جي ڪل ايراضيءَ سان ڪوئنزلينڊ هڪ وسيع رياست آهي، جتي آبهوا ۽ جاگرافيائي خصوصيتن ۾ وڏي گوناگونيت ملي ٿي. جيڪڏهن ڪوئنزلينڊ هڪ آزاد ملڪ هجي ها تہ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو 16هون وڏو ملڪ هجي ها.

ڪوئنزلينڊ جو اوڀرندو سامونڊي ڪنارو [[ڪورل سمنڊ]] سان لڳي ٿو، جيڪو پئسفڪ سمنڊ جو هڪ حصو آهي. رياست جي اتر ۾ [[ٽورس ڳچي سمنڊ]] واقع آهي، جتي [[نيو گني]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[بوئيگو ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|بوئيگو ٻيٽ]] رياست جي حدن جو انتهائي اترين نقطو آهي. ٽڪنڊي شڪل وارو [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]]، جيڪو نيو گني ڏانهن وڌيل آهي، رياست جي مکيه زميني حصي جو سڀ کان اترين علائقو آهي. اپٻيٽ جي چوٽيءَ کان اولهه طرف اتر ڪوئنزلينڊ جي سرحد [[ڪارپينٽيريا نار]] سان لڳي ٿي. اولهه ۾ ڪوئنزلينڊ جي سرحد [[اتر علائقو، آسٽريليا|اتر علائقي]] سان [[138هون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|138هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ]] تي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[ڏکڻ آسٽريليا]] جي اتر اوڀرندي حصي سان ملي ٿي. نيو سائوٿ ويلز سان رياست جي ڏاکڻي سرحد جو اوڀرندو حصو [[پوائنٽ ڊينجر، ٽويڊ هيڊز|پوائنٽ ڊينجر]] کان [[ڊوماريسڪ درياهه]] تائين [[پاڻي ورڇ|پاڻي ورڇ واري ليڪ]] ۽ پوءِ ڊوماريسڪ، [[ميڪ انٽائر درياهه|ميڪ انٽائر]] ۽ [[بارون درياهه، نيو سائوٿ ويلز|بارون]] درياهن سان ٺهي ٿو. ڏاکڻي سرحد جو اولهندو حصو [[29هون ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ|29هين ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ]] سان هلندو آهي، جنهن ۾ ڪجهه ننڍيون [[ڪوئنزلينڊ ۽ نيو سائوٿ ويلز جي سرحدي حدن جون تاريخي تبديليون|تاريخي سرحدي تبديليون]] بہ شامل آهن، ۽ پوءِ ڏکڻ آسٽريليا تائين پهچي ٿو.

اوڀر آسٽريليا جي گهڻي حصي وانگر [[عظيم ورهاست وارو جابلو سلسلو]] سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي ۽ ان کان اندرئين پاسي پکڙيل آهي. جابلو سلسلي جي اولهه وارا علائقا گهميل سامونڊي علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خشڪ آهن. دنيا جو سڀ کان وڏو [[مرجاني ريف]] نظام، [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ٽورس ڳچي سمنڊ]] ۽ [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]] جي وچ ۾ رياست جي [[ڪورل سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان متوازي پکڙيل آهي. ڪوئنزلينڊ جي سامونڊي ڪناري تي دنيا جا ٽي سڀ کان وڏا وارياسي ٻيٽ واقع آهن: ڪگاري (فريزر ٻيٽ)، [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]] ۽ [[اتر اسٽريڊ بروڪ ٻيٽ|اتر اسٽريڊ بروڪ]].

رياست ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهه محفوظ علائقا آهن: ڪورل سمنڊ جي ڪناري سان گريٽ بيريئر ريف، [[وائيڊ بي–برنيٽ]] علائقي جي سامونڊي ڪناري تي ڪگاري (فريزر ٻيٽ)، [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ جا گهميل استوائي علائقا|گهميل استوائي علائقا]] جن ۾ [[ڊينٽري مينهن وارو ٻيلو]] شامل آهي، [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ليمنگٽن نيشنل پارڪ]]، [[نار وارو ملڪ|اتر اولهه ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[آسٽريليا جا فوسل ٿڻائتا ماڳ (ريورسلي)|ريورسلي فوسل ماڳ]] ۽ ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ [[گونڊوانا مينهن وارا ٻيلا]].

رياست کي ڪيترن ئي [[ڪوئنزلينڊ جا علائقا|غير سرڪاري علائقن]] ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي رياست جي وسيع جاگرافيءَ جي وڏن حصن جي سڃاڻپ لاءِ عام طور استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ شامل آهن:
* '''[[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي سامونڊي ڪناري واري انتهائي ڏکڻ اوڀرندي ڪنڊ ۾ هڪ شهري علائقو آهي، جنهن ۾ رياست جا ٽي وڏا شهر شامل آهن: راڄڌاني برسبين ۽ مشهور سامونڊي سياحتي ماڳ [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] ۽ [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]. ڪجهه وصفن ۾ [[ٽوومبا، ڪوئنزلينڊ|ٽوومبا]] شهر کي بہ هن علائقي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ڪوئنزلينڊ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ رهي ٿي.
* '''[[ڊارلنگ ڊائونز]]''' رياست جي اندرئين ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي، جنهن ۾ زرخيز زرعي زمينون، خاص طور ڍورن جي چراگاهن واريون زمينون، شامل آهن. ڪجهه وصفن ۾ ٽوومبا شهر بہ هن علائقي جو حصو آهي. هن علائقي ۾ جابلو [[گرينائيٽ بيلٽ]] پڻ شامل آهي، جيڪو رياست جو سڀ کان ٿڌو علائقو آهي ۽ جتي ڪڏهن ڪڏهن برفباري بہ ٿيندي آهي.
* '''[[وائيڊ بي–برنيٽ]]''' رياست جي سامونڊي ڏکڻ اوڀر ۾، ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ کان اتر طرف واقع آهي. هي علائقو [[ڪمند]] جي پوکن سان مالامال آهي ۽ ان ۾ [[بنڊابرگ]]، [[هروي بي]] ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو وارياسو ٻيٽ [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]] شامل آهن.
* '''[[مرڪزي ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي وچئين سامونڊي ڪناري تي واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا ۽ ڪوئلي جي کاڻين کي معاشي اهميت حاصل آهي. هن ۾ [[ڪيپريڪارن ڪوسٽ]] ۽ [[وٽسنڊي ٻيٽ]] جا سياحتي علائقا، گڏوگڏ [[راڪ هيمپٽن]] ۽ [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] شهر شامل آهن.
* '''[[اتر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اترين سامونڊي ڪناري تي واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا ۽ کاڻ کوٽائي اهم سرگرميون آهن. هن علائقي ۾ [[ٽائونسويل]] شهر پڻ شامل آهي.
* '''[[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي انتهائي اترين سامونڊي ڪناري ۽ [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]] تي پکڙيل آهي. هن ۾ [[استوائي مينهن وارو ٻيلو]]، رياست جي بلند ترين چوٽي [[مائونٽ بارٽل فريئر]]، [[ايٿرٽن ٽيبل لينڊز]] جو زرعي علائقو، جتي [[ڪمند]] ۽ [[استوائي ميوا]] اهم آهن، [[گريٽ بيريئر ريف]] جو سڀ کان وڌيڪ سياحن وارو حصو ۽ [[ڪيرنز، ڪوئنزلينڊ|ڪيرنز]] شهر شامل آهن.
* '''[[ڏکڻ اولهه ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اندرئين ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. هي بنيادي طور زرعي علائقو آهي، جتي ڍورن جي پالنا نمايان آهي. هن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل [[شاخدار درياهه|دريائي وهڪرن]] وارو [[چينل ڪنٽري]] علائقو پڻ شامل آهي.
* '''[[مرڪزي اولهه ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اندرئين وچ اولهه ۾ واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا نمايان آهي ۽ هن ۾ [[لانگ ريچ، ڪوئنزلينڊ|لانگ ريچ]] شهر شامل آهي.
* '''[[نار وارو ملڪ]]'''، جنهن کي اتر اولهه ڪوئنزلينڊ بہ چيو وڃي ٿو، رياست جي اندرئين اتر اولهه ۾ [[ڪارپينٽيريا نار]] سان لڳ واقع آهي. هن علائقي ۾ [[سوانا]] ۽ کاڻ کوٽائي نمايان آهن ۽ [[مائونٽ آئزا]] شهر بہ هتي واقع آهي.

=== آبهوا ===
[[File:Queensland Köppen.svg|thumb|ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جا قسم]]]]

وڏي ايراضيءَ سبب رياست جي مختلف حصن جي آبهوا ۾ نمايان فرق ملي ٿو. سامونڊي ڪناري تي گهڻي برسات پوي ٿي؛ [[استوائي آبهوا|استوائي]] اتر ۾ [[چؤماسي هوائون|چؤماسي]] برساتي موسم هوندي آهي، جڏهن تہ ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي [[گهميل نيم استوائي آبهوا|گهميل نيم استوائي]] حالتون ملن ٿيون. اندرئين ۽ اولهندي علائقن ۾ گهٽ برسات ۽ گرم، گهميل اونهارا عام آهن. ڏکڻ اوڀر جي اندرئين حصي جا مٿانهان علائقا سياري جي وچ ۾ ٻڙي درجي کان گهڻو هيٺ گرمي پد محسوس ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[پارو|پارو ڄمڻ]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برفباري]] بہ ٿيندي آهي. سامونڊي علائقن جي آبهوا تي گرم سامونڊي پاڻي اثرانداز ٿئي ٿو، جيڪو گرمي پد کي انتهائي حدن تائين پهچڻ کان روڪي ٿو ۽ برسات لاءِ گهم مهيا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=National Climate Centre|url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.htm|title= Climate of Queensland|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=4 August 2010|archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.html|archive-date=17 March 2009}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

گرمي پد ۽ گهم جي بنياد تي ڪوئنزلينڊ ۾ ڇهه مکيه آبهوا وارا علائقا آهن:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/cgi_bin_scripts/clim_classification.cgi|title=Australian Government, Bureau of Meteorology – Australian climatic zones|publisher=Bom.gov.au|access-date=4 August 2010}}{{dead link|date=December 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
* گرم ۽ گهميل اونهارو، گرم ۽ گهميل سيارو (ڏور اتر ۽ سامونڊي علائقا): [[ڪيرنز]]، [[انيسفيل، ڪوئنزلينڊ|انيسفيل]]
* گرم ۽ گهميل اونهارو، گرم ۽ خشڪ سيارو (اتر ۽ سامونڊي علائقا): [[ٽائونسويل]]، [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]]
* گرم ۽ گهميل اونهارو، معتدل ۽ خشڪ سيارو (سامونڊي مٿانهان علائقا ۽ سامونڊي ڏکڻ اوڀر): [[برسبين]]، [[بنڊابرگ]]، [[راڪ هيمپٽن]]
* گرم ۽ خشڪ اونهارو، معتدل ۽ خشڪ سيارو (وچ وارا اندروني ۽ اتر اولهندي علائقا): [[مائونٽ آئزا]]، [[ايمرلڊ، ڪوئنزلينڊ|ايمرلڊ]]، [[لانگ ريچ]]
* گرم ۽ خشڪ اونهارو، ٿڌو ۽ خشڪ سيارو (ڏاکڻا اندروني علائقا): [[روما، ڪوئنزلينڊ|روما]]، [[چارلي ويل، ڪوئنزلينڊ|چارلي ويل]]، [[گونڊي ونڊي]]
* گرم ۽ گهميل اونهارو، سرد ۽ خشڪ سيارو (ڏکڻ اوڀر جا مٿانهان علائقا): [[ٽوومبا]]، [[واروڪ، ڪوئنزلينڊ|واروڪ]]، [[اسٽين ٿورپ]]

ڪوئنزلينڊ جي چونڊيل شهرن جي سالياني سراسري آبهوا جا انگ اکر&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml|title=Australian Government, Bureau of Meteorology – Climate statistics for Australian locations|publisher=Bureau of Meteorology|date=19 July 2010|access-date=4 August 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224073401/https://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml|archive-date=24 February 2011}}&lt;/ref&gt; هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!شهر
!سراسري روزاني گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
!سراسري روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي پد
!صاف ڏينهن جو انگ
!برسات
|-
|[[برسبين]]
|align=center| {{convert|15.7|C}}|| align=center | {{convert|25.5|C}} || align=center | 113.1 || align=center | {{convert|1149.1|mm|abbr=on}}
|-
|[[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]]
|align=center | {{convert|19.0|C}} || align=center | {{convert|26.4|C}} || align=center | 123.0 || align=center | {{convert|1570.7|mm|abbr=on}}
|-
|[[ڪيرنز]]
|align=center | {{convert|21.0|C}} || align=center | {{convert|29.2|C}} || align=center | 89.7 || align=center | {{convert|1982.2|mm|abbr=on}}
|-
|[[ٽائونسويل]]
|align=center | {{convert|19.8|C}} || align=center | {{convert|28.9|C}} || align=&quot;center&quot; | 120.9 || align=center | {{convert|1136.7|mm|abbr=on}}
|}

رياست جو سامونڊي ڏور اتر وارو حصو آسٽريليا جو سڀ کان وڌيڪ برسات وارو علائقو آهي. ڪيرنز جي ڏکڻ ۾ واقع [[مائونٽ بيلينڊن ڪر]] وٽ آسٽريليا جي برسات جا ڪيترائي رڪارڊ قائم ٿيا آهن ۽ اتي سالياني سراسري برسات {{convert|8|m}} کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|title=Rainfall and Temperature Records|date=28 February 2013|work=Climate Extremes|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=26 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313040735/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|archive-date=13 March 2014}}&lt;/ref&gt; ڪوئنزلينڊ ۾ برفباري ناياب آهي، پر نيو سائوٿ ويلز سان لڳندڙ انتهائي ڏاکڻي سرحد تي، خاص طور اسٽين ٿورپ ضلعي ۾، ڪجهه باقاعدگيءَ سان برف پوي ٿي؛ ناياب موقعن تي اها وڌيڪ اتر ۽ اولهه طرف بہ ٿي آهي. آسٽريليا ۾ سڀ کان اتر طرف رڪارڊ ٿيل برفباري [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] جي ويجهو ٿي، پر اهو هڪ غيرمعمولي واقعو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Queensland Snow Events|url=https://www.weatherarmidale.com/Qld%20Snow%20Table.htm|access-date=16 May 2014|publisher=Weather Armidale|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210210100/https://www.weatherarmidale.com/Qld%20Snow%20Table.htm|archive-date=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;

قدرتي آفتون ڪوئنزلينڊ لاءِ اڪثر خطرو بڻجن ٿيون. شديد [[استوائي طوفان]] وچئين ۽ اترين سامونڊي ڪنارن کي متاثر ڪري وڏي تباهي آڻي سگهن ٿا؛&lt;ref&gt;{{cite web|title = Queensland Cyclones|url=https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/cyclone.asp |publisher=Emergency Management Queensland|access-date=4 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528055451/https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/cyclone.asp |archive-date=28 May 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; تازن مثالن ۾ [[سامونڊي طوفان ليري|ليري]]، [[سامونڊي طوفان ياسي|ياسي]]، [[سامونڊي طوفان ايٽا|ايٽا]] ۽ [[سامونڊي طوفان ڊيبي|ڊيبي]] شامل آهن. برسات آڻيندڙ موسمي نظامن سبب ٻوڏون پڻ شديد ٿي سگهن ٿيون ۽ ڪوئنزلينڊ جي ڪنهن بہ حصي ۾ اچي سگهن ٿيون. رياست جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ موتمار ۽ نقصانڪار ٻوڏن مان هڪ [[2010ع–2011ع ڪوئنزلينڊ ٻوڏون|2011ع جي شروعات ۾]] آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Queensland Floods Summary |url=http://www.bom.gov.au/qld/flood/fld_history/floodsum_2010.shtml |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=4 June 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606224918/https://www.bom.gov.au/qld/flood/fld_history/floodsum_2010.shtml |archive-date=6 June 2014 }}&lt;/ref&gt;

بهار جي مند جا شديد [[گجگوڙ وارا طوفان]] عام طور رياست جي ڏکڻ اوڀر ۽ اندرئين حصن کي متاثر ڪن ٿا ۽ اهي تباهي آڻيندڙ هوائون، طوفاني برسات، وڏا [[ڳڙو|ڳڙا]] ۽ ايتري قدر جو [[واچوڙو|واچوڙا]] بہ آڻي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Queensland Severe Storms |url=https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/severe_storm.asp |publisher=Emergency Management Queensland |access-date=4 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710081838/https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/severe_storm.asp |archive-date=10 July 2014 }}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ رڪارڊ ٿيل [[بڪا واچوڙو|سڀ کان طاقتور واچوڙو]] نومبر 1992ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ [[بنڊابرگ]] جي ويجهو آيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tornadoes|url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/c20thc/storm1.htm |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=6 April 2008 |archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/c20thc/storm1.html |archive-date=17 March 2009}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ڏڪار ۽ [[آسٽريليا ۾ جهنگلي باهيون|جهنگلي باهيون]] بہ ٿي سگهن ٿيون؛ البت جهنگلي باهيون عام طور آسٽريليا جي ڏاکڻين رياستن ۾ لڳندڙ باهين جيتريون شديد نہ هونديون آهن.

رياست ۾ سرڪاري طور رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|49.5|C}} آهي، جيڪو 24 ڊسمبر 1972ع تي برڊزويل پوليس اسٽيشن تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rainfall and Temperature Records|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|publisher=Bureau of Meteorology (Australian Government)|access-date=13 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604220616/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt; سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|−10.6|C}} آهي، جيڪو 23 جون 1961ع تي اسٽين ٿورپ ۽ 12 جولاءِ 1965ع تي دي هرميٽيج ([[واروڪ، ڪوئنزلينڊ|واروڪ]] جي ويجهو) ۾ رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf|title=Rainfall and Temperature Records: National|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=14 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110130846/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf|archive-date=10 November 2010}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| location = ڪوئنزلينڊ
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 49.0
| Feb record high C = 47.2
| Mar record high C = 46.7
| Apr record high C = 41.7
| May record high C = 39.3
| Jun record high C = 36.0
| Jul record high C = 36.1
| Aug record high C = 38.5
| Sep record high C = 42.8
| Oct record high C = 46.1
| Nov record high C = 48.7
| Dec record high C = 49.5
| year record high C = 49.5
| Jan record low C = 5.4
| Feb record low C = 3.3
| Mar record low C = -0.2
| Apr record low C = -3.5
| May record low C = -6.9
| Jun record low C = -10.6
| Jul record low C = -10.6
| Aug record low C = -9.4
| Sep record low C = -5.6
| Oct record low C = -3.6
| Nov record low C = 0.0
| Dec record low C = 2.2
| year record low C = -10.6

| source 1 = بيورو آف ميٽيورالاجي&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?climtab=tmax_high&amp;area=qld&amp;year=2017&amp;mon=02&amp;day=12
|title=Official records for Queensland in February
|date=30 June 2017
|work=Daily Extremes
|publisher=Bureau of Meteorology
|access-date=8 July 2017
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312213434/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?climtab=tmax_high&amp;area=qld&amp;year=2017&amp;mon=02&amp;day=12
|archive-date=12 March 2018
}}
&lt;/ref&gt;
| source 2 = بيورو آف ميٽيورالاجي&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&amp;climtab=tmin_low&amp;area=qld&amp;year=2016&amp;mon=10&amp;day=31
|title=Official records for Queensland in October
|date=30 June 2017
|work=Daily Extremes
|publisher=Bureau of Meteorology
|access-date=8 July 2017
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312213437/https://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&amp;climtab=tmin_low&amp;area=qld&amp;year=2016&amp;mon=10&amp;day=31
|archive-date=12 March 2018
}}
&lt;/ref&gt;
| date = July 2017
| source = بيورو آف ميٽيورالاجي&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fmonthly_extremes.cgi&amp;climtab=tmax_high&amp;area=qld&amp;year=2018&amp;mon=9year=2016&amp;mon=10&amp;day=31
|title=Official records for Queensland in September
|date=December 31, 2022
|work=Daily Extremes
|publisher=Bureau of Meteorology
|access-date=December 24, 2023
|archive-date=4 January 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104142803/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?period=/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi&amp;climtab=tmax_high&amp;area=qld&amp;year=2018&amp;mon=9year=2016&amp;mon=10&amp;day=31
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==
{{See also|آسٽريليا جي آبادي|برسبين جي آبادي}}
[[File:Skylines of Brisbane in winter misty morning seen from Kangaroo Point, Queensland 04.jpg|thumb|[[برسبين]]، ڪوئنزلينڊ جي راڄڌاني ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]]
&lt;div class=&quot;thumb floatright&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;margin:0;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|تاريخي آبادي
|-
|align=center|{{Historical populations
|title=ڪوئنزلينڊ{{refn|group=&quot;N&quot;|1971ع کان اڳ جا انگ اکر شايد مقامي اصلوڪي آباديءَ کي شامل نہ ڪن.}}
|align = left
|footnote = ذريعو:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/index.php |title=Historical tables, demography, 1823 to 2008 (Q150 release) |website=Queensland Government Statistician's Office |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616052744/https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/index.php |archive-date=16 June 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/pop-capital-city-rest-state-queensland.csv |title=Population by capital city and rest of state, Queensland, 1823 to 2007 |publisher=Queensland Government Statistician's Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401070030/https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/pop-capital-city-rest-state-queensland.csv |archive-date=1 April 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Previousproducts/3101.0Main%20Features1Jun%202016?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3101.0&amp;issue=Jun%202016&amp;num=&amp;view= |publisher=Australian Bureau of Statistics |title=3101.0 - Australian Demographic Statistics, Jun 2016 |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223130302/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Previousproducts/3101.0Main%20Features1Jun%202016?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3101.0&amp;issue=Jun%202016&amp;num=&amp;view= |archive-date=23 February 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1826 |160
|1836 |400
|1846 |2,258
|1856 |18,544
|1864 |73,578
|1876 |182,185
|1886 |332,311
|1891 |400,395
|1906 |538,973
|1916 |677,026
|1926 |862,486
|1936 |982,978
|1946 |1,096,831
|1956 |1,381,591
|1966 |1,674,324
|1976 |2,092,375
|1986 |2,624,595
|1996 |3,338,690
|2006 |4,090,908
|2016 |4,844,500
|graph-pos=bottom
}}
|}
&lt;/div&gt;

ڊسمبر 2021ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي اندازي مطابق آبادي 5,265,043 هئي.&lt;ref name=ABSPop /&gt; رياست جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي [[برسبين]] ۾ رهي ٿي، جڏهن تہ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ رهي ٿي. ان جي باوجود، [[تسمانيا]] کان پوءِ ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ غير مرڪوز آباديءَ واري رياست آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان ڪوئنزلينڊ مسلسل آسٽريليا جي تيزيءَ سان وڌندڙ رياستن مان هڪ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي بين الاقوامي لڏپلاڻ سان گڏ آسٽريليا جي ٻين رياستن مان بہ وڏي پيماني تي ماڻهو لڏي اچن ٿا. البت، ڪجهه مختصر دورن دوران [[وڪٽوريا، آسٽريليا|وڪٽوريا]] ۽ [[اولهه آسٽريليا]] جي آباديءَ ۾ واڌ جي شرح ڪوئنزلينڊ کان وڌيڪ رهي آهي.

=== شهر ===
[[آباديءَ جي لحاظ کان آسٽريليا جي شهرن جي فهرست|آسٽريليا جي ٽيهه وڏن شهرن مان ڏهه]] ڪوئنزلينڊ ۾ واقع آهن. 2019ع ۾ [[آسٽريليا جو شماريات کاتو|آسٽريليا جي شماريات کاتي]] پاران مقرر ڪيل وڏن راڄڌاني شهري شمارياتي علائقن يا اهم شهري علائقن، يعني ميٽروپوليٽن علائقن، جي آباديءَ موجب رياست جا وڏا شهر هي هئا:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |title=Regional population |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718073106/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3218.0 |archive-date=18 July 2019 |url-status=live |publisher=Australian Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|colwidth=16em|
* [[برسبين]]: 2,514,184
* [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]]–[[ٽويڊ هيڊز، نيو سائوٿ ويلز|ٽويڊ هيڊز]]: 693,671
* [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]: 341,069
* [[ٽائونسويل]]: 181,668
* [[ڪيرنز]]: 153,951
* [[ٽوومبا]]: 138,223
* [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]]: 80,264
* [[راڪ هيمپٽن]]: 79,081
* [[بنڊابرگ]]: 71,309
* [[هروي بي]]: 55,345
* [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]–[[ٽينم سينڊز، ڪوئنزلينڊ|ٽينم سينڊز]]: 45,631
}}

=== نسلي پسمنظر ۽ لڏپلاڻ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
|+پيدائش جو ملڪ (2016ع)&lt;ref name=&quot;quickstats.censusdata.abs.gov.au&quot;&gt;{{cite web |title=2016 Census Community Profiles |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |access-date=28 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au&quot;&gt;{{cite web |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |url=https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045156/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |archive-date=22 December 2020 |access-date=31 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP}}&lt;/ref&gt;
! پيدائش جو هنڌ{{refn|group=&quot;N&quot;|آسٽريليا جي شماريات کاتي جي ذريعي مطابق انگلينڊ، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[مکيه چين]] ۽ هانگ ڪانگ ۽ [[مڪائو]] جي خاص انتظامي علائقن کي الڳ الڳ درج ڪيو ويو آهي.}} !! آبادي
|-
| آسٽريليا ||3,343,657
|-
| نيوزيلينڊ ||201,206
|-
| انگلينڊ ||180,775
|-
| [[ڀارت]] ||49,145
|-
| [[مکيه چين]] ||47,114
|-
| ڏکڻ آفريڪا ||40,131
|-
| [[فلپائن]] ||39,661
|-
| اسڪاٽلينڊ ||21,882
|-
| جرمني ||20,387
|-
| [[ويٽنام]] ||19,544
|-
| [[ڏکڻ ڪوريا]] ||18,327
|-
| گڏيل رياستون ||17,053
|-
| [[پاپوا نيو گني]] ||16,120
|-
| [[تائيوان]] ||15,592
|}
{{Clear}}
19هين صديءَ جا شروعاتي آبادڪار گهڻو ڪري [[انگريز آسٽريلوي|انگريز]]، [[آئرش آسٽريلوي|آئرش]]، [[اسڪاٽش آسٽريلوي|اسڪاٽش]] ۽ [[جرمن آسٽريلوي|جرمن]] نسل جا هئا، جڏهن تہ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ اوڀر يورپ، خاص طور [[اطالوي آسٽريلوي|اٽلي]]، مان لڏپلاڻ جي هڪ وڏي لهر آئي. 21هين صديءَ ۾ [[ايشيائي آسٽريلوي|ايشيا]]، خاص طور [[چيني آسٽريلوي|چين]] ۽ [[ڀارتي آسٽريلوي|ڀارت]]، لڏپلاڻ جا اهم ذريعا رهيا آهن.

2016ع جي آدمشماريءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل نسلي پسمنظر هي هئا:{{refn|group=&quot;N&quot;|2016ع جي آدمشماريءَ ۾ پنهنجو نسلي پسمنظر ڄاڻائيندڙ 4,348,289 ماڻهن جي سيڪڙي طور.}}&lt;ref name=&quot;quickstats.censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt;
{{columns-list|colwidth=13em|
* [[انگريز آسٽريلوي|انگريز]] (41.3%)
* آسٽريلوي (37.9%){{refn|group=&quot;N&quot;|آسٽريليا جي شماريات کاتي موجب، پنهنجو نسلي پسمنظر ”آسٽريلوي“ ڄاڻائيندڙ گهڻا ماڻهو [[اينگلو-سيلٽڪ آسٽريلوي|اينگلو-سيلٽڪ]] گروهه سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument|title=Feature Article – Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article)|date=January 1995|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=28 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205113/https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182%21OpenDocument|archive-date=20 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
* [[آئرش آسٽريلوي|آئرش]] (13%)
* [[اسڪاٽش آسٽريلوي|اسڪاٽش]] (11.2%)
* [[جرمن آسٽريلوي|جرمن]] (6.8%)
* [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪا آسٽريلوي]] (4%){{refn|group=&quot;N&quot;|ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جا. هن ۾ پاڻ کي [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]] طور سڃاڻائيندڙ ماڻهو شامل آهن. آسٽريليا جي آدمشماريءَ ۾ اصلوڪي سڃاڻپ بابت سوال نسلي پسمنظر واري سوال کان الڳ آهي ۽ پاڻ کي ابورجينل يا ٽورس ڳچي سمنڊ جو ٻيٽ واسي ڄاڻائيندڙ ماڻهو ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا.}}
* [[چيني آسٽريلوي|چيني]] (3.1%)
* [[اطالوي آسٽريلوي|اطالوي]] (3%)
* [[ڀارتي آسٽريلوي|ڀارتي]] (1.7%)
* [[ڊچ آسٽريلوي|ڊچ]] (1.6%)
* [[نيوزيلينڊ آسٽريلوي|نيوزيلينڊ واسي]] (1.6%)
* [[مائوري آسٽريلوي|مائوري]] (1.2%)
* [[فلپائني آسٽريلوي|فلپائني]] (1.2%)
}}

2016ع جي آدمشماريءَ موجب ڪوئنزلينڊ جي 28.9 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش [[آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ|آسٽريليا کان ٻاهر]] ٿي هئي. صرف 54.8 سيڪڙو رهواسين جا ٻئي والدين آسٽريليا ۾ ڄاول هئا؛ ان کان پوءِ والدين جي پيدائش جا سڀ کان عام ملڪ نيوزيلينڊ، انگلينڊ، [[ڀارت]]، [[مکيه چين]] ۽ ڏکڻ آفريڪا هئا.&lt;ref name=&quot;quickstats.censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt; دنيا جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾ [[پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي#سڀ کان وڏي پرڏيهه ڄاول آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن ۽ شهري علائقا|پرڏيهه ۾ ڄاول آباديءَ]] جي لحاظ کان برسبين 26هين نمبر تي آهي.

2016ع ۾ آباديءَ جو 4 سيڪڙو، يعني 186,482 ماڻهن، پاڻ کي [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪو آسٽريلوي]]، يعني [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]]، طور سڃاتو.{{refn|group=&quot;N&quot;|ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جا. هن ۾ پاڻ کي [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]] طور سڃاڻائيندڙ ماڻهو شامل آهن. اصلوڪي سڃاڻپ آسٽريليا جي آدمشماريءَ ۾ نسلي پسمنظر واري سوال کان الڳ آهي ۽ ابورجينل يا ٽورس ڳچي سمنڊ جي ٻيٽ واسين طور سڃاڻپ ڪندڙ ماڻهو ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا.}}&lt;ref name=&quot;quickstats.censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2016ع واري مردم شماري موجب 81.2 سيڪڙو رهواسي گهر ۾ صرف انگريزي ڳالهائيندا هئا. ان کان پوءِ سڀ کان عام ٻوليون [[مينڊرين چيني|مينڊرين]] (1.5٪)، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] (0.6٪)، [[ڪينٽونيز]] (0.5٪)، اسپيني (0.4٪) ۽ اطالوي (0.4٪) هيون.&lt;ref name=&quot;quickstats.censusdata.abs.gov.au2&quot;&gt;{{cite web |title=2016 Census Community Profiles |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |access-date=28 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au2&quot;&gt;{{cite web |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |url=https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045156/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |archive-date=22 December 2020 |access-date=31 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP}}&lt;/ref&gt;

2021ع واري مردم شماري موجب 80.5 سيڪڙو رهواسي گهر ۾ صرف انگريزي ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ ان کان پوءِ سڀ کان عام ٻوليون [[مينڊرين چيني|مينڊرين]] (1.6٪)، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] (0.6٪)، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] (0.6٪) ۽ اسپيني (0.6٪) هيون.&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{cite web |title=Snapshot of Queensland | date=28 June 2022 |url=https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-qld-2021#:~:text=In%20the%202021%20Census%2C%20the,Census%20counted%201.7%20million%20people. |access-date=11 July 2022 |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022215/https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-qld-2021#:~:text=In%20the%202021%20Census%2C%20the,Census%20counted%201.7%20million%20people. |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
2016ع واري مردم شماري ۾ سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل مذهبي وابستگيون [[لامذهبيت|”ڪوبه مذهب نہ“]] (29.2٪)، [[آسٽريليا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] (21.7٪) ۽ [[آسٽريليا جو اينگليڪن چرچ|اينگليڪن مذهب]] (15.3٪) هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 June 2017 |title=Media Release – 2016 Census: Queensland |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045155/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument |archive-date=22 December 2020 |access-date=1 April 2020 |website=[[آسٽريليا جو شماريات کاتو]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 2016ع جي آدمشماريءَ ۾ ڪوئنزلينڊ واسين جي اڪثريت پاڻ کي عيسائي ڄاڻايو، جن مان گهڻا مختلف پروٽيسٽنٽ فرقن سان تعلق رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;m906&quot;&gt;{{cite web | title=Census 2016, Religious Affiliation by Sex (SA2+) | website=dataexplorer.abs.gov.au | url=https://dataexplorer.abs.gov.au/vis?tm=queensland&amp;pg=0&amp;fs[0]=Census%202016%2C1%7CGeneral%20Community%20Profiles%20for%20SA2%20and%20above%23GEN_PROFILE_C16%23%7CReligion%23RELIGION_C16_GP%23&amp;fc=Census%202016&amp;hc[State]=&amp;snb=1&amp;df[ds]=CENSUS_2016_TOPICS&amp;df[id]=ABS_C16_T10_SA&amp;df[ag]=ABS&amp;df[vs]=1.0.0&amp;dq=....3&amp;pd=2016%2C&amp;to[TIME_PERIOD]=false&amp;ly[cl]=SEX_ABS&amp;ly[rs]=STATE&amp;ly[rw]=RELP_2016&amp;vw=tb | access-date=2025-02-21}}&lt;/ref&gt;

2021ع واري مردم شماري موجب 45.7 سيڪڙو آبادي عيسائيت سان وابسته هئي، جڏهن تہ 41.2 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن بہ مذهب سان وابسته نہ]] ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;census2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument|title=Media Release – 2016 Census: Queensland|date=27 June 2017|website=[[آسٽريليا جو شماريات کاتو]]|language=en|access-date=1 April 2020|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045155/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument|url-status=live}}&lt;/ref&gt; لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ماڻهو غير عيسائي مذهبن سان وابسته هئا، جن مان اهم [[ٻڌمت]] (1.4٪)، [[هندومت]] (1.3٪) ۽ [[اسلام]] (1.2٪) هئا.&lt;ref name=&quot;census2021&quot;/&gt; 2021ع جي آدمشماريءَ موجب ڪوئنزلينڊ ۾ مختلف فرقن سان تعلق رکندڙ پروٽيسٽنٽن جو گڏيل انگ ڪيٿولڪن کان وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;b868&quot;&gt;{{cite web | title=Census 2021, G14 Religious affiliation by sex, Main Statistical Areas Level 2 and up (SA2+) | website=dataexplorer.abs.gov.au | url=https://dataexplorer.abs.gov.au/vis?fs[0]=Census%202021%2C1%7CStatistical%20Areas%20%28ASGS%202021%29%23C21_ASGS%23%7CGeneral%20Community%20Profiles%23C21_ASGS_GCP%23&amp;fs[1]=Region%2C1%7CAustralia%23AUS%23%7CQueensland%233%23&amp;pg=10&amp;fc=Region&amp;snb=62&amp;df[ds]=C21_ASGS&amp;df[id]=C21_G14_SA2&amp;df[ag]=ABS&amp;df[vs]=1.0.0&amp;dq=..3..&amp;pd=2021%2C&amp;to[TIME_PERIOD]=false&amp;ly[cl]=SEXP&amp;ly[rs]=STATE&amp;ly[rw]=RELP | access-date=2025-02-21}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[File:University of Queensland.jpg|thumb|right|برسبين ۾ [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] جو گريٽ ڪورٽ؛ هي ڪوئنزلينڊ جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي]]

ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون واقع آهن. رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي، [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]]، 1909ع ۾ قائم ٿي ۽ اها اڪثر [[ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي درجابندي|دنيا جي 50 بهترين يونيورسٽين]] ۾ شامل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020 |title=World University Rankings |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226033634/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020 |archive-date=26 December 2020 |url-status=live |publisher=QS Quacquarelli Symonds |website=TopUniversities.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings |title=Top World University Rankings &amp;#124; US News Best Global Universities |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028092904/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings |archive-date=28 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.leidenranking.com/ranking/2017/list |title=CWTS Leiden Ranking - Ranking 2017 |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223071037/https://www.leidenranking.com/ranking/2017/list |archive-date=23 December 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ٻين اهم يونيورسٽين ۾ [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، [[گرفٿ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪوئنزلينڊ]]، [[يونيورسٽي آف دي سن شائن ڪوسٽ]]، [[جيمس ڪڪ يونيورسٽي]]، جيڪا [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] کان ٻاهر قائم ٿيندڙ رياست جي پهرين يونيورسٽي هئي، [[سينٽرل ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۽ [[بانڊ يونيورسٽي]] شامل آهن؛ بانڊ يونيورسٽي آسٽريليا جي پهرين خانگي يونيورسٽي هئي.

[[بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي تعليم]] هڪ اهم صنعت آهي. 2018ع ۾ رياست ۾ 134,312 [[آسٽريليا ۾ بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي شاگرد]] داخل هئا، جن جو وڏو حصو برسبين ۾ مرڪوز هو. رياست جي اڪثر بين الاقوامي شاگردن جو تعلق ايشيا سان آهي.&lt;ref name=&quot;IntlStudying&quot;&gt;{{cite web|url=https://internationaleducation.gov.au/research/Research-Snapshots/Documents/Location%20of%20International%20Students%20in%202018.pdf|title=International students studying in regional areas|date=February 2019|access-date=28 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190309065851/https://internationaleducation.gov.au/research/Research-Snapshots/Documents/Location%20of%20International%20Students%20in%202018.pdf|archive-date=9 March 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح تي ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيترائي [[ڪوئنزلينڊ جا سرڪاري اسڪول|سرڪاري]] ۽ خانگي اسڪول موجود آهن.

ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي لائبريرين جي فهرست#عوامي لائبريريون|عوامي لائبريرين جو نظام]] موجود آهي، جنهن جو انتظام [[ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري]] ڪندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Library of Queensland - Queensland public libraries directory |url=https://www.data.qld.gov.au/dataset/public-libraries |access-date=2024-05-21 |website=www.data.qld.gov.au |language=en-AU |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521103244/https://www.data.qld.gov.au/dataset/public-libraries |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪجهه يونيورسٽين جون لائبريريون پڻ عام ماڻهن لاءِ کليل آهن.

== معيشت ==
{{Main|ڪوئنزلينڊ جي معيشت}}
{{See also|آسٽريليا جي معيشت}}

[[File:Brisbane City Skyline.jpg|thumb|right|[[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|برسبين جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي]] جو شهري منظر. برسبين هڪ [[عالمي شهر]] ۽ رياست جو سڀ کان وڏو معاشي مرڪز آهي.]]
[[File:Ravenswood, Queensland - Gold Mine 3.jpg|thumb|right|[[اتر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ريونس ووڊ، ڪوئنزلينڊ|ريونس ووڊ]] ۾ [[سون جي کاڻ|سون جي کاڻ]]. کاڻ کوٽائي رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي.]]
[[File:Gold Coast skyline.jpg|thumb|right|[[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]]، ڪوئنزلينڊ جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ اهم سياحتي ماڳ]]
[[File:Sunset in Noosa Heads, Queensland 02.jpg|thumb|right|[[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]] تي [[نوسا هيڊز، ڪوئنزلينڊ|نوسا هيڊز]]؛ سن شائن ڪوسٽ ڪوئنزلينڊ جو ٽيون نمبر وڏو شهري علائقو ۽ اهم سياحتي ماڳ آهي.]]

2019ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي [[مجموعي رياستي پيداوار جي لحاظ کان آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|مجموعي رياستي پيداوار]] 357,044 ملين آسٽريلوي ڊالر هئي، جيڪا نيو سائوٿ ويلز ۽ [[وڪٽوريا، آسٽريليا|وڪٽوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |title=Australian National Accounts: State Accounts 2019-20 financial year |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420082847/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |publisher=Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; 19هين صديءَ ۾ ڪوئنزلينڊ جي سامونڊي ڪناري تي [[سامونڊي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] ۽ ريلوي لائينن جي تعمير رياست جي برآمدن تي ٻڌل کاڻ کوٽائي ۽ زرعي شعبن جو بنياد وڌو. 1980ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا جي ٻين رياستن ۽ پرڏيهه مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، وفاقي حڪومت جي وڏي سيڙپڪاري، معدني ذخيرن جي وڌندڙ کوٽائي ۽ وڌندڙ هوابازي ۽ خلائي صنعت رياست جي معاشي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;aus&quot;&gt;{{cite news |url = https://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |title=Queensland falls back with the pack |author=Tom Dusevic |access-date=10 January 2010 |date=17 December 2009 |work=The Australian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129171328/https://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |archive-date=29 January 2012}}&lt;/ref&gt;

[[معيشت جو بنيادي شعبو|بنيادي صنعتن]] ۾ ڪيلا، [[انناس]]، مونڱ ڦلي، مختلف قسمن جا گرم ۽ معتدل علائقن جا ميوا ۽ ڀاڄيون، اناج جا فصل، [[شراب خانو|شراب خانا]]، چوپائي مال جي پالنا، ڪپهه، [[ڪمند]] ۽ [[اُن]] شامل آهن. کاڻ کوٽائي جي صنعت ۾ [[باڪسائيٽ]]، ڪوئلو، چاندي، شيهو، [[جست]]، سون ۽ ٽامو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qurex.com.au/wp-content/uploads/2017/10/qld-significant-minerals1.pdf |title=Queensland's significant mineral mines, advanced mineral projects and new intersections |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=July 2017 |website= |publisher=Queensland Government |access-date=7 November 2023 |quote= |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301054211/https://qurex.com.au/wp-content/uploads/2017/10/qld-significant-minerals1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.business.qld.gov.au/industries/mining-energy-water/resources/minerals-coal/outlook-statistics |title=Mineral and coal industry outlook and statistics |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 July 2018 |website=Business Queensland |publisher=Queensland Government |access-date=7 November 2023 |quote= |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107093702/https://www.business.qld.gov.au/industries/mining-energy-water/resources/minerals-coal/outlook-statistics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[معيشت جو ثانوي شعبو|ثانوي صنعتون]] گهڻو ڪري مٿي ڄاڻايل بنيادي پيداوار جي وڌيڪ پروسيسنگ سان لاڳاپيل آهن. مثال طور، [[ويپا، ڪوئنزلينڊ|ويپا]] مان باڪسائيٽ سامونڊي رستي [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]] آندو وڃي ٿو، جتي ان کي ايلومينا ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;rta&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817110714/https://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |archive-date=17 August 2009 |url=https://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |title=Gladstone |access-date=9 March 2016 |website=Comalco.com |publisher=Rio Tinto Aluminium}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ ٽامي کي صاف ڪرڻ ۽ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترين ئي ملن ۾ ڪمند مان کنڊ ٺاهڻ جون صنعتون پڻ موجود آهن.

[[معيشت جو ٽيون شعبو|ٽئين شعبي]] جي اهم صنعتن ۾ پرچون واپار، سياحت ۽ [[بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي تعليم]] شامل آهن. 2018ع ۾ رياست ۾ 134,312 [[آسٽريليا ۾ بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي شاگرد]] داخل هئا، جن جو وڏو حصو برسبين ۾ مرڪوز هو. رياست جي اڪثر بين الاقوامي شاگردن جو تعلق ايشيا سان آهي.&lt;ref name=&quot;IntlStudying&quot;/&gt;

برسبين کي [[گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|درجابندي]] موجب هڪ [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو [[مجموعي ملڪي پيداوار جي لحاظ کان شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏي مجموعي ملڪي پيداوار رکندڙ]] ايشيا-پئسفڪ شهرن مان هڪ آهي. شهر جي معيشت ۾ کاڻ کوٽائي، بئنڪنگ، انشورنس، ٽرانسپورٽ، معلوماتي ٽيڪنالاجي، [[جائداد]] ۽ [[کاڌي جي صنعت]] اهم شعبا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=73027&amp;nav=13|title=Brisbane business visitor numbers skyrocket|date=3 January 2008|work=Brisbane Marketing Convention Bureau|publisher=e-Travel Blackboard|access-date=13 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120134851/https://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=73027&amp;nav=13|archive-date=20 January 2011}}&lt;/ref&gt; برسبين ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ وڏين ڪمپنين، جيڪي آسٽريليا جي وڏين ڪمپنين ۾ پڻ شامل آهن، ۾ [[سن ڪارپ گروپ]]، [[ورجن آسٽريليا]]، [[اورائزن]]، [[بئنڪ آف ڪوئنزلينڊ]]، [[فلائيٽ سينٽر]]، [[ڪريڊٽ يونين آسٽريليا|سي يو اي]]، [[سن سپر]]، [[ڪيو سپر]]، [[ڊومينوز پيزا انٽرپرائزز]]، [[اسٽار انٽرٽينمينٽ گروپ]]، [[اي ايل ايس لميٽيڊ|اي ايل ايس]]، [[ٽيڪنالاجي ون]]، [[نيڪسٽ ڊي سي]]، [[سپر ريٽيل گروپ]]، [[نيو هوپ ڪول]]، [[جمبو انٽرايڪٽو]]، [[نيشنل اسٽوريج]]، [[ڪولنز فوڊز]] ۽ [[بوئنگ آسٽريليا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessnewsaus.com.au/articles/brisbane-top-companies.html|title=Brisbane Top Companies|date=11 October 2019|publisher=Business News Australia|access-date=19 April 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423092037/https://www.businessnewsaus.com.au/articles/brisbane-top-companies.html|archive-date=23 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== سياحت ===
{{See also|برسبين ۾ سياحت}}
[[File:Whitsunday Islands National Park (23720070439).jpg|thumb|right|[[وٽسنڊي ٻيٽ|وٽسنڊي ٻيٽن]] ۾ هل انليٽ]]

مختلف قسم جي قدرتي منظرن، گرم آبهوا ۽ شاهوڪار قدرتي ماحول سبب سياحت ڪوئنزلينڊ جي ٽئين شعبي جي اهم صنعت آهي ۽ هر سال آسٽريليا جي ٻين رياستن ۽ پرڏيهي ملڪن مان لکين سياح هتي اچن ٿا. هيءَ صنعت هر سال 8.8 ارب ڊالر جي آمدني پيدا ڪري ٿي، جيڪا ڪوئنزلينڊ جي مجموعي رياستي پيداوار جو 4.5 سيڪڙو آهي. هن شعبي جي سالياني برآمدي آمدني 4.0 ارب ڊالر آهي. سياحت جو شعبو ڪوئنزلينڊ جي لڳ ڀڳ 5.7 سيڪڙو رهواسين کي سڌيءَ طرح روزگار فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;qtprofile&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.tq.com.au/about-tq/profile/profile_home.cfm |title=About TQ – Profile |publisher=Tourism Queensland |archive-url = https://web.archive.org/web/20090914225016/https://www.tq.com.au/about-tq/profile/profile_home.cfm |archive-date=14 September 2009 |url-status=dead|access-date=6 January 2010}}&lt;/ref&gt; ڪوئنزلينڊ ۾ سياحتي خرچن مان لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو رهائش تي، 15 سيڪڙو ريسٽورنٽن ۽ کاڌي تي، 11 سيڪڙو هوائي ڀاڙن تي، 11 سيڪڙو ٻارڻ تي ۽ 11 سيڪڙو خريداري ۽ تحفن تي خرچ ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.discoverqueensland.com.au |title=Tourism related information and statistics |website=Discoverqueensland.com.au |access-date=4 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220121810/https://www.discoverqueensland.com.au/ |archive-date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;

ڪوئنزلينڊ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳن ۾ برسبين، جنهن ۾ [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]] ۽ [[ڏکڻ اسٽرڊبروڪ ٻيٽ|ڏکڻ اسٽرڊبروڪ]] ٻيٽ ۽ [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] شامل آهن، ان سان گڏ [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]، [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ڪيرنز]]، [[پورٽ ڊگلس، ڪوئنزلينڊ|پورٽ ڊگلس]]، [[ڊينٽري برساتي ٻيلو]]، [[ڪگاري|ڪگاري]] ۽ [[وٽسنڊي ٻيٽ]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LonelyPlanet&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/australia/queensland/travel-tips-and-articles/the-great-barrier-reef-and-beyond-a-beginners-guide-to-queenslands-coast |title=The Great Barrier Reef and beyond: a beginner's guide to Queensland's coast |author=&lt;!-- Lonely Planet Writer, no byline --&gt; |date=1 September 2015 |website=Lonely Planet |access-date=20 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021140859/https://www.lonelyplanet.com/australia/queensland/travel-tips-and-articles/the-great-barrier-reef-and-beyond-a-beginners-guide-to-queenslands-coast |archive-date=21 October 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AirportRentals&quot;&gt;{{cite web |last=Haines |first=Kristof |date=19 August 2015 |title=Earth's Top Travel Destinations Revealed |url=https://www.airportrentals.com/blog/news/earths-top-travel-destinations-revealed |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021140656/https://www.airportrentals.com/blog/news/earths-top-travel-destinations-revealed |archive-date=21 October 2016 |access-date=20 October 2016 |website=Writer for AirportRentals.com |publisher=AirportRentals.com |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TravelTreks&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.discountmyflights.com.au/traveltreks/australias-top-50-small-towns/ |title=Australia's Top 50 Small Towns |author=TravelTreks |date=8 September 2016 |publisher=DiscountMyFlights.com.au |location=Stapylton, Queensland, Australia |access-date=20 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011201/https://www.discountmyflights.com.au/traveltreks/australias-top-50-small-towns/ |archive-date=27 October 2016 }}&lt;/ref&gt;

برسبين [[سڊني]] ۽ [[ميلبورن]] کان پوءِ آسٽريليا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927062419/https://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |url-status=dead |archive-date=27 September 2007 |title=International Market Tourism Facts |publisher=Tourism Australia}}&lt;/ref&gt; ان جي ميٽروپوليٽن علائقي جي اهم سياحتي ماڳن ۾ [[سائوٿ بئنڪ پارڪ لينڊز]]، [[ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز]]، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ عجائب گهر]]، [[ڪوئنزلينڊ آرٽ گيلري]]، [[جديد فن جي گيلري، برسبين|جديد فن جي گيلري]]، [[ڪوئنزلينڊ پرفارمنگ آرٽس سينٽر]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري]] شامل آهن، [[برسبين سٽي هال|سٽي هال]]، [[اسٽوري برج]]، [[هاورڊ سمٿ وارفز]]، [[اينزيڪ اسڪوائر، برسبين|اينزيڪ اسڪوائر]]، [[سينٽ جانز ڪيٿيڊرل، برسبين|سينٽ جانز ڪيٿيڊرل]]، [[فورٽيٽيوڊ ويلي، ڪوئنزلينڊ|فورٽيٽيوڊ ويلي]]، جنهن ۾ جيمز اسٽريٽ ۽ [[چائنا ٽائون، برسبين|چائنا ٽائون]] شامل آهن، [[ويسٽ اينڊ، ڪوئنزلينڊ|ويسٽ اينڊ]]، [[ٽينيرف، ڪوئنزلينڊ|ٽينيرف وول اسٽورز وارو علائقو]]، [[برسبين درياهه]] ۽ ان جو [[برسبين درياهه#برسبين ريور واڪ|ريور واڪ]] نيٽ ورڪ، [[سٽي بوٽينڪ گارڊنز]]، [[روما اسٽريٽ پارڪ لينڊ]]، [[نيو فارم پارڪ]]، جنهن ۾ [[برسبين پاور هائوس]] شامل آهي، [[ڪينگرو پوائنٽ ڪلفس]] ۽ پارڪ، [[لون پائن ڪوالا سينڪچري]]، [[مائونٽ ڪوٿا ٻيلو|مائونٽ ڪوٿا رزرو]]، جنهن ۾ [[مائونٽ ڪوٿا لوڪ آئوٽ]] ۽ [[برسبين بوٽينڪ گارڊنز، مائونٽ ڪوٿا|مائونٽ ڪوٿا بوٽينڪ گارڊنز]] شامل آهن، [[ڊي اگيلر سلسلو]] ۽ [[ڊي اگيلر نيشنل پارڪ|قومي پارڪ]]، ان سان گڏ [[مورٽن بي]]، جنهن ۾ [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]]، [[اتر اسٽرڊبروڪ ٻيٽ|اتر اسٽرڊبروڪ]] ۽ [[برائبي ٻيٽ|برائبي]] ٻيٽ، ۽ [[شورن ڪلف، ڪوئنزلينڊ|شورن ڪلف]]، [[ونم، ڪوئنزلينڊ|ونم]] ۽ [[ريڊ ڪلف اپٻيٽ]] جا سامونڊي ڪناري وارا علائقا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://visit.brisbane.qld.au/inspiration/top-attractions |title=DISCOVER BRISBANE'S TOP MAJOR ATTRACTIONS |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=18 January 2023 |website=Brisbane |publisher=BEDA |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=23 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123033230/https://visit.brisbane.qld.au/inspiration/top-attractions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tripadvisor.com.au/Attractions-g255068-Activities-oa0-Brisbane_Brisbane_Region_Queensland.html |title=Things to Do in Brisbane |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date= |website= |publisher=Tripadvisor |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122165116/https://www.tripadvisor.com.au/Attractions-g255068-Activities-oa0-Brisbane_Brisbane_Region_Queensland.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.brisbane-australia.com/brisbane-destinations.html |title=BRISBANE TOURIST DESTINATIONS |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date= |website=Brisbane Australia |publisher=Intaanetto.com Social Media. |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122165111/https://www.brisbane-australia.com/brisbane-destinations.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] تي ڪيترائي مشهور سرفنگ ساحل آهن، جن ۾ [[سرفرز پيراڊائز، ڪوئنزلينڊ|سرفرز پيراڊائز]] ۽ [[برلي هيڊز، ڪوئنزلينڊ|برلي هيڊز]] جا ساحل شامل آهن. هتي آسٽريليا ۾ [[تفريحي پارڪ|تفريحي پارڪن]] جو سڀ کان وڏو مرڪز پڻ آهي، جن ۾ [[ڊريم ورلڊ، آسٽريليا|ڊريم ورلڊ]]، [[وارنر برادرز مووي ورلڊ|مووي ورلڊ]]، [[سي ورلڊ، آسٽريليا|سي ورلڊ]]، [[ويٽ اين وائلڊ واٽر ورلڊ|ويٽ اين وائلڊ]] ۽ [[وائيٽ واٽر ورلڊ]] شامل آهن، ان سان گڏ [[ڪرمبن وائلڊ لائيف سينڪچري]] پڻ هتي واقع آهي. گولڊ ڪوسٽ جي اندرين علائقي ۾ [[مڪفرسن سلسلو|مڪفرسن سلسلي]] جو [[ليمنگٽن قومي پارڪ]] واقع آهي.{{Citation needed|date=July 2021}}

[[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]] ۾ مشهور سرفنگ ۽ سامونڊي ڪناري وارا سياحتي ماڳ، جهڙوڪ [[نوسا هيڊز، ڪوئنزلينڊ|نوسا هيڊز]] ۽ [[مولولابا]] شامل آهن. هتي [[انڊر واٽر ورلڊ، ڪوئنزلينڊ|انڊر واٽر ورلڊ]] ۽ [[اسٽيو ارون]] جو [[آسٽريليا زو]] پڻ واقع آهن. ان جي اندرين علائقي ۾ [[گلاس هائوس مائونٽنز قومي پارڪ]] واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2022-09-02 |title=Glass House Mountains National Park |url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/glass-house-mountains |access-date=2022-12-23 |website=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland |language=en-AU |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223160617/https://parks.des.qld.gov.au/parks/glass-house-mountains |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ڪيرنز]] [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]]، جنهن ۾ [[پورٽ ڊگلس، ڪوئنزلينڊ|پورٽ ڊگلس]] شامل آهي، ۽ [[ڊينٽري برساتي ٻيلو]] ڏانهن اهم داخلي مرڪز طور مشهور آهي. [[اتر ڪوئنزلينڊ]] جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع [[وٽسنڊي ٻيٽ]] پنهنجي [[تفريحي رهائشگاهه|تفريحي رهائشگاهن]] ۽ گريٽ بيريئر ريف تائين پهچ سبب مشهور سياحتي ماڳ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Australia |first=Tourism |date=2022-10-12 |title=Guide to the Whitsunday Islands - Tourism Australia |url=https://www.australia.com/en-us/places/whitsundays-and-surrounds/guide-to-the-whitsundays.html |access-date=2022-12-23 |website=www.australia.com |language=en-US |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223160617/https://www.australia.com/en-us/places/whitsundays-and-surrounds/guide-to-the-whitsundays.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== سياست ۽ حڪومت ==
{{Main|ڪوئنزلينڊ جي سياست}}

آسٽريليا جي ڇهن باني [[آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا|رياستن]] مان هڪ، ڪوئنزلينڊ 1 جنوري 1901ع کان [[آسٽريليا جو آئين|آسٽريليا جي آئين]] جي تابع هڪ [[وفاقي رياست]] آهي. رياست انهن سمورن معاملن تي قانون سازي ڪري سگهي ٿي، جيڪي [[آسٽريليا جي آئين جي شق 51|آسٽريليا جي آئين تحت وفاقي حڪومت حوالي]] نه ڪيا ويا آهن. ڪوئنزلينڊ ۾ [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[آئيني بادشاهت]] قائم آهي. [[ڪوئنزلينڊ جو آئين]] رياستي حڪومت جي ڪم ڪرڻ جو طريقو طئي ڪري ٿو. رياست جي آئين ۾ ڪيتريون ئي [[محفوظ شق|محفوظ شقون]] شامل آهن، جن کي [[ريفرينڊم]] کان سواءِ تبديل نٿو ڪري سگهجي. رياست وٽ حقن بابت هڪ [[قانوني قانون|قانوني]] منشور، ''ڪوئنزلينڊ انساني حقن جو قانون 2019ع'' پڻ موجود آهي. ڪوئنزلينڊ جو حڪومتي نظام [[ويسٽ منسٽر نظام]] ۽ [[آسٽريليا جي سياست|آسٽريليا جي وفاقي حڪومتي نظام]] کان متاثر آهي.

حڪومتي اختيارن کي [[آسٽريليا ۾ اختيارن جي ورهاست|ٽن حصن ۾ ورهائي]] سگهجي ٿو:

* '''قانون ساز ادارو:''' [[هڪ ايواني نظام|هڪ ايواني]] [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ]]، جيڪا [[ڪوئنزلينڊ جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[آسٽريليا جي بادشاهت|بادشاهه]]، جنهن جي نمائندگي [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] ڪري ٿو، تي مشتمل آهي؛
* '''انتظاميا:''' [[ڪوئنزلينڊ حڪومت]]، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] شامل آهي، جيڪا [[ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا|ڪابينا]] جي فيصلن کي رسمي شڪل ڏئي ٿي. ڪابينا [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] ۽ ٻين رياستي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي پريميئر جي صلاح تي گورنر مقرر ڪندو آهي؛
* '''عدليا:''' [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ ٻيون رياستي عدالتون، جن جي ججن کي گورنر مقرر ڪندو آهي.

[[انتظاميا|انتظامي اختيار]] رسمي طور [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|ڪوئنزلينڊ جي گورنر]]، هن وقت [[جينيٽ ينگ]]، وٽ هوندو آهي، جيڪا [[آسٽريليا جي بادشاهت|بادشاهه]]، هن وقت {{Current Australian monarch |Charles III}}، جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] جي صلاح تي مقرر ڪئي ويندي آهي. پريميئر، جيڪو رياست جو [[حڪومت جو سربراهه]] آهي، [[ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا|ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا]] سان گڏ عملي طور انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ڪابينا جي فيصلن کي [[ڪوئنزلينڊ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] رسمي شڪل ڏئي ٿي. پريميئر کي گورنر مقرر ڪندو آهي ۽ [[ذميوار حڪومت|ان لاءِ قانون ساز اسيمبليءَ جي حمايت حاصل هجڻ ضروري آهي]]. عملي طور پريميئر قانون ساز اسيمبليءَ جو اهم ميمبر ۽ پنهنجي سياسي جماعت يا جماعتن جي اتحاد جو پارلياماني اڳواڻ هوندو آهي، جڏهن ته ڪابينا جا ميمبر به ساڳئي جماعت يا اتحاد مان چونڊيا ويندا آهن. موجوده پريميئر [[ڊيوڊ ڪرسافولي]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جو ڊپٽي پريميئر|ڊپٽي پريميئر]] [[جيروڊ بليجي]] آهن، جيڪي [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي|لبرل نيشنل پارٽي]] سان واسطو رکن ٿا. 0 [[برسبين جو گورنمينٽ هائوس|گورنمينٽ هائوس]]، برسبين جي [[پيڊنگٽن، ڪوئنزلينڊ|پيڊنگٽن]] ۾ واقع آهي ۽ گورنر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. هن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ برسبين جي [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|مرڪزي ڪاروباري ضلعي]] جي [[گارڊنز پوائنٽ، برسبين|گارڊنز پوائنٽ]] ۾ واقع [[پراڻو گورنمينٽ هائوس، ڪوئنزلينڊ|پراڻي گورنمينٽ هائوس]] جي جاءِ ورتي. انتظامي شاخ کي عام طور [[ڪوئنزلينڊ حڪومت]] چيو وڃي ٿو.

[[قانون ساز ادارو|قانون ساز اختيار]] [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ|ڪوئنزلينڊ پارليامينٽ]] وٽ آهي، جيڪا آسٽريليا جي رياستن ۾ منفرد طور [[هڪ ايواني نظام|هڪ ايواني]] آهي ۽ رڳو قانون ساز اسيمبليءَ تي مشتمل آهي. پارليامينٽ 1922ع تائين [[ٻه ايواني قانون ساز ادارو|ٻه ايواني]] هئي، جڏهن [[ڪوئنزلينڊ جي قانون ساز ڪائونسل|قانون ساز ڪائونسل]] کي ليبر جماعت جي نام نهاد &quot;خودڪش جٿي&quot; ختم ڪري ڇڏيو؛ انهن ميمبرن کي پنهنجي ئي عهدن جي خاتمي جي حق ۾ ووٽ ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;apg&quot;&gt;{{cite book |title=Australian Politics and Government: The Commonwealth, the States, and Territories |last=Wanna |first=John |editor-last=Moon |editor2-first=Jeremy |editor2-last=Sharman |editor-first=Campbell |chapter=Queensland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, United Kingdom |isbn=978-0-521-82507-8 |page=47 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=37Sel9HEYgUC |access-date=15 November 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102073504/https://books.google.com/books?id=37Sel9HEYgUC |archive-date=2 January 2016}}&lt;/ref&gt; [[قانون جو مسودو|قانون جا مسودا]] قانون بڻجڻ کان اڳ [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] کان [[شاهي منظوري]] حاصل ڪندا آهن. پارليامينٽ جو اجلاس برسبين جي [[گارڊنز پوائنٽ، برسبين|گارڊنز پوائنٽ]] ۾ واقع [[پارليامينٽ هائوس، برسبين|پارليامينٽ هائوس]] ۾ ٿيندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر [[ڪوئنزلينڊ جا چونڊ تڪ|93 چونڊ تڪن]] جي نمائندگي ڪن ٿا. ڪوئنزلينڊ ۾ چونڊون مقرر چئن سالن جي پارلياماني مدي جي پڄاڻيءَ تي ٿين ٿيون ۽ [[ترجيحي ووٽنگ|مڪمل ترجيحي ووٽنگ]] ذريعي طئي ٿين ٿيون.

رياست جي [[عدليا]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ|ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] شامل آهن، جيڪي ڪوئنزلينڊ جي آئين تحت قائم ٿيل آهن، جڏهن ته [[ڪوئنزلينڊ جي مئجسٽريٽس ڪورٽ|مئجسٽريٽس ڪورٽ]] ۽ ٻيون عدالتون ۽ ٽربيونل قانون سازيءَ تحت قائم ڪيا ويا آهن. انهن عدالتن جي فيصلن خلاف [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] ۾ اپيل ڪري سگهجي ٿي. آسٽريليا جي ٻين سمورين رياستن ۽ علائقن وانگر ڪوئنزلينڊ ۾ پڻ [[عام قانون]] تي ٻڌل قانوني نظام آهي. سپريم ۽ ڊسٽرڪٽ عدالتن جا مرڪزي دفتر برسبين جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۾ واقع [[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون، برسبين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين جي قانوني عدالتن]] ۾ آهن.

رياست جي سياست کي روايتي طور ٻين آسٽريلوي رياستن جي ڀيٽ ۾ [[آسٽريليا ۾ قدامت پسندي|قدامت پسند]] سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Daly, Leffman, Dehne 2003 p397&quot;&gt;{{cite book|first=Margo|last=Daly|year=2003|title=The Rough Guide To Australia|url=https://archive.org/details/australia0006unse|publisher=Rough Guides Ltd|isbn=978-1-84353-090-9|page=[https://archive.org/details/australia0006unse/page/397 397]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Penrith, Seal 2008 p478&quot;&gt;{{cite book|first=Deborah|last=Penrith|year=2008|title=Live &amp; Work in Australia|url=https://archive.org/details/australia0000penr|publisher=Crimson Publishing|isbn=978-1-85458-418-2|page=[https://archive.org/details/australia0000penr/page/478 478]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.brisbanetimes.com.au/federal-election/face-it-queensland-were-conservative-20100823-13ftu.html|title=Why Labor struggles in Queensland|work=Brisbane Times |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115235440/https://www.brisbanetimes.com.au/federal-election/face-it-queensland-were-conservative-20100823-13ftu.html|archive-date=15 January 2013|date=23 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Megalogenis, &quot;The Green and the Grey&quot;, ''Quarterly Essay'', Vol. 40, 2010, p69.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/10410929 |work=BBC News |title=Australia ready for first female leader |date=25 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425041823/https://www.bbc.co.uk/news/10410929 |archive-date=25 April 2012 }}&lt;/ref&gt; تاريخي طور مٿئين ايوان جي غيرموجودگي ۽ &quot;[[بيلڪي مينڊر]]&quot;، يعني [[چونڊ تڪن ۾ غيربرابر نمائندگي|ٻهراڙيءَ جي چونڊ تڪن کي فائدو ڏيندڙ غيربرابر نمائندگي]]، سبب ڪوئنزلينڊ ۾ مضبوط ارادي وارن [[عواميت|عواميت پسند]] پريميئرن جي ڊگهي حڪمرانيءَ جي روايت رهي آهي، جن تي اڪثر آمرانه رجحان رکڻ جا الزام لڳندا رهيا. ان رجحان جو نمايان مثال رياست جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين پريميئر رهندڙ [[جوه بيلڪي پيٽرسن]] هو.

&lt;gallery widths=250 heights=185&gt;
File:Parliament House, Brisbane, Queensland with Christmas tree in 2019, 05.jpg|[[پارليامينٽ هائوس، برسبين|پارليامينٽ هائوس]]، [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ|ڪوئنزلينڊ پارليامينٽ]] جو اجلاس گاهه
File:Government House seen from street, Brisbane, Queensland, 2019, 01.jpg|[[برسبين جو گورنمينٽ هائوس|گورنمينٽ هائوس]]، [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] جي سرڪاري رهائشگاهه
File:Queen Elizabeth II Courts of Law seen from Albert Street, Brisbane 02.jpg|[[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون، برسبين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون]]، [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ|ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] جا مرڪزي دفتر
&lt;/gallery&gt;

=== مقامي حڪومت ===
{{Main|ڪوئنزلينڊ ۾ مقامي حڪومت}}

مقامي حڪومت اهو نظام آهي، جنهن وسيلي [[ڪوئنزلينڊ جا مقامي حڪومتي علائقا|مقامي حڪومتي علائقا]]، مقامي حڪومت قانون 2009ع جي اجازت ڏنل حدن اندر، پنهنجا معاملا هلائين ٿا. ڪوئنزلينڊ 77 مقامي حڪومتي علائقن ۾ ورهايل آهي، جيڪي رياستي حڪومت طرفان قانون تحت قائم ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;''[https://www.austlii.edu.au/au/legis/qld/consol_act/lga1993182/ Local Government Act 1993]'' {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423015759/https://www.austlii.edu.au/au/legis/qld/consol_act/lga1993182/ |date=23 April 2011}}, s.34. (Reprint 11E, as in force at 22 November 2007.)&lt;/ref&gt; هر مقامي حڪومتي علائقي ۾ هڪ ڪائونسل هوندي آهي، جيڪا مختلف مقامي خدمتون ۽ سهولتون فراهم ڪرڻ جي ذميوار هوندي آهي. مقامي ڪائونسلون پنهنجي آمدني رهواسين کان وصول ٿيندڙ مقامي محصولن ۽ فيسن سان گڏ رياستي ۽ وفاقي حڪومتن جي گرانٽن ۽ مالي سهائتا مان حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.localgovernment.qld.gov.au/?id=2668 |title=Rates and valuations |publisher=Department of Local Government, Sport and Recreation |place=Queensland |date=26 July 2007 |access-date=5 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319021454/https://www.localgovernment.qld.gov.au/?id=2668 |archive-date=19 March 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== وفاقي نمائندگي ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:1em; font-size:95%;&quot;
|+ ڪوئنزلينڊ – [[آسٽريليا جي پارليامينٽ|وفاقي پارلياماني]] وفد&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/handbook/newhandbook/2008-12-19/toc_pdf_repeat/Part%206%20-%20Historical%20information%20on%20the%20Australian%20Parliament.pdf;fileType=application%2Fpdf |title=Historical information on the Australian Parliament |publisher=Parliament of Australia |access-date=24 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525173020/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/handbook/newhandbook/2008-12-19/toc_pdf_repeat/Part%206%20-%20Historical%20information%20on%20the%20Australian%20Parliament.pdf;fileType=application/pdf |archive-date=25 May 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:lightgrey;&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; | [[آسٽريليا ۾ چونڊون|چونڊ]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[آسٽريليا جي نمائندن واري ايوان جا ميمبر|نمائندن جو ايوان]]
! colspan=&quot;3&quot; | [[آسٽريليا جي سينيٽ جا ميمبر|سينيٽ]]
|-
! [[اتحاد، آسٽريليا|اتحاد]]{{refn|group=&quot;N&quot;|هن ۾ [[آسٽريليا جي لبرل پارٽي]]، [[آسٽريليا جي نيشنل پارٽي]]، [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪنٽري لبرل پارٽي]] شامل آهن. 2008ع ۾ ڪوئنزلينڊ جون سموريون اتحادي جماعتون گڏجي ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي ۾ ضم ٿي ويون.}}
! [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر]]
! [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|ٻيا]]{{refn|group=&quot;N&quot;|هن ۾ [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|آزاد ميمبر]] ۽ [[آسٽريليا جي سياسي جماعتن جي فهرست|ننڍيون سياسي جماعتون]] شامل آهن.}}
! [[اتحاد، آسٽريليا|اتحاد]]
! [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر]]
! [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|ٻيا]]
|-
| 2001
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''19'''
| 7
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''5'''
| 4
| 3
|-
| 2004
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''21'''
| 5
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''7'''
| 4
| 1
|-
| 2007
| 13
| style=&quot;background:#f66;&quot;|'''15'''
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''7'''
| 5
| 0
|-
| 2010
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''21'''
| 8
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''6'''
| 5
| 1
|-
| 2013
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''22'''
| 6
| 2
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''6'''
| 4
| 2
|-
| 2016
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''21'''
| 8
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''5'''
| 4
| 3
|-
| 2019
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''23'''
| 6
| 1
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''6'''
| 3
| 3
|-
| 2022
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''21'''
| 5
| 4
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''5'''
| 3
| 4
|-
| 2025
| style=&quot;background:#00bfff;&quot;|'''16'''
| 12
| 2
| 4
| 4
| 4
|}
{{Clear}}
[[آسٽريليا جي وفاقي پارليامينٽ|وفاقي پارليامينٽ]] ۾ ڪوئنزلينڊ [[آسٽريليا جو نمائندن جو ايوان|نمائندن جي ايوان]] جي 150 مان 30 [[آسٽريليا جي نمائندن واري ايوان جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] جي نمائندگي ڪري ٿو، جن جو انگ آباديءَ جي بنياد تي طئي ٿئي ٿو، جڏهن ته [[آسٽريليا جي سينيٽ|سينيٽ]] جي 76 مان 12 سيٽون ڪوئنزلينڊ وٽ آهن، جيڪي رياستن جي برابر نمائندگيءَ جي بنياد تي مقرر ٿيل آهن.

2025ع جي وفاقي چونڊن کان پوءِ ڪوئنزلينڊ جي نمائندن واري ايوان جي وفد ۾ 16 [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي|لبرل نيشنل پارٽي]]، 12 [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر پارٽي]]، هڪ [[آسٽريليا جا گرينز|گرينز]] ۽ هڪ [[ڪيٽر جي آسٽريلين پارٽي|ڪيٽر جي آسٽريلين پارٽي]] جو ميمبر شامل آهي.

ڪوئنزلينڊ جي موجوده سينيٽ وفد ۾ اتحاد سان لاڳاپيل چار سينيٽر، چار [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر پارٽي]]، ٻه [[پولين هينسن جي ون نيشن|ون نيشن]] ۽ ٻه [[آسٽريليا جا گرينز|گرينز]] سينيٽر شامل آهن. 

== ثقافت ==

[[File:EKKA.jpg|thumb|ايڪا ([[ايڪا|رائل ڪوئنزلينڊ نمائش]]) هر سال آگسٽ ۾ برسبين شو گرائونڊز ۾ منعقد ٿيندي آهي.]]

=== موسيقي ۽ نمائشي فن ===
[[برسبين]] ۾ واقع [[ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز]] رياست جي ٻن اهم آرٽ گيلرين، [[ڪوئنزلينڊ آرٽ گيلري]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جديد آرٽ گيلري]]، جو مرڪز آهي.

ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز ۾ قائم ٻين ثقافتي ادارن ۾ [[ڪوئنزلينڊ بيلٽ]]، [[اوپيرا ڪوئنزلينڊ]]، [[ڪوئنزلينڊ ٿيٽر ڪمپني]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ سمفني آرڪيسٽرا]] شامل آهن.{{cn|date=April 2026}} ڪيمراٽا – ڪوئنزلينڊ جو چيمبر آرڪيسٽرا 1987ع ۾ موسيقيءَ جي استاد ايلزبيٿ مورگن پاران اڀرندڙ فنڪارن جي هڪ موسيقي ٽولي طور قائم ڪيو ويو، جيڪو 2005ع ۾ ترقي ڪري هڪ پيشور چيمبر آرڪيسٽرا بڻجي ويو. هي آرڪيسٽرا ڪنهن مستقل موسيقي هدايتڪار کان سواءِ پرفارم ڪري ٿو ۽ [[برسبين]] ۽ [[ٽوومبا]] ٻنهي شهرن ۾ موسيقي محفلن جا سلسلا منعقد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web | title=About Camerata | website=Camerata – Queensland’s Chamber Orchestra | date=23 March 2026 | url=https://camerata.net.au/about/ | access-date=1 April 2026 | archive-date=1 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260401042224/https://camerata.net.au/about/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; آرڪيسٽرا جو مرڪز [[برسبين پاور هائوس]] ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;w660&quot;&gt;{{cite web | title=Camerata – Queensland's Chamber Orchestra | website=Camerata – Queensland’s Chamber Orchestra | date=14 March 2025 | url=https://camerata.net.au/contact-us/ | access-date=1 April 2026 | archive-date=1 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260401042354/https://camerata.net.au/contact-us/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن موسيقي ٽولي 2026ع ۾ ''[[بلوئي (ٽي وي سلسلو)|بلوئي]]'' ٽي وي سلسلي جي سائونڊ ٽريڪ البم ''[[اپ هيئر (بلوئي سائونڊ ٽريڪ)|اپ هيئر]]'' ۾ [[ڪوئنزلينڊ سمفني آرڪيسٽرا]] ۽ ٻين ڪيترن ئي موسيقارن سان گڏ پرفارم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web | last=Marshman | first=Janine | title=From screen to symphony: Joff Bush on Bluey's new orchestral album and music from the hit series | website=[[اي بي سي نيوز (آسٽريليا)|اي بي سي نيوز]] | date=1 April 2026 | url=https://www.abc.net.au/news/2026-04-01/classical-music-and-new-bluey-album-with-lead-composer-joff-bush/106517772 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260331210127/https://www.abc.net.au/news/2026-04-01/classical-music-and-new-bluey-album-with-lead-composer-joff-bush/106517772 | archive-date=31 March 2026 | url-status=live | access-date=1 April 2026}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي همعصر راڪ موسيقار ڪوئنزلينڊ سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[بي جيز]]، [[دي گو-بٽوينز]]، [[دي ويرونيڪاز]]، [[دي سينٽس (آسٽريلوي موسيقي ٽولو)|دي سينٽس]]، [[سيويج گارڊن]] ۽ [[شيپرڊ (موسيقي ٽولو)|شيپرڊ]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[ڊيوڊ مالوف]]، [[نڪ ارلز]] ۽ [[لي ڪنشين]] جهڙا ليکڪ پڻ ڪوئنزلينڊ سان واسطو رکن ٿا.

=== تقريبون ===
اهم سالياني ثقافتي تقريبن ۾ [[ايڪا|رائل ڪوئنزلينڊ نمائش]]، جيڪا مقامي طور ''ايڪا'' جي نالي سان مشهور آهي، شامل آهي. هيءَ هڪ زرعي نمائش آهي، جيڪا هر سال آگسٽ ۾ [[برسبين شو گرائونڊز]] ۾ منعقد ٿيندي آهي. ان کان سواءِ [[برسبين ميلو]] پڻ هڪ اهم سالياني ثقافتي تقريب آهي، جنهن ۾ ملڪ جي وڏين سالياني آتشبازي نمائشن مان هڪ، ''ريور فائر''، شامل آهي؛ اها هر سال سيپٽمبر ۾ منعقد ٿيندي آهي.

=== رانديون ===

{{Main|ڪوئنزلينڊ ۾ رانديون}}
[[File:The Gabba Panorama.jpg|thumb|right|[[برسبين]] ۾ 42,000 تماشائين جي گنجائش رکندڙ گول اسٽيڊيم [[دي گابا]] ۾ [[ڪرڪيٽ]] جي راند]]

ڪوئنزلينڊ رياست جي نمائندگي آسٽريليا جي سمورن قومي راندين جي مقابلن ۾ ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته رياست ڪيترن ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني پڻ ڪري ٿي. سياري ۽ اونهاري جون سڀ کان وڌيڪ مقبول ٽيم رانديون ترتيبوار [[رگبي ليگ]] ۽ [[ڪرڪيٽ]] آهن.

[[نيشنل رگبي ليگ]] ۾ [[برسبين برونڪوز]]، [[نارٿ ڪوئنزلينڊ ڪائوبوائز]]، [[ڊولفنز (رگبي ليگ)|ڊولفنز]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ ٽائٽنز]] جون ٽيمون رياست ۾ قائم آهن. رگبي ليگ جو ساليانو [[اسٽيٽ آف اوريجن سلسلو]] ڪوئنزلينڊ جي راندين واري سالياني ڪئلينڊر جي اهم مقابلن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ رگبي ليگ ٽيم|ڪوئنزلينڊ مارونز]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي.

[[رگبي يونين]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ ريڊز]] [[سپر رگبي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي.

ڪرڪيٽ ۾ [[ڪوئنزلينڊ بلز]] [[شيفيلڊ شيلڊ]] ۽ [[ريوبي ون ڊي ڪپ]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن ته [[برسبين هيٽ]] [[بگ بيش ليگ]] ۾ حصو وٺي ٿي.

ڪوئنزلينڊ [[آسٽريلين فٽبال ليگ]] ([[آسٽريلوي قاعدن واري فٽبال]]) ۾ [[برسبين لائنز]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ سنز]] جو پڻ گهر آهي، جڏهن ته [[برسبين روئر ايف سي]] [[اي-ليگ]] ۾ فٽبال کيڏي ٿي. نيٽ بال ۾ [[ڪوئنزلينڊ فائر برڊز]] 2011ع واري موسم دوران هڪ به مقابلو نه هاريو ۽ پوءِ گرينڊ فائنل پڻ کٽي ورتو. ٻين راندين جي ٽيمن ۾ [[برسبين بلٽس]] ۽ [[ڪيرنز ٽائيپنز]] شامل آهن، جيڪي [[نيشنل باسڪيٽ بال ليگ (آسٽريليا)|نيشنل باسڪيٽ بال ليگ]] ۾ حصو وٺن ٿيون.

[[ترڻ]] پڻ ڪوئنزلينڊ ۾ هڪ مقبول راند آهي ۽ آسٽريليا جي قومي ٽيم جا ڪيترائي رانديگر ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ تمغا حاصل ڪندڙ ترڻ جا رانديگر هن رياست سان واسطو رکن ٿا.

برسبين [[2032ع اونهاري اولمپڪس]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان هي [[1956ع اونهاري اولمپڪس|ميلبورن 1956ع]] ۽ [[2000ع اونهاري اولمپڪس|سڊني 2000ع]] کان پوءِ ٽيون ڀيرو هوندو، جو آسٽريليا اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IOC|date=12 July 2021|title=Brisbane 2032 Summer Olympics - Summer Olympic Games in Australia|url=https://olympics.com/en/olympic-games/brisbane-2032|access-date=21 July 2021|website=Olympics.com|language=en|archive-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721085138/https://olympics.com/en/olympic-games/brisbane-2032|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوئنزلينڊ ۾ باقاعدي منعقد ٿيندڙ اهم راندين جي مقابلن ۾ [[گولڊ ڪوسٽ 600]] (موٽر ريسنگ؛ 1994ع کان)، [[گولڊ ڪوسٽ ميراٿن]] (ايٿليٽڪس؛ 1979ع کان)، [[اين آر ايل آل اسٽارز گيم]] (رگبي ليگ؛ 2010ع کان)، [[ٽائونسويل 400]] (موٽر ريسنگ؛ 2009ع کان)، [[ورلڊ چيمپيئن شپ ٽور سرفنگ|ڪوئڪ سلور پرو ۽ روڪسي پرو]] (سرفنگ) ۽ [[آسٽريلين پي جي اي چيمپيئن شپ]] (گولف؛ 2000ع کان) شامل آهن.

== نشان ۽ علامتون ==
{{Main|ڪوئنزلينڊ جون علامتون}}
ڪوئنزلينڊ جون سرڪاري رياستي علامتون ''ايمبلمز آف ڪوئنزلينڊ ايڪٽ 2005'' تحت مقرر ٿيل آهن.

[[راڻي وڪٽوريا]] 1893ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي نوآبادي کي [[ڪوئنزلينڊ جو نشان|ڪوئنزلينڊ جو سرڪاري نشان]] عطا ڪيو، جنهن ڪري اهو آسٽريليا جي رياستن جي نشانن مان سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;Queensland State Government Website&quot;&gt;{{cite web|title=Coat of Arms|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/coat-of-arms|access-date=26 August 2021|website=Queensland State Government Website|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217025147/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/coat-of-arms|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان ۾ 19هين صديءَ دوران ڪوئنزلينڊ جي بنيادي صنعتن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ ڪڻڪ جو ڳوٿرو، ڍڳي ۽ گهيٽي جا مٿا، ۽ ڪوارٽز جي ڍير مان اڀرندڙ سون جو ٿنڀو ڏيکاريل آهن. مٿئين حصي ۾ رياستي نشان جي چوڌاري ڪمند جا ٻه ڏانڊا آهن، جڏهن ته هيٺان ڪوئنزلينڊ جو رياستي نعرو ''آڊيڪس ايٽ فيڊيليس'' لکيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”دلير پر وفادار“ آهي. 1977ع ۾ [[ايلزبيٿ ٻئين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين]] نشان کي سهارو ڏيندڙ جانور، [[برولگا]] ۽ [[ڳاڙهو هرڻ]]، عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Queensland State Government Website&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Australias Guide&quot;&gt;{{cite web|title=Queensland Flags &amp; Emblems|url=https://www.australias.guide/qld/flags-emblems/|access-date=26 August 2021|website=Australias Guide |language=en-AU|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826014630/https://www.australias.guide/qld/flags-emblems/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2003ع ۾ ڪيترن ئي سالن کان ڪوئنزلينڊ جي راندين جي ٽيمن سان وابستگي کان پوءِ [[ميرون رنگ|ميرون]] کي سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جو رياستي رنگ قرار ڏنو ويو. 2025ع ۾ ڪوئنزلينڊ حڪومت جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ رنگ کي نيري رنگ ۾ تبديل ڪيو ويو، پر ان تبديليءَ جو سرڪاري رياستي رنگ تي اڃا تائين ڪو اثر نه پيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Johnson |first=Hayden |date=June 20, 2025 |title=George St Beat: State's bizarre rebrand not even public servants saw coming |url=https://www.couriermail.com.au/news/queensland/qld-politics/george-st-beat-states-bizarre-rebrand-not-even-public-servants-saw-coming/news-story/1637155c339087f05fdf0282986a52ad?amp&amp;nk=29729879f85d7b04fb2188f36dc8fc35-1750417068 |url-status=live |work=The Courier Mail}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوالا]] کي 1971ع ۾ سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جي حيواني علامت قرار ڏنو ويو، جڏهن هڪ اخبار پاران ڪرايل راءِ شماريءَ ۾ ان لاءِ وڏي عوامي حمايت سامهون آئي. ڪوئنزلينڊ حڪومت اها راءِ شماري ان تجويز کان پوءِ ڪرائي، جنهن ۾ رياستن جي سياحت وارن وزيرن سڀني رياستن لاءِ حيواني علامت اختيار ڪرڻ جي تجويز ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Queensland State Government Website&quot; /&gt; جنوري 1986ع ۾، ڪيترن ئي سالن کان سرڪاري نشان تي موجود رهڻ کان پوءِ، [[برولگا]] کي ڪوئنزلينڊ جي سرڪاري پکيءَ واري علامت قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Australias Guide&quot; /&gt;

[[ڊينڊروبيئم بگي بم|ڪُڪ ٽائون آرڪڊ]] کي 1959ع ۾ رياست جي قيام جي سؤ ساله جشن دوران ڪوئنزلينڊ جي گلن واري علامت طور تسليم ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|title=Floral emblem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/floral-emblem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=28 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028191616/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/floral-emblem|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Parks Australia|title=Queensland - Floral Emblems - Australian Plant Information|url=https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html|access-date=26 August 2021|website=Australian National Botanic Gardens |language=en|archive-date=8 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308010937/https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ايمفيپريون اڪينڊينوس|بيريئر ريف اينيموني مڇي]] کي مارچ 2005ع ۾ سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جي آبي علامت قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|title=Aquatic emblem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/aquatic-emblem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118043120/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/aquatic-emblem|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[نيلم]] کي آگسٽ 1985ع ۾ ڪوئنزلينڊ جو سرڪاري رياستي جواهر قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|title=State gem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-gem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027032933/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-gem|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Australia For Everyone: State and Territory Emblems|url=https://www.australiaforeveryone.com.au/state-emblems/|access-date=26 August 2021|website=Australia Guide|language=en|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826014624/https://www.australiaforeveryone.com.au/state-emblems/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==
{{See also|آسٽريليا ۾ آمدرفت|برسبين ۾ آمدرفت|ٽرانس لنڪ (ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ)|ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ}}


=== آمدرفت ===
ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيترائي [[آسٽريليا جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] موجود آهن، جڏهن ته خاص طور [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ فري ويز جو وسيع نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ [[ايم 1 (ڪوئنزلينڊ)|ايم 1]] پڻ شامل آهي. [[آمدرفت ۽ مکيه روڊن وارو کاتو|آمدرفت ۽ مکيه روڊن وارو کاتو]] مکيه رستن ۽ عوامي آمدرفت جي ترقي ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿو، جنهن ۾ ٽيڪسيون ۽ مقامي هوائي آمدرفت پڻ شامل آهن.

[[ڪوئنزلينڊ ۾ ريل آمدرفت|مکيه ريل خدمتون]] [[ڪوئنزلينڊ ريل]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري [[گريٽ ڊوائيڊنگ رينج]] جي اوڀر ۾ واقع وڏن مرڪزن جي وچ ۾ هلن ٿيون. ڪوئنزلينڊ ۾ مال بردار ريل خدمتون گهڻو ڪري [[اوريزون]] ۽ [[پئسفڪ نيشنل]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته بين الرياستي گڏيل آمدرفت جون خدمتون پئسفڪ نيشنل ۽ [[ايس سي ٽي لاجسٽڪس]] مهيا ڪن ٿيون. اهم سامونڊي بندرگاهن ۾ [[برسبين جو بندرگاهه]] شامل آهي، جيڪو سامان جي ماليت جي لحاظ کان آسٽريليا جو ٽيون مصروف ترين بندرگاهه آهي، ان کان سواءِ [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]، [[ٽائونسويل]] ۽ [[بنڊابرگ]] جا بندرگاهه پڻ اهم آهن. [[هي پوائنٽ، ڪوئنزلينڊ|هي پوائنٽ]]، گليڊسٽون ۽ [[ايبٽ پوائنٽ]] تي ڪوئلي جي برآمد جون وڏيون سهولتون موجود آهن. کنڊ جي برآمد جون اهم سهولتون [[لوسنڊا، ڪوئنزلينڊ|لوسنڊا]] ۽ [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] ۾ واقع آهن.

[[برسبين هوائي اڏو]] رياست جو مکيه بين الاقوامي ۽ ملڪي هوائي گيٽ وي آهي ۽ [[آسٽريليا جا مصروف ترين هوائي اڏا|آسٽريليا جو ٽيون مصروف ترين هوائي اڏو]] آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[گولڊ ڪوسٽ هوائي اڏو]]، [[ڪيرنز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[ٽائونسويل هوائي اڏو]] شامل آهن. مقرر ڪيل ملڪي اڏامن وارن علائقائي هوائي اڏن ۾ [[ٽوومبا ويل ڪيمپ هوائي اڏو]]، [[گريٽ بيريئر ريف هوائي اڏو]]، [[هروي بي هوائي اڏو]]، [[بنڊابرگ هوائي اڏو]]، [[ميڪي هوائي اڏو]]، [[مائونٽ آئزا هوائي اڏو]]، [[وٽ سنڊي ڪوسٽ هوائي اڏو|پروسرپائن / وٽ سنڊي ڪوسٽ هوائي اڏو]]، [[راڪ هيمپٽن هوائي اڏو]] ۽ [[سن شائن ڪوسٽ هوائي اڏو]] شامل آهن.

[[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ٽرانس لنڪ (ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ)|ٽرانس لنڪ]] پاران هلندڙ گڏيل عوامي آمدرفت جو نظام موجود آهي، جيڪو ڪوئنزلينڊ ريل ۽ ٺيڪيدار آپريٽرن وسيلي [[ڪوئنزلينڊ ۾ بس آمدرفت|بس]]، [[ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ|ريل]]، [[جي لنڪ|هلڪي ريل]] ۽ [[ريور سٽي فيريز|برسبين جي ٻيڙين جون خدمتون]] مهيا ڪري ٿو. علائقي کي ڀاڙن جي ستن زونن ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي نظام جي مرڪزي مرڪز [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري علائقو|برسبين جي مرڪزي ڪاروباري علائقي]] کان ٻاهرين طرف پکڙيل آهن. ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ 13 مضافاتي ريلوي لائينن تي 152 ريلوي اسٽيشنن تي مشتمل آهي، جيڪي سڄي علائقي ۽ خاص طور برسبين جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پکڙيل آهن. هتي بسن جو هڪ وڏو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ برسبين جو مخصوص [[تيز رفتار بس آمدرفت]] وارو [[برسبين بس وي نيٽ ورڪ]] شامل آهي. برسبين جي مشهور ٻيڙي خدمتن ۾ سٽي ڪيٽ، ڪراس ريور ۽ سٽي هاپر شامل آهن، جن لاءِ [[برسبين درياهه]] جي ڪنارن تي مخصوص ٻيڙي گهاٽ موجود آهن. [[جي لنڪ]]، جيڪو ڪوئنزلينڊ جو واحد [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ آهي، گولڊ ڪوسٽ ۾ هلندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.qld.gov.au/transport/safety/rules/other/trams|title=Sharing the road with trams {{!}} Transport and motoring|website=Department of Transport and Main Roads|publisher=[[Queensland Government]]|language=en-AU|access-date=8 November 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109080808/https://www.qld.gov.au/transport/safety/rules/other/trams|archive-date=9 November 2017}}&lt;/ref&gt;

ڪوئنزلينڊ جو نئون [[ڪراس ريور ريل]] [[برسبين]] ۾ هن وقت تعمير هيٺ ريل نيٽ ورڪ آهي ۽ شهر کي [[2032ع اولمپڪ رانديون|2032ع اولمپڪ راندين]] لاءِ تيار ڪرڻ واري بنيادي ڍانچي جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://crossriverrail.qld.gov.au/ |access-date=2023-08-31 |website=Cross River Rail |language=en-AU |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831001432/https://crossriverrail.qld.gov.au/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=250 heights=190&gt;
File:NGR722 approaching Oxley railway station, Brisbane.jpg|[[ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ]] جي [[اِپس وِچ ۽ روز وُڊ ريلوي لائين|اِپس وِچ/روز وُڊ لائين]] تي [[آڪسلي ريلوي اسٽيشن]] وٽ مسافر ريل گاڏي
File:Port of Gladstone 1.jpg|[[گليڊسٽون جو بندرگاهه|گليڊسٽون جي بندرگاهه]] تي مال بردار جهاز؛ هي ڪوئنزلينڊ جو سڀ کان وڏو [[واپاري جنس|واپاري شين]] وارو [[سامونڊي بندرگاهه]] آهي
&lt;/gallery&gt;

=== ٻيون عوامي سهولتون ===
[[ڪوئنزلينڊ هيلٿ]] رياست جي [[عوامي صحت]] واري نظام کي هلائي ۽ منظم ڪري ٿو. جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل 16 علائقائي صحت ۽ اسپتال خدمتون موجود آهن، جيڪي پنهنجن علائقن اندر عوامي صحت جون خدمتون مهيا ڪرڻ جون ذميوار آهن. وڏين سرڪاري اسپتالن ۾ برسبين جي [[رائل برسبين اينڊ وومينز اسپتال]]، [[پرنسيس اليگزينڊرا اسپتال، برسبين|پرنسيس اليگزينڊرا اسپتال]]، [[ميٽر گروپ|ميٽر اسپتال]]، [[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جوبلي اسپتال]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ ٻارن جي اسپتال]] شامل آهن، جڏهن ته علائقائي شهرن ۾ [[ٽائونسويل يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڪيرنز اسپتال]]، [[گولڊ ڪوسٽ اسپتال]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ يونيورسٽي اسپتال]] اهم آهن. سڄي رياست ۾ ننڍيون سرڪاري اسپتالون ۽ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن.

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|left=yes|ڪوئنزلينڊ|آسٽريليا|اوشيانا|جاگرافي}}
* [[آسٽريليا جو خاڪو]]
* [[اتر ڪوئنزلينڊ رياست]] (تجويز ڪيل رياست)


== حوالا ==
{{reflist}}
{{Reflist|group=&quot;N&quot;}}
{{Reflist|group=lower-alpha}}
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ماخذ ==
* {{cite book |last1=Bottoms |first1=Timothy |year=2013 |title=Conspiracy of Silence: Queensland's frontier killing times |publisher=[[ايلن اينڊ انون]] |place=Sydney |isbn=978-1-74331-382-4 |url=http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&amp;book=9781743313824}}
* {{cite book |last=Broome |first=Richard |author-link=Richard Broome |year=1988 |chapter=''The Struggle for Australia : Aboriginal-European Warfare, 1770–1930'' |pages=92–120 |editor1-last=McKernan |editor1-first=Michael |editor2-last=Browne |editor2-first=Margaret |editor3=Australian War Memorial |title=Australia Two Centuries of War &amp; Peace |publisher=Australian War Memorial in association with Allen and Unwin, Australia |location= Canberra, A.C.T. |isbn=0-642-99502-8}}
* {{cite book |last1=Connor |first1=John |title=The Oxford Companion to Australian Military History |editor-last=Dennis |editor-first=Peter |chapter=''Frontier Wars'' |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] Australia &amp; New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Second |isbn=978-0-19-551784-2 |display-editors=etal}}
* {{cite book |last1=Coulthard-Clark |first1=Chris D. |year=2001 |edition=Second |title=The Encyclopedia of Australia's Battles |publisher=Allen &amp; Unwin |place=Crows Nest, New South Wales |isbn=1865086347}}
* {{cite book |last1=Ørsted-Jensen |first1=Robert |year=2011 |title=Frontier History Revisited – Queensland and the 'History War' |place=Coorparoo, Brisbane, Qld |publisher=Lux Mundi Publishing |isbn=9781466386822}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book |last1=Fitzgerald |first1=Ross |url=https://archive.org/details/madeinqueensland0000fitz |title=Made in Queensland: A New History |last2=Megarrity |first2=Lyndon |last3=Symons |first3=David |date=2009 |publisher=University of Queensland Press |isbn=978-0-7022-3663-1 |location=St Lucia, Queensland |display-authors=1}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{commons}}
{{wikivoyage}}
* {{osmrelation|2316595}}
* {{URL|https://www.qld.gov.au/|ڪوئنزلينڊ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ}}
* {{URL|https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives|ڪوئنزلينڊ رياستي آرڪائيوز}}
* {{URL|www.slq.qld.gov.au/|ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري}}
* {{Gutenberg author |id=Queensland |name=Queensland}}
* {{Internet Archive author}}

{{Queensland}}
{{States and territories of Australia}}
{{Australia topics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪوئنزلينڊ| ]]
[[زمرو:اوشيانا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظتي علائقا]]
[[زمرو:آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1859ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]

[[kab:Usṭralya]]</text>
      <sha1>gnv3jy6nbujh6kubrv1h3enj94wo17z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ حيدر ڪنگراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60129</id>
    <revision>
      <id>425041</id>
      <parentid>288777</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="nsk2pj9qvzfsu1mnnk360g536lkva8o" xml:space="preserve">'''ڳوٺ حيدر ڪنگراڻي''' ([[انگريزي]]:Village Haider Kingrani) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[جوهي]] شهر کان اوڀر ڏکڻ طرف [[ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي]] ڀرسان وڏو ڳوٺ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/Sindhi/newsdescription/14766/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A:-%DA%B3%D9%88%D9%BA-%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1-%DA%AA%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D9%BE%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D9%87%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%8A-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%DA%AA%D9%86%D8%AF%DA%99-%D8%A8%D8%A7%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%87-%DA%AA%D8%B1%DA%BB-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88|website=onlineindus.com|access-date=2020-10-12|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2020-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017204724/https://onlineindus.com/Sindhi/newsdescription/14766/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A:-%DA%B3%D9%88%D9%BA-%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1-%DA%AA%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D9%BE%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D9%87%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%8A-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%DA%AA%D9%86%D8%AF%DA%99-%D8%A8%D8%A7%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%87-%DA%AA%D8%B1%DA%BB-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>nsk2pj9qvzfsu1mnnk360g536lkva8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Wikipedia Asian Month</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60691</id>
    <revision>
      <id>425103</id>
      <parentid>421042</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>غلطيون مٽايون اسٽائيل کي بهتر ڪيو</comment>
      <origin>425103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5170" sha1="on9565zutpoprsqo0l3jmqhtq7zt5el" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;margin-bottom: 0;&quot;
|- style=&quot;white-space: nowrap;&quot;
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #32AFAF solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center;&quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|&lt;span style=&quot;color:#32AFAF&quot;&gt;'''گهر'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #32AFAF solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center;&quot; | [[meta:Wikipedia Asian Month/Media|&lt;span style=&quot;color:#32AFAF&quot;&gt;'''ميڊيا'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #f15348 solid; background: #eaecf0; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2026|&lt;span style=&quot;color:#f15348&quot;&gt;'''2026'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2025|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2025|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2025'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2024|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2024|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2024'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2023|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2023|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2023'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2022|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2022|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2022'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2021|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2021|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2021'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2020|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2020'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2019'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو 2018|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2018|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2018'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو 2017|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2017|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2017'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو 2016|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/ڀاڱيدار/2016ع|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2016'''&lt;/span&gt;]]
| style=&quot;width: 5px; background: transparent;&quot; |
| style=&quot;width: 15em; border-top: .5em #616161 solid; background: #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو 2015|eaecf0|ffffff}}; padding: 10px; text-align: center; &quot; | [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2015|&lt;span style=&quot;color:#616161&quot;&gt;'''2015'''&lt;/span&gt;]]
|}
&lt;div style=&quot;border: 2px solid #D47E2B; border-radius: 6px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 15px 0px;&quot;&gt;[[File:Asian month banner logo.svg|550px|center|link=وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]]&lt;/div&gt;
 
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;[[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2020]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو سانچا]][[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>on9565zutpoprsqo0l3jmqhtq7zt5el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرداس واڌواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61976</id>
    <revision>
      <id>425000</id>
      <parentid>367251</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13762" sha1="er6bjcnz0c2h092pstg95xyc48ktnjd" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |گرداس واڌواڻي 
Gurudas Wadhwani

|-
!پيدائش
|7 جون 1911ع
حيدرآباد، سنڌ، برطانوي هندستان
|-
!وفات
|1997
|-
!ٻولي
|سنڌي
|-
!رهائش
|ڪراچي 
|-
!قوميت
|سنڌي
|-
!تعليم
|مئٽرڪ
|-
!ڌنڌو
|صحافي، ڪھاڻي ڪار، ڪالم نگار، ترجمي نگار
|-
!لقب
|دادا، گُرُو
|-
!دور
|برطانوي هندستان ۽ پاڪستاني دور
|}
'''گرداس واڌواڻي'''ءَ جو جنم 7 جون 1911ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.drpathan.com/index.php/birth-date/month-wise/june|title=JUNE|last=Pathan|first=Dr|website=www.drpathan.com|language=en-gb|access-date=2020-12-12|archive-date=2020-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704065944/http://drpathan.com/index.php/birth-date/month-wise/june|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس واسطو حيدرآباد جي [[عامل]] گهراڻي سان هو. گرداس واڌواڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاگرديءَ واري زماني کان [[ڪراچي]] مان ڪئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] [[صحافت]] واري پيشي ۾ بِ پنھنجو ڪردار ادا ڪري نالو ڳڻايائين.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt; 

هن 1948ع ۾ ڪراچي ۾ ٿيندڙ هندو مسلم فسادن جي بيباڪيءَ سان رپورٽنگ ڪئي. گرداس واڌواڻيءَ کي سندس صحافتي خدمتن جي ڪري ”گرو“ ڪري سڏيو ويندو هو. هن سنڌي [[ڪھاڻي|ڪھاڻين]] لِکڻ سان گڏوگڏ [[ڊينمارڪ]] جي مشهور ٻارن جي [[ليکڪ]] اينڊرسن جون ڪهاڻيون پڻ سنڌيءَ ۾ [[ترجمو]] ڪيون، جيڪي ”[[شاهي بلبل]]“ جي نالي سان ڪتابي صورت ۾ ڇپيون. سندس [[ڪتاب]] ساروڻيون، جيڪو 1981ع ۾ شايع ٿيو، تنھن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ پاران انعام پڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
گرداس واڌواڻيءَ ابتدائي تعليم حيدرآباد ۽  پوءِ ڪراچيءَ مان پرائي. هن مئٽرڪ 1929ع ۾ [[بمبئي يونيورسٽي|بمبئي يونيورسٽيءَ]] مان پاس ڪئي انهي وقت [[سنڌ]] جا سڀ [[اسڪول]] ۽ [[ڪاليج]] [[بمبئي]] [[يونيورسٽي|يونيورسٽيءَ]] سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt;

== پيشو ==
گرداس واڌواڻي ويهن [[سال|سالن]] جي عمر ۾ [[صحافت]] اختيار ڪئي ۽ سنڌي روزنامه ”[[ديش متر]]“ سان لاڳاپو ٿيس. انهيءَ [[اخبار]] جو ايڊيٽر ناليوارو صحافي &quot;[[کيمچند دتارام]]&quot; هو. گرداس واڌواڻي 1931ع کان 1939ع تائين هڪ رپورٽر ۽ پوءِ ايڊيٽر جي حيثيت سان ڪم ڪيو. انهي دوران گرداس واڌواڻي سنڌ جي بمبئي کان جدائي واري تحريڪ جي سلسلي ۾ مختلف شخصيتن، [[دانشور|دانشورن]]، [[سياستدان|سياستدانن]] کان [[انٽرويو]] ورتا، جيڪو سلسلو گهڻو مقبول ويو ۽ ڪراچي جي وڏي سنڌي اخبار ”[[الوحيد اخبار|الوحيد]]“ انهن انٽرويوئن کي جيئن جو تيئن شايع ڪيو. تنهن بعد هن [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] [[صحافت]] جوائن ڪئي ۽ ”[[سنڌ آبزرور]]“ ۾ پروف ريڊر جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ لڳو. ”[[مسٽر ڪي پنيا]]“ انهيءَ اخبار جو ايڊيٽر هو. 1943ع ۾ [[ڊاڪٽر]] [[تارا چند لالواڻي]] شام جي پهرين اخبار ”[[ڪراچي ڊيلي]]“ شروع ڪئي ته هن انهيءَ ۾ رپورٽر جي حيثيت سان ڪم شروع ڪيو. سندس ڪم کي ڏسندي ڊاڪٽر تاراچند کيس سنڌ جي ٻي وڏي اخبار ”[[ڊيلي گزيٽ]]“ ۾ رکيو. 1947ع ۾ ورهاڱو ٿيو ته گرداس واڌواڻيءَ جو سڄو ڪٽنب [[هندستان]] لڏي ويو، پر هي هتي ئي رهي پيو. جيتوڻيڪ ڪجهه دوستن سندس سلامتي جي خيال کي نظر ۾ رکندي کيس سنڌ ڇڏڻ جو مشورو ڏنو. پر هن انڪار ڪيو ۽ [[ڪراچي]] ۾ سدائين لاءِ رهي پيو ۽ پنهنجي ڪرت يعني صحافت کي لڳو رهيو. 1948ع ۾ ڪراچي ۾ ٿيندڙ هندو مسلم فسادن جي بيباڪيءَ سان رپورٽنگ ڪيائين. &quot;سنڌ آبزرو“ بند ٿي ته دادا گرداس ”ڊيلي گزيٽ“ ۾ شامل ٿيو. جنهن جو ايڊيٽر هڪ [[انگريز]] ”[[رابرٽ ٽيلرڪو سارن]]“ هو، پر ڪجهه وقت کانپوءِ اها اخبار بند ٿي ويئي. انهي کانپوءِ گرداس واڌواڻي ”[[هندستان اسٽينڊرڊ]]“ ۽ [[مدراس رياست|مدراس]] جي ”[[هندو]]“ اخبار جو رپورٽر مقرر ٿيو. 1961ع ۾ ”[[مارننگ نيوز]]“ جوائن ڪيائين. 1965ع جي [[انڊو-پاڪستاني جنگ 1965ع|پاڪ ڀارت جنگ]] جي ڪري ”هندستان اسٽينڊرڊ“ ۽ &quot;هندو&quot; ڇڏڻيون پيش. ائين گرداس واڌواڻيءَ زندگيءَ جا ايڪيتاليهہ وره صحافت کي ڏنا، پوءِ نيٺ 1972ع ۾ صحافت ڇڏي ڏنائين.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt;  

== تخليقون ==
گرداس واڌواڻي پنهنجي ادبي زندگي جي شروعات شاگرديءَ واري زماني کان ڪراچي مان ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt; [[سنڌ آبزرور]] ڪراچيءَ واري اخبار ۾ سندس صحافت جو دور شروع ٿيو. رهندو [[جمشيد ڪوارٽرز|جمشيد ڪوارٽرس]] ۾ هو ۽ جڏهن رات جي ڊيوٽي ختم ٿيندي هئس، تڏهن پنجين وڳي [[سائيڪل]] تي چڙهي گهر موٽي ويندو هو. هڪڙي لڱا گارڊن روڊ ٽپي انڪم ٽيڪس آفيس وٽ پھتو تَ هڪ [[ڪتو|ڪُتي]] اچي ورايس. ڊپ ۾ واڌواڻي هيٺ، تَ سائيڪل مٿي. سندس رڙين ۽ واڪن تي ڪُتو تَ الُوپ ٿي ويو پر واڌواڻي اٿي نَ سگهي. هڪ تار وارو ([[ٽيليگرام]] پھچائڻ وارو) ويو پئي ۽ ڪڻس ڏسي ورتائين. ڪڻس پنھنجي سائيڪل تي ويھاري سندس سائيڪل کي بي گهيليندي جمشيد ڪوارٽرس ۾ اچي گهر پڄايائين. ان واقعي کان پوءِ سندس پھرين [[ڪھاڻي|ڪھاڻيءَ]] جو ڄاپ ٿيو. ڀاءُ کي چيائين تَ؛ [[ڪاغذ]] ۽ [[قلم]] کڻي ڏي. ڪھاڻي لکي ڏنائينس تَ هفتيوار مئگزين &quot;[[هندستان]]&quot; جي ايڊيٽر ٻلرام کي ڏئي اچ. ڪھاڻي &quot;هي منھنجو پير ٿو مُڙي&quot; نالي ڇپيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/10/blog-post_31.html|title=سنڌي شخصيتون: ڪاڪو گُرداس واڌواڻي - نصير اعجاز|last=Sindhipeoples|date=2013-10-31|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-12-18}}&lt;/ref&gt; سندس هڪ ڪھاڻي حيدرآباد جي [[ڪاليج]] جي &quot;[[ڦليلي]]&quot;  مئگزين ۾ بِ 1932 ۾ ڇپي هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/10/blog-post_31.html|title=سنڌي شخصيتون: ڪاڪو گُرداس واڌواڻي - نصير اعجاز|last=Sindhipeoples|date=2013-10-31|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-12-18}}&lt;/ref&gt; هن 1974ع ۾ روزاني ’[[هلال پاڪستان]]‘ ۾ ’جيڪي ڏٺو مون‘ جي [[عنوان]] سان [[ڪالم]] لکڻ شروع ڪيا، جن ۾ هو پنهنجي زندگيءَ جا انيڪ تجربا بيان ڪندو رهيو. هن ٻارن لاءِ به ڪافي لکيو. ڊينمارڪ جي ٻارن جي مشهور ليکڪ [[اينڊرسن]] جون ڪهاڻيون سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دادا%20گرداس%20واڌواڻي|title=دادا گرداس واڌواڻي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-12-18}}&lt;/ref&gt;  

== ڪتاب ==
گرداس واڌواڻي جي ساروڻين ۽ ڪالمن جا چار [[ڪتاب]] (1)[[جيڪي ڏٺو مون]] (1980ع) (2)[[ساروڻيون]] (1981ع) جنهن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي انعام پڻ ڏنو (3)[[ڳالھہ ٻولھہ]] (1982ع) ۽ (4)[[جڏهن آدم آيو]] (1987ع) شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|title=سنڌي ادب هڪ سئو سنڌي اديب|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118041616/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16784&amp;BookTitle=Sindhi-Adab-Haq-Sio-Sindhi-Adeeb |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt; جڏھن سندس پھريون ڪتاب &quot;جيڪي ڏٺو مون&quot; ڇپيو ته ھن جي ڄمار ستر وره ھئي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/10/blog-post_31.html|title=سنڌي شخصيتون: ڪاڪو گُرداس واڌواڻي - نصير اعجاز|last=Sindhipeoples|date=2013-10-31|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-12-23}}&lt;/ref&gt; [[ناز سنائي]]ءَ، ڪاڪي گرداس واڌواڻيءَ جون تحريرون -1، نالي سان ھڪ ڪتاب سھيڙي، [[سنڌي ساھت گھر حيدر آباد]] طرفان سال 2013ع ۾ ڇپايو آھي، جنھن ۾ موصاف جا چار ڪتاب گڏي ڇپايا ويا آھن. منجھن چوٿون ڪتاب، جڏھن آدم آيو، نالي سان آخر ۾ ڏنل آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/10/blog-post_31.html|title=سنڌي شخصيتون: ڪاڪو گُرداس واڌواڻي - نصير اعجاز|last=Sindhipeoples|date=2013-10-31|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-12-23}}&lt;/ref&gt; 

== وفات ==
گرداس واڌواڻِيءَ 86 وَرِهنِ جي ڄمار ۾ [[ڪراچي]]ءَ ۾ 1997ع ۾ پرلوڪ پڌاريو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/10/blog-post_31.html|title=سنڌي شخصيتون: ڪاڪو گُرداس واڌواڻي - نصير اعجاز|last=Sindhipeoples|date=2013-10-31|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-12-23}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1915ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1997ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>er6bjcnz0c2h092pstg95xyc48ktnjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رومي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62787</id>
    <revision>
      <id>425183</id>
      <parentid>419373</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86232" sha1="kxivm5be4pl1wcg6az4292wsqpdocqg" xml:space="preserve">{{Short description|صوفي عارف ۽ شاعر (1207ع–1273ع)}}

{{Infobox religious biography
| era              = [[فارس ۽ بين النهرين تي مغولن جون ڪاهون]]
| honorific_prefix = مولانا، مولانا؛ &quot;اسان جا سائين&quot;
| name             = رومي
| native_name      = {{nobold|رومی}}
| native_name_lang = fa
| image            = مولانا اثر حسین بهزاد (cropped).jpg
| image_size       = 250px
| caption          = رومي، ايراني فنڪار [[حسين بهزاد]] جي تخليق (1957ع)
| title            = ''جلال الدين''، ''جلالُ الدين''، ''مولانا''
| birth_date       = 30 سيپٽمبر 1207ع
| birth_place      = [[وخش]]، [[خوارزمي سلطنت]]&lt;br /&gt;{{small|(هاڻوڪو [[تاجڪستان]])}}
| death_date       = 17 ڊسمبر 1273ع (عمر 66 سال)
| death_place      = [[قونيه]]، [[سلطنت روم]]&lt;br /&gt;{{small|(هاڻوڪو [[ترڪيي]])}}
| resting_place    = مولانا رومي جو مقبرو، [[مولانا عجائب گهر]]، [[قونيه]]، ترڪيي
| mother           = مومنه خاتون
| father           = بها الدين ولد
| spouse           = گوهر خاتون، ڪرا خاتون
| children         = [[سلطان ولد]]، امير عالم چلبي، مليڪه خاتون
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| creed            = [[ماتريدي]]
| tariqa           = [[مولويه]]
| notable_ideas    = [[صوفي چڪر]]، [[مراقبو]]
| order            = [[تصوف]]
| philosophy       = [[تصوف]]، [[عرفان]]
| known_for        = [[مولويه]] صوفي سلسلي جي الهام بخشي، [[مثنوي معنوي]] جي تصنيف
| main_interests   = [[صوفي ادب]]
| notable_works    = [[مثنوي معنوي|''مثنوي معنوي'']]، [[ديوان شمس تبريزي|''ديوان شمس تبريزي'']]، [[فيه ما فيه|''فيه ما فيه'']]
| predecessor      = [[شمس تبريزي]] ۽ [[بها الدين زڪريا]]
| successor        = [[حسام الدين چلبي]]، [[سلطان ولد]]
| influences       = [[فريد الدين عطار]]، [[سنائي]]، [[ابوالحسن خرقاني]]، [[شمس تبريزي]]
| influenced       = [[جامي]]، [[شاه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[قاضي نذر الاسلام]]، [[عبدالحسين زرين ڪوب]]، [[عبدالڪريم سروش]]، [[حسين الهي قمشئي]]، [[محمد اقبال]]، [[حسين نصر]]، [[يونس امره]]، [[ايوا ڊي ويتري-ميئرووچ]]، [[اينيماري شيمل]]
}}


'''جلال الدين محمد رومي''' ({{langx|fa|جلال‌الدین محمّد رومی}})، جيڪو عام طور تي '''رومي''' جي نالي سان مشهور آهي، (30 سيپٽمبر 1207ع – 17 ڊسمبر 1273ع) هڪ [[تصوف|صوفي]] عارف، [[ايراني شاعري|شاعر]] ۽ اسلامي [[طريقت]] [[مولويه سلسلو|مولويه سلسلي]] جو باني هو. سندس خاندان جو تعلق [[بلخ]] سان هو. رومي [[تصوف]] جي تاريخ جي انتهائي اثرائتن شخصيتن مان هڪ شمار ٿئي ٿو، ۽ سندس فڪر ۽ تصنيفون [[فارسي ادب]] توڙي عرفاني شاعريءَ ۾ غيرمعمولي اهميت رکن ٿيون. اڄ سندس ترجمو ٿيل ڪتاب دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي دلچسپي سان پڙهيا وڃن ٿا.

زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ [[فارس ۽ بين النهرين تي مغولن جون ڪاهون|مغولن جي تيزيءَ سان اڳتي وڌندڙ فوجن]] سندس خاندان کي اولهه طرف هجرت ڪرڻ تي مجبور ڪيو. [[ايراني پهاڙي ميدان|ايران]]، [[بغداد]] ۽ [[دمشق]] سميت مختلف شهرن ۾ رهڻ کان پوءِ، هو 19 سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ [[قونيه]] ۾ اچي آباد ٿيو. ان وقت تائين قونيه تازو ئي [[اوڀر رومي سلطنت]] جو حصو رهيو هو، جنهن سبب کيس ''رومي'' يعني &quot;روم سان لاڳاپيل&quot; سڏيو ويو. جيتوڻيڪ هو ننڍپڻ کان ئي صوفي فڪر کان واقف هو، پر کانئس اميد ڪئي ويندي هئي ته هو پنهنجي والد وانگر هڪ اسلامي عالم بڻجندو.

بهرحال، [[قونيه]] ۾ هڪ پراسرار [[درويش]]، [[شمس تبريزي]]، جي آمد سندس زندگيءَ جو رخ هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو. رومي ۽ شمس جي وچ ۾ گهري روحاني وابستگي پيدا ٿي وئي، جنهن سبب رومي پنهنجين معمولي ذميوارين کان به غافل ٿي ويو. جڏهن شمس پراسرار نموني غائب ٿي ويو، تڏهن رومي شديد غم ۽ روحاني تڪليف مان گذريو، جنهن جو عڪس سندس ڪتاب ''[[ديوان شمس تبريزي]]'' ۾ نمايان نظر اچي ٿو. اهو واقعو رومي جي روحاني فڪر جي ارتقا ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو ۽ سندس شاعراڻي سفر جي شروعات بڻيو.

سندس ''[[مثنوي معنوي]]''، جنهن کي اڪثر &quot;فارسي ٻوليءَ جو قرآن&quot; سڏيو ويندو آهي، [[فارسي ٻولي]] جي عظيم ترين شاعراڻين تخليقن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. ڪيترائي مسلمان، خاص طور تي [[ترڪو-فارسي ثقافتي روايت]] سان لاڳاپيل ماڻهو، ''مثنوي'' کي اسلامي ادب جي اهم ترين ڪتابن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جنهن جو درجو فقط [[قرآن]] کان پوءِ رکيو وڃي ٿو.

رومي جون تصنيفون اڄ به سندس اصل ثقافتي خطي [[وڏو ايران]] سان گڏ [[ترڪيي]] ۾ وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون، جتي سندس قائم ڪيل صوفي سلسلو اڄ به موجود آهي. سندس شاعري دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪي آهي، ۽ رومي کي &quot;دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول شاعر&quot; به سڏيو ويو آهي. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ به هو تازن ڏهاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ شاعرن مان هڪ رهيو آهي.

==نالو==

انگريزي ۾ کيس سڀ کان وڌيڪ '''رومي''' (''Rumi'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. سندس همعصر [[فريدون بن احمد سپهه سالار]] سندس پورو نالو ''محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البڪري'' ({{langx|ar|محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البكري}}) بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Sipahsalar| first = Faridun bin Ahmad | title = Risala-yi Ahwal-i Mawlana | date = 1946| page=5| editor = Sa'id Nafisi| location = Tehran | url = https://archive.org/details/RisalaEFaridunBinAhmadSipahsalarDarAhwalEMaulanaJalaluddinMaulaviFarsi/page/n17/mode/2up?view=theater}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، هو وڌيڪ مشهور '''مولانا جلال الدين محمد رومي''' ({{lang|fa|مولانا جلال‌الدین محمد رومی}}) جي نالي سان آهي. ''جلال الدين'' هڪ [[عربي]] نالو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;دين جي عظمت&quot; يا &quot;دين جو جلال&quot; آهي. ''بلخي'' ۽ ''رومي'' سندس [[نسبت (اسماء)|نسبتون]] آهن، جن جو مطلب بالترتيب &quot;[[بلخ]] وارو&quot; ۽ &quot;[[روم]] وارو&quot; آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[اناتوليه]] ۾ واقع [[سلطنت روم]] سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rumi|title=Selected Poems |url=https://books.google.com/books?id=rKbpCAAAQBAJ&amp;pg=PT350 |year=2015 |publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-196911-4|page=350}}&lt;/ref&gt;

[[شڪاگو يونيورسٽي]] جي مشهور رومي سوانح نگار [[فرينڪلن لوئس]] موجب:

{{cquote|اناتوليه جو اُپٻيٽ، جيڪو اڳ [[بازنطيني سلطنت]] يا اوڀر رومي سلطنت جو حصو هو، مسلمانن جي قبضي ۾ اچڻ کان پوءِ به عربن، فارسين ۽ ترڪن وٽ &quot;روم&quot; جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. انهيءَ ڪري اناتوليه سان تعلق رکندڙ ڪيترين تاريخي شخصيتن کي &quot;رومي&quot; سڏيو ويو. فارسي لفظ &quot;رومي&quot; جو لفظي مطلب &quot;رومي&quot; يا &quot;روم سان لاڳاپيل&quot; آهي، جنهن مان مراد بازنطيني سلطنت جا رهاڪو يا اناتوليه سان وابسته ماڻهو آهن.}}

رومي کي '''ملاءِ روم''' ({{lang|fa|ملای روم}} ''ملايِ روم'') يا '''ملاءِ رومي''' ({{lang|fa|ملای رومی}} ''ملايِ رومي'') جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو هو.&lt;ref&gt;[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%84%D8%A7%DB%8C+%D8%B1%D9%88%D9%85 &quot;ملای روم&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605180002/https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%84%D8%A7%DB%8C+%D8%B1%D9%88%D9%85 |date=2022-06-05 }} in ''[[دهخدا لغت نامو]]''&lt;/ref&gt;

رومي [[لقب]] '''مولانا''' يا '''مولانا''' ({{langx|fa|مولانا}} {{IPA|fa|moulɒːnɒ}}) جي نالي سان خاص طور تي [[ايران]] ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;EI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopaedia1991&quot;&gt;H. Ritter, 1991, ''DJALĀL al-DĪN RŪMĪ'', ''[[اسلامي دائرة المعارف]]'' (جلد II: C–G)، ص. 393.&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ترڪيي]] ۾ کيس عام طور '''مولانا''' ({{lang|tr|Mevlânâ}}) چيو ويندو آهي.

''مولانا'' ({{lang|ar|مولانا}}) عربي اصل جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اسان جا سائين&quot; يا &quot;اسان جو آقا&quot; آهي. اهڙيءَ طرح {{lang|fa|مولوی}} ''مولوي'' (فارسي) ۽ {{lang|tr|Mevlevi}} ''مولوي'' (ترڪي) پڻ عربي بنياد وارا لفظ آهن، جن جي معنيٰ &quot;منهنجا سائين&quot; يا &quot;منهنجو آقا&quot; آهي، ۽ اهي لفظ به رومي لاءِ گهڻو استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;Jalāl al-Dīn Rūmī (Maulana), Ibrahim Gamard, ''Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses, Annotated &amp; Explained'', SkyLight Paths Publishing, 2004.&lt;/ref&gt;

==زندگي==

[[File:Jalal al-Din Rumi, Showing His Love for His Young Disciple Hussam al-Din Chelebi.jpg|thumb|جلال الدين رومي [[صوفيت|صوفي]] عارفن سان گڏ]]

===جائزو===

رومي فارسي نسل جي والدين وٽ ڄائو هو،&lt;ref&gt;{{Citation |last=Yalman |first=Suzan |title=Badr al-Dīn Tabrīzī |date=7 July 2016 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badr-al-din-tabrizi-COM_25104?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=rumi+jalal+al+din |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam THREE |access-date=7 June 2023 |publisher=Brill |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Annemarie Schimmel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr2&quot; /&gt; ۽ سندس پيدائش [[وخش]] ۾ ٿي،&lt;ref name=Harmless07/&gt;&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt;&lt;ref name=Lewis00/&gt; جيڪو اڄوڪي [[تاجڪستان]] ۾ [[وخش ندي]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع [[سنگ توده]] نالي ڳوٺ سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; هي علائقو ثقافتي طور [[بلخ]] سان لاڳاپيل هو، جتي مولانا جي والد [[بها الدين ولد]] واعظ ۽ فقيه طور خدمتون سرانجام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; هو 1212ع تائين اتي رهيو ۽ ڪم ڪندو رهيو، جڏهن رومي لڳ ڀڳ پنجن سالن جو هو، پوءِ خاندان [[سمرقند]] ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt;

ان دور ۾ ''وڏي بلخ'' فارسي ثقافت جو هڪ وڏو مرڪز هو&lt;ref name=&quot;C.E. Bosworth p. 391&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr2&quot; /&gt; ۽ اتي صوفيت به ڪيترن ئي صدين کان ترقي ڪري چڪي هئي. رومي تي سندس والد کان پوءِ سڀ کان گهرو اثر فارسي شاعرن [[عطار نيشاپوري]] ۽ [[سنائي]] جو پيو.&lt;ref&gt;Jafri, Maqsood, ''The gleam of wisdom'', Sigma Press, 2003. p. 238.&lt;/ref&gt;

رومي پاڻ سندن باري ۾ لکي ٿو:

{{blockquote|
عطار روح هو، سنائي سندس ٻئي اکيون هئا،&lt;br&gt;
۽ پوءِ اسان سندن قافلي جي پويان آياسين.
}}

&lt;ref&gt;Arberry, A. J., ''Sufism: An Account of the Mystics of Islam'', Courier Dover Publications, November 9, 2001. p. 141.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي نظم ۾ هو چوي ٿو:

{{blockquote|
عطار عشق جا ست شهر لتاڙي چڪو آهي،&lt;br&gt;
اسان اڃا هڪ گهٽيءَ جي موڙ تي بيٺا آهيون.
}}

&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein, ''The Garden of Truth'', p.130.&lt;/ref&gt;

سندس والد جو روحاني سلسلو پڻ [[نجم الدين ڪبرى]] سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Nasr1&quot; /&gt;

رومي پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو فارسي رنگ رکندڙ&lt;ref&gt;Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes'', p.157.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aḥmad of Niǧde's &quot;al-Walad al-Shafīq&quot;, p.97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Findley, Carter Vaughn, ''The Turks in World History'', p.72.&lt;/ref&gt; [[سلجوقي سلطنت روم]] ۾ گذاريو، جتي هن پنهنجا شاهڪار تصنيف ڪيا&lt;ref&gt;Coleman Barks, ''Rumi: The Book of Love'', p.xxv.&lt;/ref&gt; ۽ 1273ع ۾ وفات ڪئي. کيس [[قونيه]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار بعد ۾ زيارتگاهه بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Note: Rumi's shrine is now known as the &quot;Mevlâna Museum&quot; in Turkey.&lt;/ref&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس مريدن ۽ پٽ [[سلطان ولد]] [[مولويه سلسلو]] قائم ڪيو، جيڪو ''گهمندڙ درويشن'' (Whirling Dervishes) جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن جي روحاني رسم [[سماع]] سڄي دنيا ۾ شهرت ماڻي.

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو ۽ بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار روضو تعمير ڪيو ويو. سندس حياتي بابت مشهور روايتون شمس الدين احمد افلاڪي جي ڪتاب ''مناقب العارفين'' ۾ ملن ٿيون، جيڪا 1318ع کان 1353ع جي وچ ۾ لکي وئي.&lt;ref name=howisit /&gt; بهرحال، هن ڪتاب ۾ تاريخي حقيقتن سان گڏ ڪيترائي قصا ۽ روايتون به شامل آهن، تنهنڪري ان کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=howisit /&gt;

===ٻالڪپڻ ۽ هجرت===

رومي جو والد [[بها الدين ولد]] هو، جيڪو وخش جو هڪ عالمِ دين، فقيه ۽ صوفي هو.&lt;ref name=&quot;Balkh&quot; /&gt; رومي جا مريد کيس ''سلطان العلماء'' (عالمن جو سلطان) به چوندا هئا.

[[سلطان ولد]] جي ''عبادت نامه'' ۽ شمس الدين افلاڪي جي روايتن مطابق، رومي جو نسب [[ابو بڪر صديق]] تائين پهچايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Fundamentals Of Rumis Thought|first=Sefik |last=Can|url=https://books.google.com/books?id=FQ9RCwAAQBAJ&amp;q=aflaki+rumi+abu+bakr&amp;pg=PT36|year=2006|publisher=Tughra Books|isbn = 9781597846134}}&lt;/ref&gt; پر جديد محققن جو خيال آهي ته هي دعويٰ تاريخي جانچ ۾ مضبوط ثابت نٿي ٿئي. اهڙيءَ ريت اهو دعويٰ به قبول نه ڪيو ويو آهي ته رومي يا سندس والد جي ماءُ [[خوارزم شاهي]] خاندان مان هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخي لحاظ کان اها ڳالهه درست نٿي لڳي.&lt;ref name=&quot;hagiographer1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hagiographer2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hagiographer3&quot; /&gt;

ذريعن ۾ بها الدين ولد جي ماءُ جو نالو نٿو ملي؛ رڳو ايترو معلوم ٿئي ٿو ته هو کيس ''مامي'' چوندو هو ۽ هوءَ تيرهين صدي تائين زنده رهي.&lt;ref name=&quot;hagiographer4&quot; /&gt;

رومي جي ماءُ جو نالو '''مؤمنه خاتون''' هو. خاندان ڪيترن نسلن کان [[حنفي]] ۽ [[ماتريدي]] روايت سان لاڳاپيل اسلامي واعظن جو خاندان هو، ۽ اها روايت رومي ۽ سندس پٽ [[سلطان ولد]] ٻنهي جاري رکي.

جڏهن [[خوارزم شاهي سلطنت تي منگولن جي حملي]] سبب وچ ايشيا خطري ۾ پئجي وئي، تڏهن 1215ع کان 1220ع جي وچ واري عرصي ۾ بها الدين ولد پنهنجي خاندان ۽ مريدن سان گڏ اولهه طرف هجرت ڪئي.

صوفي روايتن موجب، هن سفر دوران [[نيشابور]] ۾ رومي جي ملاقات مشهور فارسي صوفي شاعر [[عطار نيشاپوري]] سان ٿي. عطار نوجوان رومي جي روحاني عظمت کي سڃاڻي ورتو ۽ چيو:

{{blockquote|
هتي هڪ سمنڊ اچي رهيو آهي، جنهن جي پويان ٻيو سمنڊ هلي رهيو آهي.
}}

&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Suspended Somewhere Between: A Book of Verse|url=https://archive.org/details/suspendedsomewhe0000ahme|last=Ahmed|first=Akbar|publisher=PM Press|year=2011|isbn=978-1-60486-485-4|pages=i}}&lt;/ref&gt;

عطار رومي کي پنهنجو مشهور ڪتاب ''اسرارنامه'' تحفي طور ڏنو. هي ملاقات رومي جي فڪر ۽ مستقبل جي شاعري تي گهرو اثر ڇڏي وئي.

نيشابور کان پوءِ بها الدين ولد جو قافلو [[بغداد]] پهتو، جتي هنن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقاتون ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-13 |title=Rumi |url=https://www.britannica.com/biography/Rumi |access-date=2025-01-24 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ هو [[حجاز]] ويا ۽ [[حج]] ادا ڪيو. پوءِ قافلو [[دمشق]]، [[ملاطيا]]، [[ارزنجان]]، [[سيواس]]، [[قيصريه]] ۽ [[نيغده]] مان گذرندي [[قرمان]] ۾ اچي آباد ٿيو، جتي هنن ست سال گذاريا.

قرمان ۾ ئي رومي جي ماءُ ۽ ڀاءُ وفات ڪري ويا. 1225ع ۾ رومي '''گوهر خاتون''' سان شادي ڪئي. هنن کي ٻه پٽ ٿيا:

* [[سلطان ولد]]
* علاءُ الدين چلبي

پهرين زال جي وفات کان پوءِ رومي ٻي شادي ڪئي، جنهن مان کيس هڪ پٽ '''امير عليم چلبي''' ۽ هڪ ڌيءَ '''ملڪه خاتون''' پيدا ٿيا.

1 مئي 1228ع تي، غالباً [[علاءُ الدين ڪيقباد اول]] جي دعوت تي، بها الدين ولد [[اناتوليه]] جي شهر [[قونيه]] ۾ اچي مستقل طور آباد ٿيو، جيڪو ان وقت [[سلجوقي سلطنت روم]] جو اهم شهر هو.

===تعليم ۽ شمس تبريزي سان ملاقات===

{{multiple image|perrow = 2|total_width = 400|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Mawlana (&quot;Rumi&quot;) detail, meeting Shams-i Tabrizi. Cāmiʿü’s-siyer of Muhammed Tahir, Topkapı Palace Museum Library, Istanbul, H. 1230, fol. 121a.jpg
| image2    = Mawlana (&quot;Rumi&quot;) meeting Shams-i Tabrizi. Cāmiʿü’s-siyer of Muhammed Tahir, Topkapı Palace Museum Library, Istanbul, H. 1230, fol. 121a.jpg
| footer    = رومي (کاٻي پاسي) شمس تبريزي سان ملاقات ڪندي. ''جامع السير''، محمد طاهر، لڳ ڀڳ 1600ع. ٽوپقاپي محل عجائب گهر لائبريري، استنبول.
}}

بها الدين ولد هڪ [[مدرسو|مدرسي]] جو سربراهه بڻيو. سندس وفات کان پوءِ، جڏهن رومي پنجويهن سالن جو هو، تڏهن هن پنهنجي والد جي حيثيت ۽ منصب سنڀاليو. بها الدين ولد جي شاگردن مان هڪ، '''سيد برهان الدين محقق ترمذي'''، رومي کي [[شريعت]] ۽ [[طريقت]] ٻنهي ۾ تربيت ڏيندو رهيو، خاص طور تي رومي جي والد جي روحاني روايت مطابق.

رومي لڳاتار نَوَ سال برهان الدين جو مريد رهيو، تان جو 1240ع يا 1241ع ۾ برهان الدين وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ رومي جي عوامي زندگيءَ جو آغاز ٿيو. هو هڪ اسلامي فقيه بڻيو، [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪرڻ لڳو ۽ قونيه جي مسجدن ۾ وعظ ۽ خطبا ڏيڻ لڳو. هو ''مولوي'' (اسلامي استاد) جي حيثيت سان به خدمتون انجام ڏيندو رهيو ۽ مدرسي ۾ شاگردن کي تعليم ڏيندو رهيو.

هن عرصي دوران رومي [[دمشق]] جو به سفر ڪيو، جتي چيو وڃي ٿو ته هن چار سال گذاريا.

رومي جي زندگيءَ ۾ سڀ کان وڏو موڙ 15 نومبر 1244ع تي آيو، جڏهن سندس ملاقات مشهور [[درويش]] [[شمس تبريزي]] سان ٿي. هن ملاقات سندس زندگي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏي. رومي، جيڪو اڳ هڪ عالم، استاد ۽ فقيه هو، هاڻي زهد ۽ روحانيت ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويو.

صوفيت ۾ ''مرشد ۽ مريد'' جي رشتي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مريد روحاني ترقيءَ لاءِ پنهنجي مرشد جي صحبت ۾ رهي تربيت حاصل ڪندو آهي، ۽ انهيءَ رستي سان ''فنا'' جهڙي اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ ممڪن سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |date=2018-10-01 |title=Art of the Sufis - The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/essays/art-of-the-sufis |access-date=2025-03-02 |website=www.metmuseum.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

شمس تبريزي وچ اوڀر جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندو رهيو ۽ دعا گهرندو رهيو ته کيس اهڙو شخص ملي، جيڪو سندس صحبت کي برداشت ڪري سگهي. روايت موجب کيس هڪ آواز ٻڌڻ ۾ آيو:

{{blockquote|
&quot;تون ان جي بدلي ۾ ڇا ڏيندين؟&quot;
}}

شمس جواب ڏنو:

{{blockquote|
&quot;پنهنجو سر!&quot;
}}

پوءِ آواز آيو:

{{blockquote|
&quot;جنهن کي تون ڳولي رهيو آهين، اهو قونيه جو جلال الدين آهي.&quot;
}}

5 ڊسمبر 1248ع جي رات، جڏهن رومي ۽ شمس ڳالهين ۾ مصروف هئا، تڏهن شمس کي پٺئين دروازي ڏانهن سڏ ڪيو ويو. هو ٻاهر نڪتو ۽ وري ڪڏهن به نظر نه آيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hz. Mawlana and Shams |url=http://www.semazen.net/eng/show_text_main.php?id=166&amp;menuId=17 |website=semazen.net |access-date=2026-06-20 |archive-date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531111831/http://www.semazen.net/eng/show_text_main.php?id=166&amp;menuId=17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شمس جي گمشدگي بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. سڀ کان مشهور نظريو اهو آهي ته رومي جي ننڍي پٽ کيس قتل ڪيو. ٻيا چون ٿا ته کيس ڪفر جي الزام ۾ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شمس، جيڪو هڪ مسافر درويش هو، پنهنجي مرضي سان ٻي جاءِ ڏانهن روانو ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=de Groot |first=Rokus |date=2011 |title=Rumi and the Abyss of Longing |journal=Mawlana Rumi Review |volume=2 |pages=61–93}}&lt;/ref&gt;

هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي تائين رومي شمس جي موت جي خبر تي يقين نه ڪيو ۽ سندس واپسيءَ جو انتظار ڪندو رهيو. چاليهن ڏينهن کان پوءِ هن حقيقت کي قبول ڪيو ۽ سوڳ جي نشاني طور ڪارا ڪپڙا پائڻ شروع ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Delaney |date=2019 |title=RUMI: The Homoerotic Sufi Saint |journal=CrossCurrents |volume=69 |issue=4 |pages=365–383}}&lt;/ref&gt;

شمس سان محبت ۽ سندس وڇوڙي جو درد رومي جي شاعريءَ ۾ شدت سان ظاهر ٿيو، خاص طور تي سندس مشهور مجموعي ''[[ديوان شمس تبريزي]]'' ۾.

رومي پاڻ به شمس جي ڳولا ۾ نڪتو ۽ ٻيهر دمشق جو سفر ڪيائين. آخرڪار هن روحاني طور اهو محسوس ڪيو:

{{blockquote|
مان کيس ڇو ڳوليان؟&lt;br&gt;
مان پاڻ ئي اهو آهيان.&lt;br&gt;
سندس جوهر منهنجي اندر ڳالهائي ٿو.&lt;br&gt;
مان ته اصل ۾ پاڻ کي ئي ڳولي رهيو هوس!
}}

&lt;ref&gt;''The Essential Rumi''. Translations by Coleman Barks, p. xx.&lt;/ref&gt;

===زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات===

[[File:Ahmad ibn Hajji Abi Bakr al-Katib - Double-page Illuminated Frontispiece - Walters W6252B - Full Page.jpg|thumb|''مثنوي معنوي'' جي هڪ 1461ع واري قلمی نسخي جو روشن ٿيل ابتدائي صفحو]]

مولانا بي اختيار [[غزل]] چوندو رهندو هو، ۽ اهي غزل بعد ۾ ''ديوانِ كبير'' يا ''ديوانِ شمس تبريزي'' جي نالي سان گڏ ڪيا ويا.
شمس کان پوءِ رومي کي هڪ نئون ساٿي '''صلاح الدين زرڪوب''' مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جو ڪاتب ۽ محبوب شاگرد [[حسام الدين چلبي]] سندس ويجهو ساٿي بڻيو.
هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام الدين قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. حسام الدين رومي کي صلاح ڏني ته جيڪڏهن هو [[سنائي]] جي ''الٰهي نامه'' يا [[عطار نيشاپوري]] جي ''منطق الطير'' جهڙو ڪو ڪتاب لکي، ته اهو ڪيترن ئي روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي سگهي ٿو.
رومي مسڪرائيندي پنهنجي پڳ مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي ''[[مثنوي معنوي]]'' جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور لفظ هن ريت شروع ٿين ٿا:

{{blockquote|
نيءَ جي آواز کي ٻڌو ۽ ان جي ڪهاڻي ٻڌو،&lt;br&gt;
ته ڪيئن اها جدائيءَ جو درد بيان ڪري ٿي...
}}

&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance |date=1999 |publisher=Shambhala Publications}}&lt;/ref&gt;

حسام الدين کيس وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال ''مثنوي معنوي'' جا ڇهه دفتر حسام الدين کي املا ڪرائڻ ۾ گذاريا.
ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪندي هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو پهريون شعر آهي:

{{blockquote|
تون ڇا ڄاڻين ته منهنجي اندر ڪهڙو بادشاهه ساٿي آهي؟&lt;br&gt;
منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه ڏس، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.
}}

&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic Art and Spirituality |url=https://archive.org/details/islamicartspirit0000nasr |year=1987 |page=[https://archive.org/details/islamicartspirit0000nasr/page/120 120]}}&lt;/ref&gt;

[[File:Maulana Jelaledin Muhammad Rumi in konya.jpg|thumb|قونيه ۾ مولانا رومي جي مزار]]

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي [[قونيه]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي مختلف مذهبي برادرين سوڳ ملهايو. مقامي عيسائي ۽ يهودي به جنازي جي جلوس ۾ شامل ٿيا ۽ سندس جسد کي آخري الوداع چيو.&lt;ref name=Mojaddedi-19&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press|year=2004|page=xix}}&lt;/ref&gt;

سندس لاش کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو ''سبز گنبذ'' ({{langx|ar|قبة الخضراء}}) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ [[مولانا عجائب گهر]] جي صورت ۾ موجود آهي.
سندس قبر تي هي مشهور ڪتبو لکيل آهي:

{{blockquote|
جڏهن اسين مري وڃون، ته اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛&lt;br&gt;
اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.
}}

&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|title=Mevlana Jalal al-din Rumi|access-date=2026-06-20|archive-date=2002-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20020202002121/http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[جارجيا]] جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي [[تامار گرجو خاتون]] رومي جي ويجهي دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مقبري جي تعمير لاءِ مالي مدد به هن ئي فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crane |first1=H. |title=Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |date=1993 |volume=36 |issue=1 |pages=1–57}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جو هي مولانا جو مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن جا رهائشي حصا شامل آهن، اڄ به زيارت جو اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي انهن چند زيارتگاهن مان آهي، جتي تقريباً هر وڏي مذهب جا پوئلڳ حاضري ڀريندا آهن.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

===زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات===

[[File:Ahmad ibn Hajji Abi Bakr al-Katib - Double-page Illuminated Frontispiece - Walters W6252B - Full Page.jpg|thumb|''مثنوي معنوي'' جي مجموعي جي پهرين دفتر ({{langx|fa|دفتر}}) جي روشن ڪيل شروعاتي ٻٽي صفحي وارو عنواني نقش، 1461ع جو قلمي نسخو]]

مولانا رومي بي ساختي طور [[غزل]] چوندو رهندو هو، ۽ اهي فارسي غزل بعد ۾ ''ديوانِ كبير'' يا ''ديوانِ شمس تبريزي'' جي نالي سان گڏ ڪيا ويا. شمس تبريزي کان پوءِ رومي کي هڪ ٻيو ساٿي '''صلاح الدين زرڪوب''' مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جي ڪاتب ۽ محبوب شاگرد [[حسام الدين چلبي|حسام چلبي]] سندس ويجهي ساٿي جو ڪردار سنڀاليو.

هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. ان موقعي تي حسام رومي کي هڪ خيال پيش ڪيو:

{{blockquote|
جيڪڏهن اوهان [[سنائي]] جي ''الٰهي نامه'' يا [[عطار نيشاپوري]] جي ''منطق الطير'' جهڙو ڪو ڪتاب لکو، ته اهو ڪيترن ئي داستان گوئن ۽ روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي ويندو. اهي اوهان جي ڪلام مان پنهنجي دلين کي روشن ڪندا ۽ ان سان گڏ موسيقي پڻ ترتيب ڏيندا.
}}

رومي مرڪندي پنهنجي لباس مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي سندس ''[[مثنوي معنوي]]'' جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور سٽون هن ريت شروع ٿين ٿيون:

{{blockquote|
نيءَ جي سُر کي ٻڌو ۽ اها ڪهاڻي ٻڌو جيڪا هوءَ بيان ڪري ٿي،&lt;br /&gt;
ته ڪيئن هوءَ جدائيءَ جو درد ڳائي ٿي...&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance |date=1999 |publisher=Shambhala Publications |isbn=978-0-8348-2517-8 |url=https://books.google.com/books?id=cRhfAwAAQBAJ&amp;pg=PT11}}&lt;/ref&gt;
}}

حسام رومي کي وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. ان کان پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال Anatolia (اناطوليه) ۾ گذاريا، جتي هن پنهنجي هن عظيم شاهڪار ''مثنوي معنوي'' جا ڇهه دفتر حسام کي املا ڪرائي لکرايا.

ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪئي ۽ هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو آغاز هن شعر سان ٿئي ٿو:

{{blockquote|
تون ڪيئن ڄاڻين ٿو ته منهنجي اندر ڪهڙي قسم جو بادشاهه منهنجو ساٿي آهي؟&lt;br /&gt;
منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه نهار، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic Art and Spirituality |publisher=SUNY Press |year=1987 |page=120 |url=https://books.google.com/books?id=EBu6gWcT0DsC&amp;pg=PA120 |isbn=978-0-88706-174-5}}&lt;/ref&gt;
}}

[[File:Maulana Jelaledin Muhammad Rumi in konya.jpg|thumb|رومي جي مزار، [[قونيه]]]]

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي [[قونيه]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي گهڻ مذهبي آباديءَ گهرو ڏک ظاهر ڪيو. جڏهن سندس جنازو شهر مان گذري رهيو هو، تڏهن مقامي عيسائي ۽ يهودي پڻ ماڻهن جي وڏي هجوم سان گڏ کيس آخري الوداع چوڻ لاءِ موجود هئا.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو ''سبز گنبذ'' (ترڪي: ''Yeşil Türbe''، {{langx|ar|قبة الخضراء}}) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ [[مولانا عجائب گهر]] (''Mevlâna Museum'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

سندس مزار تي لکيل مشهور ڪتبو هن ريت آهي:

{{blockquote|
جڏهن اسين مري وڃون، تڏهن اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛&lt;br /&gt;
اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|title=Mevlana Jalal al-din Rumi|website=Anatolia.com|date=2 February 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020202002121/http://anatolia.com/anatolia/Religion_and_Spirituality/Mevlana/Default.asp|archive-date=2 February 2002}}&lt;/ref&gt;
}}

[[جارجيا]] جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي [[تامار گرجو خاتون]] رومي جي ويجهن دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مزار جي تعمير لاءِ مالي سرپرستي پڻ هن ئي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crane |first1=H. |title=Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |date=1993 |volume=36 |issue=1 |pages=1–57 |id={{ProQuest|1304344524}} |doi=10.1163/156852093X00010 |jstor=3632470}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جو هي مولانا مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن لاءِ رهائشي جايون شامل آهن، اڄ به زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور زيارتگاهن مان هڪ آهي، جتي مختلف وڏن مذهبن جا پوئلڳ باقاعدي حاضري ڀريندا آهن.&lt;ref name=Mojaddedi-19/&gt;

==تعليمات==
[[File:Turkey.Konya021.jpg|thumb|''مثنوي معنوي''، [[مولانا عجائب گهر]]، [[قونيه]]، [[ترڪي]]]]

فارسي ادب جي ٻين صوفي ۽ عارف شاعرن وانگر، رومي جي شاعري اهڙي محبت جو ذڪر ڪري ٿي جيڪا سڄي ڪائنات ۾ جاري ۽ ساري آهي.{{Citation needed|date=May 2024}} رومي جون تعليمات انهن اصولن جو پڻ اظهار ڪن ٿيون، جيڪي قرآن پاڪ جي انهيءَ آيت ۾ بيان ٿيل آهن، جنهن کي [[شمس تبريزي]] نبوي هدايت جو نچوڙ قرار ڏنو هو:

{{blockquote|
&quot;ڄاڻو ته الله کان سواءِ ڪو معبود ناهي، ۽ پنهنجي گناهه جي بخشش گهرو.&quot; (القرآن 47:19)
}}

شمس تبريزي جي تشريح موجب، آيت جو پهريون حصو انسانيت کي ''[[توحيد]]'' (الله جي يڪتائي) جي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو حصو انسان کي پنهنجي نفساني وجود جي نفي ڪرڻ سيکاري ٿو. رومي جي فڪر ۾ توحيد جو مڪمل تجربو محبت وسيلي حاصل ٿئي ٿو. هن پنهنجي هڪ شعر ۾ محبت کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

{{blockquote|
محبت اها باهه آهي، جيڪا جڏهن ڀڙڪي ٿي ته هميشه رهندڙ محبوب کان سواءِ هر شيءِ کي ساڙي ختم ڪري ڇڏي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=William C. |last=Chittick|title=RUMI, JALĀL-AL-DIN vii. Philosophy|url=http://www.iranicaonline.org/articles/rumi-philosophy|year=2017|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt;
}}

رومي جي هن اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ جي آرزو سندس مشهور ڪتاب ''[[مثنوي معنوي]]'' جي هيٺين شعر مان ظاهر ٿئي ٿي:&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.dar-al-masnavi.org/n-III-3901.html|title=The Mathnawî-yé Ma'nawî – Rhymed Couplets of Deep Spiritual Meaning of Jalaluddin Rumi.|author=Ibrahim Gamard}}&lt;/ref&gt;

{{Verse translation|italicsoff=y|rtl1=y
|{{lang|fa|rtl=yes
|از جمادی مُردم و نامی شدم
وز نما مُردم به حیوان برزدم
مُردم از حیوانی و آدم شدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم؟
حملهٔ دیگر بمیرم از بشر
تا برآرم از ملائک بال و پر
وز ملک هم بایدم جستن ز جو
کل شیء هالک الا وجهه
بار دیگر از ملک پران شوم
آنچ اندر وهم ناید آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
گویدم که انا الیه راجعون}}

|مان جمادي (بي جان) حالت مان مري ٻوٽو بڻيس،
ٻوٽي واري حالت مان مري جانور جي درجي تي پهتس،
جانور واري حالت مان مري انسان بڻيس،
پوءِ مان مرڻ کان ڇو ڊڄان؟ مرڻ سان ڪڏهن به گهٽ نه ٿيو آهيان.

ايندڙ مرحلي ۾ مان انساني حالت کان به مري ويندس،
ته جيئن فرشتن وانگر پر ۽ بال حاصل ڪري اڏامي سگهان،
۽ پوءِ فرشتن جي حالت کان به اڳتي وڌڻو پوندو،
ڇاڪاڻ⁠تہ هر شيءِ فنا ٿيڻ واري آهي سواءِ سندس چهري جي.

وري هڪ ڀيرو فرشتن جي حالت کان به گذري ويندس،
۽ اهڙو بڻجي ويندس جيڪو تصور ۾ به نه اچي سگهي،
پوءِ مان عدم بڻجي ويندس،
۽ عدم مون کي چوي ٿو:
[[انا لله و انا اليه راجعون|بيشڪ اسين الله جا آهيون ۽ ڏانهنس ئي موٽي وينداسين]].
}}

''مثنوي معنوي'' ۾ رومي تمثيلون، روزمرهه زندگيءَ جا واقعا، قرآني آيتون ۽ انهن جون تشريحون، ۽ مابعدالطبيعاتي خيال هڪ وسيع ۽ نفيس فڪري ڄار ۾ پروئي ڇڏيا آهن.

رومي موسيقي، شاعري ۽ رقص کي الله تائين پهچڻ جو هڪ اهم روحاني ذريعو سمجهندو هو. سندس نظر ۾ موسيقي انسان کي پنهنجي سموري وجود سان الٰهي حقيقت ڏانهن متوجهه ڪري ٿي، ايتري قدر جو روح هڪ ئي وقت فنا ۽ ٻيهر زنده محسوس ٿئي ٿو. انهن ئي خيالن مان [[گردش ڪندڙ درويش]]ن (Whirling Dervishes) جي رسم وجود ۾ آئي.

رومي جي تعليمات بعد ۾ [[مولوي سلسلو|مولويه سلسلي]] جو بنياد بڻيون، جنهن کي سندس پٽ [[سلطان ولد]] منظم ڪيو. رومي [[سماع]] جي حوصلا افزائي ڪندو هو، جنهن ۾ موسيقي ٻڌڻ، روحاني وجد ۾ گردش ڪرڻ ۽ مقدس رقص شامل آهن.

مولويه روايت ۾ ''سماع'' روحاني عروج جي هڪ رمزي سفر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سالڪ عقل ۽ محبت وسيلي ڪامل هستي ڏانهن وڌي ٿو. هن سفر دوران سالڪ سچائي ڏانهن رخ ڪري ٿو، محبت ذريعي ترقي ڪري ٿو، پنهنجي انا کي ڇڏي ڏئي ٿو، حقيقت کي سڃاڻي ٿو ۽ آخرڪار ڪامل منزل تي پهچي ٿو. پوءِ هو وڌيڪ پختگي سان واپس موٽي اچي سڄي مخلوق سان محبت ۽ خدمت جو رستو اختيار ڪري ٿو، بغير ڪنهن مذهبي، نسلي، طبقاتي يا قومي فرق جي.{{citation needed|date=September 2016}}

''مثنوي معنوي'' جي ٻين شعرن ۾ رومي محبت جي آفاقي پيغام کي هن ريت بيان ڪري ٿو:

{{blockquote|
عاشق جو سبب ٻين سڀني سببن کان جدا آهي؛&lt;br /&gt;
محبت الله جي اسرارن کي سمجهڻ جو اصطرلاب آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Naini |first=Majid |title=The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love|year=2002 |url=https://archive.org/details/mysteriesofunive0000nain }}&lt;/ref&gt;
}}

رومي جو سڀ کان پسنديده ساز [[ني (ساز)|ني]] (ٻنڊو بانسري) هو.&lt;ref name=&quot;BBC-Haviland&quot; /&gt;

==اهم تصنيفون==

رومي جي شاعري کي عام طور تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''[[رباعي]]'' (چؤسٽا)، ''[[غزل]]''، ''ديوان'' ۽ ''مثنوي'' جا ڇهه دفتر. سندس نثري تصنيفن ۾ ''خطبا''، ''مڪتوبات'' ۽ ''ست مجلسون'' شامل آهن.

===شعري تصنيفون===
[[File:Bowl of Reflections, early 13th century.jpg|thumbnail|رومي جي شاعري سان سينگاريل ''تفڪر جو پيالو''، تيرهين صديءَ جي شروعات؛ [[بروڪلن عجائب گهر]]]]

* رومي جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[مثنوي معنوي]]'' ({{lang|fa|مثنوی معنوی}}) آهي. هي ڇهن دفترن تي مشتمل طويل نظم فارسي صوفي ادب جي امير روايت ۾ انتهائي بلند مقام رکي ٿي ۽ ان کي اڪثر ''&quot;فارسي زبان جو قرآن&quot;'' پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press (Kindle Edition)|year=2004|page=xix}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdul Rahman Jami notes:
{{blockquote|{{lang|fa|من چه گویم وصف آن عالی‌جناب — نیست پیغمبر ولی دارد کتاب}}

{{lang|fa|مثنویّ معنویّ مولوی — هست قرآن در زبان پهلوی}}
}}

{{blockquote|
انهيءَ عظيم شخص جي تعريف ۾ مان ڇا چوان؟&lt;br /&gt;
هو نبي ته ناهي، پر هڪ ڪتاب کڻي آيو آهي؛&lt;br /&gt;
مولويءَ جي مثنوي معنوي&lt;br /&gt;
فارسي زبان ۾ قرآن آهي.
}}
&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي شارحن ۽ محققن مثنوي کي عالمي ادب جي سڀ کان وڏي روحاني ۽ عرفاني شاعري قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jawid |last=Mojaddedi|chapter=Introduction|title=Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One|publisher=Oxford University Press (Kindle Edition)|year=2004|pages=xii–xiii}}&lt;/ref&gt;

هن تصنيف ۾ لڳ ڀڳ 27,000 شعر شامل آهن،&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Oneworld Publications, 2008 (revised edition). p. 306.&lt;/ref&gt; ۽ هر شعر ٻن مصرعن تي مشتمل آهي جن ۾ اندروني قافيو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Mojaddedi-19&quot;/&gt;

جيتوڻيڪ ''مثنوي'' جي صنف ۾ مختلف بحرن جو استعمال ٿيندو رهيو، پر رومي جي هن تصنيف کان پوءِ جيڪا بحر هن استعمال ڪئي، سا مثنوي شاعري جي معياري بحر بڻجي وئي. هن بحر جو سڀ کان پراڻو معلوم استعمال 1131ع کان 1139ع جي وچ ۾ ''گردڪوه'' جي نزاري اسماعيلي قلعي ۾ ملي ٿو، جنهن بعد عطار ۽ رومي جهڙن صوفي شاعرن ان روايت کي وڌيڪ ترقي ڏني.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virani |first1=Shafique N. |title=Persian Poetry, Sufism and Ismailism: The Testimony of Khwājah Qāsim Tushtarī's Recognizing God |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |date=January 2019 |volume=29 |issue=1 |pages=17–49 |doi=10.1017/S1356186318000494 |s2cid=165288246}}&lt;/ref&gt;

* رومي جي ٻي وڏي شاعراڻي تصنيف ''[[ديوانِ شمس تبريزي]]'' ({{lang|fa|دیوان شمس تبریزی}}) يا ''ديوانِ كبير'' آهي، جيڪا سندس روحاني مرشد [[شمس تبريزي]] جي نالي سان منسوب آهي.

هن ديوان ۾ لڳ ڀڳ 35,000 فارسي شعر ۽ 2,000 رباعيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teaching, and Poetry of Jalâl al-Din Rumi'' (2008), p. 314.&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه هن ۾:
* 90 عربي غزل،
* 19 عربي رباعيون،&lt;ref&gt;[http://www.dar-al-masnavi.org/about.html Dar al-Masnavi Website]&lt;/ref&gt;
* ترڪي ۽ فارسي جي گڏيل انداز (مخلوط زبان) ۾ چند درجن شعر،&lt;ref&gt;Mecdut MensurOghlu: “The Divan of Jalal al-Din Rumi contains 35 couplets in Turkish and Turkish-Persian...”&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008.&lt;/ref&gt;
* ۽ يوناني زبان جا 14 شعر شامل آهن.&lt;ref name=Dedes1993/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.opoudjis.net/Play/rumiwalad.html |title=Greek Verses of Rumi &amp; Sultan Walad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008.&lt;/ref&gt;

===نثري تصنيفون===

* '''[[فيه ما فيه]]''' ({{lang|fa|فیه ما فیه}}، ''جيڪو آهي، سو آهي'') رومي جي 71 تقريرن ۽ مجلسن جو مجموعو آهي. اهي تقريرون مختلف موقعن تي سندس شاگردن جي سامهون ڪيون ويون هيون. هي ڪتاب رومي پاڻ نه لکيو، بلڪه سندس مريدن پنهنجن نوٽن جي بنياد تي مرتب ڪيو.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Chapter 7.&lt;/ref&gt;

''فِيه ما فِيه'' جي ٻولي گفتگو واري ۽ سادي آهي، جيڪا وچولي طبقي جي مردن ۽ عورتن کي مخاطب ڪري ٿي، تنهنڪري ان ۾ ادبي پيچيدگيون ۽ لفظي صنعتون نسبتاً گهٽ آهن.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 292.&lt;/ref&gt;

* '''ست مجلسون''' ({{lang|fa|مجالس سبعه}}) رومي جي ست فارسي خطبن يا واعظن تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف مجلسن ۾ بيان ڪيا ويا هئا.

انهن خطبن ۾:
** قرآن پاڪ جي آيتن جي تشريح،
** حديثن جي وضاحت،
** [[سنائي]]، [[عطار نيشاپوري]] ۽ ٻين شاعرن جي شعرن جا حوالا،
** ۽ رومي جي پنهنجي شاعري پڻ شامل آهي.

روايت موجب [[شمس تبريزي]] کان پوءِ رومي اهي خطبا معزز ماڻهن ۽ خاص طور تي صلاح الدين زرڪوب جي درخواست تي بيان ڪيا. انهن جي ٻولي نسبتاً سادي آهي، پر عربي حوالن، تاريخي واقعن ۽ حديثن جي استعمال مان رومي جي اسلامي علمن تي عبور واضح ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 293.&lt;/ref&gt;

* '''مڪتوبات''' ({{lang|fa|مکاتیب}} يا {{lang|fa|مکتوبات}}) رومي جي فارسي خطن جو مجموعو آهي، جيڪي هن پنهنجي مريدن، خاندان جي ماڻهن، حڪمرانن ۽ بااثر شخصيتن ڏانهن لکيا.

هي خط ڏيکارين ٿا ته رومي پنهنجي خاندان جي معاملن، مريدن جي تربيت ۽ پنهنجي روحاني جماعت جي انتظام ۾ سرگرم هو. ''فِيه ما فِيه'' ۽ ''مجالس سبعه'' جي ڀيٽ ۾ هنن خطن جو اسلوب وڌيڪ ادبي، نفيس ۽ درٻاري نوعيت جو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اميرن، وزيرن ۽ بادشاهن کي مخاطب ڪري لکيا ويا هئا.&lt;ref&gt;Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', 2008, p. 295.&lt;/ref&gt;

==مذهبي فڪر ۽ نظريو==

ٻين مذهبن بابت حوالن جي موجودگي جي باوجود، رومي اسلام جي برتريءَ جو واضح قائل نظر اچي ٿو. هڪ مسلمان جي حيثيت سان رومي قرآن پاڪ جي واکاڻ ڪري ٿو، نه رڳو مسلمانن جي مقدس ڪتاب طور، پر حق ۽ باطل ۾ فرق ڪرڻ واري معيار طور پڻ. ان لحاظ کان قرآن انسانيت لاءِ هدايت نامو آهي ۽ انهن لاءِ رهنما آهي جيڪي ڪائنات جي حقيقت کي سمجهڻ چاهين ٿا.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 51&lt;/ref&gt;

رومي جي نظر ۾ اسلام جا نبي روحاني ترقيءَ جي بلند ترين درجي تي فائز آهن ۽ الله جي سڀ کان ويجهو آهن. رومي جي تصنيفن ۾ حضرت محمد ﷺ سڀني اڳوڻن نبين جو مڪمل ترين نمونو طور پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 52&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ رومي اسلام سان پنهنجي وابستگيءَ جو کليل اظهار ڪري ٿو، سندس تصنيفن ۾ مذهبي رواداريءَ جا به ڪيترائي آثار ملن ٿا. رومي جي خيال موجب مختلف مذهبن جي بنيادي حقيقت هڪ ئي آهي. اختلاف اصل حقيقت ۾ نه، پر عقيدن ۽ مذهبي تشريحن ۾ آهي. ان ڪري رومي عيسائيت تي تنقيد ڪندي چوي ٿو ته هن خدا جي تصور تي غير ضروري پيچيدگيون ۽ اضافي بناوتون مڙهي ڇڏيون آهن.&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 53&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به رومي اعلان ڪري ٿو:

{{blockquote|
&quot;چراغ ته مختلف آهن، پر روشني ساڳي آهي؛ اها هڪ ئي سرچشمي کان اچي ٿي.&quot;
}}&lt;ref&gt;Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 55&lt;/ref&gt;

[[شبلي نعماني]] پنهنجي ڪتاب ''[[سوانح مولانا روم]]'' ۾ دليل ڏنو ته رومي کي رڳو هڪ صوفي شاعر طور نه ڏسڻ گهرجي، پر هڪ سنجيده اسلامي متڪلم ۽ عالم طور پڻ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Haq |first=Sirajul |title=Maqalat e Shibli ka adbi aur tanqeedi jaiza |type=PhD |publisher=Department of Urdu, [[دهلي يونيورسٽي]] |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/439484 |language=ur |page=114 |year=2021}}&lt;/ref&gt;

رومي جي روحاني بصيرت فرقيوارانه حدبندين کان گهڻو مٿانهين هئي. سندس هڪ رباعي ۾ اچي ٿو:

{{Verse translation|italicsoff=y|rtl1=y
|{{lang|fa|rtl=yes|در راه طلب عاقل و دیوانه یکی است
در شیوه‌ی عشق خویش و بیگانه یکی است
آن را که شراب وصل جانان دادند
در مذهب او کعبه و بتخانه یکی است}}
|attr1=رباعي 305
|طلب جي راهه ۾ داناءُ ۽ ديوانو هڪجهڙا آهن؛
عشق جي واٽ ۾ پنهنجو ۽ پرائو هڪجهڙا آهن؛
جنهن کي محبوب جي وصال جي شراب نصيب ٿي،
تنهن جي نظر ۾ ڪعبو ۽ بتخانو هڪجهڙا آهن.&lt;ref&gt;Rumi: 53 Secrets from the Tavern of Love, trans. by Amin Banani and Anthony A. Lee, p. 3&lt;/ref&gt;
}}

قرآن پاڪ مطابق حضرت محمد ﷺ الله جي طرفان سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي موڪليا ويا.&lt;ref&gt;{{citation|url=http://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=21&amp;verse=107|title=Verse (21:107) – English Translation}}&lt;/ref&gt; ان حوالي سان رومي لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;محمد ﷺ جو نور دنيا ۾ ڪنهن زرتشتي يا يهودي کي به محروم نٿو ڇڏي. سندس سعادت جو سايو سڀني تي پکڙجي. هو گمراهه ماڻهن کي ريگستان مان ڪڍي سڌي واٽ ڏانهن وٺي وڃي ٿو.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|page=163|title=Rumi and Islam|first=Ibrahim |last=Gamard|isbn=978-1-59473-002-3|year=2004|publisher=SkyLight Paths }}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به رومي اسلام جي برتريءَ تي زور ڏيندي چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;محمد ﷺ جو نور هزارين شاخن ۾ ورهائجي ويو آهي، اهڙيءَ طرح هن دنيا ۽ آخرت کي پنهنجي احاطي ۾ آڻي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن محمد ﷺ انهن شاخن مان رڳو هڪ جو پردو به هٽائي ڇڏين، ته هزارين راهب ۽ پادري پنهنجن ڪوڙن عقيدن جون زنجيرون ٽوڙي ڇڏين.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|first=Ibrahim |last=Gamard|page=177|title=Rumi and Islam|isbn=978-1-59473-002-3|year=2004|publisher=SkyLight Paths }}&lt;/ref&gt;

رومي جي ڪيترين ئي شاعريءَ مان ظاهري مذهبي عملن جي اهميت ۽ قرآن پاڪ جي مرڪزي حيثيت نمايان ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2000|pp=407–408}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|
خدا جي قرآن ڏانهن پناهه وٺو ۽ ان ۾ داخل ٿيو؛&lt;br&gt;
اتي نبين جي ارواحن سان گڏجي وڃو.&lt;br&gt;
هي ڪتاب نبين جا احوال بيان ڪري ٿو؛&lt;br&gt;
اهي سڀئي عظمت جي پاڪ سمنڊ جون مڇيون آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2000|p=408}}&lt;/ref&gt;
}}

رومي فرمائي ٿو:

{{blockquote|
&lt;poem&gt;
جيستائين مان زنده آهيان، قرآن جو خادم آهيان.
مان محمد مصطفى ﷺ جي واٽ جي مٽي آهيان.
جيڪڏهن ڪو منهنجي قولن مان ان جي ابتڙ ڪجهه نقل ڪري،
ته مان ان کان بيزار آهيان ۽ اهڙن لفظن کان ناراض آهيان.
&lt;/poem&gt;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html|title=Rumi and Self Discovery|publisher=Dar al Masnavi|first=Ibrahim |last=Gamard}}&lt;/ref&gt;

رومي هڪ ٻي جاءِ تي چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;مون دنيا ۽ آخرت جي خواهشن کان پنهنجون اکيون سِبي ڇڏيون آهن؛ اهو سبق مون محمد ﷺ کان سکيو آهي.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-17EZOGivqMC|title=Rumi and Islam|first=Ibrahim |last=Gamard|publisher=SkyLight Paths|year=2004|page=169|isbn=978-1-59473-002-3}}&lt;/ref&gt;

''مثنوي'' جي شروعات ۾ رومي لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;Hadha kitâbu 'l-mathnawîy wa huwa uSûlu uSûli uSûli 'd-dîn wa kashshâfu 'l-qur'ân.&quot;

&quot;هي مثنويءَ جو ڪتاب آهي، ۽ اهو دين جي بنيادن جي به بنياد آهي، ۽ قرآن جو شارح آهي.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.dar-al-masnavi.org/about_masnavi.html|title=About the Masnavi|publisher=Dar Al-Masnavi}}&lt;/ref&gt;

[[هادي سبزواري]]، جيڪو ايران جي اوڻيهين صديءَ جي اهم فلسفين مان شمار ٿئي ٿو، پنهنجي ''مثنوي'' تي فلسفيانه شرح جي مهاڳ ۾ لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;هي قرآن جي منظوم تفسير ۽ ان جي باطني اسرارن جي وضاحت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مثنوي جو وڏو حصو قرآن جي روشن آيتن جي تشريح، نبوي ارشادن جي وضاحت ۽ قرآن جي نور جا تجلا آهن. مثنوي ۾ قرآن جي خزاني مان فلسفيانه حڪمت جو وڏو ذخيرو ملي ٿو. حقيقت ۾ هن نظم ۾ اسلامي شريعت، صوفي طريقت ۽ الهي حقيقت (حقيقت) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. رومي جو ڪمال اهو آهي جو هن عقل، فڪر، بصيرت ۽ روحاني الهام سان شريعت، طريقت ۽ حقيقت کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tasbihi |first1=Eliza |title=Sabzawārī's Sharḥ-i Asrār: A Philosophical Commentary on Rūmīʾs 'Mathnawī' |journal=Mawlana Rumi Review |date=2016 |volume=7 |pages=175–196 |doi=10.1163/25898566-00701009 |jstor=45236376}}&lt;/ref&gt;

[[سيد حسين نصر]] لکي ٿو:

{{blockquote|
&quot;اڄ ايران ۾ رومي بابت وڏي ۾ وڏي علمي اختيار رکندڙ شخصيتن مان هڪ هادي حائري پنهنجي اڻڇپيل تحقيق ۾ ڏيکاريو آهي ته ديوان ۽ مثنوي جا لڳ ڀڳ 6,000 شعر عملي طور قرآن جي آيتن جا فارسي شاعريءَ ۾ سڌا ترجما آهن.&quot;
}}&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein, &quot;Rumi and the Sufi Tradition,&quot; in Chelkowski (ed.), ''The Scholar and the Saint'', p. 183&lt;/ref&gt;

رومي پنهنجي ''[[ديوان (شاعري)|ديوان]]'' ۾ چوي ٿو:

{{blockquote|
&quot;صوفي حضرت محمد ﷺ سان اهڙيءَ طرح وابسته آهي، جيئن [[ابو بڪر صديق]] رضي الله عنه.&quot;
}}&lt;ref&gt;Quoted in Ibrahim Gamard, ''Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses — Annotated and Explained'', p. 171.&lt;/ref&gt;

==ٻولي==

رومي جون تصنيفون سندس مادري ٻولي [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ لکيل آهن. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[عربي]] ٻوليءَ،&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis&quot; /&gt; [[قديم اناطولي ترڪي]] جا ڪي لفظ&lt;ref name=&quot;Annemarie Schimmel&quot; /&gt; ۽ [[ڪپاڊوڪيائي يوناني]] ٻوليءَ جا به چند لفظ استعمال ڪيا آهن.&lt;ref name=Dedes1993&gt;{{cite journal |last1=Δέδες |first1=Δ. |year=1993 |title=Ποιήματα του Μαυλανά Ρουμή |trans-title=Poems by Mowlānā Rūmī |journal=Τα Ιστορικά |volume=10 |issue=18–19 |pages=3–22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Meyer |first1=Gustav |title=Die griechischen Verse im Rabâbnâma. |journal=Byzantinische Zeitschrift |date=1895 |volume=4 |issue=3 |doi=10.1515/byzs.1895.4.3.401 |s2cid=191615267}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/Play/rumiwalad.html|title=Greek Verses of Rumi &amp; Sultan Walad|website=uci.edu|date=22 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120805175317/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/Play/rumiwalad.html|archive-date=5 August 2012}}&lt;/ref&gt;

رومي جو اثر قومي سرحدن ۽ نسلي فرقن کان گهڻو مٿانهون رهيو آهي. [[ايراني]], [[افغان]], [[تاجڪ]], [[ترڪ]], [[ڪرد]], [[ڪپاڊوڪيائي يوناني]], [[وچ ايشيائي قومون|وچ ايشيا جا مسلمان]] ۽ [[هندستاني برصغير]] جا مسلمان گذريل ستن صدين کان سندس روحاني ورثي کي وڏي عزت ۽ محبت سان ڏسندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;hurriyetdailynews.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.hurriyetdailynews.com/rumi-work-translated-into-kurdish-77675 | title=Rumi work translated into Kurdish|website=Hürriyet Daily News | date=30 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nasr1&quot;&gt;{{cite book |last=Seyyed |first=Hossein Nasr |title=Islamic Art and Spirituality |publisher=Suny Press |year=1987 |page=115 |quote=Jalal al-Din was born in a major center of Persian culture, Balkh, from Persian speaking parents, and is the product of that Islamic Persian culture which in the 7th/13th century dominated the 'whole of the eastern lands of Islam and to which present day Persians as well as Turks, Afghans, Central Asian Muslims and the Muslims of the Indo-Pakistani subcontinent are heir. It is precisely in this world that the sun of his spiritual legacy has shone most brillianty during the past seven centuries. The father of Jalal al-Din, Muhammad ibn Husayn Khatibi, known as Baha al-Din Walad and entitled Sultan al-'ulama', was an outstanding Sufi in Balkh connected to the spiritual lineage of Najm al-Din Kubra.}}&lt;/ref&gt;

رومي جي شاعريءَ نه رڳو [[فارسي ادب]] تي اثر وڌو، پر [[عثماني ترڪي ٻولي]], [[چغتائي ٻولي]], [[پشتو]], [[ڪردي ٻوليون|ڪردي]], [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي]] جي ادبي روايتن کي به گهري نموني متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;hurriyetdailynews.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rahman |first=Aziz |date=27 August 2015 |title=Nazrul: The rebel and the romantic |work=Daily Sun |url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/70741/Nazrul:-The-rebel-and-the-romantic |url-status=dead |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417122146/http://www.daily-sun.com/printversion/details/70741/Nazrul:-The-rebel-and-the-romantic |archive-date=17 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/339651/A-tribute-to-Jalaluddin-Rumi|newspaper=Daily Sun|last=Khan|first=Mahmudur Rahman|date=30 September 2018|title=A tribute to Jalaluddin Rumi|archive-date=6 July 2024|access-date=20 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706015539/https://www.daily-sun.com/printversion/details/339651/A-tribute-to-Jalaluddin-Rumi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


==ورثو==

===عالمي مقبوليت===
[[File:Mevlana ziyareti Mustafa Paşa.jpg|thumb|[[لالا مصطفى پاشا]] (&quot;مصطفى پاشا&quot;) تقريباً 1580ع ۾ [[قونيه]] ۾ مولانا رومي جي مزار جي زيارت ڪندي، جتي ڦرندڙ درويش پڻ موجود آهن]]

رومي جي تصنيفن جو ترجمو دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ڪيو ويو آهي، جن ۾ روسي، جرمن، اردو، ترڪي، عربي، بنگالي، فرينچ، اطالوي، اسپيني، تيلگو ۽ ڪنڙ شامل آهن. سندس ڪلام کي وڌندڙ اندازن ۾ پيش ڪيو پيو وڃي، جهڙوڪ موسيقيءَ جا پروگرام، ورڪشاپون، مطالعاتي نشستون، رقصي مظاهرا ۽ ٻيون فني پيشڪشون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rumi.net|title=Rumi Network by Shahram Shiva – The World's Most Popular Website on Rumi|work=rumi.net}}&lt;/ref&gt;

[[ڪولمين بارڪس]] پاران رومي جي شاعريءَ جي انگريزي تشريحن جون پنج لک کان وڌيڪ ڪاپيون دنيا ڀر ۾ وڪرو ٿيون آهن،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ut.ac.ir/en/dr-braks/dr-barks.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060507142950/http://www.ut.ac.ir/en/dr-braks/dr-barks.htm|url-status=dead|archive-date=7 May 2006|title=University of Tehran|work=ut.ac.ir}}&lt;/ref&gt; ۽ رومي آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيا ويندڙ شاعرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;Curiel, Jonathan, [[سان فرانسسڪو ڪرانيڪل]] Staff Writer, ''Islamic verses: The influence of Muslim literature in the United States has grown stronger since the 11 Sep attacks'' (6 February 2005)&lt;/ref&gt;

[[اتر هندستان]] ۾ هڪ مشهور يادگار دروازو [[رومي دروازو]] موجود آهي، جيڪو [[لکنؤ]] (رياست [[اتر پرديش]] جو گاديءَ وارو هنڌ) ۾ واقع آهي ۽ رومي جي نالي سان منسوب آهي.

هندستاني فلمساز [[مظفر علي]]، جيڪو لکنؤ سان تعلق رکي ٿو، 2001ع ۾ ''رومي اِن دي لينڊ آف خسرو'' نالي دستاويزي فلم ٺاهي، جنهن ۾ رومي ۽ [[امير خسرو]] جي ڪلام تي ٻڌل موسيقيءَ جا پروگرام پيش ڪيا ويا آهن ۽ ٻنهي شاعرن جي زندگين جي هڪجهڙائين کي اجاگر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rumi in the Land of Khusrau (Full Movie) |url=https://www.youtube.com/watch?v=RcwcL_IfKZg }}&lt;/ref&gt;

===ايراني دنيا===

رومي ۽ [[ايران]] جي وچ ۾ ثقافتي، تاريخي ۽ لساني لاڳاپن سبب رومي ايراني ادب جي هڪ علامتي شخصيت بڻجي ويو آهي. رومي جا ڪيترائي اهم محقق، جهڙوڪ فروزانفر، نائني ۽ سبزواري وغيره، جديد ايران سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis 2000&quot;&gt;Franklin Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West'', Oneworld Publications, 2000.&lt;/ref&gt;

رومي جي شاعري ايران جي ڪيترن ئي شهرن جي ڀتين تي لکيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي، فارسي موسيقيءَ ۾ ڳائي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;Franklin Lewis 2000&quot; /&gt; ۽ اسڪولي درسي ڪتابن ۾ پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;See for example 4th grade Iranian school book where the story of the Parrot and Merchant from the Mathnawi is taught to students&lt;/ref&gt;

رومي جو ڪلام [[ايراني موسيقي]] ۽ [[افغان موسيقي]] جي گهڻي حصي جو بنياد بڻيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = The Overlook Press| isbn = 978-1-59020-378-1| last = Hiro| first = Dilip| title = Inside Central Asia| year = 2009| url = https://archive.org/details/insidecentralasi0000hiro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Uyar |first1=Yaprak Melike |last2=Beşiroğlu |first2=Ş. Şehvar |title=Recent representations of the music of the Mevlevi Order of Sufism}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جون جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ واريون پيشڪشون [[محمد رضا شجريان]]، [[شهرام ناظري]]، [[داود آزاد]] ۽ [[استاد محمد هاشم چيشتي]] پاران ڪيون ويون آهن.

===مولويه صوفي سلسلو؛ رومي ۽ ترڪي===
{{Main|Mevlevi Order|Sama (Sufism)}}

مولويه صوفي سلسلو رومي جي وفات کان پوءِ 1273ع ۾ سندس مريدن طرفان قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chnm.gmu.edu/worldhistorysources/r/172/whm.html%7ctitle=Sufism%7cwork=gmu.edu|title=Sufism|work=gmu.edu}}&lt;/ref&gt;

رومي جي پهرين جانشين صلاح الدين زرڪوب ٿيڻا هئا، جيڪي تقريباً ڏهه سال رومي جي خدمت ۾ رهيا. رومي کين وڏي عزت ڏيندو هو. زرڪوب اڻپڙهيل هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن لفظن جي ادائيگيءَ ۾ غلطي ڪندا هئا، پر رومي انهن لفظن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ استعمال ڪري سندن احترام ۽ عاجزيءَ جو اظهار ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=افشاری |first1=مهران |url=https://rch.ac.ir/article/Details?id=14559 |title=Rumi's Special Companion Salah-eddin Zarkoub }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523135633/https://rch.ac.ir/article/Details?id=14559 |date=2025-05-23 }}&lt;/ref&gt;

زرڪوب جي وفات کان پوءِ [[حسام الدين چلبي]] سلسلي جي سربراهي سنڀالي. سندن وفات (1284ع) کان پوءِ رومي جي پٽ [[سلطان ولد]] کي سلسلي جو وڏو مرشد مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamicsupremecouncil.org/bin/site/wrappers/spirituality-mevlevi.html/}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ سلسلي جي قيادت مسلسل رومي جي خاندان وٽ [[قونيه]] ۾ رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title= Mevlâna Celâleddin Rumi |url= http://www.mevlana.net/celebi.htm }}&lt;/ref&gt;

مولوي درويش، جن کي ''ڦرندڙ درويش'' (Whirling Dervishes) پڻ چيو وڃي ٿو، ''[[ذڪر]]'' کي [[سماع]] جي صورت ۾ ادا ڪن ٿا. رومي جي زماني ۾ سندس مريد موسيقي ۽ دائري ۾ ڦرڻ واريون روحاني مشقون ڪندا هئا.

روايت مطابق رومي پاڻ به هڪ ماهر موسيقار هو ۽ ''[[رباب]]'' وڄائيندو هو، جيتوڻيڪ سندس پسنديده ساز ''[[ني (بانسري)|ني]]'' يعني بانسري هئي.&lt;ref name=&quot;order&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hayatidede.org/V1/about_moa.html|title=About the Mevlevi Order of America|access-date=2026-06-20|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924025203/http://www.hayatidede.org/V1/about_moa.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سماع دوران جيڪا موسيقي وڄائي ويندي آهي، اها ''مثنوي''، ''ديوان ڪبير'' ۽ [[سلطان ولد]] جي شاعريءَ تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;order&quot; /&gt;

عثماني سلطنت جي دور ۾ مولويه سلسلي ڪيترائي مشهور شاعر ۽ موسيقار پيدا ڪيا، جن ۾ شيخ غالب، اسماعيل رسوحي دده، اسرار دده، حالت آفندي ۽ غوثي دده شامل آهن.

[[File:Turkey.Konya008.jpg|left|thumb|رومي جي مزار، [[قونيه]]، [[ترڪي]]]]

1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي حڪومت ڦرندڙ درويشن کي هر سال قونيه ۾ پنهنجي تقريب منعقد ڪرڻ جي اجازت ڏني.

مولانا ميلو هر سال ڊسمبر ۾ ٻن هفتن تائين جاري رهندو آهي. ان جو اختتامي ڏينهن 17 ڊسمبر هوندو آهي، جيڪو مولانا جي وصال جو ڏينهن آهي ۽ ''شبِ عروس'' ({{langx|fa|شبِ عُرس}}) سڏيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي &quot;وصال جي رات&quot;، يعني خدا سان روحاني ملاپ جي رات.&lt;ref name=&quot;urs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kloosterman.be/intro/}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ترڪي جي [[مولويه]] [[سماع]] تقريب کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي شاهڪار روايتن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/39eur_uk.htm The Mevlevi Sema Ceremony] [[يونيسڪو]]&lt;/ref&gt;

[[File:5000 TL A reverse.jpg|thumb|1981ع کان 1994ع تائين 5000 ترڪي ليرا جي نوٽ جي پٺئين پاسي رومي ۽ سندس مزار]]

1981ع کان 1994ع تائين جاري ٿيندڙ 5000 ترڪي ليرا جي نوٽن تي رومي ۽ سندس مزار جي تصوير ڇاپي وئي هئي.&lt;ref&gt;Banknote Museum: 7. Emission Group—Five Thousand Turkish Lira&lt;/ref&gt;

===مذهبي وابستگي===

[[ايڊورڊ جي. برائون]] جي مطابق فارسي تصوف جا ٽي وڏا شاعر، يعني رومي، [[سنائي]] ۽ [[فريد الدين عطار]]، سڀ سني مسلمان هئا ۽ سندن شاعري پهرين ٻن خليفن [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] جي ساراهه سان ڀرپور آهي.&lt;ref&gt;Browne, Edward G., ''A Literary History of Persia from the Earliest Times Until Firdawsh'', p. 437.&lt;/ref&gt;

[[انيماري شيمل]] موجب صفوي سلطنت ۾ 1501ع کان پوءِ اثنا عشري شيعت کي سرڪاري مذهب بڻائڻ کان پوءِ ڪجهه شيعا ليکڪن رومي ۽ عطار جهڙن صوفي شاعرن کي پنهنجي روايت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;Schimmel, Annemarie, ''Deciphering the Signs of God'', p. 210.&lt;/ref&gt;

===اٺ سؤ ساله جشن===

[[File:Mawlana Rumi - Stamp Afghanistan 1968.jpg|thumb|1968ع جي افغان ٽپال ٽڪيٽ تي رومي]]

افغانستان ۾ رومي کي ''مولانا''، ترڪي ۾ ''مولانا (ميولانا)'' ۽ ايران ۾ ''مولوي'' سڏيو وڃي ٿو.

افغانستان، ايران ۽ ترڪي جي مستقل نمائندن جي تجويز تي [[يونيسڪو]] 2007ع کي رومي جي پيدائش جي اٺ سؤ ساله جشن سان منسوب ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zaman.com/?bl=culture&amp;alt=&amp;hn=30647}}&lt;/ref&gt;

6 سيپٽمبر 2007ع تي يونيسڪو جي هيڊڪوارٽر ۾ باضابطه تقريب منعقد ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=34694&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html }}&lt;/ref&gt;

يونيسڪو رومي جي نالي سان هڪ يادگاري تمغو پڻ جاري ڪيو ته جيئن سندس فڪر ۽ پيغام بابت تحقيق ۽ آگاهي کي هٿي ملي سگهي.&lt;ref name=&quot;UNESDOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001473/147319e.pdf }}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 2007ع تي ايران جي سمورن اسڪولن ۾ رومي جي اعزاز ۾ گهنٽيون وڄايون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=36533|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2026-06-20|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030220408/http://hamshahrionline.ir/News/?id=36533|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال تهران ۾ عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ 29 ملڪن جي عالمن شرڪت ڪئي ۽ 450 تحقيقي مقالا پيش ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.irna.ir/en/news/view/line-16/0710285006110934.htm}}&lt;/ref&gt;

ايراني موسيقار [[شهرام ناظري]] کي رومي جي ڪلام تي سندس موسيقي خدمتن عيوض فرانس جو ''ليجن آف آنر'' ۽ ايران هائوس آف ميوزڪ جو اعزاز ڏنو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.iran-daily.com/1385/2676/html/art.htm#s178308 Iran Daily]&lt;/ref&gt;

يونيسڪو 2007ع کي سرڪاري طور ''بين الاقوامي سالِ رومي'' قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.chnpress.com/news?section=2&amp;id=6694}}&lt;/ref&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==
رومي جي زندگي ۽ تعليمات جديد ادب ۽ ذرائع ابلاغ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سندس مرشد [[شمس تبريزي]] سان تعلق جديد ادبي ۽ فني پيشڪشن ۾ هڪ بنيادي موضوع طور سامهون آيو آهي، جتي ان ذريعي روحاني وابستگي ۽ الاهي محبت جي موضوعن کي بيان ڪيو ويندو آهي.

[[اليف شفق]] جو 2010ع وارو ناول ''فورٽي رولز آف لوَ'' (محبت جا چاليهه اصول) عالمي شهرت ماڻي، جنهن ۾ رومي جي زندگيءَ کي جديد دور جي هڪ ڪهاڻيءَ سان گڏ 13هين صديءَ جي رومي ۽ شمس جي تاريخي داستان سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shafak&quot;&gt;{{cite book |last=Shafak |first=Elif |year=2010 |title=The Forty Rules of Love |url=https://archive.org/details/fortyrulesoflove0000shaf |publisher=Penguin Books |isbn=978-0143118855}}&lt;/ref&gt;

ٽيليويزن جي دنيا ۾، 2023ع جي ترڪي سوانحي سلسلي ''مولانا جلال الدين رومي'' (''Mevlana Celâleddin-i Rumi'')، جيڪو ڪاله فلم طرفان وهڪرو نشر ڪندڙ پليٽفارم ''تابعي'' لاءِ تيار ڪيو ويو، رومي جي هڪ ديني عالم کان صوفي عارف بڻجڻ واري سفر کي منگول حملن جي سياسي افراتفريءَ جي پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Anadolu&quot;&gt;{{cite news |title=TRT Tabii'nin Rumi dizisi, Saraybosna Film Festivali'nde dünya prömiyerini yapacak |publisher=Anadolu Agency |date=July 22, 2023 |url=https://www.aa.com.tr/tr/m/kultur/trt-tabiinin-rumi-dizisi-saraybosna-film-festivalinde-dunya-promiyerini-yapacak/2951986}}&lt;/ref&gt;

تحقيق ڪندڙن ۽ تنقيد نگارن اهو پڻ نشاندهي ڪئي آهي ته رومي جو اثر عالمي سينيما تي اڄ به برقرار آهي. انهن مطابق سندس مابعدالطبيعاتي فڪر ۽ روحاني بلنديءَ جا موضوع عالمي شهرت يافته هدايتڪارن، جهڙوڪ [[مجيد مجيدي]]، جي فلمن ۾ نمايان طور ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Zargar&quot;&gt;{{cite web |last=Zargar |first=C. A. |title=Allegory and ambiguity in the films of Majid Majidi: A theodicy of meaning |publisher=DigitalCommons@UNO |url=https://digitalcommons.unomaha.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1355&amp;context=jrf}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|شاعري|اسلام}}

===عام===
* [[انڌا ماڻهو ۽ هاٿي]]
* [[سنت مت]]
* [[سمفني نمبر 3 (شيمانوسڪي)]]

===رومي جون شاعريون===
* [[رومي غزل 163]]

===فارسي ثقافت===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[فارسي شاعرن ۽ ليکڪن جي فهرست]]
* [[فارسي ادب]]
* [[فارسي تصوف]]
{{div col end}}

===رومي جا محقق ۽ ليکڪ===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[حميد الگار]]
* [[رحيم ارباب]]
* [[وليم چيٽڪ]]
* [[بديع الزمان فروزانفر]]
* [[حسين الهي قمشه اي]]
* [[فاطمه ڪشاورز]]
* [[مجيد ايم. نائني]]
* [[سيد حسين نصر]]
* [[فرينڪلن لوئس]]
* [[ليونارڊ لوئيسن]]
* [[فرانسوا پيٽيس ڊي لا ڪروا]]
* [[انيماري شيمل]]
* [[داريوش شايگان]]
* [[عبدالڪريم سروش]]
* [[عبدالحميد ضيائي]]
* [[عبدالحسين زرين ڪوب]]
{{div col end}}

===رومي جي شاعري جا انگريزي مترجم===
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[آرٿر جان آربري]]
* [[وليم چيٽڪ]]
* [[روان اي. جي. فرهادي]]
* [[نادر خليلي]]
* [[ڊينيل لاڊنسڪي]]
* [[فرينڪلن لوئس]]
* [[مجيد ايم. نائني]]
* [[رينالڊ اي. نڪلسن]]
* [[جيمس ريڊ هائوس]]
* شهريار شهرياري&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.rumionfire.com/|title= Rumi on fire|last= Rumi|first= Jalaloddin|publisher= translated by Shahriar Shahriari|access-date= 2 January 2020|archive-date= 31 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190331182957/http://www.rumionfire.com/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
* [[شهرام شيوا]]
{{div col end}}

== وڌيڪ مطالعو ==

===انگريزي ترجما===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web
 |url=http://yunuspatel.co.za/books-Ma-aarif-E-Mathnavi.php
 |title=Ma-Aarif-E-Mathnavi: A commentary of the Mathnavi of Maulana Jalaluddin Rumi (R.A.)
 |last=Maulana
 |first=Hazrat
 |website=YunusPatel.co.za
 |access-date=12 July 2025
 |archive-date=2 April 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402080242/http://yunuspatel.co.za/books-Ma-aarif-E-Mathnavi.php
 |url-status=dead
}}

* {{cite book
 |title=The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love
 |last=Naini
 |first=Majid M.
 |publisher=Universal Vision &amp; Research
 |year=2002
 |isbn=978-0-9714600-0-3
 |url=http://www.naini.net/order.htm
}}

* {{cite book
 |title=The Mesnevi of Mevlâna Jelālu'd-dīn er-Rūmī
 |last=Redhouse
 |first=James W.
 |year=1881
 |publisher=London
 |url=https://books.google.com/books?id=HD_iA8JizyoC&amp;dq=rumi&amp;pg=PR5
}}

* {{cite book
 |title=Masnaví-i Ma'naví, the Spiritual Couplets of Mauláná Jalálu'd-din Muhammad Rúmí
 |last=Whinfield
 |first=E. H.
 |publisher=London
 |year=1887
}}

* {{cite book
 |title=The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí
 |last=Nicholson
 |first=Reynold A.
 |publisher=Messrs Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1925–1940
 |volume=1–8
}}

* {{cite book
 |title=The Essential Rumi
 |last=Barks
 |first=Coleman
 |publisher=Harper Collins
 |year=1995
 |isbn=9780140195798
}}

* {{cite book
 |title=The Illuminated Rumi
 |last=Barks
 |first=Coleman
 |publisher=Broadway Books
 |year=1997
 |isbn=978-0-7679-0002-7
}}

* {{cite book
 |title=The Masnavi: Book One
 |url=https://archive.org/details/masnavibookone0000jall
 |last=Mojaddedi
 |first=Jawid
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2004
 |isbn=978-0-19-280438-9
}}

* {{cite book
 |title=Divani Shamsi Tabriz
 |last=Ergin
 |first=Nevit Oguz
 |publisher=Echo Publications
 |year=2003
 |isbn=978-1-887991-28-5
}}

* {{cite book
 |title=The Rubais of Rumi: Insane with Love
 |url=https://archive.org/details/rubaisofrumiinsa0000jala
 |last=Ergin
 |first=Nevit Oguz
 |publisher=Inner Traditions
 |year=2007
 |isbn=978-1-59477-183-5
}}
{{refend}}

===زندگي ۽ فڪر===
{{refbegin|30em}}

* ''RUMI, JALĀL-AL-DIN''، [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]]، آن لائين ايڊيشن، 2014ع.
* [[خليفه عبدالحڪيم]]، ''The Metaphysics of Rumi''، 1959ع.
* [[افضل اقبال]]، ''The Life and Thought of Mohammad Jalal-ud-Din Rumi''، 1959ع.
* [[عبدالرضا آراسته]]، ''Rumi the Persian''، 1963ع.
* [[انيماري شيمل]]، ''The Triumphal Sun''، 1993ع.
* [[فاطمه ڪشاورز]]، ''Reading Mystical Lyric''، 1998ع.
* ''Mawlana Rumi Review''، 2010ع.
* [[سيد حسين نصر]]، ''Islamic Art and Spirituality''، 1987ع.
* [[مجيد ايم. نائني]]، ''The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love''، 2002ع.
* [[فرينڪلن لوئس]]، ''Rumi: Past and Present, East and West''، 2000ع.
* [[وليم چيٽڪ]]، ''The Sufi Doctrine of Rumi''، 2005ع.
* شفيق جان، ''Fundamentals of Rumi's Thought''، 2004ع.

{{refend}}

===فارسي ادب===
{{refbegin|30em}}

* [[اي. جي. برائون]]، ''History of Persia''
* جان ريپڪا، ''History of Iranian Literature''
* ''RUMI: His Teachings and Philosophy'' از آر. ايم. چوپڙا
* {{cite journal |last1=Mozaffari |first1=Ali |last2=Akbar |first2=Ali |title=Heritage diplomacy and soft power competition between Iran and Turkey}}
* {{cite book |last1=Taner |first1=Melis |title=Caught in a Whirlwind}}

{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|wikt=no|commons=Jalal al-Din Muhammad Rumi|b=no|n=no|q=Rumi|s=Jalal al-Din Muhammad Rumi|v=no|species=no|author=yes}}

* {{Gutenberg author | id=43130}}
* {{Internet Archive author |search=(Rumi OR Rūmī OR Rúmí)}}
* {{Librivox author |id=2597}}
* {{OL author}}
* [http://www.dar-al-masnavi.org/ Dar al Masnavi]
* [https://www.poets.org/poetsorg/poet/jalal-al-din-rumi رومي جون انگريزي شاعريون]
* [http://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh1/ ''مثنوي معنوي'']، فارسي پڙهت سان

{{Rumi}}
{{Navboxes
|title=رومي سان لاڳاپيل مضمون
|list=
{{Sufi}}
{{Hanafi scholars}}
{{Maturidi}}
{{Islamic theology}}
{{Jurisprudence}}
{{Persian literature}}
{{People of Khorasan}}
}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:رومي، جلال الدين محمد}}

[[زمرو:رومي]]
[[زمرو:1207ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1273ع جون وفاتون]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا ايراني فلسفي]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا اسلامي مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا مسلمان علمِ ڪلام جا ماهر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:ابو بڪر]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:ايراني مسلمان صوفي عارف]]
[[زمرو:ايراني صوفي بزرگ]]
[[زمرو:ايراني سني مسلمان]]
[[زمرو:ايل جي بي ٽي مسلمان]]
[[زمرو:ماتريدي]]
[[زمرو:مولويه سلسلو]]
[[زمرو:بلخ جا ماڻهو]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا روحاني ليکڪ]]
[[زمرو:سلطنتِ روم جا شاعر]]
[[زمرو:سلطنتِ روم جا عالم]]
[[زمرو:سادگي واري زندگي جا حامي]]
[[زمرو:صوفي عارف]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا اسلامي فلسفي]]

===''مولانا رومي جائزو''===

''مولانا رومي جائزو'' (''Mawlana Rumi Review'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/journal/mawlrumirevi|title=Mawlana Rumi Review|issn=2042-3357}}&lt;/ref&gt; هڪ علمي تحقيقي رسالو آهي جيڪو رومي جي شاعري، زندگي، فڪر ۽ ورثي لاءِ وقف آهي.

هي رسالو 2010ع کان هر سال [[ايگزيٽر يونيورسٽي]] جي فارسي ۽ ايراني مطالعي جي مرڪز، [[نيقوسيا]] ۾ رومي انسٽيٽيوٽ، ۽ [[ڪيمبرج]] جي آرڪي ٽائپ بڪس جي سهڪار سان شايع ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;archetypebooks.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archetypebooks.com|title=archetypebooks.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>kxivm5be4pl1wcg6az4292wsqpdocqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪمال ڄامڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63792</id>
    <revision>
      <id>424960</id>
      <parentid>247542</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11043" sha1="qqct4mnpd6x09izt0xtm9fx4hmy5bb9" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ڪمال ڄامڙو، ڊاڪٽر
| image = ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو.jpg
| imagesize = 
| birth_date = 1 آگسٽ 1972
| death_date =16 ڊسمبر 2020
| death_place = [[ڪراچي]], پاڪستان
| birth_name= ڪمال
| successor      =
| deputy = 
| president = 
| vicepresident =   
| office2        = 
| successor2     = 
| term_start2    = 
| term_end2      = 	
| caption =
| birth_place = [[راڻيپور، سنڌ|راڻي پور]] 
| party = 
| spouse =  1
| children = 2
| relations = 
| occupation =پروفيسر ، ليکڪ ، تعليم دان ، محقق ۽ شاعر
| website = 
}}
'''ڪمال ڄامڙو''' (آگسٽ 1، 1972&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/1144964|title=ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙي جي ياد ۾|date=2023-12-16|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2023-12-17}}&lt;/ref&gt;_ ڊسمبر 16، 2020)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.moquf.com/2020/12/28/ڊاڪٽر-ڪمال-ڄامڙو-سنڌي-ادب-جو-خدمتگار/|title=ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو سنڌي ادب جو خدمتگار – موقف|language=ur|access-date=2021-03-19}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.voiceofsindhnews.com/وفاقي-اردو-يونيورسٽي-۾-سنڌي-شعبي-جو-چيئ/|title=وفاقي اردو يونيورسٽي ۾ سنڌي شعبي جو چيئرمين ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو لاڏاڻو ڪري ويو – وائيس آف سنڌ لنڊن|language=en|access-date=2021-03-19}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] جو هڪ [[ليکڪ]]، تعليم دان، محقق ۽ [[شاعر]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄامڙو%20ڪمال|title=ڄامڙو ڪمال : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailyaas.com.pk/12208/|title=راڻيپور : نامور اديب محقق ڏاھي انسان ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو جو ٽيجهو ڳوٺ گل محمد ڄامڙو ۾ ٿي گذريو|date=2020-12-20|website=DailyAas Hyderabad|language=ur|access-date=2021-03-19|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926082254/https://dailyaas.com.pk/12208/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.awaztv.tv/news/15033|title=سنڌ جو ناليوارو اديب، ليکڪ ۽ محقق ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو لاڏاڻو ڪري ويو|last=Tunio|first=Aftab|website=www.awaztv.tv|language=en|access-date=2021-03-19|archive-date=2020-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220225842/http://www.awaztv.tv/news/15033|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://tribune.com.pk/story/2276242/researcher-academic-dr-jamro-passes-away|title=Researcher, academic Dr Jamro passes away|date=2020-12-16|website=The Express Tribune|language=en|access-date=2021-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.radio.gov.pk/programme/24-12-2020/remembering-dr-kamal-jamro|title=Remembering Dr. Kamal Jamro|website=www.radio.gov.pk|language=en|access-date=2021-03-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄامڙو%20ڪمال|title=ڄامڙو ڪمال : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-11-12}}&lt;/ref&gt;[[سنڌي ادب|سنڌي ساهتيه]] ۾ سندس مختلف موضوعن تي ڪتاب چڇيل آهن. هو [[سنڌي ادبي سنگت]] جو ڪارڪن پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

== شروعاتي جيون ۽ تعليم ==
ڪمال ڄامڙو ولد لونگ خان ڄامڙو، [[راڻيپور، سنڌ|راڻيپور]] ۽ [[هنڱورجا]] ڀرسان ڳوٺ گل محمد ڄامڙو [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور]] ۾ [[1 آگسٽ|آگسٽ 1]]، [[1972ع]] تي جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailyappeal.pk/urdu-news/سنڏ/ناليوارو-ليکڪ-ڊاڪٽر-ڪمال-ڄامڙو-ڊينگي-و-459.html|title=ناليوارو ليکڪ ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو ڊينگي وائرس وگهي لاڏاڻو ڪري ويو – Daily APPEAL Karachi روزاني اپيل ڪراچي|access-date=2021-03-19|archive-date=2021-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218055409/https://dailyappeal.pk/urdu-news/%d8%b3%d9%86%da%8f/%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d9%84%d9%8a%da%a9%da%aa-%da%8a%d8%a7%da%aa%d9%bd%d8%b1-%da%aa%d9%85%d8%a7%d9%84-%da%84%d8%a7%d9%85%da%99%d9%88-%da%8a%d9%8a%d9%86%da%af%d9%8a-%d9%88-459.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;هن پنهنجي پرائمري تعليم اباڻي ڳوٺ، جڏهن ته مئٽرڪ ۽ انٽر راڻيپور مان حاصل ڪئي،&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; انکانپوءِ [[ڪراچي يونيورسٽي]]ءَ مان بي. اي (آنرز) ۽ ايم. اي (سنڌي) ڪيائين.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;هن لوڪ ادب ۾ ڪراچي يونيورسٽي کان پي ايڇ ڊي ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو پي ايڇ ڊي وارو مقالو ڪتابي صورت ۾ 2010ع ۾ ثقافت کاتي پاران ڇپايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ڪيريئر ==
ڪمال ڄامڙو مئي 1998ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي شاهه لطيف چيئر ۾ ريسرچ آفيسر ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; آگسٽ 2000ع ۾ اسلاميه سائنس ڪاليج ڪراچيءَ ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ماهوار رسالو ’ماهه روز‘ ڪراچيءَ جو ايڊيٽر ۽ اسلاميه ڪاليج مئگزين 2003ع جو چيف ايڊيٽر پڻ رهيو&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. هو [[ريڊيو پاڪستان]] ڪراچيءَ تي ڪمپيئر ۽ انائونسر طور پڻ ڪم ڪندو رهيو&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ۽ [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]ءَ پاران ڪراچيءَ ۾ هلندڙ سنڌي سکيا ڪلاس جو نگران به رهيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو وفاقي اردو يونيورسٽي، ڪراچيءَ جي سنڌي شعبي ۾ استاد&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ۽ سنڌي شعبي جو چيئرمين پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://awamiawaz.pk/656658/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhtvnews.tv/2020/12/16/ناليوارو-اديب-ڊاڪٽر-ڪمال-ڄامڙو-لاڏاڻو/|title=ناليوارو اديب ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو لاڏاڻو ڪري ويو|date=2020-12-16|website=SindhTvNews|access-date=2021-03-19|archive-date=2021-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210619205113/https://sindhtvnews.tv/2020/12/16/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A8-%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D9%84-%DA%84%D8%A7%D9%85%DA%99%D9%88-%D9%84%D8%A7%DA%8F%D8%A7%DA%BB%D9%88/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== لکڻيون ==
هن جا سنڌ جي مختلف سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪيترا تحقيقي مقالا، مضمون، شاعري ڇپجندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; هو ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ سنڌي توڙي اردوءَ ۾ لکندو رهيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;طارق عزيز شيخ سان گڏجي لکيل سندس مقالو ’شاهه عبداللطيف ۽ پاڪستاني ٻولين جا صوفي شاعر‘، شاهه لطيف چيئر ڪراچيءَ پاران ڇپيل آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. سنڌي لوڪ فنڪارن بابت هن جو هڪ ڪتاب ’سنڌي ثقافت جا امر آواز‘، ثقافت کاتي پاران ڇپايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

سندس ڪجهه ڪتاب جا نالا هيٺ ڏيجن ٿا.
* ڪچهريءَ جا مور&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/author/586|title=ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو جا ڪِتاب|website=SindhSalamat Kitab Ghar|language=sd|access-date=2022-05-05}}&lt;/ref&gt;
* سنڌي ٻولي ۽ ثقافت&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* ڀٽائي ۽ ڀُونءِ&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* بهادر ڇوڪري، ٻارڙن لاءِ ڪهاڻيون&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* سنڌي لوڪ ادب&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* عشق جي عنايت (فقير علي گوھر وڳڻ جو ڪلام)&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;       

== ايوارڊ ==
سندس نالو [[سنڌ حڪومت]] پاران پرائِڊ آف پرفارمنس ايوارڊ لاءِ وفاقي حڪومت کي نامزد ڪيو ويو هو. ڪمال ڄامڙو کي سندس تحقيق ۽ لکڻين جي عيوض صوفي فائونڊيشن پاران صوفي ايوارڊ ڏنو ويو.

== وفات ==
ڪمال ڄامڙو ڊسمبر 16 ، 2020ع تي [[ڪراچي]]ءَ ۾ ڊينگي بخار سبب 48 سالن جي ڄمار ۾ [[موت|لاڏاڻو]] ڪري ويو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dailymehran.com.pk/?p=24348|title=ناليوارو اديب ۽ ليکڪ ڊاڪٽر ڪمال خان ڄامڙو لاڏاڻو ڪري ويو|website=روزاني مھراڻ|language=ur|access-date=2021-03-19}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dailysindhyar.com/?p=34887|title=ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو فوت، وڏي وزير پاران تعزيت|date=2020-12-17|website=Daily Sindhyar|language=en-US|access-date=2021-03-19}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.thenews.com.pk/print/759938-prof-kamal-jamro-passes-away|title=Prof Kamal Jamro passes away|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2021-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;کيس هنڱورجا ڀرسان دفنايو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailyaas.com.pk/12208/|title=راڻيپور : نامور اديب محقق ڏاھي انسان ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙو جو ٽيجهو ڳوٺ گل محمد ڄامڙو ۾ ٿي گذريو|date=2020-12-20|website=DailyAas Hyderabad|language=ur|access-date=2021-11-12|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926082254/https://dailyaas.com.pk/12208/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:1972ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2020ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]</text>
      <sha1>qqct4mnpd6x09izt0xtm9fx4hmy5bb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارو سمنڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63936</id>
    <revision>
      <id>424927</id>
      <parentid>276303</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="dk942ve595ihfixumuu6eq0ujszus3x" xml:space="preserve">[[File:The_Black_Sea_beach.jpg | thumb | 220x124px | right | ڪاري سمنڊ جو ڪنارو]]'''ڪارو سمنڊ''' ({{lang-en|Black Sea}})&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A|title=ڪارو سمنڊ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/34329/|title=بحرِ اسود هڪ ماٺو سمنڊ|website=SindhSalamat|access-date=2021-03-28}}&lt;/ref&gt; [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|بحر اوقيانوس]] جو هڪ ننڍڙو سمنڊ [[يُورَپ|يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي وچ ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.meteorologiaenred.com/sd/%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A.html|title=ڪارو سمنڊ بابت خاصيتون ۽ تجسس|last=Portillo|first=Germán|date=2019-04-25|website=Meteorología en Red|language=sd|access-date=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sd.info-4all.ru/%DA%AA%D9%BE%D8%B4%D9%88%D9%8A%D9%87-%D8%A7%D9%8A-%D9%81%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2/gde-nahoditsya-chernoe-%D9%88%DA%8C%D9%8A%DA%AA/|title=ڪارو سمنڊ ڪٿي آهي؟ {{!}} هر ڪنهن لاء مفيد معلومات.|website=sd.info-4all.ru|access-date=2021-03-28}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بلقان جي اوڀر ([[ڏکڻ اوڀر يورپ]]) ، ڏکڻ يورپ ۾ [[اوڀر يورپ]] جي ميدان، ڏکڻ قفقاز ، ۽ اولهه ايشيا ۾ [[اناطوليا]] جي اتر ۾ آهي. اهو وڏين دريائن طرفان مهيا ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي دانوب، ڊينيپر ۽ ڊان. ڪيترن ئي ملڪن جي پاڻيءَ جو وهڪرو سمنڊ ۾ ڇيڙو ڪري ڇڏيو آهي جيڪو هن جي ساحلي حصي سان آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سمنڊ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]</text>
      <sha1>dk942ve595ihfixumuu6eq0ujszus3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بهاءُ الدين زڪريا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64006</id>
    <revision>
      <id>425150</id>
      <parentid>421335</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31358" sha1="mx3abpng9l7pecpp7bw1jz23sqnms9a" xml:space="preserve">
{{Short description|ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ جو صوفي عالم ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ سهروردي سلسلي جو اهم اڳواڻ}}

{{Infobox religious biography
| name = بهاءُ الدين زڪريا ملتاني
| native_name = بهاء الدين زكريا الملتاني
| native_name_lang = ar
| image = Front view of Bahauddin Zakariya Tomb 3.jpg
| image_size = 260px
| caption = [[ملتان]] ۾ بهاءُ الدين زڪريا جو مقبرو
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school = [[سهروردي سلسلو]]
| title = شيخ الاسلام، بهاءُ الحق، مخدوم
| birth_name = ابو محمد بهاءُ الدين زڪريا بن وجيه الدين
| birth_date = 565هه، 566هه يا 578هه (1169ع–1183ع جي وچ ۾؛ اختلاف هيٺ)
| birth_place = ڪوٽ ڪروڙ، موجوده [[ڪروڙ لعل عيسن]]، [[پنجاب، پاڪستان]]
| death_date = 7 صفر 661هه يا 666هه (1262ع يا 1267ع؛ اختلاف هيٺ)
| death_place = [[ملتان]]
| resting_place = [[بهاءُ الدين زڪريا جو مقبرو]]، ملتان
| teacher = [[شهاب الدين عمر سهروردي]]
| successor = [[صدرالدين عارف]]
| students = [[فخرالدين عراقي]] ۽ ٻيا مريد
| known_for = ملتان ۾ سهروردي خانقاهه جو قيام ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ سلسلي جي واڌ
}}

'''بهاءُ الدين زڪريا ملتاني''' (عربي: ''بهاء الدين زكريا الملتاني''؛ انگريزي: ''Bahauddin Zakariya'')، جنهن کي '''بهاءُ الحق'''، '''شيخ الاسلام''' ۽ '''مخدوم بهاءُ الدين زڪريا''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ جو هڪ مسلمان عالم، صوفي بزرگ ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي سلسلي]] جو اهم اڳواڻ هو. هن [[ملتان]] ۾ هڪ وڏي سهروردي خانقاهه قائم ڪئي ۽ ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ هن صوفي سلسلي جي واڌ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. هو بغداد جي مشهور صوفي عالم [[شهاب الدين عمر سهروردي]] جو شاگرد ۽ خليفو هو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Algar |first=Hamid |title=Bahâeddin Zekeriyyâ |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=4 |pages=462–463 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |year=1991 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bahaeddin-zekeriyya |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Subramony2019&quot;&gt;{{cite journal |last=Subramony |first=R. |title=The Mystic Path of Shaikh Bahauddin Zakariya |journal=International Journal Online of Humanities |volume=5 |issue=4 |pages=99–120 |year=2019 |doi=10.24113/ijohmn.v5i4.115 |url=https://ijohmn.com/index.php/ijohmn/article/view/115 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بهاءُ الدين زڪريا جي پيدائش ۽ وفات جي صحيح تاريخن بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. پيدائش لاءِ 565هه (1169–1170ع)، 566هه (1170–1171ع) ۽ 578هه (1182–1183ع) جا سال ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن تہ وفات لاءِ 7 صفر 661هه (1262ع) ۽ 7 صفر 666هه (1267ع) جون روايتون ملن ٿيون. سندس مقبرو ملتان جي پراڻي قلعي ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

سنڌ جي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ بهاءُ الدين زڪريا جي خاندان جا سنڌ سان تاريخي لاڳاپا بيان ڪيا آهن. هن خاندان جي اڳوڻي رهائش لاءِ [[منصوره (سنڌ)|منصوره]]، [[محمد طور]] ۽ [[سکر]] جا نالا ڏنا آهن. شيدائي بهاءُ الدين زڪريا جي سهروردي پير ڀائي [[شيخ نوح بکري]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن جي مزار بکر ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;&gt;{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |pages=53–54 |chapter=سکر غلام سلاطين جي دور ۾ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو، لقب ۽ نسب ==

بهاءُ الدين زڪريا جو مشهور نالو '''ابو محمد بهاءُ الدين زڪريا بن وجيه الدين بن ڪمال الدين ملتاني''' هو. تاريخي ۽ صوفي تذڪرن ۾ سندس نالي سان ''القريشي''، ''الاسدي''، ''الملتاني'' ۽ ''السهروردي'' جهڙيون نسبتون پڻ ملن ٿيون. سندس مشهور لقب ''بهاءُ الحق'' هو، جڏهن تہ ''شيخ الاسلام'' جو لقب کيس دهلي سلطنت جي دور ۾ حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

سندس خاندان کي [[قريش]] جي بني اسد شاخ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. روايتي نسب نامن موجب سندس وڏن جو تعلق عربستان سان هو. ڪجهه ماخذن ۾ انهن کي [[مڪو|مڪي]] کان [[خوارزم]] ۽ پوءِ ملتان ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين بيانن ۾ سندن سنڌ ۾ اڳوڻي رهائش جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن جي تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PunjabAuqafZakariya&quot;&gt;{{cite web |title=Hazrat Bahauddin Zakariya (RA), Multan |url=https://auqaf.punjab.gov.pk/shrine_bahauddin_zakariya |website=Auqaf and Religious Affairs Department |publisher=Government of the Punjab |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;&gt;{{cite web |title=بھاءُ الدين ذڪريا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%BE%D8%A7%D8%A1%D9%8F+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B0%DA%AA%D8%B1%D9%8A%D8%A7 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

بهاءُ الدين زڪريا جي پيدائش ملتان جي ڀرسان ''ڪوٽ ڪروڙ'' ۾ ٿي، جيڪو موجوده [[ڪروڙ لعل عيسن]] جي علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. سندس پيءُ جو نالو وجيه الدين محمد هو. ڪجهه سوانحي ماخذن موجب سندس ماءُ، حسام الدين ترمذيءَ جي نياڻي هئي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subramony2019&quot;/&gt;

هن جي پيدائش بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. ''تاريخ فرشته'' سان منسوب روايت موجب هو 578هه (1182–1183ع) ۾ پيدا ٿيو، جڏهن تہ ٻين سوانحي ماخذن ۾ 565هه يا 566هه جي تاريخ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

روايتي سوانح موجب ننڍپڻ ۾ هن [[قرآن]] ياد ڪيو ۽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي. سندس پيءُ جي وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ ٻارهن سال ڄاڻائي وڃي ٿي. انهيءَ کان پوءِ هن مذهبي تعليم ۽ علمي تربيت حاصل ڪرڻ تي ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subramony2019&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي سفر ==

بهاءُ الدين زڪريا پنهنجي دور جي مختلف علمي مرڪزن ۾ تعليم حاصل ڪئي. سوانحي ماخذن موجب هن [[خراسان]]، [[بخارا]]، [[حجاز]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا، جتي هن [[حديث]]، [[فقه]]، قرآني علمن ۽ ٻين ديني مضمونن جي تعليم ورتي.&lt;ref name=&quot;Subramony2019&quot;/&gt;

ترڪيءَ جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' ۾ حميد الگار موجب بهاءُ الدين زڪريا حجاز ۾ لڳ ڀڳ پنج سال رهيو ۽ مديني ۾ شيخ ڪمال الدين محمد يمنيءَ کان علمي اجازت حاصل ڪئي. سندس تعليمي سفرن جو ذڪر سنڌي ۽ اردو تذڪرن ۾ پڻ ملي ٿو، پر انهن سفرن جي صحيح ترتيب ۽ مدت بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙائي نه آهي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ ۾ ديني علوم جي تعليم سان گڏ تصوف جي تربيت به اهم حيثيت رکي ٿي. هن دور ۾ بغداد اسلامي دنيا جو اهم علمي ۽ صوفي مرڪز هو، جتي مختلف مذهبي ۽ روحاني سلسلن جا عالم ۽ بزرگ موجود هئا.

== سهروردي سلسلي ۾ شموليت ==

بهاءُ الدين زڪريا بغداد ۾ مشهور صوفي شيخ [[شهاب الدين عمر سهروردي]] جي صحبت اختيار ڪئي. شهاب الدين سهروردي، ''[[عوارف المعارف]]'' جو مصنف ۽ سهروردي سلسلي جو اهم فڪري اڳواڻ هو.

صوفي تذڪرن موجب بهاءُ الدين زڪريا کي بغداد ۾ ٿوري عرصي اندر روحاني خلافت ملي. هڪ مشهور روايت ۾ اهو عرصو سترهن ڏينهن ڄاڻايو ويو آهي. ان روايت موجب شيخ سهروردي هن کي پنهنجي سلسلي جي تبليغ ۽ تنظيم لاءِ ملتان ڏانهن روانو ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PunjabAuqafZakariya&quot;/&gt;

[[Encyclopaedia Iranica]] ۾ جلال الدين تبريزيءَ بابت تحقيقي داخلا موجب شهاب الدين سهروردي، بهاءُ الدين زڪريا کي ملتان وڃڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس ٻئي شاگرد [[جلال الدين تبريزي]] کي پڻ ساڻس سفر ڪرڻ جي اجازت ڏني. ٻئي صوفي شروع ۾ گڏ روانا ٿيا، پر بعد ۾ سندن روحاني مزاج ۽ سفر جا رستا جدا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;IranicaTabrizi&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Nizami |first=Farhan |title=Jalāl-al-Din Abu’l-Qāsem Tabrizi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=14 |issue=4 |pages=410–411 |year=2008 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-abul-qasem-tabrizi/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ملتان ۾ قيام ۽ خانقاهه جو قيام ==

بهاءُ الدين زڪريا جو مستقل روحاني ۽ علمي مرڪز [[ملتان]] بڻيو. عام سوانحي روايتن موجب هو لڳ ڀڳ 1222ع ۾ ملتان ۾ مستقل طور آباد ٿيو ۽ اتي سهروردي سلسلي جي خانقاهه قائم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;PunjabAuqafZakariya&quot;/&gt;

سندس خانقاهه ۾ مذهبي تعليم، روحاني تربيت، مهمان نوازي ۽ غريبن جي مدد جو انتظام موجود هو. ڪجهه تاريخي مطالعي موجب سندس خانقاهه ۾ رهندڙ شاگردن ۽ ٻاهران ايندڙ مسافرن لاءِ الڳ سهولتون هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;

ملتان ۾ سهروردي سلسلي جي قيام سان شهر جي مذهبي ۽ علمي حيثيت ۾ اضافو ٿيو. سهروردي خانقاهه ڏکڻ ايشيا جي مختلف علائقن مان ايندڙ شاگردن، صوفين ۽ عالمن جو مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Subramony2019&quot;/&gt;

بهاءُ الدين زڪريا جي دور ۾ ملتان واپار، مذهبي تعليم ۽ صوفي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. سندس خانقاهه جو اثر رڳو مذهبي زندگيءَ تائين محدود نه رهيو، پر علائقي جي سياسي ۽ سماجي معاملن سان پڻ لاڳاپيل ٿيو.&lt;ref name=&quot;AliFarooque2025&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=Muzaffar |last2=Farooque |first2=Muhammad |title=Sultanates and Sufis in South Asia: An Analytical Study of Suhrawardi Order in Delhi Sultanate |journal=Al-Kashaf: Research Journal for Social Sciences |volume=5 |issue=1 |year=2025 |url=https://alkashaf.pk/index.php/Journal/article/download/219/134/390 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سهروردي سلسلي جون تعليمات ==

بهاءُ الدين زڪريا جي روحاني تعليم جو بنياد اسلامي شريعت، علم، عبادت ۽ تصوف جي گڏيل اهميت تي هو. سندس طريقه ڪار ۾ نماز، ذڪر، روزي، زڪوات، مذهبي علم ۽ سماجي ذميوارين کي اهميت ڏني ويندي هئي.

سهروردي سلسلي جو هڪ نمايان پهلو اهو هو تہ سندس بزرگ دنياوي وسيلن ۽ جائز ملڪيت جي استعمال کي روحاني زندگيءَ سان لازمي طور متضاد نه سمجهندا هئا. انهيءَ لحاظ کان هن سلسلي جو طريقو ڪجهه معاصر [[چشتي سلسلو|چشتي]] بزرگن جي سخت زهد ۽ فقر واري طريقي کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraSufism&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals—Delhi Sultanat (1206–1526), Part One |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=9788124110645 |page=245 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بهاءُ الدين زڪريا جي خانقاهه وٽ زمين، اناج ۽ ٻيا مالي وسيلا موجود هئا. ڪجهه همعصر صوفين هن جي مالي خوشحاليءَ تي تنقيد پڻ ڪئي. بهرحال، سندس خانقاهه ۾ وسيلن جي موجودگيءَ کي هن جي روحاني ۽ سماجي سرگرمين جي تنظيم سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

[[سماع]] ۽ روحاني موسيقيءَ بابت پڻ سهروردي ۽ چشتي سلسلن جي طريقن ۾ ڪجهه اختلاف موجود هئا. بهاءُ الدين زڪريا سماع بابت وڌيڪ محتاط رويو رکندو هو، جڏهن تہ چشتي بزرگن جي ڪجهه خانقاهن ۾ سماع کي نمايان اهميت حاصل هئي. ان جي باوجود ٻنهي سلسلن جي ڪيترن بزرگن جا پاڻ ۾ دوستانه تعلقات رهيا.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

== دهلي سلطنت سان تعلق ==

بهاءُ الدين زڪريا جي زندگيءَ جو زمانو [[دهلي سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان لاڳاپيل هو. هن دور ۾ [[ناصرالدين قباچه]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ ٻين حڪمرانن وچ ۾ ملتان، اچ ۽ سنڌ جي سياسي اختيار بابت مقابلو جاري هو.

روايتي تاريخي بيانن موجب بهاءُ الدين زڪريا، ناصرالدين قباچه جي مقابلي ۾ شمس الدين التمش جي حمايت ڪئي. هن التمش ڏانهن هڪ خط لکيو، جيڪو قباچه جي هٿ چڙهي ويو. قباچه کيس درٻار ۾ طلب ڪيو، پر هن پنهنجو موقف واپس نه ورتو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

مولائي شيدائي ''تاريخ سکر'' ۾ پڻ انهيءَ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب قباچه طرفان پڇا ڪرڻ تي بهاءُ الدين زڪريا خط لکڻ جو اعتراف ڪيو ۽ پنهنجي عمل کي مذهبي ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. هي احوال تاريخي تذڪرن مان نقل ٿيل روايت آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiPolitical&quot;&gt;{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |chapter=سکر غلام سلاطين جي دور ۾ |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66062}}&lt;/ref&gt;

1228ع ۾ التمش ملتان تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو. انهيءَ کان پوءِ بهاءُ الدين زڪريا جي سياسي ۽ سماجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس ''شيخ الاسلام'' جو لقب مليو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

جديد تحقيقي مطالعي موجب سهروردي سلسلي جي سياسي حڪمرانن سان لاڳاپن ۾ مذهبي رهنمائي، سماجي اثر رسوخ ۽ رياستي سرپرستي شامل هئا. هي طريقو ڪجهه ٻين صوفي سلسلن جي سياسي اختيار کان وڌيڪ فاصلو رکڻ واري روش کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;AliFarooque2025&quot;/&gt;

=== منگولن جي حملي وقت ڪردار ===

تيرهين صديءَ دوران منگولن جا حملا ملتان ۽ سنڌ جي سياسي حالتن تي اثرانداز ٿيا. حميد الگار جي تحقيق موجب 1247ع ۾ منگولن جي ملتان تي گهيري دوران بهاءُ الدين زڪريا وچ ۾ پئي شهر تان گهيرو ختم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ روايت مان سندس سماجي ۽ سياسي اثر رسوخ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

== سنڌ ۽ سکر سان لاڳاپا ==

[[فائل:Bahauddin Zakariya Tomb 03.jpg|thumb|ملتان ۾ بهاءُ الدين زڪريا جي مزار؛ سنڌ جي صوفي روايتن ۾ پڻ هن بزرگ کي اهم مقام حاصل آهي.]]

بهاءُ الدين زڪريا جي زندگيءَ ۽ سهروردي سلسلي جي واڌ ۾ سنڌ سان لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ جي تاريخي تذڪرن موجب سندس خاندان جا وڏا مختلف وقتن تي سنڌ جي شهرن ۾ آباد رهيا ۽ پوءِ ملتان ڏانهن منتقل ٿيا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب بهاءُ الدين زڪريا جي وڏن جي سنڌ سان نسبت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت موجب اهي عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ سنڌ پهتا هئا. بعد ۾ خاندان جا فرد [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] ۽ ٻين شهرن ۾ آباد رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;

=== مولائي شيدائي جو بيان ===

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' جي ڇپيل صفحن 53–54 تي ''مخدوم بهاء الدين ذڪريا ملتاني'' جي عنوان هيٺ سندس خاندان جي تاريخ بيان ڪئي آهي.

شيدائي موجب شيخ عين الدين بيجاپوري بهاءُ الدين زڪريا جو نسب ''هبار بن اسود بن مطلب بن اسد قريشي'' تائين پهچايو آهي. ساڳئي بيان موجب [[عبدالحق محدث دهلوي]] پنهنجي ڪتاب ''اخبار الاخيار'' ۾ کيس ''اسدي'' لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

مولائي شيدائي سنڌ جي [[هباري گهراڻو|هباري خاندان]] ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي آبائي نسبت جي سلسلي ۾ لکي ٿو تہ هباري خاندان جا فرد منصوره جي ڀرپاسي ۾ رهندا هئا ۽ عرب دور ۾ سندن سياسي حيثيت اهم هئي. هي نسبي تعلق شيدائيءَ جي پيش ڪيل تاريخي روايت آهي؛ ان جي مڪمل تصديق لاءِ قديم نسب نامن ۽ ٻين مستقل ماخذن جو مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

شيدائي هڪ قديم عربي اقتباس جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جيڪو ''خلاصته العارفين'' سان منسوب آهي ۽ جنهن ۾ [[جلال الدين سرخ پوش بخاري]] جي ملفوظات جو حوالو ڏنو ويو آهي. انهيءَ روايت ۾ بهاءُ الدين زڪريا جي خاندان جي اڳوڻي تاريخ بابت مواد موجود هجڻ جو بيان ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

=== منصوره کان محمد طور ۽ سکر ڏانهن هجرت ===

مولائي شيدائي ''تاريخ طاهري'' جي حوالي سان ڄاڻايو آهي تہ بهاءُ الدين زڪريا جي خاندان جا وڏا [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] جي زوال کان پوءِ [[لاڙ]] ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي دور واري شهر [[محمد طور]] ۾ وڃي آباد ٿيا. محمد طور جي ويرانيءَ کان پوءِ اهي ''سڪور''، يعني موجوده [[سکر]]، ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

انهيءَ روايت موجب خاندان جو ڪجهه عرصو سنڌ ۾ رهڻ کان پوءِ ملتان سان تعلق قائم ٿيو. شيدائي اهو امڪان پڻ ظاهر ڪري ٿو تہ خاندان جا فرد [[خوارزم]] جي رستي ملتان پهتا هجن. سندس اصل بيان ۾ انهن ٻنهي امڪانن جي وچ ۾ يقيني فيصلو نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ خاندان جي منصوره، محمد طور، سکر ۽ ملتان سان لاڳاپيل هجرت جي روايت نقل ٿيل آهي. تنهن هوندي بہ انهن سڀني هنڌن تي خاندان جي رهائش جي صحيح تاريخن ۽ تسلسل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;

=== سکر ۾ سهروردي روايت ===

مولائي شيدائي موجب سنڌ جي تاريخ ۾ سکر کي سهروردي سلسلي سان هڪ پراڻو تعلق حاصل رهيو آهي. سندس بيان ۾ اها روايت ملي ٿي تہ بهاءُ الدين زڪريا جي خاندان جي بزرگن ملتان کان اڳ سکر ۾ رهائش اختيار ڪئي هئي. انهيءَ بيان کي خاندان جي مقامي تاريخي روايت جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ بهاءُ الدين زڪريا کي ڪڏهن ڪڏهن ''زڪريا سنڌي'' جي نسبت سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. سندس مريدن ۽ خليفيَن ذريعي سهروردي سلسلي جون تعليمات سنڌ جي مختلف شهرن ۾ پکڙيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;

=== شيخ نوح بکريءَ سان تعلق ===

''تاريخ سکر'' ۾ [[شيخ نوح بکري]] بابت هڪ الڳ احوال موجود آهي. مولائي شيدائي موجب شيخ نوح، بغداد جي مشهور سهروردي بزرگ شهاب الدين عمر سهروردي جو خليفو هو ۽ [[بکر جو قلعو|بکر جي قلعي]] ۾ سندس مزار موجود هئي.

روايت موجب جڏهن بهاءُ الدين زڪريا پنهنجي مرشد کان خلافت حاصل ڪري ملتان ڏانهن روانو ٿيو، تڏهن مرشد کيس بکر ۾ رهندڙ شيخ نوح سان ملاقات ڪرڻ جي هدايت ڪئي. بهاءُ الدين زڪريا ملتان پهچڻ کان پوءِ شيخ نوح سان ملاقات لاءِ بکر آيو، پر سندس اچڻ کان ڪجهه ڏينهن اڳ شيخ نوح وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;ShidaiPolitical&quot;/&gt;

مولائي شيدائي شيخ نوح جي قبر جو هنڌ بکر جي قلعي ۾، [[لينسڊائون پل]] جي سکر واري پاسي ڀرسان، ريلوي پٽيءَ جي ويجهو هڪ سفيد گنبذ اندر ڄاڻايو آهي. هي بيان سندس دور جي مڪاني سڃاڻپ تي ٻڌل آهي؛ مزار جي موجوده حالت ۽ صحيح حدبنديءَ جي الڳ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiPolitical&quot;/&gt;

=== سنڌ جي ٻين صوفي بزرگن سان تعلق ===

سنڌ جي صوفي تذڪرن ۾ بهاءُ الدين زڪريا جا [[لعل شهباز قلندر]]، [[جلال الدين سرخ پوش بخاري]] ۽ ٻين بزرگن سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. انهن لاڳاپن ۾ صحبت، روحاني بيعت، خلافت ۽ مريدن جي ذريعي سلسلي جي منتقليءَ جون روايتون شامل آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ بهاءُ الدين زڪريا جي سنڌ جي سفرن ۽ ڪجهه مقامي بزرگن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[منگهو پير]] ۽ شيخ ريحان بابت روايتون پڻ شامل آهن. انهن ملاقاتن جا تفصيل گهڻو ڪري صوفي تذڪرن تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب جلال الدين سرخ پوش بخاريءَ جو تعلق سهروردي سلسلي سان هو. سندس خاندان جي بعد وارين نسلن ڏکڻ پنجاب ۽ سنڌ جي مذهبي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBukhari&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Boḵārī, Jalāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=3 |pages=330–331 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bokari-shaikh-jalal-al-din/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

== همعصر صوفي بزرگ ==

بهاءُ الدين زڪريا جو دور ڏکڻ ايشيا جي تصوف جي تاريخ ۾ اهم هو. ان زماني ۾ مختلف صوفي سلسلن جا بزرگ پنجاب، سنڌ، دهلي، بنگال ۽ ٻين علائقن ۾ سرگرم هئا.

سندس همعصر يا لاڳاپيل صوفي بزرگن ۾ [[بابا فريدالدين گنج شڪر]]، [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[جلال الدين تبريزي]] ۽ [[لعل شهباز قلندر]] جا نالا اهم آهن.

سنڌ ۽ پنجاب جي مشهور روايت ۾ بهاءُ الدين زڪريا، لعل شهباز قلندر، بابا فريد ۽ جلال الدين بخاريءَ کي ''حق چار يار'' جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو آهي. هي هڪ صوفيانه ۽ عوامي روايت آهي؛ چئن بزرگن جي تاريخي ملاقاتن بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي دستاويزي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHaqCharYar&quot;&gt;{{cite news |last=Lohar |first=Masood |title=Saint revered by people of all religions |work=Dawn |date=2004-10-05 |url=https://www.dawn.com/news/1066533 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد، خليفا ۽ اولاد ==

بهاءُ الدين زڪريا جي خانقاهه ۾ ڪيترن ئي شاگردن ۽ مريدن تعليم حاصل ڪئي. سندس روحاني سلسلي کي اڳتي وڌائڻ ۾ سندس اولاد ۽ خليفن جو اهم ڪردار رهيو.

حميد الگار جي تحقيق موجب بهاءُ الدين زڪريا کي ست پٽ هئا. انهن مان [[صدرالدين عارف]] سندس اهم روحاني جانشين بڻيو، جنهن ملتان ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سهروردي سلسلي کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

=== صدرالدين عارف ===

[[صدرالدين عارف]] بهاءُ الدين زڪريا جو پٽ ۽ سهروردي سلسلي جو نمايان بزرگ هو. هن پنهنجي والد کان پوءِ خانقاهه ۽ روحاني سلسلي جي واڌ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس خاندان سان لاڳاپيل علمي ۽ صوفي روايتون ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

=== شاهه رڪن عالم ===

[[شاهه رڪن عالم]]، بهاءُ الدين زڪريا جو پوٽو ۽ صدرالدين عارف جو پٽ هو. هو ملتان جي سهروردي سلسلي جو مشهور بزرگ بڻيو. سندس مقبرو پڻ ملتان جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PunjabMonuments&quot;&gt;{{cite web |title=Religious Monuments |url=https://www.punjab.gov.pk/religious-monuments |website=Punjab Portal |publisher=Government of the Punjab |language=en |access-date=2026-10-13 |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121073643/https://www.punjab.gov.pk/religious-monuments |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== فخرالدين عراقي ===

[[فخرالدين عراقي]] مشهور فارسي صوفي شاعر ۽ عارف هو، جنهن بهاءُ الدين زڪريا جي خانقاهه ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي. سندس شاعريءَ ۽ صوفي فڪر ۾ عشق ۽ روحاني تجربي کي خاص اهميت حاصل آهي.

حميد الگار موجب فخرالدين عراقيءَ ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي وچ ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق رهيو. ڪجهه تذڪرن موجب عراقيءَ جي شادي بهاءُ الدين زڪريا جي نياڻيءَ سان ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي ورثو ==

بهاءُ الدين زڪريا جي نالي سان ڪجهه مذهبي ۽ صوفي تصنيفن جون روايتون ملن ٿيون، پر سندس سڀني منسوب ڪيل ڪتابن جي اصل نسبت ۽ موجوده نسخن جي تصديق هڪجهڙي نه آهي.

حميد الگار موجب سندس منسوب تصنيفن ۾ حديثن جو هڪ مجموعو، ''وصايا'' ۽ ''مناجاتِ پير دستگير'' شامل آهن. ''وصايا'' جو ذڪر [[عبدالحق محدث دهلوي]] جي ''اخبار الاخيار'' ۾ ملي ٿو. سندس حديثن جو منسوب مجموعو هاڻي دستياب نه هجڻ جي ڄاڻ پڻ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

[[عوارف المعارف]] سندس مرشد شهاب الدين عمر سهرورديءَ جي تصنيف هئي، جيڪا بهاءُ الدين زڪريا پنهنجي مريدن کي پڙهائيندو هو. انهيءَ ڪري ان ڪتاب کي بهاءُ الدين زڪريا جي پنهنجي تصنيف قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;

ڪجهه بعد وارن تذڪرن ۾ ''اوراد سهروردي'' ۽ ٻين دعائن جا مجموعا پڻ سندس روحاني روايت سان منسوب ٿيل ملن ٿا، پر انهن جي مصنفيت بابت جدا تحقيقي تصديق ضروري آهي.

== وفات ==

بهاءُ الدين زڪريا جي وفات [[ملتان]] ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.

''TDV İslâm Ansiklopedisi'' موجب سندس وفات لاءِ 7 صفر 661هه (1262ع) ۽ 7 صفر 666هه (1267ع) ٻئي سال ملن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 661هه/1262ع ڄاڻايل آهي، جڏهن تہ مولائي شيدائي ''تاريخ سکر'' ۾ 666هه جو سال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;AlgarTDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaZakariya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurZakariya&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8BED0; border-collapse:collapse; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#204F78; color:white; padding:9px; font-size:110%;&quot; | '''بهاءُ الدين زڪريا جي زندگيءَ بابت تاريخي اختلاف'''
|- style=&quot;background:#DCEAF6; color:#163B5C;&quot;
! موضوع
! روايت يا تاريخ
! ماخذ
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC; font-weight:bold;&quot; | پيدائش
| 565هه (1169–1170ع)
| ''TDV</text>
      <sha1>mx3abpng9l7pecpp7bw1jz23sqnms9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گشڪور تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64466</id>
    <revision>
      <id>425003</id>
      <parentid>413086</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25465" sha1="2xm5onbfo9aog70gpcecj30ew4x1gex" xml:space="preserve">{{Short description|آواران ضلعي جو تعلقو}}


{{Infobox settlement
| name                    = گشڪور تحصيل 
| other_name              = گِشڪَور
| settlement_type         = [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيل]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = [[بلوچستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ گشڪور تحصيل جو مقام
| coordinates             = {{coord|25|40|N|64|30|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[بلوچستان]]
| subdivision_type2       = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[قلات ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[آواران ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[گشڪور]]
| area_total_km2          = 4578
| population_as_of        = 2023ع
| population_total        = 31462
| population_urban        = 0
| population_rural        = 31462
| population_density_km2  = 6.87
| population_male         = 16104
| population_female       = 15355
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي شرح
| demographics2_info1     = 36.34٪
}}

'''گشڪور تحصيل'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] ۾ واقع [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جو هڪ [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[گشڪور]] آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''31,462''' ۽ ايراضي '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' هئي. آباديءَ جي گهاٽائي 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي ۽ سرڪاري آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

گشڪور جي آبادي لساني لحاظ کان تمام گهڻي يڪسان آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 31,424 رهواسين، يعني لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' آباديءَ، [[بلوچي ٻولي|بلوچيءَ]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
گشڪور جو نالو مختلف انگريزي ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ڪڏهن ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيو ويو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدولن ۾ تعلقي جو نالو '''گشڪور  تحصيل''' درج ٿيل آهي، جڏهن تہ ٻين سرڪاري ۽ تاريخي دستاويزن ۾ ''گشڪور سب-تحصيل'' جي صورت پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998 District Census Report – Awaran
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District104_Combined.pdf
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
گشڪور تحصيل ڏاکڻي [[بلوچستان]] جي وسيع ۽ گهٽ آباديءَ واري [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي. تحصيل جي پکيڙ '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جيڪا آواران ضلعي جي 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

گشڪور سميت آواران جو وسيع خطو خشڪ جبلن، پٿريلي زمين، ماٿرين، برساتي نالن ۽ قدرتي چراگاهن تي مشتمل آهي. آواران ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب خطي ۾ قدرتي ٻوٽن جو وڏو حصو جهنگلي ٻوٽن، ٻوڙن ۽ گاهن تي مشتمل چراگاهن جي صورت ۾ آهي، جيڪي چوپائي مال لاءِ خوراڪ جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |year=2014
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ جي گهاٽائي رڳو '''6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هجڻ سبب گشڪور جون آباديون وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آبهوا ==
گشڪور جي آبهوا آواران جي مجموعي خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سان لاڳاپيل آهي. ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب اونهارو گرم، جڏهن تہ سيارو نسبتاً معتدل کان ٿڌو رهي ٿو. برسات محدود ۽ غيريقيني آهي ۽ سال جي مختلف حصن ۾ خشڪ ساليءَ جا اثر به ظاهر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

آواران بابت ساڳئي مطالعي ۾ پاڻيءَ جي کوٽ کي زرعي ترقيءَ جي اهم رڪاوٽن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جا وسيلا ڳوٺاڻن آبادين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

== انتظامي تاريخ ==
گشڪور جي انتظامي حيثيت وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماريءَ جي رپورٽ ۾ ان کي '''گشڪور سب تحصيل''' طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;/&gt;

2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ پڻ گشڪور کي '''گشڪور سب تحصيل''' ڄاڻايو ويو. ان سروي ۾ گشڪور هيٺ '''44 آباد ڳوٺاڻا موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;&gt;{{cite web
 |title=Balochistan Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2020
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس ان انتظامي يونٽ کي باقاعدي '''گشڪور تحصيل''' جي نالي سان درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==
گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي پنجن تحصيلن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي پنجن تحصيلن جي آبادي ۽ ايراضي هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''آواران ضلعي جون تحصيلون، 2023ع'''
! style=&quot;background:#004d40;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#00695c;color:white;&quot; | تحصيل 
! style=&quot;background:#00796b;color:white;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;background:#00897b;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#009688;color:white;&quot; | گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;background:#26a69a;color:white;&quot; | خواندگي
|-
| 1
| [[آواران تحصيل]]
| 13,075
| 45,774
| 3.50
| 42.90٪
|-
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''2'''
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''گشڪور تحصيل'''
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''4,578'''
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''31,462'''
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''6.87'''
| style=&quot;background:#e0f2f1;&quot; | '''36.34٪'''
|-
| 3
| [[جھل جھائو تحصيل]]
| 6,381
| 28,132
| 4.41
| 26.62٪
|-
| 4
| [[ڪوراڪ جھائو تحصيل]]
| 3,058
| 27,652
| 9.04
| 26.71٪
|-
| 5
| [[مشڪي تحصيل]]
| 2,418
| 45,938
| 19.00
| 41.21٪
|}

== آباديون ==
گشڪور جي علائقي ۾ ڪيتريون ننڍيون ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن. پراڻن مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ '''هور غربي، هور شرقي، ماراه اوٽون غربي، ماراه اوٽون شرقي، راڪي چاهه، گوشئانگ، چيري مالار، سري مالار''' ۽ '''زيلاگ''' جهڙين آبادين جا نالا ملن ٿا.

2020ع جي موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور سب تحصيل ۾ 44 آباد ڳوٺاڻا موضع هئا.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي '''31,462''' هئي. ان ۾ '''16,104 مرد'''، '''15,355 عورتون''' ۽ '''3 خواجه سرا''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور تحصيل جي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#0d47a1;color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#1565c0;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#1976d2;color:white;&quot; | لڳ ڀڳ حصو
|-
| مرد
| 16,104
| 51.18٪
|-
| عورتون
| 15,355
| 48.81٪
|-
| خواجه سرا
| 3
| 0.01٪ کان گهٽ
|-
! ڪل
! '''31,462'''
! '''100٪'''
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ گشڪور جي سموري '''31,462''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ درج ڪئي وئي. تحصيل ۾ ڪا به آبادي سرڪاري طور شهري آبادي طور شمار نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = گشڪور تحصيل جي شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 100
| label2 = شهري
| value2 = 0
}}

=== تاريخي آبادي ===
گشڪور جي آبادي مختلف مردم شمارين ۾ هن ريت درج ڪئي وئي آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور جي آدمشماري'''
! style=&quot;background:#4a148c;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6a1b9a;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#7b1fa2;color:white;&quot; | انتظامي حيثيت
|-
| 1998ع
| 22,430
| سب تحصيل 
|-
| 2017ع
| 18,390
| انتظامي يونٽ
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''31,462'''
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''تحصيل'''
|}

2017ع کان 2023ع تائين آبادي 18,390 مان وڌي 31,462 ٿي. 2023ع جي سرڪاري جدول ۾ ان عرصي جي سالياني اوسط واڌ جي شرح '''9.39 سيڪڙو''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

1998ع، 2017ع ۽ 2023ع جي انگن جي سڌي ڀيٽ ڪندي احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ هن عرصي دوران گشڪور جي انتظامي حيثيت ۽ حدن ۾ تبديليون ٿيون آهن. 1998ع واري سرڪاري رپورٽ ان کي سب تحصيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;/&gt;

== گهراڻا ==
2023ع ۾ گشڪور تحصيل ۾ '''6,191 گهراڻا''' رڪارڊ ڪيا ويا. آبادي ۽ گهراڻن جي انگ مان هڪ گهراڻي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ '''5.1 ماڻهو''' ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] گشڪور تحصيل جي تقريباً سموري آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب '''31,424''' ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو. باقي ٻولين جا ڳالهائيندڙ گڏجي لڳ ڀڳ 0.12 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = گشڪور تحصيل جون مادري ٻوليون، 2023ع
| label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| value1 = 99.88
| label2 = ٻيون
| value2 = 0.12
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
! style=&quot;background:#880e4f;color:white;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#ad1457;color:white;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#c2185b;color:white;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 31,424
| '''99.88٪'''
|-
| ٻيون ٻوليون
| 38
| 0.12٪
|-
! ڪل
! 31,462
! 100٪
|}

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن '''20,875''' ماڻهن مان '''7,585''' پڙهيل لکيل هئا. مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate and Out of School Population Age 5–16 by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.74 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''26.52 سيڪڙو''' هئي. اهڙيءَ طرح مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''19.22 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ '''خواندگي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e65100;color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#ef6c00;color:white;&quot; | 10 سال يا وڌيڪ عمر
! style=&quot;background:#f57c00;color:white;&quot; | پڙهيل لکيل
! style=&quot;background:#fb8c00;color:white;&quot; | شرح
|-
| ڪل
| 20,875
| 7,585
| '''36.34٪'''
|-
| مرد
| 10,658
| 4,875
| 45.74٪
|-
| عورتون
| 10,214
| 2,709
| 26.52٪
|}

1998ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده گشڪور واري انتظامي يونٽ لاءِ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي 12,404 ماڻهن مان 2,754 پڙهيل لکيل ڄاڻايا ويا هئا ۽ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''22.20 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;/&gt;

انهن انگن موجب موجوده انتظامي حدن جي فرق کي نظر ۾ رکندي به ڊگهي عرصي دوران خواندگيءَ ۾ واڌ جو رجحان نظر اچي ٿو.

== زراعت ۽ معيشت ==
گشڪور جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ گشڪور سب تحصيل جا '''44 آباد موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا ۽ انهن سڀني ۾ ڪڻڪ کي اهم فصل طور ڄاڻايو ويو. ٻن موضعن ۾ باغباني پڻ رپورٽ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور ۾ اهم زرعي سرگرميون، موضع آدمشماري 2020ع'''
! style=&quot;background:#33691e;color:white;&quot; | انگ اکر
! style=&quot;background:#558b2f;color:white;&quot; | موضع
! style=&quot;background:#689f38;color:white;&quot; | حصو
|-
| آباد ڳوٺاڻا موضع
| 44
| 100٪
|-
| ڪڻڪ پوکيندڙ موضع
| 44
| 100٪
|-
| باغباني رپورٽ ڪندڙ موضع
| 2
| لڳ ڀڳ 5٪
|}

آواران ضلعي جي مجموعي معيشت ۾ زراعت ۽ چوپايو مال پالڻ اهم آهن. ضلعي بابت PPAF جي مطالعي ۾ ڪڻڪ، جَوَ، بصر ۽ صوف اهم زرعي پيداوار ۾ شمار ڪيا ويا آهن، جڏهن تہ چراگاهه مقامي چوپائي مال لاءِ اهم قدرتي وسيلو آهن.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

پاڻيءَ جي محدود دستيابي زرعي توسيع لاءِ اهم رڪاوٽ آهي. خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سبب مقامي معيشت موسمي برسات، زميني پاڻي ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ جي روايتي يا جديد طريقن کان متاثر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

== 2007ع واري ٻوڏ ==
2007ع ۾ آواران ضلعي ۾ آيل ٻوڏ گشڪور کي پڻ متاثر ڪيو. آواران ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي موجب گشڪور ۾ '''295 گهراڻن جا 1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيا.&lt;ref name=&quot;Flood2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile Awaran – Awaran Flood Assessment
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |year=2014
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ '''2007ع واري ٻوڏ جا گشڪور تي اثر'''
! style=&quot;background:#01579b;color:white;&quot; | متاثر آبادي
! style=&quot;background:#0277bd;color:white;&quot; | متاثر گهراڻا
|-
| 1,038
| 295
|}

اهو واقعو ڏيکاري ٿو تہ گهٽ برسات واري ماحول باوجود شديد برسات ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ علائقي لاءِ اهم قدرتي خطرو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Flood2007&quot;/&gt;

== 2013ع وارو زلزلو ==
{{Main|2013ع آواران زلزلو}}

[[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]]

24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران جي ويجهو '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. زلزلي جو مرڪز لڳ ڀڳ 26.97° اتر ۽ 65.52° اوڀر تي ۽ زمين کان لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;IISEE&quot;&gt;{{cite web
 |title=2013/09/24 NNE of Awaran, Pakistan Earthquake
 |url=https://iisee.kenken.go.jp/special2/20130924pakistan.htm
 |publisher=International Institute of Seismology and Earthquake Engineering
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

زلزلي آواران ضلعي کي وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. [[عالمي صحت تنظيم]] جي رپورٽ موجب آواران ضلعي ۾ 330 ماڻهو فوت ۽ 594 زخمي ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 160,000 ماڻهو متاثر ٿيا. صوبائي اختيارين '''گشڪور''' سميت آواران، تيرتيج، گجر، نوڪجو ۽ پارور کي آفت سٽيل علائقا قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;WHO2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=Updates on the Pakistan earthquake, 3 October 2013
 |url=https://www.emro.who.int/pak/pakistan-infocus/updates-on-the-pakistan-earthquake.html
 |publisher=World Health Organization
 |date=3 October 2013
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان پاورٽي ايليويئيشن فنڊ]] جي سالياني رپورٽ موجب زلزلي کان پوءِ امدادي ۽ بحاليءَ واري پروگرام ۾ گشڪور، آواران ۽ تيرتيج کي آواران ضلعي جي ترجيحي متاثر يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PPAF2014&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2014
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/Annual_Reports/2014-ENG.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |year=2014
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

زلزلي کان پوءِ تيار ڪيل تعليمي سهولتن جي نقصان واري جائزي ۾ گشڪور واري انتظامي علائقي جي تعليمي ادارن کي به متاثر ٿيل ادارن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EarthquakeAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Atlas of Earthquake 2013 – District Awaran
 |url=https://itacec.org/document/earthquake/2013/Workshop.pdf
 |year=2013
 |access-date=18 September 2026
 |archive-date=18 September 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918063238/https://itacec.org/document/earthquake/2013/Workshop.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي خطرا ==
گشڪور لاءِ زلزلا، خشڪ سالي ۽ اوچتي ٻوڏ اهم قدرتي خطرا آهن. 2013ع جي زلزلي مان علائقي جي زلزلي واري خطري جي شدت ظاهر ٿي، جڏهن تہ 2007ع جي ٻوڏ گشڪور جي سوين گهراڻن کي متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;WHO2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2007&quot;/&gt;

آواران جي خشڪ ماحول ۾ پاڻيءَ جي کوٽ هڪ ڊگهي مدي وارو مسئلو آهي، پر شديد برسات دوران برساتي نالن ۾ اوچتو ٻوڏ اچڻ جو خطرو پڻ موجود رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
گشڪور جي ڳوٺاڻين آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ جبلائي جاگرافي آمدرفت ۽ سرڪاري خدمتن جي فراهميءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. آواران بابت ترقياتي مطالعي ۾ روڊن، مواصلات ۽ بنيادي سهولتن تائين محدود رسائيءَ کي ضلعي جي ترقيءَ سان لاڳاپيل مسئلن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPAFProfile&quot;/&gt;

گشڪور نالي سان هڪ اهم پاڻي ذخيرو ڪرڻ وارو منصوبو، '''گش ڪور اسٽوريج ڊيم'''، پڻ ڏاکڻي بلوچستان ۾ تعمير هيٺ آهي؛ پر اهو منصوبو گشڪور تحصيل بدران پاڙيسري [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ ضلعي]] ۾ واقع آهي. وفاقي حڪومت 2021ع ۾ ان منصوبي لاءِ 11.789 ارب رپين جي لاڳت منظور ڪئي هئي. منصوبي جي رٿيل ذخيرو گنجائش 94,500 ايڪڙ فوٽ ۽ آبپاشيءَ هيٺ آڻڻ وارو علائقو 13,800 ايڪڙ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ECNEC approves Gish Kaur Storage Dam
 |url=https://pid.gov.pk/site/press_detail/16821
 |publisher=Press Information Department, Government of Pakistan
 |date=4 June 2021
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور تحصيل هڪ نظر ۾'''
! style=&quot;background:#263238;color:white;&quot; | انگ اکر
! style=&quot;background:#37474f;color:white;&quot; | مقدار
|-
| ايراضي
| 4,578 چورس ڪلوميٽر
|-
| 2023ع جي آبادي
| '''31,462'''
|-
| مرد
| 16,104
|-
| عورتون
| 15,355
|-
| خواجه سرا
| 3
|-
| ٻهراڙي آبادي
| 31,462 (100٪)
|-
| شهري آبادي
| 0
|-
| آباديءَ جي گهاٽائي
| 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر
|-
| گهراڻا
| 6,191
|-
| 2017–2023ع سالياني اوسط آبادي واڌ
| 9.39٪
|-
| مجموعي خواندگي
| 36.34٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 45.74٪
|-
| عورتن جي خواندگي
| 26.52٪
|-
| مکيه مادري ٻولي
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
|-
| بلوچي ڳالهائيندڙ
| 31,424 (99.88٪)
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[گشڪور]]
* [[آواران ضلعو]]
* [[آواران تحصيل]]
* [[جهل جهائو تحصيل]]
* [[ڪوراڪ جهائو تحصيل]]
* [[مشڪي تحصيل]]
* [[قلات ڊويزن]]
* [[بلوچستان جون تحصيلون]]
* [[2013ع آواران زلزلو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite web
 |title=Balochistan Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2020
}}
* {{cite web
 |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |year=2014
}}
* {{cite book
 |title=1998 District Census Report of Awaran
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |location=Islamabad
 |year=2000
 |series=Census publication
 |volume=89
}}

{{آواران ضلعو}}
{{بلوچستان جون تحصيلون}}

{{DEFAULTSORT:گشڪور تحصيل}}
[[زمرو:گشڪور تحصيل]]
[[زمرو:آواران ضلعو]]
[[زمرو:آواران ضلعي جون تحصيلون]]
[[زمرو:قلات ڊويزن]]
[[زمرو:بلوچستان جون تحصيلون]]</text>
      <sha1>2xm5onbfo9aog70gpcecj30ew4x1gex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوهان سباستين باخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68770</id>
    <revision>
      <id>425164</id>
      <parentid>292683</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="fo0f9k127q0kowz4y7l3qkehod1w4qn" xml:space="preserve">[[فائل:Johann_Sebastian_Bach.png|thumb| جوهان سيبسٽين باخ 1746 [[فائل:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|مرڪز|frameless| باخ جي دستخط]]]]
[[فائل:Bachsiegel.svg|thumb| &quot;JSB&quot; ]]
'''جوهان سيباستيان باخ''' (Johann Sebastian Bach؛ 21 مارچ، 1685ع - 28 جولائي، 1750ع) باروڪ دور جو ھڪ جرمن موسيقار ھو. هن کي وڏي پيماني تي مغربي تاريخ جي عظيم موسيقارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. باخ ڪيترن ئي موسيقارن، جهڙوڪ موزارٽ، بيٿوون ۽ برهمز کي متاثر ڪيو ۽ موسيقيءَ کي اعليٰ درجي جي عظمت ۽ تڪميل تائين بلند ڪيو. باخ مغربي تاريخ جي وڏن فنڪارن مان ھڪڙو آھي ۽ سندس موسيقي پوري دنيا ۾ ڪئي ويندي آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.biography.com/musician/johann-sebastian-bach|title=Johann Sebastian Bach|last=Editors|first=Biography com|website=Biography|language=en-us|access-date=2021-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-6002278195|title=Bach, Johann Sebastian|website=Grove Music Online|language=en|doi=10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-6002278195|access-date=2021-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.baroquemusic.org/biojsbach.html|title=Johann Sebastian Bach: a detailed informative biography|website=www.baroquemusic.org|access-date=2021-08-21|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814104959/https://baroquemusic.org/biojsbach.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.classical.net/music/comp.lst/bachjs.php|title=Classical Net - Basic Repertoire List - J.S. Bach|website=Classical Net|access-date=2021-08-21}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:موسيقي]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:موسيقار]]</text>
      <sha1>fo0f9k127q0kowz4y7l3qkehod1w4qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گھايل لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68786</id>
    <revision>
      <id>425031</id>
      <parentid>323702</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="esfgwdqgg10ijlxpr7t1o5vd4yd8sp3" xml:space="preserve">'''گھايل لغاري''' ([[انگريزي]]:Ghayal Laghari) [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو شاعر ۽ ليکڪ آهي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sangatroh.blogspot.com/2020/08/blog-post_88.html|title=Sangat Roh Rehan سنگت روح رھاڻ : غزل يادن جو پڙلاء ڏئي ويو گهايل لغاري|last=رھاڻ|first=Sangat Roh Rehan سنگت روح|date=2020-08-02|website=Sangat Roh Rehan سنگت روح رھاڻ|access-date=2021-08-23}}&lt;/ref&gt;

==زندگي جو احوال==
گھايل لغاري جو اصل نالو غلام حيدر لغاري آهي. گهايل لغاري سنڌ جي [[دادو ضلعو]] جي [[ جوهي تعلقو]] جي ڳوٺ بچل لغاري ۾ 15 نومبر 1976ع  تي فيض محمد لغاري جي گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/poets-and-writers/|title=Poets and writers|date=2014-12-17|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2021-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/967/read/51563|title=ڄاڻ سڃاڻ - وڻ وڻ منجھان واس (گڏيل شاعري)|website=SindhSalamat Kitab Ghar|language=sd|access-date=2021-08-25}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
گھايل لغاري مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهي مان پاس ڪئي. انٽر سائنس گورنمينٽ ڪاليج جوهي ۽ بعد ۾ بي اي پاس ڪيائين.

==شاعري==
گھايل لکڻ ۽ شاعري جي شروعات 1990ع کان ڪئي. سندس شاعري [[ٽماهي مهراڻ]] &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/sartyoon/Book65/Book_page10.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2021-08-25}}&lt;/ref&gt;۽ سنڌ جي ٻين اهم رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيل آهي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن. گهايل [[سنڌي ادبي سنگت]] شاخ جوهي جو سيڪريٽري ۽ سنڌي ادبي سنگت ضلعي دادو جو رابطه سيڪريٽري بہ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://agtayqadam.com/archives/5753|title=سنڌي ادبي سنگت ڦلجي اسٽيشن پاران حڪيم محمد قاسم &quot;شاداب” پنهور جي ياد ۾ ادبي ويهڪ|last=yasir_operator|language=ur|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823103935/https://agtayqadam.com/archives/5753|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; شاعري جي گڏيل ڪتاب '''وڻ وڻ منجهان واس''' ۾ پڻ سندس شاعري شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sangatroh.blogspot.com/2020_08_04_archive.html?m=1&amp;zx=c3c500f5c3fbbd99|title=Sangat Roh Rehan  سنگت روح رھاڻ|website=sangatroh.blogspot.com|language=en|access-date=2021-08-23}}&lt;/ref&gt;

==اوارڊ==
*شاھ لطيف ايوارڊ، سنڌ
سيڪريٽيريٽ نان گزيٽيڊ ويلفيئر ايسوسيئيشن ڪراچي سنڌ طرفان 1996ع.
*بهترين ڪارڪردگي ايوارڊ 2016ع ضلعا رابطا سيڪريٽري، سنڌي ادبي سنگت سنڌ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>esfgwdqgg10ijlxpr7t1o5vd4yd8sp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فريده عزيزي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68872</id>
    <revision>
      <id>425230</id>
      <parentid>419687</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9895" sha1="tcc49sdq9w3mpzofjeepap3jiclenmz" xml:space="preserve">'''فريده عزيزي''' هڪ [[افغانستان|افغان]] وڪيل آهي امن ۽ عورتن جي حقن لاءِ . عزيزي صدر جارج ڊبليو بش ۽ هيلري ڪلنٽن سان صلاح ڪئي آهي ته عورتن جي ڪردار تي افغانستان جي تعمير ۾ مدد ڪن. عزيزي افغانستان ۾ امن ۽ اتحاد لاءِ ڪارپوريشن جو باني ميمبر آهي ۽ افغان عورتن جي نيٽ ورڪ جي ميمبر آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/seven0000cizm/page/92|title=Seven|last=Margraff|first=Ruth|publisher=Dramatists Play Service|year=2009|isbn=978-0822223511|edition=1st|pages=[https://archive.org/details/seven0000cizm/page/92 92–93]|chapter=Night Wind}}&lt;/ref&gt; هوء هڪ راند جي مضمونن مان هڪ ، ''ست'' .

== سوانح عمري ==
عزيزي جي  هڪ مالدار ۽ اهم خاندان ۾ پيدا ٿي[[پٺاڻ|، پختون]] جي ، اپ-نک  کيشيگي قبيلي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=The Face Behind the Veil: The Extraordinary Lives of Muslim Women in America|url=https://archive.org/details/facebehindveil0000donn|last=Gehrke-White|first=Donna|publisher=Citadel Press|year=2006|isbn=9780806527222|location=New York|pages=[https://archive.org/details/facebehindveil0000donn/page/n209 176]–183}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=gOFtAAAAMAAJ&amp;dq=Azizi+kheshgi&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Azizi+|title=History of the Pathans: The Sarabani Pathans|last=Rashid|first=Haroon|date=2002|publisher=Haroon Rashid|language=en}}&lt;/ref&gt; سندس پيءُ افغان فوج ۾ ڊاڪٽر هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1979 ۾ ، [[سوويت يونين]] افغانستان تي حملو ڪيو ۽ عزيزي ۽ سندس خاندان لڏي ويا [[پاڪستان]] ۾ پناهگيرن جي ڪئمپن ۾. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ڪجهه وقت لاءِ ، هن هڪ عارضي اسڪول ۾ شرڪت ڪئي ، پر قدامت پسند مذهبي ا ( واڻن (مجاهدن) ڪئمپ ۾ تعليم کي غير [[اسلام|اسلامي]] قرار ڏنو. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن جي پيءُ ۽ ماءُ انهي احتجاج ڪيو ، [[قرآن]] جو حوالو ڏيندي چيو ته عورتن جي تعليم تي ڪا به پابندي ناهي ، پر انهن مذهبي قدامت پسندن خلاف ا اڳرائي نه ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن جي ماءُ ڪئمپ ۾ فوت ٿي وئي ۽ هن جو هڪ ڀاءُ مارجي ويو جڏهن هن کي ڀرتي ڪيو ويو سوويت فوج سان وڙهڻ لاءِ. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/02/20/a-beacon-even-in-the-darkest-hours/a02c634a-41a2-4fa9-af8d-e5d066604146/|title=A Beacon, Even in the Darkest Hours|last=Boustany|first=Nora|date=20 February 2004|work=The Washington Post|access-date=15 September 2015}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جو هوءَ پنهنجي تعليم مڪمل نه ڪري سگهي ، هن شادي ڪئي ۽ ٿوري دير لاءِ واپس ڪابل هليو وئي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; بهرحال ، هن ۽ هن جي نوجوان خاندان کي کاڌو ۽ پاڻي ڳولڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي ، ان ڪري اهي پشاور موٽي آيا. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1996 ۽ 2000 جي وچ ۾ ، عزيزي نگراني ڪئي عورتن جي پروگرام افغانستان ۾ نارويجي چرچ ايڊ (NCA) لاءِ. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|title=Project for Afghan Women's Leadership: Afghan Women Leaders Speak|date=November 2005|website=Mershon Center for International Security Studies|publisher=Ohio State University|access-date=13 September 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011338/https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; به پاڪستان ۾ رهندي ، هوءَ پنهنجي گهر کان افغانستان ڏانهن سفر ڪندي ته جيئن ”ڳوٺاڻن علائقن ۾ عورتن جي مدد ڪري ، عورتن جي صحت ، آمدني پيدا ڪرڻ ۽ تعليم جي پروگرامن ۾ مدد ڪري. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; طالبان روڊ بند ڪري ڏيا ته جيئن ماڻهن کي سامان کڻي اچڻ کان روڪي سگهجي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ته جيئن هوءَ محفوظ طريقي سان ملڪ ۾ داخل ٿي سگهي ، هوءَ پنهنجو پاڻ کي عورتن جي ڊاڪٽر جي روپ ۾ ،ڪيندي ، [[برقعو|برقعه پائيندي]] صرف هن جون اکيون کليل هونديون. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1999 ۾ ، عزيزي ورجينيا جو سفر ڪيو مشرقي مينونائيٽ يونيورسٽيءَ ۾ ٽن مهينن جي تربيتي پروگرام ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ. &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; جڏهن هوءَ موٽي آئي ، هن کي طالبان پاران ”عورتن جي طرفان سرگرمي“ ۽ امن جي حمايت ڪندڙ ٻارن جي رسالن کي ايڊٽ ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني وئي. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|عزيزي آمريڪا]] ۾ سياسي پناه لاءِ درخواست ڏني. جڏهن هوءَ آمريڪا آئي ، هن 2001 ۾ سينيٽ جي &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; هوءَ بڻجي وئي Vital Voices Global Partnership جو حصو. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; هن ٻڌايو ته آمريڪا واپس وٺڻ سان وڏو فرق پئجي ويو پو ته هن ڏٺو ته يا ملڪ ۽ گروهه پنهنجي وطن ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ چاهين ٿا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; هوءَ ”هڪ غير اسٽاپ ميڊيا بليٽز ۾ مصروف آهي ،“ سي اين اين سان ڳالهائيندي ، سنجيده ريڊيو شوز ، ڪانفرنسن ۽ يونيورسٽين ۾ افغان عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش صورتحال بابت. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.blassys.com/politics/187-farida-azizi-vital-voices|title=Farida Azizi Speaking on Behalf of Afghan Women|website=Blassys: Microenterprise eMagazine|access-date=15 September 2015}}&lt;/ref&gt;

اهم آوازن سان ، هن گڏيل قومن جي ليبر کاتي ۽ ٻين پرائيويٽ ڪارپوريشنن جي تعاون سان ڪم ڪيو ته جيئن 2002 ۾ افغان عورتن جي شاگردن لاءِ مواد گڏ ڪري ۽ ورهائي. &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

2003 ۾ ، هوءَ واپس افغانستان وئي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; هن جو مڙس هن ۽ سندس پٽن جا آمريڪي [[سفري پروانو|پاسپورٽ]] کڻي ويو ۽ هوءَ ڪابل ۾ اسي پئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; هوءَ چاهي ٿي ته پنهنجي جوان پٽن سان ڏي ، ۽  جو هڪ منصوبو کڻي آئي. هوءَ ۽ هن جا پٽ ان کي اڳوڻي ساٿي ڪم ڪندڙ جي گهر اهي ويا. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اتي هئڻ دوران ، هوءَ تمام بيمار ٿي وئي ۽ سوچيو ته هوءَ نه ،اهيندي ، پر هوءَ يڪ ٿي وئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيلري ڪلنٽن ، ان وقت جي هڪ سينيٽر ، ان وقت ڪابل ۾ هئي ۽ هن ڪوشش ڪئي ته عزيزي کي فرار ٿيڻ ۾ مدد ڪري ، پر آخر ۾ ، عزيزي کي مجبور ڪيو ويو ته هو ملڪ کان ٻاهرچپ ڪري. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن ان کي واپس ورجينيا واپس ڪيو پنهنجي پٽن سان ۽ ڪم جاري رکي ٿي بطور پروگرام آفيسر   لاءِ. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Visionaries in Our Midst: Ordinary People Who Are Changin Our World|url=https://archive.org/details/visionariesinour0000silb|last=Silberberg|first=Allison|publisher=University Press of America, Inc.|year=2009|isbn=9780761847182|location=Lanham, Maryland|pages=[https://archive.org/details/visionariesinour0000silb/page/29 29]–30}}&lt;/ref&gt; 2013 ۾ ، هوءَ هرات وٺڻ ۽ اولهه افغانستان ۾ واقع ڪشڪ رباط سنگل ضلعي ۾ عورتن سان گڏ ڪم ڪرڻ جي قابل هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.usaid.gov/results-data/success-stories/women-learn-how-talk-govt|title=Women Learn How to Talk to Govt|date=25 June 2013|website=USAID|publisher=United States Government|access-date=15 September 2015}}&lt;/ref&gt;

عزيزي هڪ ڊرامي جو موضوع آهي . ''ست'' ، ۽ ان جو حصو روٿ مارگراف &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://seventheplay.com/the-women-the-playwrights/|title=The Women &amp; The Playwrights|website=Seven - A documentary Play|access-date=13 September 2015|archive-date=9 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909070503/http://seventheplay.com/the-women-the-playwrights/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; لکيو هو ۽ اداڪارا اينٽ مهندرو ادا ڪيو هو. &lt;ref&gt;{{Citation|title=Seven|publisher=|url=https://latw.org/title/seven|date=2017|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation|title=The Women of “Seven”|publisher=[[Ms. (magazine)|Msmagazine]]|url=https://msmagazine.com/2017/01/26/the-women-of-seven/|last=Lauren Young|date=26 January 2017|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
 

== خارجي نڻا ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=neJiNBAF1KE فريده عزيزي افغانستان تي بحث ڪيو] (وڊيو)
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:افغانستان جون عورتون]]
[[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]]
[[زمرو:فيمينزم ۽ لوڪ وارتا 2021]]
[[زمرو:فيمينزم]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>tcc49sdq9w3mpzofjeepap3jiclenmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ سلطان چانڊيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68877</id>
    <revision>
      <id>425046</id>
      <parentid>288788</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="kyudjsnve07p0zmcsvrgxnad5jkkoc4" xml:space="preserve">'''ڳوٺ سلطان چانڊيو''' ([[انگريزي]]:Village Sultan Chandio) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو]] جي [[خيرپور ناٿن شاه تعلقو]] ۾ هڪ قديم ڳوٺ آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان به وڏو ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ ۾ ناميارو شاعر [[احمد خان مدهوش]] پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/80141|website=onlineindus.com|access-date=2021-09-07|title=آرڪائيو ڪاپي|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907105646/https://onlineindus.com/sindhi/80141|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>kyudjsnve07p0zmcsvrgxnad5jkkoc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جميلا افغاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69381</id>
    <revision>
      <id>425162</id>
      <parentid>419211</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10375" sha1="bq5iztls7uzv15kpyllqfnedjfoykv7" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder|name=جميلا افغاني|native_name={{Nobold|{{lang|fa|جمیله افغانی}}}}|image=Jamila Afghani 2020 in Cologne -3294.jpg|image_size=|caption=جميلا افغاني 2020 ۾|office=[[افغان عورتن جو نيٽ ورڪ]]|constituency=|majority=|term_start=|term_end=|birth_date=1976|birth_place=[[ڪابل]]|known_for=|occupation=فيمينسٽ ۽ ڪارڪن|residence=}}'''جميلا افغاني''' ( پيدائش 1976 ڪابل ۾) &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Peacemakers in action : profiles in religious peacebuilding|last=Dubensky|first=Joyce S.|publisher=Tanenbaum Center for Interreligious Understanding|year=2007|isbn=978-1-107-15296-0|volume=Volume II|location=New York|pages=250}}&lt;/ref&gt; ھڪ [[ناري واد|فيمينسٽ]] [[افغانستان|۽ افغانستان]] ۾ عورتن جي حقن ۽ تعليم لاءِ سرگرم ڪارڪن آھي. هوءَ باني ۽ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر آهي نور ايجوڪيشنل اينڊ ڪيپيسٽي ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن (NECDO). هوءَ امبريلا تنظيم ، افغان وومين نيٽ ورڪ (AWN) جي ايگزيڪيوٽو ميمبر پڻ آهي.

== سوانح عمري ==
هڪ ٻار جي حيثيت ۾ ، افغاني کي پوليو هو ۽ بيماريءَ جي پيچيدگين جي ڪري لازمي طور تي هلڻ لاءِ هڪ ڪنگڻ استعمال ڪرڻ گهرجي. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://n-peace.net/candidate/candidate-107|title=Jamila Afghani|website=N-Peace Awards|publisher=N-Peace Network|access-date=8 September 2015}}&lt;/ref&gt; جڏهن هوءَ چوڏهن سال جي هئي ته هن کي سر ۾ گولي لڳي وئي [[سوويت-افغان جنگ|سوويت جنگ دوران]] . &lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

افغاني 1990 جي ڏهاڪي ۾ ڪابل لڏي ويا افغان گهرو ويڙهه [[پشاور|دوران پشاور]] ۾ اچي آباد ٿيا. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Oates|first=Lauryn|date=2005|title=Catalyst For Change: Jamila Afghani|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=17277778&amp;site=ehost-live|journal=Herizons|volume=18|page=9|url-access=subscription|access-date=8 September 2015}}&lt;/ref&gt; افغاني پشاور يونيورسٽي مان بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون حاصل ڪيون. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|title=Afghan Women Leaders Speak|date=November 2005|website=Mershon Center for International Security Studies|publisher=Ohio State University|access-date=8 September 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011338/https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; افغانين جي پھرين نوڪري [[پاڪستان]] ۾ افغان پناهگيرن جي ڪئمپن ۾ سماجي ورڪر جي حيثيت ۾ ھئي. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://tanenbaum.org/peacemakers-in-action-network/meet-the-peacemakers/jamila-afghani/|title=Jamila Afghani|website=Tanenbaum's Peacemakers in Action|access-date=7 September 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083407/https://tanenbaum.org/peacemakers-in-action-network/meet-the-peacemakers/jamila-afghani/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوء پڻ ڪئمپ بڻجي ۾ عورتن جي مدد جو ڄاڻو ذريعي [[قرآن|Qur'anic]] تعليم طبقن. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

افغاني چيو آهي ته عورتن جي تعليم حاصل ڪرڻ ۾ هڪ وڏي رڪاوٽ عورت استادن جي کوٽ آهي. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Contested Terrain: Reflections with Afghan Women Leaders|url=https://archive.org/details/contestedterrain0000kitc|last=Kitch|first=Sally L.|publisher=University of Illinois Press|year=2014|isbn=978-0252038709|pages=[https://archive.org/details/contestedterrain0000kitc/page/26 26]}}&lt;/ref&gt; 2001 ۾ ، افغاني NECDO قائم ڪيو ، انھيءَ مقصد سان ته عورتن ۽ ٻارن کي تعليمي موقعا ملي سگھن. &lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; NECDO پڻ سيکاري ٿو . طبقن ۾ [[تڪرار جي خاتمي جو پَهُه|تڪرار جي حل]] ۽ صنفي مسئلن بابت . &lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; NECDO ڃاتو وڃي ٿو جديد طريقا ٺاھڻ لاءِ عورتن ۽ .ڇوڪرين تائين پھچڻ لاءِ. مثال طور ، اين اي سي ڊي او ڇوڪرين [[ڪتب خانو|لاءِ لائبريري]] ٺاهي ، پر انهن ڇوڪرن کي ڀرتي ڪيو ته ڇوڪرين کي لائبريري جو دورو ڪرائين ، ڇوڪرن کي انعام ڏنا ويا هر پنجن ڇوڪرين لاءِ جيڪي اهي کڻي آيا. &lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; هن جي تنظيم تقريبن 50،000 عورتن جي 22 صوبن ۾ خدمت ڪري ٿي. &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite news|url=https://foreignpolicy.com/2015/06/03/how-to-promote-womens-rights-in-afghanistan-and-around-the-world/|title=How to Promote Women's Rights, in Afghanistan and Around the World|last=Weingarten|first=Elizabeth|date=3 June 2015|work=Foreign Policy|access-date=8 September 2015}}&lt;/ref&gt;

افغانين جو ڪم سڌو سنئون ان غلط فهميءَ کي چئلينج [[اسلام|ڪري ٿو ته اسلام]] عورتن جي خلاف تشدد جي حمايت ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.refinery29.com/en-us/2015/06/88771/afghanistan-feminism-womens-rights-jamila-afghani|title=How One Amazing Afghan Woman Is Making Huge Strides for Equality|last=Clark|first=Meredith|date=11 June 2015|website=Refinery 29|access-date=2020-01-06}}&lt;/ref&gt; [[امام|هن پهريون ٺاهيو]] ”صنف حساس تربيت افغانستان ۾ امامن لاءِ“. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://womensenews.org/story/the-world/150612/in-afghanistan-danger-stalks-gender-imam-training|title=In Afghanistan, Danger Stalks Gender Imam Training|last=Nalli|first=Hajer|date=12 June 2015|work=Women's eNews|access-date=7 September 2015}}&lt;/ref&gt; هن پروجيڪٽ شروع ڪيو دلچسپي وارن امامن کي ڳولڻ لاءِ معلومات کي ڏسڻ لاءِ جيڪا هن ۽ ين تيار ڪئي هئي. امامن نئين مواد جي تبليغ ڪرڻ شروع ڪئي ، جيڪي عورتن جي حقن کي اسلامي نقطه نظر کان ، فوري طور تي شامل ڪن ٿا. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2015 ۾ ، هن وٽ تقريبن 6،000 امام هئا پروگرام سان ڪم ڪندڙ. &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; ڪابل ۾ ، ان جي پروگرام ”نتيجي ۾ شھر جي بااثر [[مسجد|مسجدن]] ''مان ويھ خطبن'' (جمعي جي خطبن) جو سلسلو شروع ٿيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/jamila_afghani/|title=Jamila Afghani|website=Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality|access-date=8 September 2015|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928152017/http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/jamila_afghani/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; افغاني پنھنجي ڪم ذريعي دريافت ڪيو آھي ته ”عورتن جا وات بند ٿي ويندا آھن جڏھن انھن وٽ اسلامي جواز ناھن“ Afghanو ته افغاني ڪلچر تمام مذھبي ۽ قدامت پسند آھي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/shahnaz-taplinchinoy/muslim-women-movers-and-s_b_4546673.html|title=Muslim Women: Movers and Shakers Fight for Women's Rights|last=Taplin-Chinoy|first=Shahnaz|date=5 January 2014|work=Huffington Post|access-date=7 September 2015}}&lt;/ref&gt; هن جي صنفي تربيت مردن تي مضبوط اثر ڏيو آهي جن کي اهو احساس نه هو ته اسلام عورتن جي حقن جي اجازت ڏني آهي ۽ مردن کي عورتن جي وڪيلن ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي آهي. &lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; افغاني چيو آھي ته ”پروگرام پنھنجي قسم جو انقلاب آھي ڏٺو ته مذھبي ا ڳواڻ جيڪي عورتن تي ظلم ڪرڻ لاءِ سڃاتا ويندا ھئا ھاڻي انھن لاءِ انصاف جي فروغ لاءِ قرآن جا لفظ استعمال ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2013/01/22/world/iyw-educating-girls-muslim-countries/|title=Altering Perceptions of Women in Muslim Countries|last=Khalid|first=Kiran|date=23 October 2013|work=CNN|access-date=8 September 2015}}&lt;/ref&gt;

هوءَ پڻ ڪم ڪري ٿي ته افغانستان ۾ سرپرستي ڪندڙ قبائلي نظام حڪومت کي چئلينج ڪري. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; هوءَ افغانستان سان هڪ مسئلو اهو آهي ته شهري ”اسلام ، ثقافت ۽ سياست“ جي وچ ۾ فرق کي سمجهڻ کان قاصر آهن. &lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; هوءَ ڃاڻي ٿي ته هن کي ڪجهه افغانين پاران خطرو آهي جيڪي هن جي تعليم جي خلاف آهن ۽ اسلام جي پرامن تشريح کي فروغ ڏئي رهيا آهن. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

افغاني کي 2008 ۾ تنينبوم امن سازي ۾ ايڪشن ايوارڊ سان نوازيو ويو. &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; 2017 ۾ هوءَ فائنل ۾ شامل هئي نامزد ٿيل اورورا پرائز بيداري انسانيت لاءِ . &lt;ref name=&quot;aurora&quot;&gt;[https://auroraprize.com/en/aurora/detail/11242/2017-aurora-prize-finalists- Aurora Prize.] 2017 finalists.&lt;/ref&gt;

 
== حوالا ==

* [http://necdo.org.af/ نور ايجوڪيشنل اينڊ ڪيپيسٽي ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن (NECDO)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uGu19jMDlq4 Tanenbaum Peacemaker ايڪشن ۾ جميلا افغاني مذهب ۽ امن تي] (وڊيو)
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1974ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:مضمون جن ۾ فارسي ٻولي جو متن شامل آھي]]
[[زمرو:افغانستان جون عورتون]]
[[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]]
[[زمرو:سرگرم ڪارڪن عورتون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>bq5iztls7uzv15kpyllqfnedjfoykv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شبيران چنا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72609</id>
    <revision>
      <id>425214</id>
      <parentid>419553</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9472" sha1="mgzd6zyirefi7zs2kbsl0l7nz7q1c3h" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = شبيران چنا
| image = شبيران_چنا.jpeg
| caption = شبيران چنا فائل فوٽو
| birth_date = {{birth date and age|1958|01|15}}
| birth_place = [[‎لاڙڪاڻو]], [[سنڌ]], [[پاڪستان]]
| occupation = [[اداڪار]]
| years_active = 1987 -2023
| spouse = محمد حسين
}}

&quot;شبيران چنا&quot; ({{lang-en|Shabira Channa}}) سنڌ جي نامياري اداڪارا هئي&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنا%20شبيران|title=چنا شبيران : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2023-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.imdb.com/name/nm8284646/|title=Shabira Channa|website=IMDb|language=en-US|access-date=2023-05-15}}&lt;/ref&gt;. هن مختلف ٽي وي ڊرامن ۽ ٽيلي فلمن ۾ ڪم ڪيو آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== جيون چرتر ==
شبيران چنا، 15 جنوري 1958ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] شهر ۾ شاهنواز چنو جي گهر ۾ جنم ورتو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

=== ذاتي زندگي ===
شبيران  جو مڙس محمد حسين، پوليس کاتي ۾ ملازم هو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. کيس  پنج نياڻيون&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;؛ [[عاليه چنا]]، ناديه حسين، ساديه حسين، شازيه حسين ۽ تانيه حسين آهن ۽ ٽي  پٽ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;؛ ’نويد حسين، سجاد حسين ۽ جواد حسين‘ آهن. هوءَ پنهنجي ڪٽنب سميت ڪراچيءَ ۾ رهندي هئي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== تعليم ===
شبيران انٽر تائين تعليم لاڙڪاڻي ۾ حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== نوڪري ==
شبيران پرائمري استاد پڻ رهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;، هن 32 سال تعليم کاتي ۾ خدمتون ڏنيون، جنهن ۾ ٽي سال لاڙڪاڻي ۾ ۽ 29 سال ڪراچيءَ ۾ نوڪري ڪيائين&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== فني ڪيريئر ==
[[فائل:Shabeeran-channa-01.jpg|thumb|شبيران چنا]]
چنا فن جي دنيا ۾ 1987ع ۾ پير پاتو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. [[پي ٽي وي نيشنل|پي ٽي وي]] تي سندس پهريون سولو پلي ’ڇوڏو‘ هو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;، جنهن جو پروڊيوسر بيدل مسرور هو.هن لڳ ڀڳ 500 ڊرامن ۾ ڪم ڪيو آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. سندس مشهور ڊرامن ۾: ’سوال‘، ’ڪونج‘، ’ڳاڙهي‘، ’زنجيرون‘، ’پٿر دنيا‘، ’نصيب‘، ’رواج‘، ’قسمت‘، ’روڳ‘ ۽ ٻيا شامل آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. سنڌ جا ماڻهو کيس اصل نالي بدران ڪلاڪاري نالي ’خيران‘، ’مرادان‘ وغيره سان ياد ڪن ٿا&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. سندس ناٽڪ ڊايلاگ  '''”خيران جي سر جو خير هجي“''' مشهور آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
 
شبيران چنا مختلف فلمن ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي، جن ۾ ”سنڌو ڪناري“، ”پوتي ۽ پڳ“، ”نصيب“، ”خيران ڌاڙيل“، ”خيران جو بدلو“ ۽ ٻيون شامل آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== لاڏاڻو ==
شبيران چنا 14 مئي 2023 تي ڪراچيءَ ۾ لاڏاڻو ڪري وئي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dailysindhyar.com/%d8%a2%d9%be%d8%a7-%d8%b4%d8%a8%d9%8a%d8%b1%d8%a7%d9%86-%da%86%d9%86%d9%87-%d9%84%d8%a7%da%8f%d8%a7%da%bb%d9%88-%da%aa%d8%b1%d9%8a-%d9%88%d8%a6%d9%8a%d8%8c%d9%88%da%8f%d9%8a-%d9%88%d8%b2%d9%8a%d8%b1/|title=آپا شبيران چنه لاڏاڻو ڪري وئي،وڏي وزير سميت ٻين جي تعزيت|website=Daily Sindhyar|language=en-US|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515114557/https://www.dailysindhyar.com/%D8%A2%D9%BE%D8%A7-%D8%B4%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%86%D9%87-%D9%84%D8%A7%DA%8F%D8%A7%DA%BB%D9%88-%DA%AA%D8%B1%D9%8A-%D9%88%D8%A6%D9%8A%D8%8C%D9%88%DA%8F%D9%8A-%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/723767-Sindhi-actor-Shabira-Channa-passes-away-in-Karachi|title=Sindhi actor Shabira Channa passes away in Karachi|website=Dunya News|language=en|access-date=2023-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailysubnews.com/shabiran-channa-sindhi-actress/|title=سندھی ڈراموں کی اداکارہ شبیراں چنہ ٹریفک حادثے میں انتقال کر گئیں -|date=2023-05-15|website=dailysubnews.com|language=en-US|access-date=2023-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/1055855/,%20https://awamiawaz.pk/1055855/|title=سنڌ جي ناليواري فنڪارا شبيران چنا لاڏاڻو ڪري وئي - Awami Awaz|date=2023-05-15|language=ur|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;. سندس جنازي نماز جوهر چورنگي لڳ جوهر اسڪوائر ۾ ڪئي وئي جڏهن ته مڙهه کي بلال ڪالوني، ڪورنگي جي مقامي قبرستان ۾ دفنايو ويو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/1056314/,%20https://awamiawaz.pk/1056314/|title=ليجنڊ اداڪارا شبيران چنا جي ڪراچي ۾تدفين، ماحول سوڳوار - Awami Awaz|date=2023-05-16|language=ur|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.awaztv.tv/news/19050|title=سنڌ جي ناليواري اداڪارا شبيران چنا جي جنازي نماز اڄ ڪراچي ۾ ادا ڪئي ويندي|last=Tunio|first=Aftab|website=www.awaztv.tv|language=en|access-date=2023-05-16|archive-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516150920/http://www.awaztv.tv/news/19050|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

لاڏاڻي کان پهرين عيدالفطر دوران هوءَ پنهنجي ڪٽنب سميت ڳوٺ ۾ وڃي رهي هئي ته سندن گاڏيءَ سان [[قاضي احمد]] ڀرسان سڪرنڊ شگر ملز ويجهو روڊ حادثو ٿيو&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhtvnews.tv/%d9%82%d8%a7%d8%b6%d9%8a-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%da%80%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d9%88%da%8a-%d8%ad%d8%a7%d8%af%d8%ab%d9%88%d8%8c-%d8%a7%d8%af%d8%a7%da%aa%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d8%b4%d8%a8%d9%8a/|title=قاضي احمد ڀرسان روڊ حادثو، اداڪارا شبيران چنا ۽ سندس ٻه ڌيئرون زخمي|last=tv|first=Sindh|date=2023-04-23|website=SindhTvNews|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515114558/https://sindhtvnews.tv/%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%80%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%DA%8A-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D9%88%D8%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D8%A8%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/سنڌ-جي-ناليواري-اداڪارا-شبيران-چنا-ٻن-ن/|title=سنڌ جي ناليواري اداڪارا شبيران چنا ٻن نياڻين سميت حادثي جو شڪار|last=Moderator|first=The Time News|date=2023-04-23|website=The Time News|language=en-US|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515154638/https://thetimenews.tv/%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D8%AC%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%86%D8%A7-%D9%BB%D9%86-%D9%86/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/126025|title=قاضي احمد ۾ روڊ حادثو: سنڌي ڊرامن جي مشهور آرٽسٽ شبيران چنا سميت 3 ڄڻا زخمي|website=https://onlineindus.com|language=en|access-date=2023-05-15}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/ناليواري-اداڪارا-شبيران-چنا-جي-طبيعت-۾/|title=ناليواري اداڪارا شبيران چنا جي طبيعت ۾ اڃا سڌارو نه آيو|last=Moderator|first=The Time News|date=2023-05-07|website=The Time News|language=en-US|access-date=2023-05-15|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203143232/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%8A-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D8%AA-%DB%BE/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;جنهن ۾ شبيران چنا ۽ سندس ڌيئر پڻ گهايل ٿيون هيون&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. تعلقه اسپتال قاضي احمد ۾ ابتدائي علاج بعد کيس نوابشاهه جي پي ايم يو اسپتال ۾ علاج لاءِ موڪليو ويو&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;، جتان کيس ڪراچيءَ علاج جي لاءِ نيو ويو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhi.voiceofsindh.com.pk/post/51772|title=سنڌي ۽ اردو ٻولي جي اداڪاره شبيران چنا جي طبيعت ۾ سڌارو نه آيو|website=وائيس آف سنڌ|language=ur|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515114558/https://sindhi.voiceofsindh.com.pk/post/amp/51772|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:سنڌي_ماڻھو]]</text>
      <sha1>mgzd6zyirefi7zs2kbsl0l7nz7q1c3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيري ميناتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72908</id>
    <revision>
      <id>424980</id>
      <parentid>420925</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39237" sha1="cq5zmlz39pgg2rlygoqwpxx473hsclf" xml:space="preserve">{{Rough translation}}
{{Infobox YouTube personality
| name                 = CarryMinati
| logo                 = 
| logo_caption         = 
| image                = Ajey Nagar 2022.jpg
| image_caption        = Nagar in 2022
| birth_name           = Ajey Nagar
| birth_date           = {{Birth date and age|1999|06|12|df=y }}
| birth_place          = [[Faridabad]], [[Haryana]], India
| years active         = 2014–present
| nationality          = 
| education            = [[Delhi Public School, Faridabad]] (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-08 |title=From Carry Minati To Prajakta Koli, Here's The Educational Backgrounds Of Our Fave Indian YouTubers |url=https://www.scoopwhoop.com/entertainment/educational-backgrounds-of-our-fave-indian-youtubers/ |access-date=2023-05-08 |website=ScoopWhoop |language=en |archive-date=2023-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718100142/https://www.scoopwhoop.com/entertainment/educational-backgrounds-of-our-fave-indian-youtubers/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| occupation           = {{hlist|[[YouTuber]]|[[Rapper]]|[[Singer]]|[[lyricist]]|[[Entrepreneur]]}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belle |first=Nithin |title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers |url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers |access-date=2023-04-28 |website=Khaleej Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khosla |first=Varuni |date=2023-02-02 |title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports |url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html |access-date=2023-04-17 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt; 
| pseudonym            = {{hlist|Carry|Ajey}}
| channels             = {{ubl
 | [https://www.youtube.com/@CarryMinati CarryMinati]
 | [https://www.youtube.com/@CarryisLive CarryisLive]
 | [https://www.youtube.com/@carryminatiproductionsoffi535 CarryMinati Productions Official]
}}
| location             = Faridabad, Haryana, India
| genre                = {{hlist|Comedy|[[Roast_(comedy)|Roasting]]|[[Video game|gaming]]|[[criticism|commentary]]|[[satire]]|[[sketch comedy|sketches]]|[[vlog]]|[[Hip hop music|Hip hop]]}}
| subscribers          = {{Plainlist|
* 39 million (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|39|11.8|0.800}}|1}} million (combined)}}{{efn|name=&quot;YTSubs&quot;|
Subscribers, broken down by channel:&lt;br /&gt;
39 million&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
11.8 million&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
800.00 thousand&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| views                = {{Plainlist|
* 3.2 billion (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|3.25000|1.50000|0.2900}}|1}} billion (combined){{efn|name=&quot;YTViews&quot;|
Views, broken down by channel:&lt;br /&gt;
2.3 billion&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
1.67 billion&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
23.2 million&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| stats_update         = 6 June 2023
| network              = One Digital Entertainment
| silver_button        = yes
| silver_year          = 2016{{efn|name=&quot;Playbutton&quot;|Nagar received a second Silver Play Button for the CarryisLive channel in 2017.}}
| gold_button          = yes
| gold_year            = 2017{{efn|name=|Nagar received a second Gold Play Button for the CarryisLive channel in 2018.}}
| diamond_button       = yes
| diamond_year         = 2020{{efn|name=|Nagar received a second Diamond Play Button for the CarryisLive channel in 2021.}}
}}
'''اجي نگر''' ( {{IPA-hi|əˈdʒeː ˈnaːɡər|pron|Ajey Nagar.ogg|thumb|]}}&lt;/img&gt;  ؛ ڄمڻ 12 جون 1999)، جيڪو '''ڪيري ميناتي''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ هندستاني يوٽيوب، اسٽريمر ۽ ريپر فريد آباد، هندستان مان آهي. &lt;ref&gt; * {{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-04-28}}&lt;/ref&gt; هو پنهنجي روسٽنگ وڊيوز، مزاحيه اسڪيٽس ۽ مختلف آن لائن موضوعن تي رد عمل جي ڪري مشهور آهي سندس چينل ''ڪيري ميناٽي'' تي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-05-15}}&lt;/ref&gt; هن جو ٻيو چينل ''CarryisLive'' گیمنگ ۽ لائيو اسٽريمز لاءِ وقف آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-13|website=The Indian Express|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410161623/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|archive-date=10 April 2021|access-date=2021-04-10}}&lt;/ref&gt; 2020 کان وٺي، هو [[ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪنيت رکندڙ انفرادي يوٽيوب آهي. &lt;ref&gt; {{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3118277/indias-no-1-youtuber-carryminati-roast-videos-gaming-and|title='I had nothing to lose': the rise of India's No 1 YouTuber CarryMinati|date=2021-01-19|website=[[South China Morning Post]]|language=en|access-date=2023-05-27}}&lt;/ref&gt;

مئي 2020 ۾، سندس روسٽ وڊيو جو عنوان ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ - دي اينڊ“ يوٽيوب انڊيا تي تڪرار جو سبب بڻيو. وڊيو پليٽ فارم جي سروس جي شرطن جي خلاف ورزي جي ڪري يوٽيوب طرفان هٽايو ويو، سببن جو حوالو ڏيڻ جهڙوڪ سائبر بلنگ ۽ ايذاءُ. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|date=26 May 2020|work=[[The Economic Times]]|access-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515041924/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|archive-date=15 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==

اجي نگر 12 جون 1999 تي فريد آباد ۾ پيدا ٿيو، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر، هن 2016 تائين دهلي پبلڪ اسڪول، فريد آباد ۾ تعليم حاصل ڪئي، جڏهن هن پنهنجي يوٽيوب ڪيريئر کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڇڏي ڏنو؛ اقتصاديات جو امتحان پاس ڪرڻ جي پريشاني جي ڪري ڪلاس XII بورڊ جو امتحان ڇڏي ڏنو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/who-is-ajey-nagar-popularly-known-as-carryminati-1503191015.html|title=Who is Ajey Nagar popularly known as CarryMinati?|last=Kant|first=Aditya|date=2023-06-17|website=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|language=en-US|access-date=2023-06-17}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن پنهنجي اسڪول جي تعليم ڊگهي فاصلي جي سکيا ذريعي مڪمل ڪئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/indian-comedian-gamer-carryminati-dropped-out-of-school-at-15-and-now-he-s-a-youtube-star|title=Indian comedian-gamer CarryMinati dropped out of school at 15 and now he's a YouTube star {{!}} The Straits Times|last=cue|date=2022-11-09|website=www.straitstimes.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2023]] 

نگر جو وڏو ڀاءُ، يش نگر، هڪ ميوزڪ پروڊيوسر ۽ موسيقار آهي، جنهن هن سان وائل فرينزي طور ڪم ڪيو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/211103-wily-frenzy-drops-his-new-single-bete|title=Wily Frenzy Drops His New Single 'Bete' Inspired By Former NBA Champion|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==

اجي نگر فريد آباد ۾ واقع آهي، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر. &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;/ref&gt; مشهور طور تي ''CarryMinati'' طور حوالو ڏنو ويو آهي، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|title=Millionaires in the Making|last=Singh|first=Devika|date=10 February 2019|website=[[Business Today (India)|Business Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207051740/https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر بنيادي طور تي هندي-ٻولي جي روسٽنگ ۽ مزاحيه وڊيوز، ڊس گانا ، طنزيه پيروڊيز، لائيو گيمنگ کان سواءِ ٺاهڻ ۾ شامل آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;entrepreneur&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.entrepreneur.com/article/339888|title=YouTube a Priority over Netflix – CarryMinati|last=Singal|first=Aastha|date=23 September 2019|website=[[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080757/https://www.entrepreneur.com/article/339888|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر ۽ سندس ٽيم فريد آباد ۾ سندس گهر مان وڊيوز ٺاهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

نگر 10 سالن جي عمر ۾ يوٽيوب تي وڊيوز پوسٽ ڪرڻ شروع ڪيو &lt;ref name=&quot;time&quot;/&gt; هن جو مکيه يوٽيوب چينل 2014 کان سرگرم آهي &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; 2014 ۾، چينل جو نالو ''AddictedA1'' هو ۽ نگر ان جي رد عمل سان گڏ رڪارڊ ٿيل وڊيو گيم فوٽيج اپلوڊ ڪندو. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207050316/https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|archive-date=7 December 2020|access-date=2020-11-06}}&lt;/ref&gt; 2015 ۾، هن چينل جو نالو بدلائي ''ڪيري ڊيول ڪيو'' ، سني ديول جي نقل ڪندي ''Counter-Strike: Global Offensive'' جي گيم پلي فوٽيج اپ لوڊ ڪندي. چينل جو بعد ۾ نالو تبديل ڪيو ويو ''ڪيري ميناٽي'' . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|title=Find your niche, says YouTuber Ajey Nagar, aka CarryMinati|last=Kamdar|first=Shraddha|date=12 July 2019|website=[[Femina (India)|Femina]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103074458/https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|archive-date=3 January 2020|access-date=2020-01-03}}&lt;/ref&gt; مئي 2021 ۾، نگر هڪ بيان جاري ڪيو جنهن ۾ چيو ويو آهي ته چينل 30 ملين کان وڌيڪ سبسڪرائبر هئا. 

2017 جي شروعات ۾، نگر هڪ اضافي يوٽيوب چينل ٺاهيو جنهن کي سڏيو ويندو آهي ''CarryIsLive'' ، جتي هو وڊيو گيمز کيڏندي پاڻ کي لائيو اسٽريم ڪندو آهي . &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; هن هن چينل تي لائيو اسٽريمز جي ميزباني ڪئي آهي، 2018 ۾ ڪيرالا جي ٻوڏ جي متاثرين لاءِ فنڊ گڏ ڪري رهيو آهي. اوڊيشا ۾ طوفان فاني ، آسام جي ٻوڏ، بهار جي ٻوڏ ۽ 2019 ۾ پلواما حملي جا شهيد ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://odishabytes.com/youtuber-carryminati-livestreams-to-raise-donation-for-fani-hit-odisha/|title=YouTuber CarryMinati Livestreams, Raises Donation For Fani-Hit Odisha|date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.siasat.com/youtube-star-carryminati-donates-for-flood-hit-assam-bihar-1927046/|title=youtube star CarryMinati donates for flood-hit Assam, Bihar|last=Amani|first=Nihad|date=2020-07-21|website=The Siasat Daily|language=en-US|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ بش فائر ، [[ڀارت ۾ ڪوروناوائرس مهاماري 2020|COVID' 19]] ۽ 2020 ۾ آسام ۽ بهار ۾ ٻوڏ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|title=CarryMinati raises funds for Assam and Bihar flood victims|last=Purkayastha|first=Pallabi Dey|work=[[The Times of India]]|access-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427214118/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|archive-date=27 April 2021|language=en}}&lt;/ref&gt; 4 جون تي، نگر 2023 اوڊيشا ٽرين حادثي جي متاثرين لاءِ چار ڪلاڪ خيراتي لائيو اسٽريم جي ميزباني ڪئي. لائيو اسٽريم INR 11,87,611.64 ٺاهي وئي ₹ 1.5 لک ذاتي مدد سان؛ سمورا فنڊ وزيراعليٰ جي رليف فنڊ ۾ عطيو ڪيا ويا - اوڊيشا جي حڪومت . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.news18.com/movies/youtuber-carryminati-raises-over-rs-13-lakhs-for-odisha-train-accident-relief-work-via-livestreams-7997737.html|title=YouTuber CarryMinati Raises Over Rs 13 Lakhs For Odisha Train Accident Relief Work Via Livestreams|date=2023-06-04|website=[[News18]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/news/india/odisha-train-accident-youtuber-carryminati-conducts-charity-livestream-raises-over-rs-13-37-lakh-11685871708035.html|title=Odisha train crash: CarryMinati raises over ₹13.37 lakh via charity livestream|date=2023-06-04|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;

2019 ۾، نگر کي ''ٽائم'' ميگزين پاران ايندڙ نسل جي اڳواڻن جي 2019 ۾ 10 هين پوزيشن تي درج ڪيو ويو، جيڪو ڏهن نوجوانن جي سالياني فهرست آهي جيڪي جديد ڪيريئر ٺاهي رهيا آهن.  اپريل 2020 ۾، نگر ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا|ايشيا جي]] فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|title=Ajey Nagar|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428181759/https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}&lt;/ref&gt; 2021 ۾، نگر کي هندستان ۾ اڄ جي اعلي ۽ طاقتور شخصيتن جي مٿين 50 لسٽ تي شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/high-and-mighty/story/20211101-carryminati-click-baiter-1868205-2021-10-22|title=CarryMinati: Click baiter|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20211101-the-high-mighty-1868393-2021-10-23|title=The High &amp; Mighty - alpha league|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; مارچ 2022 ۾، نگر هندستان ٽائمز برانچ جي ڪور ڪهاڻي ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/brunch/ht-brunch-cover-story-keep-calm-carry-on-101647703607351.html|title=HT Brunch Cover Story: Keep calm &amp; carry on|date=2022-03-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== موسيقي ===
جنوري 2019 ۾، نگر هڪ ڊِس ٽريڪ جاري ڪيو جنهن کي &quot;بائي پيو ڊي پيئي ''&quot;'' سڏيو ويندو آهي، جنهن ۾ هن PewDiePie تي تنقيد ڪئي هئي، جنهن پنجن مهينن جي جاري ٿيڻ کان وٺي 22 ملين نظريا حاصل ڪيا. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/yp/discover/lifestyle/features/article/3055827/yp-exclusive-indian-youtuber-carryminati-ajey-nagar|title=YP EXCLUSIVE: Indian YouTuber CarryMinati (Ajey Nagar) tells us why roasting fellow YouTube stars like PewDiePie doesn't make him a hater|date=2019-06-23|website=Young Post|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;time&quot;/&gt; ساڳئي سال هن پنهنجي وڏي ڀاء ولي فرينزي سان تعاون ۾ هڪ ٻيو ٽريڪ &quot;ٽريگر&quot; جاري ڪيو. ان کانپوءِ 2020ع ۾ ”زندگي“، ”واريئر“ ۽ ڊِس ٽريڪ ”يالگار“ 2021ع ۾ ”وردان“ شامل آهن &lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|last=Today|first=Telangana|last2=IANS|date=2021-05-15|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

=== ٻيو ڪم ===
سال 2020 ۾، نگر موسيقي جي وڊيو ڊيٽ ڪر لي لاءِ ميوزڪ ڪمپوزر جوڙو سليم-سليمان سان تعاون ڪيو ''.'' &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/date-karle-carryminati-aka-ajey-nagar-teams-up-with-salim-merchant-for-new-music-video-see-first-poster-1374609|title=Date Karle: CarryMinati Aka Ajey Nagar Teams Up With Salim Merchant For New Music Video, See FIRST Poster|last=Bureau|first=ABP News|date=2020-10-27|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

نگر ريپ سنگل &quot;يالگار&quot; وائي فرينزي جي موسيقي سان، 2021 جي فلم ''دي بگ بل'' ۾ ٿيم گيت طور ڪم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/carryminati-on-shooting-for-mayday-in-pandemic-i-never-imagined-i-could-be-a-one-take-artist-101617368643597.html|title=CarryMinati on shooting for MayDay in pandemic: I never imagined I could be a one take artist|last=Suri|first=Rishabh|date=2021-04-02|website=[[Hindustan Times]]|language=en|access-date=2023-05-24}}&lt;/ref&gt;

هن 2022 جي فلم ''رن وي 34'' ۾ پاڻ وانگر هڪ ڪيميو ظاهر ڪيو هو. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;

فيبروري 2023 ۾، نگر خريد ڪيو 10٪ اسپورٽس فرم بگ بينگ اسپورٽس ۾ ڪاروبار پارٽنر ديپڪ چار سان. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html|title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports|last=Khosla|first=Varuni|date=2023-02-02|website=mint|language=en|access-date=2023-04-17}}&lt;/ref&gt; 

=== يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ دي اينڊ ===

مئي 2020 ۾، نگر هڪ تڪراري يوٽيوب وڊيو شايع ڪيو جنهن جو عنوان آهي ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ – دي اينڊ“، [[انسٽا گرام|انسٽاگرام]] تي شيئر ڪيل هڪ وڊيو جي جواب ۾ ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙ عامر صديقي جنهن ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙن کي روسٽ ڪرڻ لاءِ يوٽيوب جي تخليقڪارن کي تنگ ڪيو. اهو يوٽيوب طرفان هٽايو ويو ان جي خدمت جي شرطن جي ڀڃڪڙي جو حوالو ڏيندي، ڪيترن ئي شڪايتن ۽ سائبر بدمعاشي جي بنياد تي. LGBTQ + ڪارڪنن پاران وڏي تعداد ۾ رپورٽون ڪيون ويون آهن، وڊيو ۾ هومو فوبڪ يا ٽرانسفوبڪ بدسلوڪي ٻولي جي حساب سان. نگر جي ڪيترن ئي مداحن يوٽيوب جي عملن تي تنقيد ڪئي، ۽ هٽائڻ جي نتيجي ۾ سندس نالي جو ذڪر ڪندي ڪيترن ئي نئين ٽريننگ هيش ٽيگس جو سبب بڻيا. نتيجي طور، وڊيو کي ڪيترائي ملين نظريا مليا، ۽ گوگل پلي اسٽور تي بم TikTok جو جائزو وٺڻ لاءِ گڏيل ڪوشش ڪئي وئي. نگر جي ٻين مداحن وڊيو کي هٽائڻ جي يوٽيوب جي فيصلي جي حق ۾ ڳالهايو. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Farzeen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|title=CarryMinati's video removed, everything you should know about TikTok vs YouTube controversy|last=Farzeen|first=Sana|date=18 May 2020|work=The Indian Express|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331021600/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt; جون 2020 ۾، نگر هڪ وڌيڪ جواب جي طور تي ميوزڪ ويڊيو &quot;يالگار&quot; اپ لوڊ ڪيو، صديقي جي نئين تنقيد سان. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=6 June 2020|work=The Economic Times|access-date=8 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606033111/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|archive-date=6 June 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;

== فلموگرافي ==

هي هڪ چونڊيل وڊيو گرافي آهي جنهن جي لسٽ ۾ هن جي چينل تي وڊيوز آهن جن کي قابل اعتماد ٽئين پارٽي ذريعن کان غير معمولي ڪوريج ملي آهي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وڊيوز
! align=&quot;center&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; |اپ لوڊ جي تاريخ
!وڊيو جو نالو
!ڏٺو ويو (لکين)
! class=&quot;unsortable&quot; |حوالو
! class=&quot;unsortable&quot; |نوٽس
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جون 2020
|&quot;يالگار&quot;
| align=&quot;center&quot; |262
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=2020-06-06|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 مئي 2020
|&quot;مفروضو ڪرڻ بند ڪريو- يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ آخر&quot;
| align=&quot;center&quot; |68
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminatis-yt-vs-tiktok-badshahs-genda-phool-heres-what-india-watched-on-youtube-this-year/articleshow/79720884.cms?from=mdr|title=CarryMinati's YT vs TikTok, Badshah's 'Genda Phool': Here's what India watched on YouTube this year|date=2020-12-14|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جولاءِ 2019
|&quot;ٽڪٽڪ ارتقاء 2019&quot;
| align=&quot;center&quot; |59
|&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=2020-05-18|website=www.mensxp.com|language=en-IN|access-date=2023-05-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustanreads.com/entertainment-news-in-hindi/happy-birthday-carryminati-top-5-roast-videos-of-carryminati|title=Happy Birthday CarryMinati: 5 शानदार रोस्ट वीडियो जिन्हें देखकर हँसते हँसते आप खो सकते हैं होश, देखें अपने रिस्क पर|last=Whale|first=Content|date=2021-06-12|website=हिंदुस्तान रीड्स|language=hi|access-date=2023-06-09|archive-date=2023-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609110531/https://www.hindustanreads.com/entertainment-news-in-hindi/happy-birthday-carryminati-top-5-roast-videos-of-carryminati|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |12 فيبروري 2020
|&quot;بگ باس بگ باس بگ باس پارٽ 2&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-12|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian reality television show [[Big Boss (Salman Khan’s TV Series)|Big Boss]]|name=Big Boss Big Boss Big Boss Part 2}}
|-
| align=&quot;right&quot; |11 سيپٽمبر 2018
|&quot;Pubg India Life Battle Royale&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |11 فيبروري 2019
|”وڌيڪ ڪو به اڪيلو ويلنٽائن خاص ڪارنامو راڪي ناهي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 جنوري 2021
|&quot;وردان&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2021/jan/19/youtuber-carryminati-looks-back-at-his-teen-years-with-new-rap-single-vardaan-31016.html|title=Youtuber CarryMinati looks back at his teen years with new rap single, Vardaan|website=www.indulgexpress.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |1 جنوري 2019
|&quot;الوداع PewDiePie&quot;
| align=&quot;center&quot; |18.2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|last=Staff|first=Scroll|date=3 January 2019|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/c0b08a8e-4527-11e9-b168-96a37d002cd3|title=How India conquered YouTube|date=2019-03-14|work=Financial Times|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |19 جنوري 2022
|”ٿرا ڀائي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |10 اپريل 2020
|&quot;فلم دي فليئر&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian award show [[Film Fare]]}}
|-
| align=&quot;right&quot; |23 مئي 2021
|&quot;بگ باس جي زمين&quot;
| align=&quot;center&quot; |10
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carry-minati-s-new-land-of-bigg-boss-video-is-making-netizens-go-crazy-1459919|title=YouTuber Carry Minati's New 'Land of Bigg Boss' Video Is Making Netizens Go Crazy!|last=Bureau|first=ABP News|date=2021-05-24|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |21 اپريل 2022
|&quot;هندستاني کاڌي جو جادو&quot;
| align=&quot;center&quot; |33
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news/sasta-shaark-tank-to-carry-minati-indian-food-magic-youtube-unveils-top-trending-videos-of-2022-2022-12-05-828891|title=Sasta Shaark Tank to Carry Minati's Indian food magic, YouTube unveils top trending videos of 2022|last=Sundrani|first=Akshat|date=2022-12-05|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/look-who-made-it-to-the-most-trending-on-youtube-in-2022/articleshow/96033991.cms?from=mdr|title=Look who made it to the most trending on Youtube in 2022|date=2022-12-06|work=[[The Economic Times]]|access-date=2023-05-12|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+فلمون
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2022
|[[Runway 34|''رن وي 34'']]
|پاڻ
|ڪيميو ظاهر
|&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ويب
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2021
|''مون باس ۽ لاڪ ڊائون''
|اجي ، راڪ اسٽار
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://deadant.co/review-carryminatis-me-boss-and-lockdown-is-funny-in-parts-but-plagued-by-problematic-writing/|title=Review: CarryMinati's 'Me, Boss and Lockdown' Is Funny In Parts, But Plagued By Problematic Writing - DeadAnt|last=Jha|first=Aditya Mani|website=|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/youtuber-carryminati-marks-his-acting-debut-with-filmmaker-saumitra-singhs-me-boss-lockdown|title=YouTuber Carryminati and director Saumitra Singh come together for a series titled 'Me, Boss &amp; Lockdown'|website=[[Free Press Journal]]|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022-2023
|''راند جو ميدان''
|مرشد
|موسم 2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sambadenglish.com/popular-youtuber-carryminati-coming-up-with-new-gaming-show-playground/|title=Popular YouTuber CarryMinati coming up with new gaming show 'Playground'|date=2022-04-22|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/amazon-minitv-to-stream-first-ever-gaming-entertainment-show-playground|title=Amazon miniTV to stream first-ever gaming entertainment show, 'Playground'|last=Today|first=Telangana|date=2022-05-26|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڊسڪوگرافي ==

=== سنگل ۽ تعاون ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |سال
! scope=&quot;col&quot; |عنوان
! scope=&quot;col&quot; |فنڪار
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |نوٽس
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |حوالو.
|-
! rowspan=&quot;1&amp;quot;&quot; scope=&quot;row&quot; |2018
|''هڪ ڪرنگ پاپ آرٽسٽ جي ڪاميابي جي ڪهاڻي''
| rowspan=&quot;2&quot; |ڪيري ميناتي
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=18 May 2020|website=mensxp.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529163227/https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|archive-date=11 March 2023|access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |2019
|''الوداع Pewdiepie''
|ڊس ٽريڪ
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|date=3 January 2019|website=[[Scroll.in]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104231224/https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|archive-date=4 January 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ٽاريندڙ''
|ڪيري ميناتي، ويبگيور
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|date=2020-06-07|website=yahoo.com|language=en|access-date=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |2020
|''زندگي''
| rowspan=&quot;3&quot; |ڪيري ميناتي، ولي جنون
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|date=2021-05-15|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''جنگجو''
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|title=YouTuber CarryMinati Overcame Lockdown Anxiety While Shooting For His Debut Film 'Mayday'|last=|date=2021-08-03|website=news.abplive.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803045739/https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|archive-date=3 August 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''يلگار''
|فلم ''The Big Bull'' لاءِ 2021 ۾ ٻيهر ٺاهيو ويو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|title=Abhishek Bachchan starrer The Big Bull to feature CarryMinati's single Yalgaar|last=|first=|date=2021-03-22|website=www.indiatvnews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322173521/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|archive-date=22 March 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''تاريخ ڪار لي''
|ڪيري ميناتي، رومي، سليم-سليمان
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|title=YouTube star CarryMinati collaborates with Salim-Sulaiman for new song - OrissaPOST|date=2020-10-28|website=Odisha News, Odisha Latest news, Odisha Daily - OrissaPOST|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505203143/https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|archive-date=5 May 2021|access-date=2021-06-16}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |2021
|''وردان''
|ڪيري ميناتي، ولي جنون
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/carryminati-new-song-vardaan-trending-no-1-on-youtube|title=CarryMinati: कैरीमिनाटी का नया गाना 'वरदान' रिलीज, यूट्यूब पर मचा रहा है तहलका|website=[[Amar Ujala]]|language=hi|access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|}

== انعام ۽ اعتراف ==

=== انعام ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!سال
!انعام
!زمرو
!ڪم
!نتيجو
!حوالو.
|-
|2022
|[[Lokmat Stylish Awards|لوڪمت اسٽائلش اوارڊز]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل نوجوانن جو نشان (مرد)
|{{NA}}
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.janbharattimes.com/entertainment/lokmat-most-stylish-awards-2022-winners-best-dressed-people-photos-videos|title=Lokmat Most Stylish Awards 2022: Winners, Best Dressed Celebs, Photos &amp; Videos|last=Archana|date=2022-10-01|website=JanBharat Times|language=en-US|access-date=2023-05-16|archive-date=2022-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004101516/https://en.janbharattimes.com/entertainment/lokmat-most-stylish-awards-2022-winners-best-dressed-people-photos-videos|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|[[Bollywood Hungama Style Icons|بالي ووڊ هنگاما اسٽائل آئڪن]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل ڊجيٽل وندر (مرد)
|{{NA}}
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/style-icons/nominees.php|title=Style Icons Awards Nominations Of the Year 2023 - Bollywood Hungama|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/bh-style-icons-2023-ashish-chanchlani-faisal-shaikh-nominations-stylish-digital-entertainer-male/|title=BH Style Icons 2023: From Ashish Chanchlani to Faisal Shaikh, here are the nominations for Most Stylish Digital Entertainer (Male) : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2023-03-07|website=[[Bollywood Hungama]]|language=en|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;
|}

=== عزت ===

* 2019: ''وقت'' {{'s}} 10 ايندڙ نسل جا اڳواڻ #10 
* 2020: ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا]] &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|title=30 Under 30 Asia 2020: Celebrities|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428140043/https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}
&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1999ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>cq5zmlz39pgg2rlygoqwpxx473hsclf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گل حسن ڪلمتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73764</id>
    <revision>
      <id>425005</id>
      <parentid>270983</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="jw2238nnjvishlvqfqiq91sg65j9bz1" xml:space="preserve">'''گل حسن ڪلمتي''' ھڪ تاريخدان، محقق ۽ ليکڪ ھو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%B3%D9%87%DA%99%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%DA%AF%D9%84-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%DA%AA%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%8A-%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%B4%D9%87-%D9%84%D8%A7%D8%A1%D9%90-%D9%88/|title=تاريخ سهڙيندڙ گل حسن ڪلمتي هميشه لاءِ وڇڙي ويو|last=Web|first=Pahenji|date=2023-05-17|website=Pahenji Akhbar|access-date=2024-02-25|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225092700/https://pahenjiakhbar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%B3%D9%87%DA%99%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%DA%AF%D9%84-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%DA%AA%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%8A-%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%B4%D9%87-%D9%84%D8%A7%D8%A1%D9%90-%D9%88/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس [[ڪراچي]] شھر تي لکيل ڪتاب '''ڪراچي سنڌ جي مارئي''' پڙھندڙن ۾ سٺي مقبوليت ماڻي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1957ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]</text>
      <sha1>jw2238nnjvishlvqfqiq91sg65j9bz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صحبت پور ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74256</id>
    <revision>
      <id>425220</id>
      <parentid>384027</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3699" sha1="8y9uz6cqd0hluvo7edowi3v4llob9ty" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ضلعو صحبت پور
| native_name = {{Nastaliq|ضلع صحبت پور}}
| image_map = Pakistan - Balochistan - Sohbatpur.svg
| settlement_type = [[ضلعو]]
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}}
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن]]
| seat = [[صحبتپور|صحبت پور شهر]]
| seat_type = گادي جو هنڌ
| government_footnotes = 
| government_type = ضلعي انتظاميا
| leader_party = 
| leader_title = ڊپٽي ڪميشنر
| leader_name = N/A
| leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي)
| leader_name1 = N/A
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| population_total = 240,106
| population_as_of = 2023ع
| population_footnotes = 
| area_total_km2 = 802
| elevation_m = 
| population_density_km2 = auto
| area_code = 
| area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = +5
| website = 
| footnotes = 
| total_type = Total
| established_title = قایم تیو
| established_date = مئی، 2013ع
}}
'''صحبت پور''' (Sohbatpur District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو مئي، 2013ع ۾ [[جعفر آباد ضلعو|جعفرآباد ضلعي]] جي ڪجهه حصن مان ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://paktribune.com/news/PM-Khoso-inaugurates-new-district-of-Sohbatpur-in-Balochistan-260299.html|title=PM Khoso inaugurates new district of Sohbatpur in Balochistan|website=Paktribune|access-date=2024-02-10|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116184734/http://paktribune.com/news/PM-Khoso-inaugurates-new-district-of-Sohbatpur-in-Balochistan-260299.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 2,40,106 آهي.

== انتظامیہ ==
[[File:Inauguration of District Sohbatpur by the then caretaker Prime Minister of Pakistan Mir Hazar Khan Khoso in May 2013.jpg|thumb|287x287px|ضلعي صحبت پور جو افتتاح مئي، 2013ع ۾ نگران وزيراعظم مير هزار خان کوسو ڪيو۔|right]]
صحبت پور ضلعو هيٺين تعلقن تي مشتمل آهي:

• مانجھي پور

• حیردین

• فريد آباد

•صحبت پور

هن ضلعي جون سرحدون بلوچستان جي نصيرآباد، جعفرآباد ۽ ڊيرا بگٽي ضلعن ۽ سنڌ جي جيڪب آباد ۽ ڪشمور ضلعن سان ملن ٿيون۔ ضلعي ۾ اٺ پوليس اسٽيشنون آهن۔

== آبادي ==
سال 2017ع جي مردم شماري جي وقت ضلعي ۾ 30,114 گھر ۽ 200,426 جي آبادي هئي. صحبت پور ۾ جنس جو تناسب 946 عورتون في 1,000 مردن جی آھی ۽ خواندگي جي شرح 33.15 سيڪڙو (47.65 سيڪڙو مردن ۽ 18.07 سيڪڙو عورتن لاءِ)۔ 12,867 (6.42 سيڪڙو) باشندا شهري علائقن ۾ رهندا هئا۔ 78,795 (39.31 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا هئا۔ اسلام 99.26 سيڪڙو سان غالب مذهب هو، جڏهن ته هندو آبادي جو 0.68 سيڪڙو هئی۔

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:صحبتپور ضلعو]]
[[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]]
[[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]]</text>
      <sha1>8y9uz6cqd0hluvo7edowi3v4llob9ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوجر خان ريلوي اسٽيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74784</id>
    <revision>
      <id>425019</id>
      <parentid>333365</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="m4k82g0hu193n7cmngytwpd1taevcuc" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=گوجر خان ريلوي اسٽيشن&lt;br&gt;
{{color|yellow|Gujar Khan Railway Station}}|native_name={{Nastaliq|گوجرخان ریلوے اسٹیشن}}|style=Pakistan Railways|image=گوجرخان Gujar Khan.jpg|image_caption=گوجر خان ريلوي اسٽيشن|type=|address=ريلوي روڈ، گوجر خان|coordinates={{coord|33.2587|73.3079|type:railwaystation_region:PK|display=inline,title}}|line=[[ڪراچي۔پشاور ريلوي لائين]]|other=|code=GKN|structure=Standard (on ground station)|platform=2|levels=1|tracks=3|parking=Available|ADA={{access icon|20px}} Available
[[File:Feature ticket office.svg|20px|Computerized Ticketing Counters]] [[File:Baggage claim ecomo.svg|20px|Luggage Checking System]] [[File:Feature parking.svg|20px|Parking]] [[File:Feature accessible.svg|20px|Disabled Access]] [[File:SymbolCoffeeShop.svg|20px|Food Plaza]] [[File:AB-Autobahnkiosk.svg|20px|Kiosks]] [[File:Aseos Públicos.jpg|20px|WC]] [[File:Aiga taxi.svg|20px|Taxi Stand]] [[File:Feature suburban buses.svg|20px|Public Transportation]] {{rint|metro}} 
[[File:SymbolMosque.svg|20px|Mosque]]|opened={{start date and age|1916}}|status={{color|green|'''Functional'''}}|owned=[[ريلوي جي وزارت (پاڪستان)|ريلوي جي وزارت]]|zone=Pakistan Railways Rawalpindi Zone|former=|passengers=|pass_year=|pass_percent=|pass_system=|services={{Adjacent stations|system=Pakistan Railways|line=Karachi–Peshawar|left=Missa Keswal|right=Ghungrila}}|embedded={{Infobox mapframe
 | stroke-colour = #C60C30
 | stroke-width  = 3
 | marker        = rail-above
 | marker-colour = #009D58
 | zoom          = 14
}}}}
'''گوجر خان ريلوي اسٽيشن''' ([[اردو]]: گوجر خان ریلوے اسٹیشن) گوجر خان شهر، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] [[پنجاب، پاڪستان|، پنجاب، پاڪستان]] جي وچ ۾ واقع آهي. اسٽيشن تي مناسب اسٽاف آهي ۽ بکنگ آفيس پر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pakinformation.com/railway-timings/station/gujar-khan.html|title=Gujar Khan Railway Station Train Time Information 2023|website=www.pakinformation.com|access-date=2023-09-03|archive-date=2023-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230903153233/https://www.pakinformation.com/railway-timings/station/gujar-khan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://pakistani.pk/gujar-khan-railway-station/|title=Gujar Khan Railway Station - Today Train Timings 2023, Map, Postal Code, Contact Numbers|website=Pakistani.PK|access-date=2023-09-03}}&lt;/ref&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[پاڪستان ريلويز]]
* [[ڪراچي۔پشاور ريلوي لائين]]
* [[پاڪستان ۾ ريلوي اسٽيشنن جي فھرست]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گوجر خان تعلقو]]
[[زمرو:راولپنڊي ضلعي جا ريلوي اسٽيشن]]</text>
      <sha1>m4k82g0hu193n7cmngytwpd1taevcuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سميرا شاهبندر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75430</id>
    <revision>
      <id>425189</id>
      <parentid>264326</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="26bfue8b76wrve3bior7hwwnikc0nux" xml:space="preserve">
 {{Infobox person|name=سميرا شاهبندر|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1946}}|birth_place=[[بغداد]]، عراق|nationality=عراقي|occupation=طبيب|spouse={{Marriage|[[صدام حسين]]|1986|2006|reason=فوت ٿي ويو}}}}

'''سميرا شاهبندر''' (پيدائش 1946) هڪ اڳوڻي عراقي طبيب آهي. هوءَ صدام حسين جي ٻي زال هئي.

== شروعاتي زندگي ==
شاهبندر [[بغداد]] ، [[عراق]] ۾ 1946ع ۾ بغداد جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scsanctions.un.org/r/?keywords=iraq|title=United Nations ...IQi.060|publisher=United Nations|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;breakfornews2003&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://breakfornews.com/articles/Saddams%20wife%20in%20gold.htm|title=Saddam's wife in gold ... and exile|last=Colvin|first=Marie|date=15 December 2003|publisher=breakfornews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630121615/http://breakfornews.com/articles/Saddams%20wife%20in%20gold.htm|archive-date=30 June 2013|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;scotsman2003&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.scotsman.com/news/world/wife-no2-and-only-surviving-son-are-alive-and-wealthy-in-lebanon-1-497975|title=Wife No2 – and only surviving son – are alive and wealthy in Lebanon|date=15 December 2003|website=The Scotsman|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113170644/http://www.scotsman.com/news/world/wife-no2-and-only-surviving-son-are-alive-and-wealthy-in-lebanon-1-497975|archive-date=13 November 2017|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
شاهبندر  جي باري ۾ ٻڌايو ويو آهي ته هو هڪ فلائيٽ اٽينڊنٽ ۽ هڪ طبيب طورپيشو هو. &lt;ref name=&quot;albawaba2003&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.albawaba.com/news/report-saddam-second-wife-lives-beirut|title=Report: Saddam &quot;second wife&quot; lives in Beirut|date=28 July 2003|publisher=albawaba.com|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==
شاهبندر جي شادي نورالدين صفي سان ٿي، جيڪو عراقي پائلٽ ۽ عراقي ايئر ويز جو مئنيجر هو. &lt;ref name=&quot;scotsman2003&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;pravdareport2013&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pravdareport.com/world/asia/16-07-2013/125146-saddam_hussein_children-0/|title=Will Saddam Hussein's children have to answer for their father?|last=Sudakov|first=Dmitry|date=16 July 2013|publisher=pravdareport.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619153332/http://www.pravdareport.com/world/asia/16-07-2013/125146-saddam_hussein_children-0/|archive-date=19 June 2017|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt; کين ٻه ٻار آهن. &lt;ref name=&quot;scotsman2003&quot; /&gt; شاهبندر ولد محمد صفي 1966ع ۾ ڄائو &lt;ref name=&quot;bbc2002&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2092233.stm|title=Saddam's Stepson detained in Miami|date=4 July 2002|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114123815/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2092233.stm|archive-date=14 January 2009|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;billingsgazette2002&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://billingsgazette.com/news/world/stepson-s-arrest-sheds-light-on-saddam-love-life/article_d5970a7c-c3ad-577e-9487-2acbbe03c11b.html|title=Stepson's arrest sheds light on Saddam's love life|date=5 July 2002|publisher=billingsgazette.com|access-date=31 October 2018|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101094101/https://billingsgazette.com/news/world/stepson-s-arrest-sheds-light-on-saddam-love-life/article_d5970a7c-c3ad-577e-9487-2acbbe03c11b.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1983ع ۾ شاهبندر جي ملاقات صدام حسين سان ٿي، جنهن مان کيس هڪ پٽ به هو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.scotsman.com/news/world/wife-no2-and-only-surviving-son-are-alive-and-wealthy-lebanon-2506487?amp|title=Wife No2 - and only surviving son - are alive and wealthy in Lebanon|date=15 December 2003}}&lt;/ref&gt; صدام جي وڏي پٽ ادي کي خبر پئي ته کيس حسد ڪرڻ لڳو. &lt;ref name=&quot;washingtonpost1991&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/stories/bride012591.htm|title=Bride of Saddam, Matched Since Childhood|last=Sherrill|first=Martha|date=25 January 1991|work=The Washington Post|access-date=31 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013020628/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/stories/bride012591.htm|archive-date=13 October 2008}}&lt;/ref&gt; صدام حسين پنهنجي مڙس کي طلاق ڏيڻ تي مجبور ڪيو. &lt;ref name=&quot;pravdareport2013&quot;/&gt; 1986ع ۾ شاهبندر صدام حسين سان ڳجهي نموني شادي ڪئي. &lt;ref name=&quot;pravdareport2013&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;albawaba2003&quot;/&gt; 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شاهبندر صدام حسين سان گڏ عوام ۾ ظاهر ٿيو. &lt;ref name=&quot;pravdareport2013&quot; /&gt;

ڪمل هانا جيجيو ، حسين جي خدمتگار، کاڌي پيتي ۽ دوست، سميرا جو تعارف ڪرايو. حسين جي ڳجهي شادي ان وقت ٿي هئي جڏهن هن پنهنجي پهرين زال ۽ ڪزن ساجده طلفه سان شادي ڪئي هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.globalsecurity.org/org/news/2002/020926-iraq1.htm|title=Saddam's Minister of Mass Destruction?|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910230249/http://www.globalsecurity.org/org/news/2002/020926-iraq1.htm|archive-date=10 September 2009|access-date=9 December 2009}}&lt;/ref&gt; ساجده کي جڏهن پنهنجي مالڪن جي خبر پئي ته ڏاڍي حسد ۽ ڪاوڙ ۾ اچي وئي ۽ سندس ڀاءُ عدنان خيرالله شڪايت ڪئي. &lt;ref&gt;Khairallah was killed in a helicopter crash, caused by &quot;mechanical failure.&quot; Hussein's bodyguard said that he was told to place a bomb on the helicopter.&lt;/ref&gt; صدام حسين جو پٽ ساجده سان گڏ ادي حسين پڻ پنهنجي پيءُ جي مالڪن تي ناراض هو، ان کي پنهنجي ماءُ جي بي عزتي سمجهي ورتو ۽ سمجهيو ته سندس وارث جي حيثيت کي خطرو آهي. آڪٽوبر 1988 ۾، هڪ پارٽي دوران، ادي حسين خوفناڪ مهمانن جي سامهون ڪمل هانا گيگيو کي قتل ڪيو. جڏهن ته صدام حسين اعلان ڪيو ته اُدي کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي، جيجيو جي والدين ۽ ساجده اپيل ڪئي ته اُدي کي معاف ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/stories/bride012591.htm|title=Bride of Saddam, Matched Since Childhood|date=10 April 1998|work=The Washington Post|access-date=23 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011162204/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/stories/bride012591.htm|archive-date=11 October 2017}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ شهبندر جو پٽ پنهنجي پهرين شادي کان وٺي نيوزيلينڊ جو رهواسي ۽ ايئر نيوزيلينڊ جو فلائيٽ انجنيئر هو، جنهن کي اسٽوڊنٽ ويزا نه ملڻ سبب [[ميامي|ميامي، فلوريڊا]] ، آمريڪا ۾ نظربند ڪيو ويو، جتي هن فلائيٽ ٽريننگ وٺڻ جو ارادو ڪيو. &lt;ref name=&quot;bbc2002&quot;/&gt;

2004 ۾، شهبندر کي اقوام متحده پاران صدام حسين جي زال طور تسليم ڪيو ويو. &lt;ref name=&quot;un2014&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.un.org/sc/suborg/en/sanctions/1518/materials/summaries/individual/samira-shahbandar|title=United Nations Security Council ... IQi060. Samira Shahbandar|date=29 October 2014|publisher=United Nations|access-date=31 October 2018}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
هن جو ڪردار بي بي سي جي موافقت ''هائوس آف صدام'' جي پلاٽ ۾ وڏي پيماني تي نمايان ٿيو هو ۽ اهو ڪردار آسٽريليا جي اداڪارا ڪرسٽين اسٽيفن ڊيلي ادا ڪيو هو. ڊرامي ۾ شاهبندر کي هڪ اسڪول ٽيچر جي روپ ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ساجده تلف جي قبضي ۾ آهي.

== ممڪن مسئلو ==
2007 ۾ ''الرياض جي'' هڪ انٽرويو ۾، علي ال ندا حسين العمر، البو ناصر جي بيجات سب قبيلي جي سربراهه، سميرا شاهبندر کان صدام جي پٽ بابت پڇيو ويو. سردار جواب ڏنو: 
{{blockquote|&quot;صدام کي فقط ٻه زالون هيون، پهرين ام [ماءُ] عدي ۽ قصي، [[ساجده طلحه|ساجده خيرالله طلفه]] ۽ ٻي جنهن سان هن ڪجهه وقت کانپوءِ شادي ڪئي، سميرا الشهبندر ان سان شادي ڪئي، جڏهن هن سان شادي ڪئي. 40 سالن جي هئي ۽ کيس اولاد ڪونه هو..&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=صدام راهن على حرب الشوارع.. والخيانة كانت أكبر من التضحيات |url=https://www.alriyadh.com/227054 |access-date=19 Jun 2023 |website=alriyadh |language=ar}}&lt;/ref&gt;}}

== پڻ ڏسو ==

* ساجده طلحه
* صدام جو گھر

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>26bfue8b76wrve3bior7hwwnikc0nux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سينٽرل دير ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75523</id>
    <revision>
      <id>425203</id>
      <parentid>383278</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="rg78zx57g24icnu19ttd96xnvi6ry0c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = سينٽرل دير ضلعو
| native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر وسطی}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|منځني دير ولسوالۍ}}}}
| native_name_lang = 
| settlement_type = ضلعو
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_caption = سينٽرل دير ضلعي جو نقشو
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| nickname = 
| motto = 
| subdivision_type = ملک
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = خیبر پختون خواہ
| established_title = قایم تیو
| established_date = 23 جنوري، 2023ع
| founder = خیبر پختون خوا جی حکومت
| seat_type = ھیدکوارتر
| seat = تیمرگرھہ (عارضی)&lt;br&gt;واری شھر (مستقل)
| government_footnotes = 
| leader_party = 
| leader_title = ڈپٹی کمشنر
| leader_name = 
| leader_title1 = ڈسٹرکٹ پولیس آفیسر
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 1,483
| population_total = 595,227
| population_as_of = 2017ع
| population_density_km2 = auto
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset1 = +5
| area_code_type = Calling code
| area_code = 0945
| iso_code = 
| website = 
| subdivision_type2 = دویزن
| subdivision_name2 = مالاکنڈ ڈویژن
}}
'''سينٽرل دير ضلعو''' [[پاڪستان|پاڪستان جي]] صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[مالاڪنڊ ڊويزن]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. 23 جنوري، 2022ع تي پي ٽي آءِ حڪومت [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير ضلعي جي]] علائقي مان نئون ضلعو '''''سينٽرل دير''''' قائم ڪيو. هي علائقو گهڻو ڪري يوسفزئي جي مالیزئي قبيلي تي مشتمل آهي.

هی پنج [[تعلقو|تعلقن]] تي مشتمل آهي، جن ۾ اخاگرام کارو، لارجم، نهاگ درو، صاحب آباد ۽ واری تعلقا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dailyaaj.com.pk/news/70145|title=وسطی دیرکو الگ ضلع بنانےکا اعلامیہ جاری}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.city42.tv/19-Jan-2023/99703|title=خیبرپختونخوا میں ایک اور ضلع تشکیل|date=19 January 2023|access-date=4 April 2024|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122055517/https://www.city42.tv/19-Jan-2023/99703|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
لاڙجم ۽ واری پراڻا تعلقا آهن، جڏهن ته ضلعي سان تعلق رکندڙ اخاگرام کارو، نهاگ درو ۽ صاحب آباد نوان ٺهيل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سينٽرل دير ضلعو]]
[[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]]
[[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
[[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]]</text>
      <sha1>rg78zx57g24icnu19ttd96xnvi6ry0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75594</id>
    <revision>
      <id>424966</id>
      <parentid>424827</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>424966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10663" sha1="qna35dsuch2g80jzt8gqsblmx3diue2" xml:space="preserve">&lt;small&gt;'''وٽامن ڊي (Vitamin D)''' ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪي [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرکبات وٽامن D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (cholecalciferol) ۽ D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; وٽامن (ergocalciferol) آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني (خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن) يا UVB ليمپن مان UVB جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾ کولیسسٹیفیرول cholecystiferol جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; کولیکیلسیفیرولCholecalciferol ۽ ارگوتاسیفورول ergotaciferol خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; . آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ  ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;Norman_2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;کولیکیلسیفیرول Cholecalciferol کي جگر ۾ کیلسیفیدویل (hydroxyl cholecalciferol.25) ۽ ارگوکیلسیفیرول ergocalciferol ۾  (hydroxyergocalciferol.25) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه ويتامين ڊي ميٽابولائٽس، جن کي 25-hydroxyvitamin D يا 25(OH)D سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.  &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل Calcifidiol کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، کیلسیتیرول (dihydroxycholacacyferol) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊروآڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل Calcitroil ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;وٽامن ڊي calcium homeostasis ۽ metabolism ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي،  دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو&lt;/small&gt; فائدو ننڍو آهي. &lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>qna35dsuch2g80jzt8gqsblmx3diue2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425097</id>
      <parentid>424966</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10637" sha1="dud37xmpchm9vjiaowx9a4ofbhhgtxr" xml:space="preserve">'''وٽامن ڊي ('''&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; '''D)''' ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪو [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرڪب وٽامن &lt;small&gt;D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;cholecalciferol&lt;/small&gt;) ۽ D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; وٽامن (&lt;small&gt;ergocalciferol&lt;/small&gt;) آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني (خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن) يا UVB ليمپن مان UVB جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾ کولیسسٹیفیرول cholecystiferol جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; 

کولیکیلسیفیرولCholecalciferol ۽ ارگوتاسیفورول ergotaciferol خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; . آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;

وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ  ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. 

کولیکیلسیفیرول Cholecalciferol کي جگر ۾ کیلسیفیدویل (hydroxyl cholecalciferol.25) ۽ ارگوکیلسیفیرول ergocalciferol ۾  (hydroxyergocalciferol.25) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه ويتامين ڊي ميٽابولائٽس، جن کي 25-hydroxyvitamin D يا 25(OH)D سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.  &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل Calcifidiol کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، کیلسیتیرول (dihydroxycholacacyferol) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊروآڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل Calcitroil ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

وٽامن ڊي calcium homeostasis ۽ metabolism ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي،  دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو فائدو ننڍو آهي. &lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>dud37xmpchm9vjiaowx9a4ofbhhgtxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيٽيگا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76056</id>
    <revision>
      <id>425025</id>
      <parentid>407862</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26190" sha1="c2o7fqef21km2n622d52bcyfz1pax1o" xml:space="preserve">{{Short description|برونڊي جو گاديءَ وارو شهر}}

{{Infobox settlement
| official_name = گيٽيگا
| imagesize = 
| image_caption = 
| other_name = 
| native_name = Gitega
| nickname = 
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] (سياسي)
| motto = 
| image_skyline = {{Photomontage
  | photo1a                 = Burundi.Gitega 36.jpg
  | photo2a                 = Diocèse Gitega y.jpg
  | photo2b                 = INSS Gitega n.jpg
  | photo3a                 = BU Gitega (1).jpg
  | photo3b                 = Kibimba School Memorial - Flickr - Dave Proffer (1).jpg
  | spacing                 = 2
  | position                = center
  | color_border            = white
  | color                   = white
  | size                    = 280
  | foot_montage            = مٿي: گيٽيگا جو شهري منظر؛ وچ ۾: ڪرائسٽ دي ڪنگ گرجاگھر، گيٽيگا جو مرڪزي علائقو؛ [[گيٽيگا جو قومي عجائب گھر]]، ڪيبمبا اسڪول يادگار
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| image_map = Gitega in Burundi.svg
| mapsize = 
| map_caption = برونڊي ۾ گيٽيگا جو هنڌ
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| pushpin_map = Burundi#Africa
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = برونڊي ۾ هنڌ
| pushpin_relief = 1
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|برونڊي}}
| subdivision_type1 = [[برونڊي جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[گيٽيگا صوبو]]
| subdivision_name2 = 
| subdivision_type3 = 
| subdivision_name3 = 
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| established_title = 
| established_date = 
| established_title2 = 
| established_date2 = 
| established_title3 = 
| established_date3 = 
| area_magnitude = 
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 22
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_total_sq_mi = 
| area_land_sq_mi = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 22
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 27
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = 
| population_as_of = 2020
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isteebu.bi/index.php/publications/annuaires-statistiques |title=Institute de statistiques et d'etudes economiques du burundi, (Annuaires Statistiques 2016, p 23) |access-date=2019-03-28 |archive-date=2017-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911171821/http://www.isteebu.bi/index.php/publications/annuaires-statistiques |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 135,467
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = نسلي گروهه
| population_blank1 = 
| population_blank2_title = مذهب
| population_blank2 = 
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = 
| timezone = [[وچ آفريڪا وقت]]
| utc_offset = +02:00
| coordinates = {{coord|03|25|42|S|29|55|30|E|region:BI|display=inline,title}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 1504
| elevation_ft = 
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| blank_name = [[ڪوپن موسمي درجابندي|آبهوا]]
| blank_info = [[سامونڊي آبهوا|Cwb]]
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

'''گيٽيگا''' (انگريزي:'''Gitega''')، اڳوڻي نالي '''ڪيٽيگا''' سان مشهور، [[برونڊي]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|سياسي گاديءَ جو هنڌ]] آهي. هي ملڪ جي وچئين حصي ۾، برونڊي جي مرڪزي پليٽو تي واقع آهي،&lt;ref name=britannica&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Gitega |title=Gitega (Burundi)|author=Encyclopedia Britannica|author-link=Encyclopedia Britannica|website=Encyclopedia Britannica Online|access-date=22 January 2018}}&lt;/ref&gt; ۽ سڀ کان وڏي شهر ۽ اڳوڻي سياسي گاديءَ واري هنڌ [[بوجمبورا]] کان لڳ ڀڳ {{convert|62|km|mi}} اوڀر طرف آهي. گيٽيگا ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڏو شهر آهي&lt;ref&gt;{{cite web | title=Burundi Cities by Population 2025 | url=https://worldpopulationreview.com/cities/burundi }}&lt;/ref&gt; ۽ 1966ع ۾ [[برونڊي جي بادشاهت]] جي خاتمي تائين ملڪ جي شاهي گاديءَ جو هنڌ پڻ هو.{{efn|1922ع کان اسومبورا (هاڻوڪو بوجمبورا) ملڪ جي ٻي، نوآبادياتي، انتظامي ۽ [[اقتصادي گاديءَ جو هنڌ|اقتصادي گاديءَ واري هنڌ]] طور ڪم ڪندو رهيو؛ 1966ع ۾ بادشاهت جي خاتمي کان جنوري 2019ع تائين اهو عملي طور ملڪ جو واحد سياسي گاديءَ وارو هنڌ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Burundi to move political capital to Gitega |url=https://www.africanews.com/2018/12/22/burundi-to-move-political-capital-to-gitega/ |work=Africanews |date=22 December 2018 |access-date=1 June 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Moving capital city helps Burundi's Nkurunziza avoid unrest, say critics |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20190118-moving-capital-city-helps-burundis-nkurunziza-avoid-unrest-say-critics |work=RFI – Radio France Internationale |date=18 January 2019 |access-date=1 June 2025}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;gitegaafp&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/ea/Burundi-names-Gitega-as-new-capital/4552908-4906718-ckc120/index.html|title=Burundi names Gitega as new capital|author=Agence France-Presse|date=22 December 2018|website=The EastAfrican|publisher=Nation Media Group|access-date=22 January 2018}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2018ع ۾ برونڊي جي اڳوڻي صدر [[پيئر نڪورونزيزا]] اعلان ڪيو ته هو 2007ع ۾ ڪيل واعدي تي عمل ڪندي گيٽيگا کي ان جي اڳوڻي سياسي گاديءَ واري هنڌ واري حيثيت واپس ڏيندو،&lt;ref name=gitegaafp /&gt; جڏهن ته [[بوجمبورا]] ملڪ جي اقتصادي گاديءَ واري هنڌ ۽ واپار جي مرڪز طور برقرار رهندو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-12-24/burundi-moves-political-capital-from-bujumbura-to-gitega|title=Burundi Moves Political Capital From Bujumbura to Gitega|last=Nimubona |first=Désiré |date=24 December 2018|website=Bloomberg|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=22 January 2018}}&lt;/ref&gt; [[برونڊي جي پارليامينٽ]] ۾ ٿيل ووٽنگ کان پوءِ 16 جنوري 2019ع تي اها تبديلي باضابطا طور منظور ڪئي وئي، ۽ حڪومت جي سڀني شاخن کي ٽن سالن اندر گيٽيگا منتقل ڪرڻ جي رٿا رکي وئي.&lt;ref name=bbcnews&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/topics/ce1qrvlel07t/burundi |title=Burundi to change its capital city |date=17 January 2019 |website=BBC World News |publisher=British Broadcasting Company |access-date=22 January 2019 |quote=The vote took place on Wednesday and the leader of parliament said the move would take place over three years.}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
گيٽيگا ڪنهن زماني ۾ [[برونڊي جي بادشاهت]] جو مرڪز هو ۽ 1966ع تائين [[برونڊي جي بادشاهن جي فهرست|برونڊي جي بادشاهن]] (''موامي'') جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{Citation needed|date=December 2021}}

[[جرمن نوآبادياتي سلطنت|جرمن نوآبادياتي دور]] دوران 1912ع ۾ گيٽيگا، اسومبورا، جيڪو هاڻوڪي [[بوجمبورا]] جو پراڻو نالو هو، جي جاءِ تي علائقي جو انتظامي مرڪز بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Le Guennec-Coppens |first1=Françoise |last2=Caplan |first2=Pat |title=Les Swahili entre Afrique et Arabie |publisher=Karthala |location=Paris |year=1991 |page=174 |isbn=2-86537-321-5 |url=https://books.google.fr/books?id=ia7tbBmQj-MC&amp;printsec=frontcover&amp;q=gitega}}&lt;/ref&gt; ان وقت برونڊي [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جو حصو هو.

[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ برونڊي [[روانڊا-اورونڊي]] جي حصي طور [[بيلجيم]] جي انتظام هيٺ آيو، ۽ بيلجيمي اختيارين گيٽيگا کي انتظامي مرڪز طور برقرار رکيو. 1962ع ۾ برونڊي جي آزاديءَ کان پوءِ نئين حڪمرانن، بوجمبورا وٽ موجود وڌيڪ ترقي يافته سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي سبب، [[بوجمبورا]] کي ٻيهر ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ گيٽيگا ملڪ جي اندروني علائقن جي اهم انتظامي ۽ تاريخي مرڪز طور برقرار رهيو.

مارچ 2007ع ۾ [[برونڊي جي صدرن جي فهرست|برونڊي جي صدر]] [[پيئر نڪورونزيزا]] اعلان ڪيو ته برونڊي پنهنجي سياسي گاديءَ جو هنڌ گيٽيگا منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Asiimwe |first=Stephen |title=Burundi: Capital to Move |url=https://allafrica.com/stories/200703261020.html |website=AllAfrica |date=26 March 2007 |access-date=22 June 2019}}&lt;/ref&gt; سندس چوڻ موجب ملڪ جي وچئين حصي ۾ گيٽيگا جي جاگرافيائي بيهڪ ان کي اهڙو موزون هنڌ بڻائي ٿي، جتان ملڪ جي اڪثريتي آباديءَ تائين وڌيڪ آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.

21 ڊسمبر 2018ع تي پيئر نڪورونزيزا جي صدارت هيٺ ٿيل وزيرن جي ڪائونسل جي اجلاس ۾ هڪ قانوني مسودو منظور ڪيو ويو، جنهن تحت گيٽيگا کي برونڊي جي سياسي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪرڻ ۽ [[بوجمبورا]] کي ملڪ جي اقتصادي گاديءَ واري هنڌ طور برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |author=Agence France-Presse |title=Burundi : Gitega est la nouvelle capitale politique |url=http://fr.africanews.com/2018/12/22/burundi-gitega-est-la-nouvelle-capitale-politique/ |website=Africanews |date=22 December 2018 |access-date=22 June 2019 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

24 ڊسمبر 2018ع تي نڪورونزيزا باضابطا طور اعلان ڪيو ته پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ گيٽيگا کي ملڪ جي سياسي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويندو.&lt;ref name=gitegaafp /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Burundi's Political Capital now is Gitega |url=http://emirates-business.ae/burundis-political-capital-now-is-gitega/ |work=Emirates Business |date=24 December 2018}}&lt;/ref&gt; صدر جي [[نيشنل ڪائونسل فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي – فورسز فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي|سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي]] جماعت کي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن ۾ واضح اڪثريت حاصل هجڻ سبب متوقع پارلياماني منظوري 16 جنوري 2019ع تي ووٽنگ ذريعي ملي، جڏهن ته ڪجهه وزارتن ٻن ڏينهن کان پوءِ ئي گيٽيگا ڏانهن منتقلي شروع ڪري ڇڏي.&lt;ref name=bbcnews /&gt;

7 ڊسمبر 2021ع تي [[گيٽيگا جيل ۾ باهه|گيٽيگا جي گنجائش کان وڌيڪ قيدين واري جيل ۾ باهه لڳي]]، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 38 ماڻهو مارجي ويا ۽ 69 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Burundi prison fire kills at least 38 in Gitega |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-59560444 |work=BBC News |date=7 December 2021 |access-date=6 May 2025 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
گيٽيگا [[گيٽيگا صوبو|گيٽيگا صوبي]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[برونڊي جا صوبا|برونڊي جي صوبن]] مان هڪ آهي. هي ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ اولهه ۾ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جي ڪناري تي واقع تجارتي گاديءَ واري هنڌ [[بوجمبورا]] ۽ اوڀر ۾ [[تنزانيا]] جي سرحد کان لڳ ڀڳ هڪ جيتري، يعني {{convert|62|km|mi}} جي فاصلي تي آهي، جڏهن ته [[روانڊا]] جي سرحد ان کان اتر طرف لڳ ڀڳ {{convert|72|km|mi}} پري آهي. شهر ٽڪرين سان گهيريل هڪ وسيع پليٽو تي، [[روويرونزا درياهه|روويرونزا]] ۽ [[روروبو درياهه|روروبو]] درياهن جي سنگم کان ڪجهه ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hughes |first1=R.H. |last2=Hughes |first2=J.S. |date=1992 |title=A Directory of African Wetlands |location=Cambridge, United Kingdom |publisher=International Union for Conservation of Nature |page=97 |isbn=2-88032-949-3}}&lt;/ref&gt; ملڪ جو سڀ کان وڏو [[رووبو قومي پارڪ]] شهر کان {{convert|26|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://skyticket.com/guide/712|title=Burundi：Country in the Heart of the African Great Lakes Region|date=26 June 2018|website=skyticket|access-date=January 22, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===
گيٽيگا ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] آهي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن درجابندي]] موجب ''Aw''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6207062/ |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |publisher=[[نيچر ريسرچ]] |access-date=7 July 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ٽريوارٿا آبهوا درجابندي|ٽريوارٿا درجابندي]] موجب ''Awbb'' آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Belda |first1=Michal |last2=Holtanová |first2=Eva |last3=Halenka |first3=Tomáš |last4=Kalvová |first4=Jaroslava |url=https://www.int-res.com/articles/cr_oa/c059p001.pdf |title=Climate classification revisited: from Köppen to Trewartha |page=8 |publisher=[[ڪلائيميٽ ريسرچ]] |access-date=7 July 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; شهر جي [[اوچائي]] سبب هن آبهوا جون گرمي پد واريون حالتون نسبتاً معتدل رهن ٿيون.

{{Weather box
| width       = auto
| metric first = yes
| single line = yes
| location    = گيٽيگا (1991–2020)
| Jan record high C = 35.0
| Feb record high C = 35.4
| Mar record high C = 32.0
| Apr record high C = 31.3
| May record high C = 30.1
| Jun record high C = 30.8
| Jul record high C = 30.7
| Aug record high C = 31.7
| Sep record high C = 32.6
| Oct record high C = 32.9
| Nov record high C = 31.8
| Dec record high C = 33.8
| year record high C = 35.4
| Jan high C = 27.6
| Feb high C = 27.5
| Mar high C = 27.1
| Apr high C = 26.4
| May high C = 25.9
| Jun high C = 26.7
| Jul high C = 27.3
| Aug high C = 28.1
| Sep high C = 28.4
| Oct high C = 27.5
| Nov high C = 26.6
| Dec high C = 27.0
| year high C = 27.2
| Jan mean C = 21.9
| Feb mean C = 21.8
| Mar mean C = 21.6
| Apr mean C = 21.5
| May mean C = 21.1
| Jun mean C = 21.2
| Jul mean C = 21.3
| Aug mean C = 22.3
| Sep mean C = 22.4
| Oct mean C = 21.8
| Nov mean C = 21.3
| Dec mean C = 21.6
| year mean C = 21.6
| Jan low C = 16.1
| Feb low C = 16.0
| Mar low C = 16.1
| Apr low C = 16.5
| May low C = 16.4
| Jun low C = 15.7
| Jul low C = 15.3
| Aug low C = 16.4
| Sep low C = 16.4
| Oct low C = 16.2
| Nov low C = 15.9
| Dec low C = 16.1
| year low C = 16.1
| Jan record low C = 12.9
| Feb record low C = 12.9
| Mar record low C = 12.8
| Apr record low C = 14.0
| May record low C = 13.6
| Jun record low C = 11.6
| Jul record low C = 11.3
| Aug record low C = 12.5
| Sep record low C = 13.0
| Oct record low C = 12.9
| Nov record low C = 12.7
| Dec record low C = 13.1
| year record low C = 11.3
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 99.8
| Feb precipitation mm = 96.7
| Mar precipitation mm = 142.9
| Apr precipitation mm = 142.4
| May precipitation mm = 107.7
| Jun precipitation mm = 44.7
| Jul precipitation mm = 10.4
| Aug precipitation mm = 39.2
| Sep precipitation mm = 88.0
| Oct precipitation mm = 109.4
| Nov precipitation mm = 192.1
| Dec precipitation mm = 185.3
| year precipitation mm = 1258.8
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 7.3
| Feb precipitation days = 7.4
| Mar precipitation days = 12.5
| Apr precipitation days = 15.5
| May precipitation days = 11.1
| Jun precipitation days = 1.8
| Jul precipitation days = 0.6
| Aug precipitation days = 2.4
| Sep precipitation days = 6.9
| Oct precipitation days = 13.4
| Nov precipitation days = 17.3
| Dec precipitation days = 14.1
| year precipitation days = 110.1
| source 1 = [[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽموسفيرڪ ايڊمنسٽريشن|اين او اي اي]]&lt;ref name=&quot;WMONormals&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Rwanda/CSV/GITEGA.csv
|title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Gitega
|publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
|access-date = June 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
}}

== تعليم ==

=== اسڪول کان اڳ واري تعليم ===
[[File:BU_Gitega_(2).jpg|thumb|گيٽيگا يونيورسٽي لائبريري.]]

[[گيٽيگا]] شهر ۽ ان جي ڪميون ۾ صوبي اندر درج ٿيل 112 نرسري اسڪولن جو وڏو حصو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;pg&quot;&gt;{{cite web
 |title=Province GITEGA
 |url=http://provincegitega.gov.bi/index.php/education-sante
 |website=provincegitega.gov.bi
 |access-date=24 May 2021
 |archive-date=24 May 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524122035/http://provincegitega.gov.bi/index.php/education-sante
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾ گيٽيگا جي نرسري اسڪولن ۾ 3 کان 6 سالن جي عمر جا 2,349 ٻار تعليم حاصل ڪري رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;Pcdc2020&quot;&gt;[http://www.provincegitega.gov.bi/Documents/PCDC%20Gitega%20II%20final%20ok.pdf ''Plan communal de développement communautaire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251005163514/http://www.provincegitega.gov.bi/Documents/PCDC%20Gitega%20II%20final%20ok.pdf |date=2025-10-05 }} (PDF).&lt;/ref&gt;

=== بنيادي پرائمري تعليم ===
بنيادي تعليم ۾ ڪلاسن اندر شاگردن جو تمام گهڻو انگ هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. 2014ع ۾ ڪميون جي ترقياتي منصوبي جي تياريءَ وقت انگن اکرن موجب هر ڪلاس ۾ سراسري طور 77 شاگرد، هر استاد لاءِ 35 شاگرد ۽ هر ڊيسڪ تي 3.5 ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;Pcdc2020&quot; /&gt;

=== بنيادي تعليم کان پوءِ ثانوي تعليم ===
گيٽيگا شهر ۽ ان جي ڪميون ۾ هيٺيان ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن:

* عام ۽ تدريسي تعليم جا 39 ثانوي اسڪول آهن، جن مان 8 خانگي، 24 ڪميون جي سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 7 رياستي سرڪاري اسڪول آهن. انهن اسڪولن ۾ شاگردن لاءِ لڳ ڀڳ 283 ڪلاس روم موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Pcdc2020&quot; /&gt;
* فني يا پيشورانه تعليم جا 25 ثانوي اسڪول آهن، جن مان 15 خانگي، 3 ڪميون جي سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 7 رياستي سرڪاري اسڪول آهن. انهن اسڪولن ۾ 150 ڪلاس روم موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Pcdc2020&quot; /&gt;

[[File:Countryside close to Gitega (6908580277).jpg|thumb|289x289px|گيٽيگا ڀرسان جبلن جو منظر]]

=== اعليٰ تعليم ===
گيٽيگا شهر ۾ اعليٰ تعليم جا پنج فعال ادارا آهن:&lt;ref name=&quot;pg&quot; /&gt;

* [[برونڊي يونيورسٽي]] جو اعليٰ زرعي ادارو (آءِ ايس اي)
* نتوبوي ([[نيابوگوگو]]) ۾ واقع اعليٰ پيرا ميڊيڪل ادارو
* موئيا ۾ واقع [[هوپ آف آفريڪا يونيورسٽي]]
* سونگا جو [[جان پال ٻيون|جان پال ٻيون]] گرانڊ سيمينري
* [[گيٽيگا پولي ٽيڪنڪ يونيورسٽي]] 2014ع ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;DAM, &quot;[https://burundi-agnews.org/sports-and-games/burundi-debut-des-cours-a-luniversite-polytechnique-de-gitega-en-fevrier/ Burundi: Début des cours à l’Université Polytechnique de Gitega en février]&quot;, burundi-agnews.org, Burundi, January 9, 2014.&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
گيٽيگا ۾ برونڊي جو [[گيٽيگا جو قومي عجائب گھر|قومي عجائب گھر]] واقع آهي. علائقي ۾ شاهي ڍول ''[[ڪارييندا]]'' جا ڪيترائي [[مقدس ماڳ]] ۽ ''[[ابوامي]]'' ([[شاهي درٻار]]) پڻ موجود آهن. 29 اپريل 1972ع تي ملڪ جو آخري ''[[برونڊي جو بادشاهه|موامي]]'' (بادشاهه)، [[برونڊي جو نتاري پنجون|نتاري پنجون]]، گيٽيگا ۾ مارجي ويو.{{Citation needed|date=December 2021}}

== عبادتگاهون ==
[[File:Gitega_Church.JPG|thumb|گيٽيگا جي [[گيٽيگا جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس|ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس]] جو گرجا گهر.|288x288px]]

گيٽيگا ۾ [[عبادتگاهه|عبادتگاهن]] جي اڪثريت [[عيسائيت|عيسائي]] گرجا گهرن ۽ ڪيٿيڊرل گرجا گهرن تي مشتمل آهي، جيڪي [[گيٽيگا جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس]] ([[ڪيٿولڪ چرچ]])، [[برونڊي جي اينگليڪن چرچ جو صوبو]] ([[اينگليڪن ڪميونيئن]])، [[برونڊي ۾ بيپٽسٽ چرچن جي يونين]] ([[بيپٽسٽ ورلڊ الائنس]]) ۽ [[اسمبليز آف گاڊ]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;J. Gordon Melton, Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, USA, 2010, p. 456.&lt;/ref&gt; شهر ۾ [[جيوواه جا شاهد|جيوواه جي شاهدن]] جا ڪنگڊم هال پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Official Website of Jehovah's Witnesses
 |url=https://www.jw.org/
 |website=JW.org
 |publisher=[[جيوواه جا شاهد]]
 |access-date=14 April 2021
}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ شهر ۾ [[اسلام|مسلمانن]] جون مسجدون پڻ موجود آهن.{{Citation needed|date=December 2021}}

== آمدورفت ==
گيٽيگا کي اڳ [[گيٽيگا ايئرپورٽ]] هوائي سهولت فراهم ڪندو هو، جيڪو هاڻي غيرفعال آهي.{{when|date=January 2022}} گيٽيگا مان چار قومي شاهراهون (''روٽ ناسيونال''، آر اين) گذرن ٿيون. آر اين 2 شهر کي اتر-اولهه طرف [[مورامويا صوبو|مورامويا]] ۽ [[بوجمبورا ٻهراڙي صوبو|بوجمبورا ٻهراڙي صوبي]] مان ٿيندي [[بوجمبورا]] سان ڳنڍي ٿي. آر اين 15 ملڪ جي اتر طرف [[نگوزي]] ۽ اڳتي [[روانڊا]] ڏانهن وڃي ٿي ۽ رستي ۾ قديم شاهي درٻار [[گيشورا]] وٽان گذري ٿي؛ آر اين 12 گيٽيگا جي ٻاهرئين حصي ۾ آر اين 15 کان ڌار ٿي اتر-اوڀر طرف [[ڪاروزي صوبو|ڪاروزي]] ۽ [[مويينگا صوبو|مويينگا]] صوبن ڏانهن وڃي ٿي. آخري شاهراهه آر اين 3 آهي، جيڪا ڏکڻ-اولهه طرف [[رومونگي]] ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sites.google.com/site/roadnumberingsystems/home/countries/burundi|title= Burundi|website=Road numbering systems |publisher=Google Sites |access-date=January 22, 2018}}&lt;/ref&gt;

== شهر سان لاڳاپيل شخصيتون ==
* [[ژان جوزف پارفي|ژان جوزف پارفي]] (پيدائش 1991ع)، برونڊي جو موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڪمپوزر.
* [[ڪاٿيا گريٽا اراڊوڪونڊا]] (پيدائش 1996ع)، برونڊي جي [[ماحولياتي جدت|ماحولياتي ڪاروباري شخصيت]].
* [https://youtube.com/@batmixeazymrsix?si=i5Uxf2AC2f2GlhPe بيٽمڪس ايزي]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (پيدائش 1997ع)، برونڊي جو ڳائڻو، موسيقي پروڊيوسر ۽ ڪمپوزر.

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|برونڊي}}
* [[گيٽيگا ڪميون]]
* [[:زمرو:گيٽيگا جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last1=Chrétien |first1=Jean-Pierre |title=Gitega, capitale du Burundi : une ville du Far West en Afrique orientale allemande, 1912-1916 |date=2015 |publisher=Éditions Karthala |location=Paris |isbn=9782811115098}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Gitega|position=left}}

{{List of African capitals}}
{{Authority control}}

[[زمرو:گيٽيگا| ]]
[[زمرو:گيٽيگا صوبو]]
[[زمرو:برونڊي ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:آفريڪا جا گاديءَ وارا شهر]]
[[زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]]
[[زمرو:جرمن اوڀر آفريڪا ۾ 1912ع جون قيامون]]
[[زمرو:برونڊي]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:برونڊي ۾ شهر]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:برونڊي ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>c2o7fqef21km2n622d52bcyfz1pax1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھنزہ وادي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76318</id>
    <revision>
      <id>425098</id>
      <parentid>309829</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19547" sha1="26wl13d6kr38z7618vnwctg79bxmi26" xml:space="preserve">{{Short description|Valley in Gilgit-Baltistan region of Pakistan}}
{{Infobox valley
| name               = هنزه وادي&lt;br&gt;
Hunza Valley &lt;br&gt;
| other_name         =هنزه دش (بلتي) 
| native_name        =
| translation        =هنزه دش 
| photo              = File:Rakaposhi, Nagar GB (Pakistan).jpg
| photo_caption      = 7,788 ميٽر اچي، راڪاپوشي جي چوٽي ھنزہ وادي جي عين مٿان آهي
&lt;!--    MAP     --&gt;
| map                = Gilgit Baltistan#Pakistan
| map_image          = 
| map_caption        = 
&lt;!--  Location  --&gt;
| location           = 
| country            = [[پاڪستان]]
| region             = [[گلگت بلتستان]]
| state              = 
| district           = [[ھنزہ ضلعو|هنزه]]
| city               = هنزه
| label              = 
| label_position     = 
| coordinates        = {{coord|36.316942|N|74.649900|E|display=inline}}
| coordinates_ref    = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Rakaposhi Nagar on Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/Hunza+Valley/ |website=Google Maps |access-date=27 June 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Statistics --&gt;
| elevation          = 
| elevation_m        = 
| elevation_ft       = 
| elevation_ref      = 
| length             = 
| length_mi          = 
| length_km          = 
| length_orientation = 
| length_note        = 
| width              = 
| width_mi           = 
| width_km           = 
| width_orientation  = 
| width_note         = 
| area               = 
| area_mi2           = 
| area_km2           = 11,660
| depth              = 
| depth_ft           = 
| depth_m            = 
| type               = 
| age                = 
| border             = 
| topo               = 
| traversed          = 
| river              = 
&lt;!-- Below --&gt;
| footnotes          = 
| embed              = 
}}
[[File:Baltit fort from ultar sar trek.jpg|thumb|بلتت جو قلعو التر هنزا مان نظر اچي ٿو]]
'''هنزه وادي''' (اردو: وادي ہنزہ) [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي جي اترئين حصي ۾ هڪ جبل واري وادي آهي.

==جاگرافي==
وادي هنزا نديءَ جي ڪناري سان واقع آهي، ۽ اتر اولهه ۾ [[اشڪومن وادي]]، ڏکڻ اوڀر ۾ شگر، اتر ۾ [[افغانستان]] جي [[واخان ڪوريڊور]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] جي سنجيانگ علائقي سان سرحدون لڳن ٿيون.&lt;ref&gt;''&quot;Mountainous Valley situated in the northern part of India&quot;. dreamstime.com. Archived from the original on 28 July 2018. Retrieved 3 June 2018.''&lt;/ref&gt;   هنزا وادي 2,438 ميٽر (7,999 فوٽ) جي اوچائي تي آهي. جاگرافيائي لحاظ کان هنزه وادي ٽن علائقن تي مشتمل آهي: 

• اپر هنزا (گوجال)  

• مرڪزي هنزا ۽  

• لوئر هنزا (شناڪي) 
==تاريخ==
[[File:Baltit Fort, Karimabad, Hunza, Gilgit Baltistan.jpg|thumb|&lt;small&gt;بلتت قلعو، هنزا جي ميرن جي اڳوڻي رهائشگاه&lt;/small&gt;]]

ٻڌمت ۽، ٿوري حد تائين، بون علائقي ۾ بنيادي مذهب هئا. هن علائقي ۾ ڪيترائي بچيل ٻڌمت جي آثار قديمه جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هنزا جو مقدس پٿر. وچ ايشيا کي برصغير ​​سان ڳنڍيندڙ واپاري رستن جي نيٽ ورڪ ۾ هنزه وادي مرڪزي حيثيت رکي ٿي. هن برصغير ​​۾ ٻڌ ڌرم جي مشنري ۽ راهب کي به تحفظ فراهم ڪيو، ۽ هن خطي سڄي ايشيا ۾ ٻڌمت جي منتقلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;books.google.ae2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nqWODwAAQBAJ&amp;q=hunza+valley+buddhism&amp;pg=PA25|title=The Buddhist Architecture of Gandhāra|last=Behrendt|first=Kurt|publisher=BRILL|year=2003|isbn=978-90-474-1257-1|pages=25}}&lt;/ref&gt;

اسلام جي اچڻ کان اڳ، علائقي جي اڪثريت ٻڌمت تي عمل ڪيو. ان وقت کان وٺي، اڪثر آبادي اسلام قبول ڪيو آهي. هن علائقي ۾ پٿرن تي لکيل قديم براهمني رسم الخط ۾ گرافيٽي جا ڪيترائي ڪم آهن، جيڪي ٻڌ ڌرم جي راهب طرفان پوڄا ۽ ثقافت جي طور تي ٺاهيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;AlcockBodel20122&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=CSr2zO0gGCsC&amp;pg=PA21|title=Highways, Byways, and Road Systems in the Pre-Modern World|author1=Susan E. Alcock|author2=John Bodel|author3=Richard J. A. Talbert|date=15 May 2012|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-67425-3|pages=21–}}&lt;/ref&gt; اڪثر مقامي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ سان، انهن کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو ويو، تباهه ڪيو ويو يا وساريو ويو، پر هاڻي بحال ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;Zara Khan, [https://pk.mashable.com/culture/3357/vandalized-buddhist-inscriptions-in-gilgit-baltistan-are-now-being-restored?amp=1 Vandalized Buddhist inscriptions in Gilgit-Baltistan are now being restored], Mashable Pakistan, 28 May 2020.&lt;/ref&gt;

”هنزا اڳ ۾ هڪ پرنسلي رياست هئي جيڪا اتر اوڀر ۾ سنڪيانگ (چين جو خودمختيار علائقو) ۽ اتر اولهه ۾ پامير سان لڳل هئي، جيڪا 1974ع تائين قائم رهي، جڏهن ذوالفقار علي ڀٽي ان کي ختم ڪري ڇڏيو، رياست جي سرحد ڏکڻ ۾ گلگت ايجنسي سان لڳل هئي. رياست جي گاديءَ جو هنڌ بلتت (جنهن کي ڪريم آباد به چيو ويندو آهي) گنيش ڳوٺ آهي، جنهن جو مطلب آهي ’بابا گنيش ڳوٺ‘ (هڪ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ نالو). 900 سالن کان پوءِ 1800ع جي شروعات ۾، هنزا انگريزن جي ”عظيم راند“ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، 1891ع ۾ هنزا تي برطانوي سلطنت قبضو ڪيو ۽ هنزا جو حاڪم مير صفدر علي خان، ڪاشغر، چين ڏانهن ڀڄي ويو. ۽ برطانوي فوج سندس ڀاءُ مير ناظم خان (1892-1938) کي هنزه وادي جو ڪٺ پتلي حڪمران مقرر ڪيو، پر سڀئي حڪم انگريز آفيسرن طرفان منظور ڪيا ويا جيڪي گادي واري هنڌ گلگت ۾ مقرر ڪيا ويا هئا.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skardu.pk/hunza-valley/|title=Hunza Valley|last1=Valley|first1=Hunza|website=skardu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111202513/http://www.skardu.pk/hunza-valley/|archive-date=11 November 2016|access-date=23 November 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===مير/ٿم===
[[File:Attabad Lake 2020.jpg|thumb|آگسٽ 2020ع ۾ عطا آباد ڍنڍ.]]
جان بيڊولف پنهنجي ڪتاب، &quot;ھندو ڪش جا قبيلا&quot; ۾ لکيل هڪ حساب موجب: 

 &quot;هنزه جي حڪمران خاندان کي ”آيا-شا“ (آسماني) سڏيو ويندو آهي. هنزه ۽ نگر جون ٻه رياستون اڳي هڪ هيون، جن جي حڪمران شاهي خاندان جي هڪ شاخ هئي، گلگت جو حڪمران خاندان، جنهن جي حڪومت جو تخت نگر هو. هنزه نگر وادي ۾ مسلمان اٽڪل 1000 سال قبل آيو (اسماعيلي مسلمانن جي 30هين امام، امام اسلام شاهه جي زماني ۾) گلگت ۾ اسلام آڻڻ کان پوءِ گلگت جي ترخان جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس جاڙا پٽ پيدا ٿيا، جن جا نالا مغلوت ۽ گرڪيس هئا. نگر جي موجوده حڪمران خاندان مان چيو وڃي ٿو ته انهن جي ڄمڻ کان وٺي هڪ ٻئي سان دشمني ڏيکاري ٿي، تنهن ڪري سندن پيء پنهنجي جانشين جي مسئلي کي حل ڪري، انهن جي وچ ۾ ورهايو، اولهه، ۽ مغلوت ڏانهن درياهه جي ڏکڻ/ اوڀر واري ڪناري تائين.&quot; 

===سال 2010ع لينڊ سلائيڊ=== 

4 جنوري 2010ع تي، هڪ لينڊ سلائيڊ درياهه کي بند ڪري ڇڏيو ۽ عطا آباد ڍنڍ (جنهن کي ششڪوٽ ڍنڍ پڻ سڏيو وڃي ٿو) پيدا ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 20 ڄڻا مارجي ويا ۽ 8 زخمي ٿيا ۽ قراقرم هاءِ وي جي تقريباً 26 ڪلوميٽر (16 ميل) بند ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Waheed |first1=Abdul |title=The Attabad Landslide Disaster |url=https://pamirtimes.net/2013/01/04/the-attabad-landslide-disaster/ |access-date=12 October 2019 |work=Pamir Times|date=4 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012112526/https://pamirtimes.net/2013/01/04/the-attabad-landslide-disaster/ |archive-date=12 October 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ahmed&quot;&gt;{{cite web |last=Ahmed |first=Kamran |title=Pakistan: The water bomb |publisher=Dawn |date=23 May 2010 |access-date=27 August 2022 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-water-bomb |website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Annual Report 2011 |publisher=National Disaster Management Authority, Government of Pakistan |pages=40–41 |website=Yumpu |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/47672831/ndma-annual-report-2011-26mb |access-date=27 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=SHISHKET LAKE CRISES – 2010 – CHRONOLOGY OF EVENTS |url=http://www.ndma.gov.pk/new/aboutus/SHISHKET_lake_2010.pdf |website=ndma.gov.pk |publisher=[[National Disaster Management Authority (Pakistan)|NDMA]] |access-date=12 October 2019 |date=27 July 2010}}{{dead link|date=September 2023}}&lt;/ref&gt; نئين ڍنڍ 30 ڪلوميٽر (19 ميل) تائين پکڙيل آهي ۽ 400 فوٽ (120 ميٽر) جي اونهائي تائين وڌي ٿي جڏهن اها هنزا درياهه جي پٺڀرائي سان ٺهي وئي. لينڊ سلائيڊنگ مڪمل طور تي قراقرم هاءِ وي جي حصن کي ڍڪي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ahmed&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fourworlds_HiMaT_2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf|title=Needed: a second green revolution in Hunza|author1=Michael Bopp|author2=Judie Bopp|date=May 2013|publisher=HiMaT|pages=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127021618/http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf|archive-date=27 November 2015|access-date=26 November 2015|url-status=live}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad&lt;/ref&gt; 
==سياحت==
[[File:Hunza Valley HDR.jpg|thumb|بهار جي شروعات ۾ هنزا وادي.]]
[[File:Altit Fort, Hunza.jpg|thumb|خزان جي آخر ۾ وادي هنزا.]]
[[File:Borith Lake in Hunza.jpg|thumb|اونهاري ۾ بورٿ ڍنڍ جو منظر.]]
هنزا جي وادي ڪيترن ئي اونچين چوٽين جو گهر آهي، جيڪي ان جي چوڌاري 7,000 ميٽرن کان مٿي آهن. انهن ۾ شامل آهن '''[[راڪاپوشي]]، ''''[[دستغلي سار]]، [[بتورا]]، [[بتورا II]]، [[باتورا III]]، [[موچو ڇش]]، [[ ڪنيانگ ڇِش]]، [[شِسپاري]]، [[پاسُو سار]]، [[ڪنجوت سار]]، [[يُوشين گُردن سار]]، [[پوماري چَش]]، [[مومل سر]]. وادي ڪيترن ئي جبلن جا نظارا پيش ڪري ٿي، جن ۾ التر سار 7,388 ميٽر (24,239 فوٽ)، بوجهاگور دواناسار  7,320ميٽر (24,045 فوٽ)، گهینتا چوٽي 7,090 ميٽر (15,631 فوٽ)، هنزا چوٽي 6,270 ميٽر (1960 فوٽ)، درمیانی چوٽي  1960 ميٽر (19,980 فوٽ) ۽ بلبليٽنگ (ليڊي فنگر) چوٽي 6,000 ميٽر (19,685 فوٽ). 

هنزه وادي ۾ هڪ متنوع مذهبي تاريخ آهي، جنهن ۾ ڪيترن ئي تاريخي مذهبي ماڳن جهڙوڪ گنيش ڳوٺ ۾ قديم واچ ٽاور، [[بلتت قلعو]] ڪريم آباد جي چوٽي تي واقع آهي، جيڪو ميرن اٽڪل 800 سال اڳ تعمير ڪيو هو، جيڪو هڪ تاريخي نشان آهي. هنزا ۽ [[Altit قلعو|التت قلعو]] (وادي جي تري ۾) لاء. اٺين صدي عيسويءَ ۾، ٻڌ ڌرم جي هڪ وڏي شڪل جنهن جي چوڌاري ننڍڙن ٻڌ ڌرم جا آثار هئا، هڪ پٿر تي تراشيل دريافت ٿيا. ماٿريءَ جي چوڌاري پٿرن تي پراگاڻين دور جي انسانن ۽ جانورن جون شڪليون نقش ٿيل آهن. هنزه جي آس پاس ڪيتريون ئي ڍنڍون پڻ آهن جن ۾ [[عطا آباد ڍنڍ]]، [[بورٿ ڍنڍ]]، شمشال ڍنڍ، حسن آباد ڍنڍ شامل آهن. اهو پڻ 57 ڪلوميٽر ڊگهو [[باتورا گليشيئر]] جو گهر آهي، جيڪو قطبي خطي کان ٻاهر دنيا جو پنجون ڊگهو گليشيئر آهي''، هن جي چوڌاري [[شيسپاري]]، [[باتورا]] ۽ ڪمپردير چوٽيون آهن.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Copernicus/Earth_from_Space_Batura_Glacier|title=Earth from Space: Batura Glacier|website=www.esa.int|language=en|access-date=2024-03-21}}&lt;/ref&gt;'''''

''سڀ کان وڏو جبل وارو پاسو خنجراب پاس آهي جيڪو 4,693 ميٽر اوچو آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 15000 فوٽ کان مٿي آهي، پاڪستان جي اترين سرحد ۽ چين جي ڏکڻ-اولهه سرحد تي هڪ اسٽريٽجڪ پوزيشن ۾ آهي ۽ گلگت بلتستان سان ڳنڍيل آهي، جيڪو ان کي  هنزا جو هڪ ٻيو اهم نشان بڻائي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1N3BQ0FE/|title=Khunjerab Pass linking Pakistan, China to stay open all year round|last=shahid|first=ariba|date=October 20, 2023|website=Reuters|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;''

''جابلو پيچرن ۾  آنڊرا پوئگاه گلمٽ ۽ ليوپرڊ ٽريڪ شيشخات شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tripventure.com.pk/amazing-views-of-hunza-valley/|title=Amazing Views of Hunza Valley…|last=admin|date=2021-07-12|website=Trip Venture|language=en-US|access-date=2022-04-19}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;''

''جيمز هيلٽن جي سال 1933ع جي ناول، &quot;گم ٿيل افق&quot; ( '''Lost Horizon)'''  ۾ شنگري لا جي افسانوي وادي لاءِ وادي مشهور طور تي مڃيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/high-up-on-a-pakistani-mountain-a-success-story-for-moderate-islam/2015/07/22/f0b878d2-2572-11e5-b77f-eb13a215f593_story.html|title=High up on a Pakistani mountain, a success story for moderate Islam|last=Craig|first=Tim|date=2023-04-10|work=Washington Post|access-date=2024-03-28|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;''

==ماڻهو==
مقامي ٻولين ۾ بروشسڪي، واخي ۽ شينا شامل آهن. هنزه وادي جي خواندگي جي شرح 95 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ڪميونٽي اسڪولن جو قيام جيڪي اعليٰ معيار جي تعليم فراهم ڪن ٿا، ۽ آغا خان جي اثر هيٺ، اعليٰ تعليم لاءِ يونيورسٽيون ٺاهڻ ۾ مدد ڏيڻ، هنزه وادي ۾ خواندگيءَ جي بلند شرح ڏانهن هدايت ڪئي آهي، خاص ڪري ڇوڪرين لاءِ. هنزا جي تاريخي علائقي ۽ موجوده اتر پاڪستان ۾ صدين کان وڏي تعداد ۾ لڏپلاڻ، تڪرار ۽ قبيلن ۽ نسلن جي آبادڪاري ٿيندي رهي آهي، جن مان شينا قوم علائقائي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان آهن. علائقي جي ماڻهن پنهنجي تاريخي روايتن کي نسل در نسل ياد ڪيو آهي. هنزه وادي ۾ ڪجهه واخي پڻ آهن، جيڪي اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر اوڀر افغانستان مان لڏي هتي آيا هئا. هنزه ۾ رهندڙن جي اڪثريت جو تعلق اسماعيلي شيعه فرقن سان آهي. انهن جو عقيدو آهي ته آغا خان IV سندن مذهبي شخصيت آهي. هنزا ۽ وادي جي ماڻهن جي خواندگي جي ڪاميابي ۽ مجموعي ڀلائي لاءِ سڀ کان وڏو پروموٽر ۽ مددگار پڻ مڃيو وڃي ٿو. هنزا جي ماڻهن جي ڊگھي ڄمار کي ڪجهه ماڻهن پاران نوٽ ڪيو ويو آهي، پر ٻيا ان کي رد ڪري هڪ ڊگهي عمر واري افسانه جي طور تي ترقي يافته ڄمڻ جي رڪارڊ جي کوٽ سبب. ان ڳالهه جو ڪو به ثبوت نه آهي ته هنزا جي زندگيءَ جي توقع پاڪستان جي غريب، اڪيلائي وارن علائقن جي اوسط کان گهڻو مٿي آهي. صحت ۽ ڊگھي زندگي جون دعوائون لڳ ڀڳ هميشه مقامي مير (بادشاهه) جي بيانن تي ٻڌل هونديون هيون. هڪ ليکڪ جيڪو بروشو ماڻهن سان اهم ۽ مسلسل رابطي ۾ هو، جان ڪلارڪ، ٻڌايو ته اهي مجموعي طور تي غير صحتمند هئا. تنهن هوندي به، انهن جي پوکي واري ڊگهي عمر صحيح آهي يا نه، ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته هنزا جا ماڻهو هڪ صحتمند غذا سان گڏ هڪ صحتمند زندگي گذاريندا آهن. هن اسرار جو جواب ڏيڻ لاءِ ڪيترائي محقق هنزا جي ماڻهن سان گڏ رهيا آهن جن ۾ رابرٽ ميڪريسن به شامل آهن جن کي ڪينسر، معدي جي السر يا اپنديسائٽس جهڙين بيمارين ۾ مبتلا هڪ به ماڻهو نه مليو. تحقيق ڏيکاري ٿي ته زميني منظر ۽ جاگرافيائي لحاظ کان ورزش جي اعليٰ سطح انهن کي فعال ۽ چست ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا انهن جي ڊگھي عمر ۾ فڪرمند ٿئي ٿي، ان سان گڏ زردي جي ٻج ۽ تيل جو استعمال، ۽ گليشيئر جو پاڻي جنهن ۾ معدنيات شامل آهن.

==پڻ ڏسو== 
• [[ھنزا ضلعو|هنزه ضلعو]]
 
• [[نگر ضلعو]]
 
• [[شاھراھ قراقرم|قراقرم هاءِ وي]] 

• [[قراقرم جبلن جو سلسلو|قراقرم جبل]]

• [[نيلم ضلعو|نيلم وادي]]

• [[ڪالاش وادي|ڪلاشا وادي]]

• [[ڪاغان وادي]]

==خارجي لنڪس==
{{commons category|Hunza Valley}}

* http://emergingpakistan.gov.pk/travel/place-to-visit/gilgit-baltistan/hunza-valley/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122132122/http://emergingpakistan.gov.pk/travel/place-to-visit/gilgit-baltistan/hunza-valley/ |date=22 January 2020 }}

{{Authority control}}

[[Category:Valleys of Gilgit-Baltistan]]
[[Category:Hunza]]
[[Category:History of Gilgit Agency]]
[[Category:Hindu Kush]]
[[Category:Himalayas]]
[[Category:Regions of Pakistan]]
[[Category:Landslides in 2010]]
[[Category:Valleys of Pakistan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گلگت بلتستان]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ واديون]]
[[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]]
[[زمرو:گلگت بلتستان جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>26wl13d6kr38z7618vnwctg79bxmi26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اگرتلا سازش ڪيس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76645</id>
    <revision>
      <id>425130</id>
      <parentid>376302</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16511" sha1="tkmkxpj5n6nbszbms6jm7mtf4r8h1dc" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون}}

{{Infobox
| name = اگرتلا سازش ڪيس
| child = {{{child|}}}
| subbox = {{{subbox|}}}
| italic title = {{{italic title|no}}}
| above = اگرتلا سازش ڪيس
| subheader = Agartala Conspiracy Case
| image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]]
| datastyle =
| header1 =
| label1 = ڪورٽ
| data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل
| header2 =
| label2 = ڪيس جوپورو نالو
| data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا
| header3 =
| label3 = فيصلو
| data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا
| header4 =
| label4 = جج
| data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم
| header5 =
| label5 = لاڳو ثيل قانون
| data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=&lt;!-- Not stated --&gt; |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}&lt;/ref&gt;
}}

'''اگرتلا سازش ڪيس''' &lt;small&gt;{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}&lt;/small&gt; [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. &lt;ref name=&quot;bdn23Feb201&quot; /&gt;

سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي.

22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. &lt;ref name=&quot;bdn23Feb201&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ds12Jun2010&quot; /&gt;

== جوابدر ==

حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا.  ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار
|-
| [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن &lt;small&gt;سي ايس پي&lt;/small&gt;
|-
| &lt;small&gt;نيوي اسٽيوارڊ&lt;/small&gt; مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين
|-
| &lt;small&gt;ايل ايس&lt;/small&gt; سلطان الدين احمد || &lt;small&gt;ايل ايس سي ڊي&lt;/small&gt; آئي نور محمد
|-
| فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائيڪ عبد الصمد
|-
| اڳوڻو حوالدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي
|-
| &lt;small&gt;فلائٽ سارجنٽ&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''محمد فضل الحق'''&lt;/small&gt;|| &lt;small&gt;بيڀتي ڀوشن  '''ماڻڪ چوڌري'''&lt;/small&gt;
|-
| بيڌن ڪرشنا سين || صوبيدار عبدالرزاق
|-
| &lt;small&gt;اڳوڻو ڪلرڪ&lt;/small&gt; مجيب الرحمان || &lt;small&gt;فلائٽ سارجنٽ&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''ايم عبدالرزاق'''&lt;/small&gt;
|-
| سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد
|-
| &lt;small&gt;خان محمد شمس الرحمان CSP&lt;/small&gt;|| اي ڪي ايم شمس الحق
|-
| حوالدار عزيز الحق || محافظ باري
|-
| سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب
|-
| ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪر نجم الھدي
|-
| &lt;small&gt;'''ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان'''&lt;/small&gt;|| سارجنٽ عبدالجليل
|-
| محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان
|-
| اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا
|-
| ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق&lt;ref name=banglapedia /&gt;
|}

== سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ ==

ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.&lt;ref name=&quot;ds12Jun2010&quot;&gt;{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}&lt;/ref&gt;

سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو.

1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=banglapedia&gt;{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713101638/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |archive-date=2024-07-13 |access-date=2024-06-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=banglapedia /&gt;

ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} &quot;The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. &quot;&lt;/ref&gt;

== مقدمو ==

ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کانپوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=banglapedia /&gt;

[[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي [[ڍاڪا|ڍاڪا شهر]] ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزامن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا.

ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مقسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ ڪيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب الرحمان جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. &lt;ref name=banglapedia /&gt;

عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.&lt;ref name=banglapedia /&gt;

15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.&lt;ref name=banglapedia /&gt;

حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي &quot;بنگبندو&quot; جو مشهور لقب ڏنو ويو.&lt;ref name=banglapedia /&gt;

== نتيجو ==

احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}&lt;/ref&gt;

قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.&lt;ref name=duhall&gt;{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}&lt;/ref&gt;

== اعتراف ==

2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.&lt;ref name=&quot;bdn23Feb201&quot;&gt;{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ds12Jun2010&quot; /&gt;

پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.&lt;ref name=&quot;bdn23Feb201&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]]
[[زمرو:اگرتله سازش]]
[[زمرو:سازش]]
[[زمرو:اگرتلا]]
[[زمرو:مقدما]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:بنگلاديش]]
[[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي سياست]]
[[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]]
[[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]]</text>
      <sha1>tkmkxpj5n6nbszbms6jm7mtf4r8h1dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعودي عرب جي شهرن جي فھرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76766</id>
    <revision>
      <id>425201</id>
      <parentid>424052</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10221" sha1="cf4c4i9htn7hizu9b8eefrqs7yvspjz" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[Mecca Province]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[جبيل]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 474,679
|-
| 12
| [[الحائل شهر]] 
| [[الهائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها شهر]]
| [[Asir|Asir Province]]
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 331,916
|-
| 17
| {{ill|Al-Saih, Saudi Arabia|ar|السيح (الخرج)|lt=Al-Saih}}
| [[Riyadh Province]]
| 295,462
|-
| 18
| [[Al-Mubarraz]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 290,800
|-
| 19
| [[Sabya]]
| [[Jazan Province]]
| 223,083
|-
| 20
| [[Arar City|Arar]]
| [[Northern Borders Province]]
| 202,719
|-
| 21
| [[Unaizah]]
| [[Al-Qassim Province]]
| 184,600
|-
| 22
| [[Jizan]]
| [[Jazan Province]]
| 173,919
|-
| 23
| [[Qurayyat, Saudi Arabia|Qurayyat]]
| [[Al-Jouf Province]]
| 167,104
|-
| 24
| [[Dhahran]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 143,936
|-
| 25
| [[Ar Rass]]
| [[Al-Qassim Province]]
| 121,359
|-
| 26
| [[Rabigh]]
| [[Mecca Province]]
| 112,383
|-
| 27
| [[Tabarjal]]
| [[Al-Jouf Province]]
| 109,796
|-
| 28
| [[Wadi ad-Dawasir|Wadi Al-Dawasir]]
| [[Riyadh Province]]
| 91,535
|-
| 29
| [[Al-Baha]]
| [[Al-Baha Province]]
| 90,515
|-
| 30
| [[Qatif City|Qatif]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 87,332
|-
| 31
| [[Dawadmi]]
| [[Riyadh Province]]
| 86,861
|-
| 32
| [[Saihat]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,818
|-
| 33
| [[Rafha]]
| [[Northern Borders Province]]
| 84,536
|-
| 34
| [[Khafji]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,316
|-
| 35
| [[Majmaah]]
| [[Riyadh Province]]
| 70,243
|-
| 36
| [[Umluj]]
| [[Tabuk Province]]
| 69,656
|-
| 37
| [[Al-Zulfi City|Al-Zulfi]]
| [[Riyadh Province]]
| 68,317
|-
| 38
| [[Turaif]]
| [[Northern Borders Province]]
| 66,004
|-
| 39
| [[Al-Muzahmiyya]]
| [[Riyadh Province]]
| 62,760
|-
| 40
| [[al-Ula]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 60,103
|-
| 41
| [[Duba, Saudi Arabia|Duba]]
| [[Tabuk Province]]
| 54,917
|-
| 42
| [[Ad-Dilam]]
| [[Riyadh Province]]
| 54,822
|-
| 43
| [[Dumat al-Jandal]]
| [[Al-Jouf Province]]
| 54,341
|-
| 44
| [[Bareq]]
| [[Asir|Asir Province]]
| 44,880
|-
| 45
| [[Al Qunfudhah|Al-Qunfudhah]]
| [[Mecca Province]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>cf4c4i9htn7hizu9b8eefrqs7yvspjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425206</id>
      <parentid>425201</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* بلحاظ آبادي */</comment>
      <origin>425206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10345" sha1="sl9ywvl56mv79dqynk4poqlqu395zjd" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| Mecca Province
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| [[Asir|Asir Province]]
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 331,916
|-
| 17
| {{ill|Al-Saih, Saudi Arabia|ar|السيح (الخرج)|lt=Al-Saih}}
| [[Riyadh Province]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[Jazan Province]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[Northern Borders Province]]
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[Al-Qassim Province]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[Al-Qassim Province]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[Mecca Province]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[Al-Jouf Province]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[Riyadh Province]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[Riyadh Province]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[Northern Borders Province]]
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[Riyadh Province]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[Tabuk Province]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[Riyadh Province]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[Northern Borders Province]]
| 66,004
|-
| 39
| [[Al-Muzahmiyya]]
| [[Riyadh Province]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[Tabuk Province]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[Riyadh Province]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[Al-Jouf Province]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[Asir|Asir Province]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[Mecca Province]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>sl9ywvl56mv79dqynk4poqlqu395zjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425213</id>
      <parentid>425206</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* بلحاظ آبادي */</comment>
      <origin>425213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10302" sha1="54qy2noogztq63g0ptzdpjek6emnos4" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| Mecca Province
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| [[Asir|Asir Province]]
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[Riyadh Province]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[Jazan Province]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[Northern Borders Province]]
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[Al-Qassim Province]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[Al-Qassim Province]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[Mecca Province]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[Al-Jouf Province]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[Riyadh Province]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[Riyadh Province]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[Northern Borders Province]]
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[Riyadh Province]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[Tabuk Province]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[Riyadh Province]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[Northern Borders Province]]
| 66,004
|-
| 39
| [[Al-Muzahmiyya]]
| [[Riyadh Province]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[Tabuk Province]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[Riyadh Province]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[Al-Jouf Province]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[Asir|Asir Province]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[Mecca Province]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>54qy2noogztq63g0ptzdpjek6emnos4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425215</id>
      <parentid>425213</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* بلحاظ آبادي */</comment>
      <origin>425215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10246" sha1="obycfsvctl2gwx48olqg9zfzew9p94d" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[Northern Borders Province]]
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[Al-Qassim Province]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[Al-Qassim Province]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[Mecca Province]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[Al-Jouf Province]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[Northern Borders Province]]
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[Tabuk Province]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[Northern Borders Province]]
| 66,004
|-
| 39
| [[Al-Muzahmiyya]]
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[Tabuk Province]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[Al-Jouf Province]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[Asir|Asir Province]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>obycfsvctl2gwx48olqg9zfzew9p94d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425216</id>
      <parentid>425215</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* بلحاظ آبادي */</comment>
      <origin>425216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10275" sha1="friflb9b6khend067ccwaze5xjf6r03" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! ***صوبو***
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[القسيم صوبو]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[القسيم صوبو]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[الجوف صوبو]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[تبوڪ صوبو]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 66,004
|-
| 39
| المزاحميه
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[الجوف صوبو]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[عسير صوبو]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>friflb9b6khend067ccwaze5xjf6r03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425217</id>
      <parentid>425216</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4992" sha1="n31gv64hsnp1nbn69m2034jv75kpkrf" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! ***صوبو***
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[القسيم صوبو]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[القسيم صوبو]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[الجوف صوبو]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[تبوڪ صوبو]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 66,004
|-
| 39
| المزاحميه
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[الجوف صوبو]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[عسير صوبو]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>n31gv64hsnp1nbn69m2034jv75kpkrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425218</id>
      <parentid>425217</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10272" sha1="9vheoyb7kjucg9hz9ao93lv9hb7kobt" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==بلحاظ آبادي==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! ***صوبو***
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[القسيم صوبو]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[القسيم صوبو]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[الجوف صوبو]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[تبوڪ صوبو]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 66,004
|-
| 39
| المزاحميه
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[الجوف صوبو]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[عسير صوبو]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==قصبا==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>9vheoyb7kjucg9hz9ao93lv9hb7kobt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425219</id>
      <parentid>425218</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>425219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10261" sha1="q5u4reba4vivpujlhb8dyezx1kgjp53" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! ***صوبو***
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[القسيم صوبو]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[القسيم صوبو]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[الجوف صوبو]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[تبوڪ صوبو]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 66,004
|-
| 39
| المزاحميه
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[الجوف صوبو]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[عسير صوبو]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==قصبا==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]]
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|[[سيهات]]
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| [[رابغ شهر|رابغ]]||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>q5u4reba4vivpujlhb8dyezx1kgjp53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425222</id>
      <parentid>425219</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8164" sha1="nquybmdlwgb3lvf6jm3n2w7zape7q52" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو
! شهر 
! ***صوبو***
! آبادي(2022)
|-
| 1
| [[رياض]]
| [[رياض صوبو]]
| 70,00,100
|-
| 2
| [[جده]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 37,12,917
|-
| 3
| [[مڪه مڪرمه]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 23,85,509
|-
| 4
| [[مدينه منوره]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 1,411,599
|-
| 5
| [[دمام]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 1,386,671
|-
| 6
| [[هفوف]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 729,606
|-
| 7
| [[تبوڪ]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 594,350
|-
| 8
| [[بريده، سعودي عرب|بريده]]
| [[القسيم صوبو]]
| 574,169
|-
| 9
| [[طائف]]
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 563,282
|-
| 10
| [[خميس مشيط]]
| [[عسير صوبو]]
| 535,065
|-
| 11
| [[الجبيل]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 474,679
|-
| 12
| [[حائل، شهر|الحائل شهر]]
| [[حائل صوبو|الحائل صوبو]]
| 448,623
|-
| 13
| [[الخبر]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 409,549
|-
| 14
| [[نجران]]
| [[نجران صوبو]]
| 381,431
|-
| 15
| [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]
| عسير صوبو
| 334,290
|-
| 16
| [[ينبع]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 331,916
|-
| 17
| السيح (الخرج)
| [[رياض صوبو]]
| 295,462
|-
| 18
| المبرز
| [[الشرقيه صوبو]]
| 290,800
|-
| 19
| سبيا 
| [[جيزان صوبو]]
| 223,083
|-
| 20
| [[عرعر شهر]] 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 202,719
|-
| 21
| عنيزه 
| [[القسيم صوبو]]
| 184,600
|-
| 22
| [[جيزان]]
| [[جيزان صوبو]] 
| 173,919
|-
| 23
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]
| [[الجوف صوبو]] 
| 167,104
|-
| 24
| [[الظهران|ظهران]]
| [[الشرقيه صوبو]]
| 143,936
|-
| 25
| الرس
| [[القسيم صوبو]]
| 121,359
|-
| 26
| [[رابغ شهر|رابغ]] 
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 112,383
|-
| 27
| تبرجل
| [[الجوف صوبو]]
| 109,796
|-
| 28
| وادي الدواسر 
| [[رياض صوبو]]
| 91,535
|-
| 29
| [[الباحه (شهر)|الباحه]] 
| [[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]
| 90,515
|-
| 30
| [[قطيف شهر|قطيف]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 87,332
|-
| 31
| دوادمي 
| [[رياض صوبو]]
| 86,861
|-
| 32
| [[سيهات]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,818
|-
| 33
| رفحه 
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 84,536
|-
| 34
| [[الخافجي]] 
| [[الشرقيه صوبو]]
| 84,316
|-
| 35
| مجمعه 
| [[رياض صوبو]]
| 70,243
|-
| 36
| املج 
| [[تبوڪ صوبو]]
| 69,656
|-
| 37
| الزلفي
| [[رياض صوبو]]
| 68,317
|-
| 38
| طريف
| [[حدود الشمالي صوبو]] 
| 66,004
|-
| 39
| المزاحميه
| [[رياض صوبو]]
| 62,760
|-
| 40
| [[العلا]]
| [[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]
| 60,103
|-
| 41
| [[ضباء، سعودي عرب|الضبا]]
| [[تبوڪ صوبو]]
| 54,917
|-
| 42
| الدلم 
| [[رياض صوبو]]
| 54,822
|-
| 43
| [[دومه الجندل]] 
| [[الجوف صوبو]]
| 54,341
|-
| 44
| باريق 
| [[عسير صوبو]]
| 44,880
|-
| 45
| القنفذه
| [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]
| 42,447
|}
&lt;!--I’ve removed towns and planned cities from this list since it’s meant to include only cities. The list is still incomplete, and I plan to add more cities over time. In the meantime, if anyone edits it, please make sure not to mix in towns or planned cities.--&gt;

==قصبا==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|[[دومه الجندل]]
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]]
|30,720 
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|[[حفر الباطن]]
|
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|[[خيبر]]
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| [[سيهات]]|| 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>nquybmdlwgb3lvf6jm3n2w7zape7q52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيوبيڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76867</id>
    <revision>
      <id>424986</id>
      <parentid>420935</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11086" sha1="8oy9ijiwkq30cd42glagvxxloaak8lz" xml:space="preserve">{{Short description|Province of Canada}}
{{About|the Canadian province|the province's capital city|Quebec City|the historical province|Province of Quebec (1763–1791)|other uses}}
{{Infobox Settlement 
|name=ڪيوبيڪ&lt;!--usual form in English; See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(use_English) --&gt;
|settlement_type=[[Provinces and territories of Canada|Province]]
|other_name=''Québec'' ([[Quebec French|French]])
|Label_map=yes
|image_map=Quebec in Canada 2.svg
|motto={{native phrase|fr|[[Je me souviens]]}}&lt;br /&gt;(&quot;I remember&quot;)
|image_shield=Coat of arms of Quebec (without crown).svg
|image_flag=Flag of Quebec.svg
|coordinates={{Coord|52|N|72|W|type:adm1st_scale:30000000_region:CA-QC|notes=&lt;ref&gt;{{Cite cgndb|EFGGK|Quebec}}&lt;/ref&gt;|display=inline,title}}
|Former=Canada East
|AdmittanceDate=July 1, 1867
|AdmittanceOrder=1st, with [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Ontario]]
|largest_metro=[[Greater Montreal]]
|largest_city=[[Montreal]]
|CapCoord={{Coord|46|48|50|N|071|12|29|W|type:city_region:CA-QC_source:http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/EHTWR|display=inline|name=Quebec City}}
|capital=[[Quebec City]]
|PremierParty=[[Coalition Avenir Quebec|CAQ]]
|Premier=[[François Legault]]
|government_type = Parliamentary [[constitutional monarchy]]
|Viceroy=[[Manon Jeannotte]]
|ViceroyType=Lieutenant Governor
|Legislature=National Assembly of Quebec
|SenateSeats=24
|HouseSeats=78
|PercentWater=11.5
|area_water_km2=176928
|area_land_km2=1365128
|area_total_km2=1700000
|area_rank=2nd
|population_rank=[[Population of Canada by province and territory|2nd]]
|pop_est_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 27, 2023 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928010937/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |archive-date=September 28, 2023 |access-date=September 28, 2023 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
|pop_est_as_of=Q2 2024
|population_est=9030684&lt;!-- Latest StatCan quarterly estimate only. --&gt;
|population_as_of=[[2021 Canadian census|2021]]
|population_ref=&lt;ref name=StatCan2021&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=February 9, 2022 |access-date=February 9, 2022}}&lt;/ref&gt;
|population_total=8501833&lt;!--2021 StatCan federal census population only per [[WP:CANPOP]]. Do not update until 2026 census population released. Use &quot;Population_est&quot; below for latest StatCan quarterly estimate.--&gt;
|Density_km2=6.5&lt;ref name=StatCan2021/&gt;
|population_demonym=in English: Quebecer, Quebecker, Québécois &lt;br /&gt;in French: [[Québécois people|Québécois]] ([[masculine gender|m]]),&lt;ref name=&quot;Oxford Guide&quot;&gt;{{cite book|title=Oxford Guide to Canadian English Usage|isbn=0-19-541619-8|page=335|publisher=Oxford University Press|year=2001|last1=Fee|first1=Margery|last2=McAlpine|first2=Janice}}&lt;/ref&gt; Québécoise ([[feminine gender|f]])&lt;ref name=&quot;Oxford Guide&quot;/&gt;
|official_lang=[[Quebec French|French]]&lt;ref name=language&gt;{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|publisher=Government of Quebec|accessdate=November 10, 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=May 14, 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_per_capita_rank=9th
|GDP_per_capita=C$63,651
|GDP_rank=2nd
|GDP_year=2022
|GDP_total=C$552.737&amp;nbsp;billion&lt;ref name=GDP2022&gt;{{cite web|url=https://statistique.quebec.ca/en/document/main-economic-indicators-quebec-and-canada/tableau/quarterly-indicators-quebec-and-canada|title=Quarterly indicators, Québec and Canada|publisher=Institut de la Statistique du Québec|date=September 20, 2023 }}&lt;/ref&gt;
| HDI_year                = 2019
| HDI                     = 0.916&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CAN/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019}}&lt;/ref&gt;—&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;Very high&lt;/span&gt;
| HDI_rank                = [[List of Canadian provinces and territories by Human Development Index|9th]]
|utc_offset1=−05:00|timezone1=[[Eastern Time Zone]] for most of the province&lt;ref&gt;See [[Time in Canada]]&lt;/ref&gt;
|utc_offset1_DST=−04:00
|PostalAbbreviation=QC&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canada Postal Codes|url=https://postal.codesofcountry.com/canada/|website=postal.codesofcountry.com|accessdate=April 6, 2024|archive-date=June 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630165627/https://postal.codesofcountry.com/canada/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

'''ڪيوبيڪ''' (فرينچ: Québec)&lt;ref name=&quot;EFname22&quot;&gt;According to the [[Government of Canada|Canadian government]], ''Québec'' (with the [[acute accent]]) is the official name in [[Canadian French]] and ''Quebec'' (without the accent) is the province's official name in [[Canadian English]] {{cite web|url=http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography/place-names/useful-material-translators/9232|title=Geographical Names of pan-Canadian significance|publisher=Natural Resources Canada|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150918231551/https://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography/place-names/useful-material-translators/9232|archivedate=September 18, 2015}}&lt;/ref&gt; ڪئناڊا جي تيرهن صوبن ۽ علائقن مان هڪ آهي. اهو علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو صوبو ۽ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي.

17 لک چورس ڪلوميٽر جي ايراضي ۽ 12,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سرحدن سان،&lt;ref name=&quot;Geography of Quebec territory2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.quebec.ca/gouvernement/portrait-quebec/geographie-territoire|title=Geography of Quebec territory|date=28 March 2024|publisher=Government of Quebec|language=fr|access-date=26 June 2024|quote=Quebec is divided into 17 administrative regions which bring together 104 regional county municipalities (MRC) and several independent municipalities.}}&lt;/ref&gt; ڪيوبيڪ مرڪزي ڪئناڊا ۾ واقع آهي. صوبو زميني سرحدون اولهه ۾ اونٽاريو صوبي سان، اتر اوڀر ۾ نيو فائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور سان، ڏکڻ اوڀر ۾ نيو برنزوڪ صوبي سان شئیر کری ٿو ۽ نوناوت سان ساحلي سرحد آهي. اهو اتر طرف جيمس بي، هڊسن بي، هڊسن اسٽريٽ، انگاوا بي، آرڪٽڪ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊن سان پکڙيل آهي ۽ ڏکڻ ۾ آمريڪا جون سرحدون آھن. 

ڪيوبيڪ جي آبادي جي اڪثريت سينٽ لارنس نديءَ جي وادي ۾، ٽريس۔ريويرس، ان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر مونٽريال ۽ صوبائي گاديءَ جو هنڌ ڪيوبيڪ ۾ رھندي آھي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-550/vignettes/m1q-eng.htm|title=Population Density, Québec, 2006|website=statcan.gc.ca|access-date=2024-01-21}}&lt;/ref&gt;

[[File:Iris versicolor.jpg|thumb|آئرس ورسيڪلر - ڪيوبيڪ جو گلن وارو نشان]]


سال 1535ع ۽ 1763ع جي وچ ۾، ڪيوبيڪ ڪئنیڊا جي فرانسيسي ڪالوني هئي ۽ نيو فرانس ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ڪالوني هئي. ستن سالن جي جنگ جي پٺيان، ڪئناڊا هڪ برطانوي ڪالوني بڻجي ويو ۽ ڪيوبيڪ پهريون ڀيرو ڪيوبيڪ صوبو (1763-1791)، پوءِ لوئر ڪئناڊا (1791-1841) ۽ آخر ۾ لوئر ڪئناڊا جي بغاوت جي نتيجي ۾ ڪئناڊا جي صوبي (1841-1867) جو حصو بڻجي ويو. اهو سال 1867ع ۾ اونٽاريو، نووا اسڪوٽيا ۽ نيو برنزوڪ سان اتحاد ڪيو ويو. سال 1960ع جي شروعات تائين، ڪيٿولڪ چرچ ڪيوبيڪ ۾ سماجي ۽ ثقافتي ادارن ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، 1960ع کان 1980ع واري ڏهاڪي جي خاموش انقلاب l'État québécois (ڪيوبيڪ جي عوامي اٿارٽي) ۾ ڪيوبيڪ حڪومت جي ڪردار کي وڌايو. 

ڪيوبيڪ جي حڪومت ويسٽ منسٽر سسٽم جي مطابق ڪم ڪري ٿي ۽  هڪ لبرل جمهوريت ۽ آئيني بادشاهت ٻئي آهي. ڪيوبيڪ جو پريميئر حڪومت جي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو. آزاديءَ جي بحثون ڪيوبيڪ سياست ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو آهن. ڪيوبيڪ سوسائٽيءَ جو اتحاد ۽ خصوصيت ان جي ٽن منفرد قانوني دستاويزن تي مبني آهي: ڪيوبيڪ چارٽر آف هيومن رائيٽس اينڊ فريڊمز، فرينچ ٻوليءَ جو چارٽر، ۽ ڪيوبيڪ جو سول ڪوڊ. ان کان علاوه، ڪئناڊا ۾ ٻين هنڌن جي برعڪس، ڪيوبيڪ ۾ قانون ملايو ويو آهي: پرائيويٽ قانون سول قانون واري نظام تحت استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته عوامي قانون هڪ عام قانون واري نظام تحت استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪيوبيڪ جي سرڪاري ٻولي فرانسيسي آھي؛ ڪيوبيڪوئس فرانسيسي علائقائي قسم آھي. ڪيوبيڪ واحد فرانسیسی بولن وارن جی اڪثریت جو صوبو آهي. ڪيوبيڪ جي معيشت بنيادي طور تي ان جي وڏي خدمت واري شعبي ۽ مختلف صنعتي شعبي جي سھارن تي آهي. برآمدات لاءِ اھو ايئرونٽيڪس، جتي اهو دنيا ۾ 6 نمبر وڏو وڪرو ڪندڙ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tradecommissioner.gc.ca/quebec/snapshot-apercus.aspx?lang=eng|title=Sector Snapshots - Canadian Trade Commissioner Service - Quebec|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-20|website=GAC|access-date=2024-01-21|archive-date=2024-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220125538/https://www.tradecommissioner.gc.ca/quebec/snapshot-apercus.aspx?lang=eng|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ھائيڊرو اليڪٽرڪ، کان کني، ڪاٺ، دواسازي،  ايلومينيم ۽ ڪاغذ جی صنعتن تی انحصار ڪري تو. ڪيوبيڪ  ميپل سيرپ پيدا ڪرڻ، ان جي مزاحيه ۽ هاڪي کي ڪئناڊا جي مشهور راندين مان هڪ ٺاهڻ لاءِ  مشهور آهي. اهو پڻ پنهنجي ثقافت لاء مشهور آهي؛ صوبو ادب، موسيقي، فلمون، ٽي وي شوز، فيسٽيول وغيره پيدا ڪري ٿو. 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>8oy9ijiwkq30cd42glagvxxloaak8lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسماعيل هنيه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78046</id>
    <revision>
      <id>425109</id>
      <parentid>423668</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26322" sha1="f8jyu65rd7hbgsbh9pbwfy9idc2kaac" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name = اسماعيل هنيه
| native_name = إسماعيل هنية
| image = 03-03-2020 Ismail Haniyeh (3x4 cropped).jpg
| caption = اسماعيل هنيه، مارچ 2020ع
| birth_name = اسماعيل عبدالسلام احمد هنيه
| nickname = ابو العبد
| birth_date = {{Birth date|1962|1|29}}
| birth_place = [[الشاطئ پناهگير ڪئمپ]]، [[غزه پٽي]]
| death_date = {{Death date and age|2024|7|31|1962|1|29}}
| death_place = [[تهران]]، [[ايران]]
| resting_place = [[لوسيل]]، [[قطر]]
| nationality = [[فلسطيني]]
| party = [[حماس]]
| religion = [[اسلام]]
| alma_mater = [[اسلامي يونيورسٽي، غزه]]
| office1 = [[حماس جي سياسي بيورو]] جو سربراهه
| term_start1 = 6 مئي 2017ع
| term_end1 = 31 جولاءِ 2024ع
| predecessor1 = [[خالد مشعل]]
| successor1 = [[يحيٰ سنوار]]
| office2 = [[فلسطيني قومي اختيارين جو وزيراعظم]]
| term_start2 = 29 مارچ 2006ع
| term_end2 = 2 جون 2014ع
| president2 = [[محمود عباس]]
| predecessor2 = [[احمد قريع]]
| successor2 = [[رامي الحمدالله]]
| footnotes = 14 جون 2007ع کان پوءِ سندس وزارتِ عظميٰ جي آئيني ۽ سياسي حيثيت تڪراري رهي. محمود عباس کيس برطرف ڪيو، پر هنيه غزه ۾ پنهنجي حڪومت جاري رکي.
}}

'''اسماعيل هنيه''' ({{lang-ar|إسماعيل عبد السلام أحمد هنية}}؛ 29 جنوري 1962ع – 31 جولاءِ 2024ع) هڪ [[فلسطين|فلسطيني]] سياستدان ۽ [[حماس]] جو اهم سياسي اڳواڻ هو. هو 2006ع ۾ [[فلسطيني قومي اختيارين]] جو وزيراعظم بڻيو ۽ 2017ع کان پنهنجي وفات تائين حماس جي سياسي بيورو جو سربراهه رهيو. 31 جولاءِ 2024ع تي کيس [[ايران]] جي گاديءَ واري شهر [[تهران]] ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;&gt;{{cite news |title=Profile: Hamas PM Ismail Haniya |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4655146.stm |work=BBC News |date=14 December 2006 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBCLeaders&quot;&gt;{{cite news |last=Alshawabkeh |first=Lina |title=Who are the leaders of Hamas? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 |work=BBC News |date=17 October 2023 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هنيه 2006ع جي [[فلسطيني قانونساز چونڊون، 2006ع|فلسطيني قانونساز چونڊن]] ۾ حماس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ وزيراعظم مقرر ٿيو. 2007ع ۾ [[فتح ۽ حماس جو تڪرار|فتح ۽ حماس جي سياسي ۽ هٿياربند تڪرار]] کان پوءِ فلسطيني صدر [[محمود عباس]] کيس عهدي تان هٽايو، پر هنيه ان فيصلي کي قبول نه ڪيو ۽ [[غزه پٽي]] ۾ پنهنجي حڪومت جاري رکي. 2014ع ۾ فلسطيني قومي اتفاق واري حڪومت جي قيام سان سندس وزارتِ عظميٰ جو دور ختم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BBCDismiss&quot;&gt;{{cite news |title=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |work=BBC News |date=14 June 2007 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

اسماعيل هنيه 29 جنوري 1962ع تي غزه شهر جي [[الشاطئ پناهگير ڪئمپ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو اصل تعلق [[عسقلان]] ڀرسان الجوره ڳوٺ سان هو. سندس والدين 1948ع جي [[فلسطيني نڪبت]] دوران بي گهر ٿيڻ کان پوءِ غزه ۾ آباد ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;/&gt;

هن پنهنجي ابتدائي تعليم غزه ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[اسلامي يونيورسٽي، غزه]] ۾ داخلا ورتي. 1987ع ۾ هن عربي ادب ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. يونيورسٽيءَ ۾ پڙهڻ دوران هو اسلامي شاگرد تنظيم سان لاڳاپيل رهيو ۽ شاگرد سياست ۾ سرگرم حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;BelfastProfile&quot;&gt;{{cite news |title=Hamas PM Ismail Haniyeh at war with Israel – and his own rivals |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/hamas-pm-ismail-haniyeh-at-war-with-israel-and-his-own-rivals/28459936.html |work=Belfast Telegraph |date=3 January 2009 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شاگرد سياست ===

هنيه 1980ع واري ڏهاڪي ۾ اسلامي شاگرد تنظيم جي سرگرمين ۾ حصو ورتو. هو اسلامي يونيورسٽيءَ جي شاگرد ڪائونسل سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ان دور ۾ اسلامي شاگرد تنظيمن ۽ [[فتح]] سان لاڳاپيل شاگرد گروهن جي وچ ۾ سياسي مقابلو موجود هو.

يونيورسٽيءَ مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ساڳئي اداري ۾ تدريسي ۽ انتظامي ذميواريون پڻ نڀايون.&lt;ref name=&quot;BelfastProfile&quot;/&gt;

== گرفتاري ۽ جلاوطني ==

[[پهريون فلسطيني انتفاضو|پهرئين فلسطيني انتفاضي]] دوران هنيه سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. اسرائيلي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو. 1989ع ۾ کيس ٽن سالن لاءِ قيد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;/&gt;

1992ع ۾ اسرائيلي اختيارين کيس حماس جي ٻين سوين ڪارڪنن ۽ اڳواڻن سان گڏ [[لبنان]] جي ڏاکڻي علائقي [[مرج الزهور]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. انهن جلاوطن ٿيل ماڻهن ۾ [[عبدالعزيز الرنتيسي]] ۽ ٻيا فلسطيني سياسي ڪارڪن پڻ شامل هئا.

تقريباً هڪ سال کان پوءِ هنيه غزه واپس آيو ۽ اسلامي يونيورسٽيءَ ۾ ٻيهر سرگرم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BelfastProfile&quot;/&gt;

== حماس ۾ سياسي سرگرميون ==

[[File:03-03-2020 Ismail Haniyeh.jpg|thumb|اسماعيل هنيه، 3 مارچ 2020ع تي ماسڪو ۾ هڪ ملاقات دوران.]]

1997ع ۾ هنيه کي حماس جي باني [[احمد ياسين]] جي آفيس جو سربراهه مقرر ڪيو ويو. احمد ياسين سان ويجهي سياسي لاڳاپي سبب سندس حيثيت تنظيم ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي.

2000ع ۾ شروع ٿيل [[ٻيو فلسطيني انتفاضو|ٻئي فلسطيني انتفاضي]] دوران حماس جي سياسي ۽ تنظيمي قيادت ۾ سندس ڪردار وڌيو. 2004ع ۾ احمد ياسين ۽ عبدالعزيز الرنتيسي جي اسرائيلي حملن ۾ مارجي وڃڻ کان پوءِ هنيه تنظيم جي اهم سياسي اڳواڻن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;/&gt;

== فلسطيني وزيراعظم ==

=== 2006ع جون چونڊون ===

25 جنوري 2006ع تي ٿيل فلسطيني قانونساز چونڊن ۾ حماس جي حمايت يافته ''تبديلي ۽ اصلاح'' واري فهرست اڪثريت حاصل ڪئي.

ان ڪاميابيءَ کان پوءِ هنيه کي وزيراعظم نامزد ڪيو ويو ۽ 29 مارچ 2006ع تي سندس حڪومت اقتدار سنڀاليو. هن جي ڪابينا جي قيام سان فلسطيني سياست ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;/&gt;

حماس جي حڪومت قائم ٿيڻ کان پوءِ [[اسرائيل]]، [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان فلسطيني اختيارين جا لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيا. حماس کي اسرائيل تسليم نه ڪرڻ ۽ هٿياربند ڪاررواين سبب ڪيترن ملڪن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

آمريڪا ۽ يورپي يونين حماس جي اڳواڻيءَ واري حڪومت سان مالي سهڪار تي پابنديون لاڳو ڪيون، جڏهن ته اسرائيل فلسطيني اختيارين لاءِ گڏ ڪيل ٽيڪسن جي منتقلي روڪڻ سميت اقتصادي قدم کنيا.&lt;ref name=&quot;BBCSanctions&quot;&gt;{{cite news |title=Hamas dismisses Israeli sanctions |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4731058.stm |work=BBC News |date=20 February 2006 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فتح ۽ حماس جي وچ ۾ اختلاف ===

2006ع ۽ 2007ع دوران [[فتح]] ۽ [[حماس]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا. ٻنهي تنظيمن سان لاڳاپيل هٿياربند گروهن جي وچ ۾ ڪيترائي پرتشدد واقعا پيش آيا.

مارچ 2007ع ۾ فلسطيني قومي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن جي سربراهي هنيه ڪئي. تنهن هوندي به سياسي ۽ سيڪيورٽي ادارن تي اختيار بابت اختلاف برقرار رهيا.

جون 2007ع ۾ غزه ۾ فتح ۽ حماس جي وچ ۾ سخت هٿياربند ويڙهه ٿي، جنهن کان پوءِ حماس غزه جي اهم سيڪيورٽي ادارن ۽ سرڪاري مرڪزن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;BBCDismiss&quot;/&gt;

=== برطرفي ۽ غزه ۾ حڪومت ===

14 جون 2007ع تي فلسطيني صدر محمود عباس هنيه جي حڪومت برطرف ڪري هنگامي حالت لاڳو ڪرڻ جو اعلان ڪيو. عباس بعد ۾ [[سلام فياض]] کي نئين حڪومت جي سربراهي سونپي.

هنيه برطرفيءَ جي فيصلي کي رد ڪندي غزه ۾ پنهنجي حڪومت جاري رکي. ان کان پوءِ فلسطيني سياسي نظام عملي طور ٻن انتظامي حصن ۾ ورهائجي ويو: [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ فلسطيني اختيارين جي حڪومت ۽ غزه ۾ حماس جي انتظاميه.&lt;ref name=&quot;BBCDismiss&quot;/&gt;

2014ع ۾ فلسطيني سياسي مفاهمت جي ڪوششن جي نتيجي ۾ [[رامي الحمدالله]] جي سربراهيءَ ۾ قومي اتفاق واري حڪومت قائم ڪئي وئي. هنيه پنهنجي وزارتِ عظميٰ جي ذميواري ان حڪومت حوالي ڪئي.

== حماس جي سياسي بيورو جي سربراهي ==

6 مئي 2017ع تي هنيه کي حماس جي سياسي بيورو جو نئون سربراهه چونڊيو ويو. هن [[خالد مشعل]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref name=&quot;APLeader&quot;&gt;{{cite news |last=Akram |first=Fares |title=Hamas says Ismail Haniyeh chosen as Islamic group's leader |url=https://www.yahoo.com/news/hamas-says-ismail-haniyeh-chosen-120916580.html |work=Associated Press |date=7 May 2017 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سياسي بيورو جي سربراهه طور هنيه حماس جي بين الاقوامي سياسي رابطن، سفارتي ملاقاتن ۽ ٻين فلسطيني تنظيمن سان ڳالهين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

هو گهڻو وقت [[قطر]] جي گاديءَ واري شهر [[دوحه]] ۾ رهندو هو، جتان حماس جي سياسي قيادت جون بين الاقوامي سرگرميون هلنديون هيون.&lt;ref name=&quot;BBCLeaders&quot;/&gt;

=== آمريڪي پابنديون ===

31 جنوري 2018ع تي آمريڪي پرڏيهي کاتي اسماعيل هنيه کي ''Specially Designated Global Terrorist'' جي فهرست ۾ شامل ڪيو. آمريڪي حڪومت موجب، اهو قدم حماس جي سرگرمين ۽ هنيه جي تنظيمي ڪردار جي بنياد تي کنيو ويو.&lt;ref name=&quot;USDesignation&quot;&gt;{{cite web |title=State Department Terrorist Designations of Ismail Haniyeh, Harakat al-Sabireen, Liwa al-Thawra, and Harakat Sawa'd Misr (HASM) |url=https://il.usembassy.gov/state-department-terrorist-designations-ismail-haniyeh-harakat-al-sabireen-liwa-al-thawra-harakat-sawad-misr-hasm/ |publisher=United States Department of State |date=31 January 2018 |access-date=20 October 2026 |language=en |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114093621/https://il.usembassy.gov/state-department-terrorist-designations-ismail-haniyeh-harakat-al-sabireen-liwa-al-thawra-harakat-sawad-misr-hasm/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطيني سياسي مفاهمت ===

هنيه پنهنجي سياسي دور ۾ فتح ۽ حماس جي وچ ۾ مفاهمت بابت مختلف ڳالهين ۾ حصو ورتو. جولاءِ 2023ع ۾ هن [[ترڪي]] جي صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ فلسطيني صدر محمود عباس سان ملاقات ڪئي.

انهن ملاقاتن جو مقصد فلسطيني سياسي اختلافن کي گهٽائڻ ۽ مختلف ڌرين جي وچ ۾ ڳالهين کي اڳتي وڌائڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Erdogan hosts PA's Abbas, Hamas head Haniyeh to prepare for détente talks |url=https://www.timesofisrael.com/erdogan-hosts-pas-abbas-hamas-head-haniyeh-to-prepare-for-detente-talks/ |work=The Times of Israel |date=26 July 2023 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اسرائيل ۽ حماس جي جنگ ==

{{Main|اسرائيل ۽ حماس جي جنگ}}

7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس جي اڳواڻيءَ ۾ فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي وڏو حملو ڪيو، جنهن ۾ عام شهرين سميت لڳ ڀڳ 1,200 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترن کي يرغمال بڻايو ويو. ان کان پوءِ اسرائيل غزه ۾ وڏي فوجي ڪارروائي شروع ڪئي.

هنيه حماس جي سياسي قيادت جي حيثيت ۾ ان جنگ دوران بيان جاري ڪندو رهيو ۽ قطر، مصر ۽ ٻين وچولين جي ذريعي ٿيندڙ جنگبنديءَ جي ڳالهين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Israel vows 'mighty vengeance' after surprise attack |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/sirens-warning-incoming-rockets-sound-around-gaza-near-tel-aviv-2023-10-07/ |work=Reuters |date=7 October 2023 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReutersFuneral&quot;&gt;{{cite news |title=Slain Hamas leader Haniyeh's funeral held in Qatar, Israel is warned of revenge |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/funeral-slain-hamas-leader-haniyeh-be-held-qatar-2024-08-02/ |work=Reuters |date=2 August 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جنگبنديءَ بابت ڳالهيون ===

2023ع ۽ 2024ع دوران هنيه حماس جي انهن اڳواڻن مان هو، جيڪي غزه ۾ جنگبندي ۽ يرغمالين جي آزاديءَ بابت اڻسڌين ڳالهين ۾ شامل هئا.

انهن ڳالهين ۾ قطر، مصر ۽ آمريڪا اهم وچولي ڪردار ادا ڪيو. هنيه جي قتل کان پوءِ جنگبنديءَ جي ڪوششن تي ان جي ممڪن اثرن بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;ReutersFuneral&quot;/&gt;

=== بين الاقوامي فوجداري عدالت ===

20 مئي 2024ع تي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي پراسيڪيوٽر [[ڪريم خان]] اعلان ڪيو ته هن اسرائيل ۽ حماس جي ڪيترن اڳواڻن خلاف گرفتاري وارنٽن جون درخواستون پيش ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي.

انهن درخواستن ۾ اسماعيل هنيه، يحيٰ سنوار ۽ محمد ضيف سان گڏ اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ان وقت جي دفاع واري وزير [[يوآف گيلنٽ]] جا نالا پڻ شامل هئا. پراسيڪيوٽر طرفان جنگي ڏوهن ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جا الزام پيش ڪيا ويا هئا. اهي الزام عدالتي فيصلي سان ثابت ٿيل ڏوهه نه هئا.&lt;ref name=&quot;ICC2024&quot;&gt;{{cite web |last=Khan |first=Karim A. A. |title=Statement of ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC: Applications for arrest warrants in the situation in the State of Palestine |url=https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-applications-arrest-warrants-situation-state |publisher=International Criminal Court |date=20 May 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هنيه جي وفات کان پوءِ پراسيڪيوٽر سندس خلاف گرفتاري وارنٽ جي درخواست واپس وٺي ڇڏي.&lt;ref name=&quot;ICCWithdrawal&quot;&gt;{{cite web |title=Prosecution's withdrawal of the application for a warrant of arrest against Ismail Haniyeh |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/18-263-red |publisher=International Criminal Court |date=9 September 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

هنيه شادي شده هو ۽ کيس ڪيترائي ٻار هئا. سندس گهرواري ۽ خاندان جا ڪيترائي فرد غزه ۾ رهندا هئا، جڏهن ته هو پنهنجي سياسي ذميوارين سبب قطر ۽ ٻين ملڪن ۾ وقت گذاريندو هو.

2023ع ۾ شروع ٿيل اسرائيل ۽ حماس جي جنگ دوران سندس خاندان جا ڪيترائي فرد اسرائيلي حملن ۾ مارجي ويا.

10 اپريل 2024ع تي غزه ۾ هڪ اسرائيلي هوائي حملي ۾ سندس ٽي پٽ، حازم، امير ۽ محمد، ۽ ڪيترائي پوٽا ۽ ڏوهٽا مارجي ويا. اسرائيلي فوج موجب، سندس پٽ حماس سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ شامل هئا، جڏهن ته هنيه جي خاندان موجب اهي عيدالفطر جي موقعي تي مائٽن سان ملڻ وڃي رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;BBCSons&quot;&gt;{{cite news |title=Israel-Gaza war: Hamas leader Ismail Haniyeh says three sons killed in air strike |url=https://www.bbc.com/news/68783840 |work=BBC News |date=10 April 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Israeli airstrike kills three sons of Hamas political leader in Gaza as ceasefire talks stutter |url=https://edition.cnn.com/2024/04/10/middleeast/hamas-leader-ismail-haniyeh-sons-killed-israel-gaza-intl-hnk/index.html |work=CNN |date=11 April 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

25 جون 2024ع تي غزه جي الشاطئ ڪئمپ تي هڪ ٻئي اسرائيلي هوائي حملي ۾ سندس ڀيڻ سميت خاندان جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yazbek |first=Hiba |title=Strike Kills Sister of Hamas's Political Leader |url=https://www.nytimes.com/2024/06/25/world/middleeast/strike-haniyeh-hamas-gaza.html |work=The New York Times |date=25 June 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قتل ==

{{Main|اسماعيل هنيه جو قتل}}

31 جولاءِ 2024ع تي اسماعيل هنيه تهران ۾ قتل ڪيو ويو. هو ايران جي نئين چونڊيل صدر [[مسعود پزشڪيان]] جي حلف برداريءَ واري تقريب ۾ شرڪت لاءِ ايران ويو هو.

ايراني اختيارين ۽ حماس موجب، هنيه پنهنجي رهائشگاهه تي حملي ۾ مارجي ويو. ان واقعي ۾ سندس هڪ محافظ پڻ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;GuardianDeath&quot;&gt;{{cite news |title=Hamas leader Ismail Haniyeh killed in raid on Iran residence, says Palestinian group |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/31/hamas-leader-ismail-haniyeh-death-raid-iran-home-israel-gaza-war |work=The Guardian |date=31 July 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قتل جي طريقي بابت رپورٽون ===

هنيه جي قتل جي طريقي بابت مختلف رپورٽون سامهون آيون. ايراني انقلابي گارڊز موجب، سندس رهائشگاهه تي هڪ مختصر فاصلي واري ڌماڪيدار پرتابي هٿيار سان حملو ڪيو ويو.

ٻئي طرف ڪجهه بين الاقوامي اخبارن ۽ اسرائيلي ميڊيا رپورٽن ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته سندس رهائشگاهه ۾ اڳواٽ ڌماڪيدار مواد نصب ڪيو ويو هو. انهن رپورٽن جا تفصيل هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;IranIntl&quot;&gt;{{cite news |title=Israel publicly admits killing Hamas leader Haniyeh in Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202412234564 |work=Iran International |date=23 December 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

23 ڊسمبر 2024ع تي اسرائيل جي دفاع واري وزير [[اسرائيل ڪاٽز]] عوامي طور تصديق ڪئي ته اسرائيل هنيه جي قتل جو ذميوار هو. اهو اسرائيلي حڪومت جي اعليٰ سطح تان واقعي جي ذميواريءَ جو واضح اعتراف هو.&lt;ref name=&quot;ReutersAdmission&quot;&gt;{{cite news |title=Israel claims responsibility for July killing of Hamas leader Ismail Haniyeh |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-24/israel-claims-responsibility-haniyeh-assassination/104759792 |work=ABC News |agency=Reuters |date=24 December 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جنازي نماز ۽ تدفين ===

هنيه جي وفات کان پوءِ تهران ۾ سندس جنازي جي تقريب منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ ايران جي اعليٰ سياسي ۽ مذهبي قيادت شرڪت ڪئي.

ان کان پوءِ سندس مڙهه قطر منتقل ڪيو ويو. 2 آگسٽ 2024ع تي دوحه ۾ سندس جنازي نماز ادا ڪئي وئي، جنهن ۾ قطر جي امير [[تميم بن حمد آل ثاني]]، فلسطيني سياسي اڳواڻن ۽ ٻين شخصيتن شرڪت ڪئي.

سندس تدفين قطر جي شهر [[لوسيل]] ۾ واقع امام المؤسس قبرستان ۾ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ReutersFuneral&quot;/&gt;

== قتل کان پوءِ جا واقعا ==

هنيه جي قتل تي ايران، قطر، ترڪي، چين، روس ۽ ٻين ملڪن ردعمل ظاهر ڪيو. ڪيترن ملڪن ان واقعي جي مذمت ڪئي ۽ وچ اوڀر ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا.

گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل ۾ پڻ تهران ۽ بيروت ۾ ٿيل حملن کان پوءِ علائقائي صورتحال تي بحث ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=UN Security Council members fear all-out war after Haniyeh killing in Iran |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/1/un-security-council-members-fear-all-out-war-after-haniyeh-killing-in-iran |work=Al Jazeera |date=1 August 2024 |access-date=20 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

6 آگسٽ 2024ع تي حماس [[يحيٰ سنوار]] کي اسماعيل هنيه جي جاءِ تي سياسي بيورو جو نئون سربراهه مقرر ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hamas names Oct. 7 mastermind Sinwar as leader after Haniyeh assassination |url=https://parsi.euronews.com/2024/08/06/hamas-names-oct-7-mastermind-sinwar-as-leader-after-haniyeh-assassination |work=Euronews |date=6 August 2024 |access-date=20 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== سياسي عهدن جو وچور ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cbd8;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245879;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | اسماعيل هنيه جا اهم سياسي عهدا
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | شروعات
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | پڄاڻي
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | اڳوڻو سربراهه
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | جانشين
|-
| style=&quot;background:#f2f7fb;text-align:right;&quot; | [[فلسطيني قومي اختيارين جو وزيراعظم]]
| 29 مارچ 2006ع
| 2 جون 2014ع
| [[احمد قريع]]
| [[رامي الحمدالله]]
|-
| style=&quot;background:#f2f7fb;text-align:right;&quot; | غزه ۾ حماس جي سياسي قيادت
| 2014ع
| فيبروري 2017ع
| —
| [[يحيٰ سنوار]]
|-
| style=&quot;background:#f2f7fb;text-align:right;&quot; | [[حماس جي سياسي بيورو]] جو سربراهه
| 6 مئي 2017ع
| 31 جولاءِ 2024ع
| [[خالد مشعل]]
| [[يحيٰ سنوار]]
|}

''نوٽ:'' 14 جون 2007ع کان پوءِ هنيه جي وزارتِ عظميٰ جي حيثيت تڪراري هئي، ڇاڪاڻ ته فلسطيني صدر کيس برطرف ڪري ڇڏيو هو، جڏهن ته هنيه غزه ۾ پنهنجي حڪومت جاري رکي.&lt;ref name=&quot;BBCDismiss&quot;/&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:03-03-2020 Ismail Haniyeh (cropped).jpg|اسماعيل هنيه، 2020ع
File:03-03-2020 Ismail Haniyeh.jpg|ماسڪو ۾ هڪ سرڪاري ملاقات دوران، 3 مارچ 2020ع
File:Qasem Soleimani funeral 2.jpg|قاسم سليماني جي جنازي جي تقريب، تهران، 2020ع
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حماس]]
* [[فلسطين]]
* [[غزه پٽي]]
* [[خالد مشعل]]
* [[يحيٰ سنوار]]
* [[احمد ياسين]]
* [[فلسطيني قومي اختيارين]]
* [[اسرائيل ۽ حماس جي جنگ]]
* [[اسماعيل هنيه جو قتل]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 بي بي سي: حماس جي قيادت بابت معلومات]
* [https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-applications-arrest-warrants-situation-state بين الاقوامي فوجداري عدالت: 20 مئي 2024ع جو بيان]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ismail_Haniyeh وڪيميڊيا ڪامنز تي اسماعيل هنيه جون تصويرون]

{{DEFAULTSORT:Haniyeh, Ismail}}
[[زمرو:1962ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:2024ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:فلسطيني سياستدان]]
[[زمرو:حماس جا اڳواڻ]]
[[زمرو:فلسطين جا وزيراعظم]]
[[زمرو:غزه جا ماڻهو]]
[[زمرو:فلسطيني پناهگير]]
[[زمرو:قتل ٿيل سياستدان]]
[[زمرو:اسلامي يونيورسٽي غزه جا شاگرد]]</text>
      <sha1>f8jyu65rd7hbgsbh9pbwfy9idc2kaac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھارپ ٽيڪنالاجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79486</id>
    <revision>
      <id>425096</id>
      <parentid>368137</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8275" sha1="im6djwrt0yseggf2u7its6nnch9mmtt" xml:space="preserve">{{Short description|Project to analyze the ionosphere}}
{{redirect-distinguish|Haarp|هارپ (disambiguation){{!}}هارپ}}
{{Infobox institute
|name           = High-frequency Active Auroral Research Program Research Station
|motto          =
|image          = [[File:High Frequency Active Auroral Research Program site.jpg|300px|Aerial view of the HAARP site, looking towards [[Mount Sanford (Alaska)|Mount Sanford]], [[Alaska]]]]
|caption        =
|established    = 1993
|type           =
|debt           =
|research_field = [[Ionosphere]]
|director       =
|city           = [[Gakona, Alaska|Gakona]], [[Alaska]], United States
|affiliations   =
|operating_agency = [[University of Alaska Fairbanks]]
|nobel_laureates =
|website        =https://haarp.gi.alaska.edu/
|logo           =
|footnotes      =
}}
'''ھارپ ٽيڪنالاجي''' (HAARP يا The High-frequency    Active Auroral Research Program) يونيورسٽي آف الاسڪا فيئر بئنڪس جو پروگرام آھي جيڪو آئنوسفيئر (ionosphere)، ڌرتيءَ جي ماحول جو بلند ترين،  ائيونائز (ionized) حصي تي تحقيق ڪري ٿو،  مصنوئي برسات وسائڻ، موسمي تبديليون آڻڻ، زميني ذخيرا ڳولڻ، وائرليس ٽيڪنالاجي تي ضابطو ڪرڻ لاء هڪ تحقيقي منصوبي جو نالو آهي جيڪو آمريڪي رياست الاسڪا ۾ ڪم ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dailypakistan.com.pk/21-Aug-2013/50770|title=ہارپ (HAARP) ٹیکنالوجی اور مصنوعی موسمی تبدیلیاں|date=2013-08-20|website=Daily Pakistan|language=en|access-date=2024-08-31}}&lt;/ref&gt;

هارپ، هڪ سائنسي ڪوشش آهي جنهن جو مقصد آئنوسفيئر (Ionosphere) جي خاصيتن ۽ رويي جو مطالعو ڪرڻ آهي. آئنوسفيئر زمين جي سطح کان تقريبن 50 کان 400 ميل مٿي، خلا جي ڪناري تي پکڙيل آهي. غير جانبدار مٿين ماحول سان گڏ، آئنوسفيئر زمين جي هيٺين ماحول جي وچ ۾ حد ٺاهين ٿا، جتي اسين رهندا آهيون ۽ ساهه کڻندا آهيون.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%DB%BD-%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/|title=ماحولياتي تبديليون ۽ پاڪستان|last=Moderator|first=The Time News|date=2024-01-13|website=The Time News|language=en-US|access-date=2024-08-31|archive-date=2024-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831204505/https://thetimenews.tv/%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%DB%BD-%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هارپ (HAARP) ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان اوزار آئنوسفيئرڪ ريسرچ آلو (Ionospheric Research Instrument) يا (IRI) آهي، هڪ اعلي طاقت ريڊيو فريڪوئنسي ٽرانسميٽر جي سهولت آهي جيڪو هاء فريڪوئنسي (HF) بينڊ ۾ ڪم ڪري ٿو. آئنوسفيئرڪ ريسرچ آلو (IRI)، عارضي طور تي  آئنوسفيئر جي محدود علائقي کي اتساهه ڏيڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻيا اوزار، جهڙوڪ هڪ VHF ۽ هڪ UHF ريڊار، هڪ فلڪس گيٽ ميگنيٽوميٽر، هڪ ڊجيسنڊ (هڪ آئنوسفيرڪ آواز وارو ڊوائيس) ۽ هڪ انڊڪشن ميگنيٽوميٽر، طبيعي عملن جو مطالعو ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪي پرجوش علائقي ۾ ٿين ٿيون. 

شروعات ۾ هارپ (HAARP) گڏيل طور تي يو ايس ايئر فورس، يو ايس نيوي، يونيورسٽي آف الاسڪا فيئر بئنڪس ۽ ڊفينس ايڊوانسڊ ريسرچ پروجيڪٽس ايجنسي (DARPA) پاران مالي مدد ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;FAQ Sheet2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haarp.alaska.edu/haarp/factSheet.html|title=HAARP Fact Sheet|date=15 June 2007|publisher=HAARP|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007235012/http://www.haarp.alaska.edu/haarp/factSheet.html|archive-date=7 October 2009|access-date=27 September 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اهو بي اي اي (BAE) ايڊوانسڊ ٽيڪنالاجي پاران ٺهيل هئي. ان جو اصل مقصد آئنوسفيئر جو تجزيو ڪرڻ ۽ ريڊيو ڪميونيڪيشن ۽ نگراني لاءِ آئنوسفيئرڪ وڌائڻ واري ٽيڪنالاجي کي ترقي ڪرڻ جي صلاحيت جي تحقيق ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Purpose2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haarp.alaska.edu/haarp/prpeis.html|title=Purpose and Objectives of the HAARP Program|publisher=HAARP|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001114140/http://www.haarp.alaska.edu/haarp/prpeis.html|archive-date=1 October 2009|access-date=27 September 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 2015ع کان وٺي اهو، الاسڪا فيئر بئنڪس يونيورسٽي هلائي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://haarp.gi.alaska.edu|title=About HAARP|website=University of Alaska Fairbanks|language=en-US|accessdate=5 February 2022}}&lt;/ref&gt;

هارپ سهولت تي سال 1993 ۾ ڪم  شروع ٿيو. موجوده ڪم ڪندڙ IRI 2007 ۾ مڪمل ڪيو ويو؛ ان جو بنيادي ٺيڪيدار BAE سسٽم ايڊوانسڊ ٽيڪنالاجيز هو.&lt;ref name=&quot;FAQ Sheet3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haarp.alaska.edu/haarp/factSheet.html|title=HAARP Fact Sheet|date=15 June 2007|publisher=HAARP|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007235012/http://www.haarp.alaska.edu/haarp/factSheet.html|archive-date=7 October 2009|access-date=27 September 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 2008ع تائين، هارپ لڳ ڀڳ 250 ملين يو ايس ڊالر ٽيڪس جي مالي مدد سان تعمير ۽ آپريٽنگ خرچن سان تيار ڪيو ويو. مئي 2014ع ۾، اهو اعلان ڪيو ويو ته هارپ پروگرام مستقل طور تي سال جي آخر ۾ بند ڪيو ويندو. &lt;ref name=&quot;ADNCole20142&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adn.com/2014/05/14/3470442/air-force-prepares-to-dismantle.html|title=Air Force prepares to dismantle HAARP ahead of summer shutdown|last=Cole|first=Dermot|date=2014-05-14|work=Anchorage Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517010257/http://www.adn.com/2014/05/14/3470442/air-force-prepares-to-dismantle.html|archive-date=17 May 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; پارٽين جي وچ ۾ ڳالهين کان پوء، سهولت جي ملڪيت آگسٽ 2015ع ۾ الاسڪا فيئر بئنڪ يونيورسٽي ڏانهن منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;UAF2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.adn.com/article/20150906/under-new-management-alaskas-haarp-facility-open-business-again|title=Under new management, Alaska's HAARP facility open for business again|last=Rozell|first=Ned|date=6 September 2015|newspaper=Alaska Dispatch News|access-date=10 September 2015|language=en-US}}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

هارپ ٽيڪنالاجي سازش جي نظريو سازن جو هڪ نشانو آهي، جيڪو دعوي ڪري ٿو ته اهو موسم جي ڦيرڦار جي قابل آهي. مبصرن ۽ سائنسدانن جو چوڻ آهي ته هن ۽ ٻين سازشي نظرين جا حامي غلط آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politifact.com/factchecks/2023/feb/15/facebook-posts/turkey-syria-earthquakes-were-natural-disaster-not/|title=Turkey-Syria earthquakes were natural disasters, not geoengineered|last1=Washington|first1=District of Columbia 1800 I. Street NW|last2=Dc 20006|website=politifact.com|language=en-US|access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته جيڪي دعوائون ڪيون ويون آهن اهي سهولت جي صلاحيت کان ٻاهر آهن، جيڪڏهن قدرتي سائنس جي دائري کان ٻاهر نه هجن.&lt;ref name=&quot;PopSci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Naiditch&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:ماحوليات]]</text>
      <sha1>im6djwrt0yseggf2u7its6nnch9mmtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فزيالوجي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>80782</id>
    <revision>
      <id>425050</id>
      <parentid>353773</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="bcx255ays9sc6727ljtbhhlpqtjzwlp" xml:space="preserve">{{Commons cat}}
'''Physiology''' is the branch of science that describes the mechanisms of cell, tissue and organ function in organisms.

{{Cat main|Physiology}}

[[Category:Branches of biology]]

[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]
[[زمرو:علم حياتيات]]</text>
      <sha1>bcx255ays9sc6727ljtbhhlpqtjzwlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425053</id>
      <parentid>425050</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="979bgjky55khpkoh99052uvz7yw7bde" xml:space="preserve">{{Commons cat|فزيالوجي|Jismaniyat}}
'''Physiology''' is the branch of science that describes the mechanisms of cell, tissue and organ function in organisms.

{{Cat main|فزيالوجي|Jismsniyat|article=فزيالوجي}}

[[Category:Branches of biology]]

[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]
[[زمرو:علم حياتيات]]</text>
      <sha1>979bgjky55khpkoh99052uvz7yw7bde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425055</id>
      <parentid>425053</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="2oc8ahke6qn8lnrg8maswiz4j3x4co9" xml:space="preserve">{{Commons cat|فزيالوجي|Jismaniyat}}
'''Physiology''' is the branch of science that describes the mechanisms of cell, tissue and organ function in organisms.

{{Cat main|فزيالوجي|Jismsniyat|article=فزيالوجي}}

[[Category:Branches of biology]]

[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>2oc8ahke6qn8lnrg8maswiz4j3x4co9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425057</id>
      <parentid>425055</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="tlsxu1e8qhvscj7sxbs81n21a7bqlyc" xml:space="preserve">{{Commons cat|فزيالوجي|جسمانيات}}
'''Physiology''' is the branch of science that describes the mechanisms of cell, tissue and organ function in organisms.

{{Cat main|فزيالوجي|جسمانيات|article=فزيالوجي}}

[[Category:Branches of biology]]

[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>tlsxu1e8qhvscj7sxbs81n21a7bqlyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425062</id>
      <parentid>425057</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="1ay7hlsim96c4nxvvwd9ssv740qakkw" xml:space="preserve">{{Commons cat|فزيالوجي|جسمانيات}}
'''فزيالاجي''' (&lt;small&gt;Physiology&lt;/small&gt;) [[سائنس]] جي اها شاخ آهي جيڪا جاندارن ۾ [[جيو گھرڙو|جيو]] [[جيو گھرڙو|گهرڙن]]، [[بافتو|بافتن]] ۽ [[عضوو|عضون]] جي ڪم ڪرڻ جي عملن (&lt;small&gt;mechanisms&lt;/small&gt;) جي وضاحت ڪري ٿي. 

{{Cat main|فزيالوجي|جسمانيات|article=فزيالوجي}}

[[Category:Branches of biology]]

[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>1ay7hlsim96c4nxvvwd9ssv740qakkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيرٿي ريڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81009</id>
    <revision>
      <id>424983</id>
      <parentid>300137</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="qr4m857syu5yj7fkw6am55k1cj5ike9" xml:space="preserve">ڪيرٿي ريڊي هڪ هندستاني اڳوڻي [[اداڪار]] آهي جيڪا بنيادي طور تي [[تيلگو ٻولي|تيلگو]], [[تامل ٻولي|تامل]] فلمن [[ھندي|هندي]] ۽ [[ڪنڙ ٻولي|ڪناڙي]] فلمن ۾ پڻ ظاهر ٿي. سندس قابل ذڪر ڪم ۾ ٿولي پريما (1998)، پيار عشق اور محبت (2001) ۽ ارجن (2004) شامل آهن. فلم ارجن (2004) ۾ سندس ڪارڪردگيءَ تي کيس [[فلم فيئر ايوارڊ]] مليو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://hamariweb.com/profiles/keerthi-reddy_5394|title=Keerthi Reddy Age, Husband, Family &amp; Biography|website=Hamariweb.com Profiles|language=en|access-date=2024-12-25|archive-date=2024-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20241225092452/https://hamariweb.com/profiles/keerthi-reddy_5394|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==</text>
      <sha1>qr4m857syu5yj7fkw6am55k1cj5ike9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فزيالوجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81690</id>
    <revision>
      <id>425056</id>
      <parentid>424490</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>425056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46381" sha1="tvgv9t83opvn3e3ub4prkqczcsi7wtt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}}
[[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني ڪلاڊ برنارڊ کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]]
'''جسمانيات''' (&lt;small&gt;Physiology&lt;/small&gt;) ({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}})؛&lt;ref name=OnlineEtDict&gt;{{OEtymD|physiology}}&lt;/ref&gt; ڪنهن [[زندگي|جاندار نظام]] ۾ عملن ۽ طريقي ڪارن جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Prosser&gt;{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |url=https://archive.org/details/isbn_047185767 |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=[https://archive.org/details/isbn_047185767/page/n16 1]–12}}&lt;/ref&gt; [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوو|عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو|عضوا]]، گهرڙا ۽ [[ماليڪيولي حياتيات|حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعي سائنس|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;&gt;{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}&lt;/ref&gt; [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طب|طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، نباتاتي جسمانيات، گهرڙي جسمانيات ۽ تقابلي جسمانيات ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot; /&gt;

جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[طبعي سائنس|حياتي طبعي]] ۽ [[ڪيميائي عمل]]، داخلي توازن برقرار رکندڙ ضابطي جا طريقيڪار ۽ گهرڙن جي وچ ۾ رابطو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |url=https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5 |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5/page/14 14]–15}}&lt;/ref&gt; ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، بيمارياتي حالت مان مراد غير معمولي حالتون آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن.

[[نوبل انعام|جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي.
==بنياد==
جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن:
* ائناٽامي جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي،  جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن.
* [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.
* [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا.
* [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا.
* [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن.

==ذيلي شعبا==
جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:&lt;ref&gt;Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.&lt;/ref&gt;
* اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات
* [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات
* جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]]
* تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]])

===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا===
====گھرڙيائي جسمانيات====
{{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}}
جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}}

===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا===
====نباتاتي جسمانيات====
{{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}}
نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}&lt;/ref&gt;

====حيواني جسمانيات====
{{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}}

====انساني جسمانيات====
{{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}}
انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي.

اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;/&gt; جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}&lt;/ref&gt;

جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}&lt;/ref&gt; انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name = Davis2017&gt;{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =zolDavis2017&gt;{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;NIH2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا===
====تقابلي جسمانيات====
{{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}}
[[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Garland&quot;&gt;{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===ڪلاسيڪي دور===
طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8 |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; هندستان&lt;ref&gt;{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}&lt;/ref&gt; جالينوس ({{circa|130}}–200&amp;nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}&lt;/ref&gt; جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt; جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}&lt;/ref&gt; ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

===اوائلي جديد دور===
فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}&lt;/ref&gt; جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}&lt;/ref&gt; [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library|access-date=2026-07-05|archive-date=2018-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114201049/http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو.

1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.&lt;ref name=&quot;brain&quot;&gt;{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}&lt;/ref&gt;

[[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society &gt; About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}&lt;/ref&gt; ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،&lt;ref&gt;{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}&lt;/ref&gt; جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-10_92_10/page/1594 | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}&lt;/ref&gt; ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو.

اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،&lt;ref name=brain/&gt; جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}&lt;/ref&gt;

===پوئين جديد دور===
ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB  | title = New directions in ecological physiology | url=https://archive.org/details/newdirectionsine0000edit | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}&lt;/ref&gt; انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|url=https://archive.org/details/sim_clinical-neurophysiology_1993-04_89_2/page/94|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of &quot;Physiology&quot; to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler &amp; Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}&lt;/ref&gt; ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1678|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}&lt;/ref&gt;

==ناميارا جسمانياتدان==
{{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}}

===جسمانيات ۾ عورتون===
شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=American Physiological Society &gt; Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.&lt;ref name=&quot;Tucker 1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}&lt;/ref&gt; هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}&lt;/ref&gt; ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].&lt;ref name=&quot;physoc.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}})

نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن:
* [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽي ڪوري]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي.
* [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽروڊ ايليون]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو.
* [[لنڊا بي. بڪ]]،&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt; جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[فرانسواز باري-سينوسي]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carol W. Greider &amp;#124; Biography, Nobel Prize, &amp; Facts &amp;#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|حياتيات}}
{{div col|colwidth=20em}}
* [[جسمانيات جو خاڪو]]
* [[حياتيائي ڪيميا]]
* [[حياتيائي طبعيات]]
* [[گھرڙيائي بناوت]]
* [[دفاعي جسمانيات]]
* [[ماحولياتي جسمانيات]]
* [[ورزشي جسمانيات]]
* [[مڇين جي جسمانيات]]
* [[جيتن جي جسمانيات]]
* [[انساني جسم]]
* [[ماليڪيولي حياتيات]]
* [[ميٽابولوم]]
* [[عصبي جسمانيات]]
* [[مرضياتي جسمانيات]]
* [[دوا سازي]]
* [[فزيوم]]
* [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]]
* [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]]
{{div col end}}

==حوالا==
{{reflist|30em}}

==ڪتابيات==
'''انساني جسمانيات'''
* {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}}
* Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009.
* Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012.

'''حيواني جسمانيات'''
* Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012.
* Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.
* Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002.
* [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge &amp; New York: Cambridge University Press, 1997.
* Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992.

'''نباتاتي جسمانيات'''
* Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001.
* Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992.
* Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010.

'''فنگسي جسمانيات'''
* Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994.

'''پروٽسٽ جسمانيات'''
* Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
* Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed.
* Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984.

'''الجياتي جسمانيات'''
* Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997.
* Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974.

'''بيڪٽيريائي جسمانيات'''
* El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008.
* Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008.
* Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Wiktionary-inline|جسمانيات}}
* {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}}
* {{Commons category-inline|Physiology}}
* [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ

{{Authority control}}

[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:علم حياتيات]]
[[زمرو:علم طب جا شعبا]]
[[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>tvgv9t83opvn3e3ub4prkqczcsi7wtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذڪيه سومن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82255</id>
    <revision>
      <id>425182</id>
      <parentid>310512</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6116" sha1="5ojalfo6xq5brun6lcsxf4eykw0wfs7" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو شخصيت|name=ذڪيه سومن|image=Zakia Soman.jpg|caption=ذڪيه سومن|birth_date=|birth_place=[[احمدآباد]], [[گجرات]], [[انڊيا]]|nationality=انڊين|known_for=[[عورتن جي حقن جي تحريڪ]]|occupation=يونيورسٽي پروفيسر، باني [[ڀارتيه مسلم ماهيلا آندولن]]}}

زڪيه سومن هڪ انڊين عورتن جي حقن جي تحريڪ ڪار آهي ۽ [[ڀارتيه مسلم ماهيلا آندولن]] جي باني آهي، جيڪا هڪ غير سرڪاري عورتن جي حقن جي تنظيم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-37749499|title=Mumbai shrine to allow entry to women|date=2016-10-24|work=BBC News|access-date=2018-06-07|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ ڪيريئر ==
زڪيه سومن [[احمدآباد]], [[گجرات]] ۾ پيدا ٿي. هن [[يونيورسٽي آف گجرات]] ۾ انگريزي ۾ بزنس ڪميونيڪيشن جي يونيورسٽي پروفيسر طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/meet-zakia-and-noorjehan-who-are-leading-the-movement-for-reforms-in-muslim-personal-laws/story-1hhwA5kk9lSmaUvuj0EXGM.html|title=Zakia and Noorjehan: Duo lead movement for reforms in Muslim personal laws|date=2016-09-11|work=www.hindustantimes.com/|access-date=2018-06-07|language=en}}&lt;/ref&gt;

== سرگرمي ==
زڪيه مسلم عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.news18.com/news/opinion/yes-tablighi-jamaat-organisers-were-irresponsible-no-they-do-not-represent-all-of-indias-muslims-2562889.html|title=Yes, Tablighi Jamaat Organisers Were Irresponsible. No, They Do Not Represent All of India's Muslims|date=3 April 2020}}&lt;/ref&gt; هن امن ۽ انصاف، سيڪيولرزم، انساني حقن، ۽ اقليتي حقن جي مسئلن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ لکيو آهي. هن ايڪشن ايڊ ۾ امن ۽ انساني سلامتي جي موضوع کي به قائم ڪيو ۽ ان جي اڳواڻي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;WEF&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.wef.org.in/zakia-soman/|title=Zakia Soman - Women Economic Forum (WEF)|work=WEF|access-date=2018-06-07|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

هوءَ [[ڏکڻ ايشيائي اتحاد براءِ خاتمو غربت (SAAPE)]] جي ميمبر آهي. هوءَ اڳي [[گجرات]] ۾ يونيورسٽي پروفيسر رهي، پر پنهنجي نوڪري ڇڏي اقليتي حقن لاءِ ڪم شروع ڪيو. هوءَ [[سینٽر فار پیس اسٽڊيز]] جي باني آهي، جيڪو امن ۽ رواداري لاءِ علمي تحريڪ ۾ سرگرم آهي.&lt;ref name=&quot;WEF2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.wef.org.in/zakia-soman/|title=Zakia Soman - Women Economic Forum (WEF)|work=WEF|access-date=2018-06-07|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

زڪيه ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي ان فيصلي جي حمايت ڪئي آهي ته مسلم عورتون طلاق کان پوءِ [[ڪريمينل پروسيجر ڪوڊ]] جي سيڪشن 125 تحت خرچ حاصل ڪرڻ جو حق رکن ٿيون. هن ڀارتي مسلمانن ۾ گهڻن شادين جي خلاف پڻ آواز بلند ڪيو، چئي ته اها رڳو هڪ مخصوص پسمنظر ۾ اجازت ڏني وئي هئي ۽ جديد دور ۾ ان کي جائز نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/why-the-sc-verdict-on-maintenance-is-significant-for-muslim-women/articleshow/111755290.cms|title=Why the SC verdict on maintenance is significant for Muslim women|last=Soman|first=Zakia|date=15 July 2024|newspaper=Times of India|access-date=9 August 2024}}&lt;/ref&gt;

== سڃاڻپ ==
2014 ۾، کيس نيشنل ڪميشن فار وومين طرفان آئوٽ اسٽينڊنگ وومين اچيورز اوارڊ سان نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wikipeacewomen.org/wpworg/en/?page_id=6118|title=Zakia Soman (India) {{!}} WikiPeaceWomen – English|website=wikipeacewomen.org|language=en-GB|access-date=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;  نومبر 2015 ۾، هوءَ بي بي سي جي [[100 عورتون (بي بي سي)|100 بهادر عورتن جي فهرست]] ۾ به شامل رهي.&lt;ref name=&quot;wisemuslimwomen2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/zakia_nizami_soman/|title=Zakia Nizami Soman &amp;#124; WISE Muslim Women|publisher=wisemuslimwomen.org|access-date=2016-12-10|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220235317/http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/zakia_nizami_soman/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ڪم ==

* مقدس جڳهن کي ٻيهر حاصل ڪرڻ: حاجي علي درگاهه ذڪيه سومن ۾ داخلا لاءِ مسلم عورتن جي جدوجهد &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/women-activists-enter-haji-ali-dargah/articleshow/55688742.cms|title=Women activists enter Haji Ali dargah|date=2016-11-29|work=The Economic Times|access-date=2023-10-30|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
* جرنل آف ڊولپمينٽ پاليسي ريويو: جلد. 1 مسئلا. 3: COVID-19 جي دور ۾ زندگي: اثر کي سمجهڻ هيرا لال &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.impriindia.com/production/jdpr-journal/issues/vol-1-issue-3/|title=JDPR Volume 1, Issue 3 - Impact And Policy Research Institute (IMPRI)|date=2021-08-12|website=www.impriindia.com|language=en-US|access-date=2023-10-30}}&lt;/ref&gt;
* جرئت جو انلاڪ: مسلم عورتن جي زندگين، جدوجهد ۽ قيادت جون ذاتي ڪهاڻيون
* خاندان اندر انصاف جي ڳولا: مسلم پرسنل لا ۾ سڌارن تي مسلم عورتن جي نظرين تي هڪ قومي مطالعو
* هندستاني مسلم عورتن جي تحريڪ: صنفي انصاف ۽ برابري واري شهريت لاءِ
* گهڻين شادين ۾ عورتن جي حيثيت ۽ قانوني تحفظ جي ضرورت

== حوالا ==

[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>5ojalfo6xq5brun6lcsxf4eykw0wfs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اويو رياست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82483</id>
    <revision>
      <id>425122</id>
      <parentid>423267</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66819" sha1="s82vfy7317y2bp7qm5relhtfaubeq9a" xml:space="preserve">{{Short description|نائيجيريا جي هڪ رياست}}


{{Infobox settlement
| name               = اويو
| official_name      =
| type               = [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]]
| established_title  = [[نائيجيريا جي رياستن جي قيام جي تاريخ موجب فهرست|قيام جي تاريخ]]
| established_date   = 3 فيبروري 1976ع
| image_skyline      = {{multiple image
 |perrow              = 1/2/2
 |border              = infobox
 |total_width         = 300
 |caption_align       = center
 |image1              = Dugbe commercial area, Ibadan Oyo state.jpg
 |caption1            = [[ابادان]] جو منظر، جيڪو گاديءَ جو شهر آهي
 |image2              = Old Oyo wall ruin.jpg
 |caption2            = [[قديم اويو]] جي شهر جي ڀتين جا آثار
 |image3              = Aerial view of University of Ibadan.jpg
 |caption3            = [[ابادان يونيورسٽي]]
 |image4              = Iyake Suspended lake - Ado Awaye, Iseyin, Oyo State, Nigeria. 06.jpg
 |caption4            = [[اياڪي ڍنڍ]]
 |image5              = Ado awaye mountain in oyo state 08.jpg
 |caption5            = [[اڊو-اوايي]] جون ٽڪريون }}
| image_alt          =
| image_caption      =
| image_flag         = Oyo State Flag.svg
| flag_alt           = اويو رياست جو جهنڊو
| flag_size          = 120px
| image_seal         = Oyo_State_Coat_of_Arms.png
| seal_alt           = اويو رياست جي مھر
| nickname           = [[نائيجيريا جي رياستن جا لقب|رفتار مقرر ڪندڙ رياست]]
| image_map          = Nigeria - Oyo.svg
| map_alt            =
| map_caption        = نائيجيريا ۾ اويو رياست جو مقام
| coordinates        = {{coord|8|00|N|4|00|E|region:NG_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      =
| coordinates_footnotes = &lt;ref name=&quot;Altman183&quot;&gt;The Encyclopedia of African-American Heritage by Susan Altman, Chapter O, page 183&lt;/ref&gt;
| subdivision_type   = ملڪ
| subdivision_name   = {{flag|Nigeria}}
| seat_type          = [[نائيجيريا جي رياستي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]
| seat               = [[ابادان]]
| government_footnotes =
| governing_body     = اويو رياست جي حڪومت
| leader_party       = [[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]]
| leader_title       = [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست|گورنر]]&lt;ref&gt;اڳوڻن گورنرن جي فهرست لاءِ [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست]] ڏسو&lt;/ref&gt;
| leader_name        = [[سيئي مڪندي]]
| leader_title1      = {{nowrap|[[اويو رياست جو نائب گورنر|نائب گورنر]]}}
| leader_name1       = [[بايو لاوال]] ([[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]])
| leader_title2      = قانون ساز اداري
| leader_name2       = [[اويو رياست جي اسيمبلي]]
| leader_title3      = [[نائيجيريا جي سينيٽ|سينيٽر]]
| leader_name3       = {{Nowrap|مرڪزي: [[يونس اڪنتوندي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}&lt;br /&gt;{{Nowrap|اتر: [[عبدالفتاحي بُهاري]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}&lt;br /&gt;{{Nowrap|ڏکڻ: [[شرف الدين علي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}
| leader_title4      = [[نائيجيريا جو ايوان نمائندگان|نمائندا]]
| leader_name4       = [[اويو مان نائيجيريا جي قومي اسيمبلي جو وفد#10هين اسيمبلي (2023ع کان اڳتي)|فهرست]]
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     =
| area_total_km2     = 28454
| area_rank          =
| area_note          =
| elevation_footnotes =
| elevation_m        =
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826174830/http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview |date=2009-08-26 }} State overview&lt;/ref&gt;
| population_total   = 5,580,894&lt;ref name=&quot;PHC Tables&quot;&gt;{{Cite web|url=http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|title=2006 PHC Priority Tables – NATIONAL POPULATION COMMISSION|website=population.gov.ng|language=en-US|access-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010054745/http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|archive-date=2017-10-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2006
| population_est     = 7,976,100&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oyo State: Subdivision |url=https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |access-date=2024-02-07 |website=www.citypopulation.de |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207103940/https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| pop_est_as_of      = 2022
| population_rank    =
| population_density_km2 = auto
| population_note    =
| demographics_type1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|جي ڊي پي (PPP)]]
| demographics1_footnotes =
| demographics1_title1 = سال
| demographics1_info1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|2021]]
| demographics1_title2 = ڪل
| demographics1_info2 = $23.8 ارب&lt;ref name=&quot;C-GIDD GDP&quot;&gt;{{cite web |date=2022-10-13 |editor-last=Okeowo |editor-first=Gabriel |editor2-last=Fatoba |editor2-first=Iyanuoluwa |title=State of States 2022 Edition |url=https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |access-date=2023-03-07 |website=Budgit.org |publisher=BudgIT |publication-date=2022-10-13 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331012420/https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title3 = في فرد
| demographics1_info3 = $2,560&lt;ref name=&quot;C-GIDD GDP&quot;/&gt;
| timezone1          = [[اولهه آفريقا وقت|WAT]]
| utc_offset1        = +01
| postal_code_type   = ٽپال ڪوڊ
| postal_code        = 200001
| area_code_type     =
| area_code          =
| iso_code           = [[ISO 3166-2:NG|NG-OY]]
| blank_name_sec1    = [[انساني ترقياتي اشاريو|HDI]] (2022)
| blank_info_sec1    = 0.603&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#fc0|وچولو}} · [[انساني ترقياتي اشاريي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|37 مان 15هين]]
| website            = {{URL|www.oyostate.gov.ng}}
| footnotes          =
| image_shield       =
}}

'''اويو''' ({{Audio|Oyo_town.wav|ٻُڌو}})({{langx|yo|Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́}} {{ipa|yo|ìk͡pĩ́lɛ̀ ɔ̀jɔ́|}}) [[نائيجيريا]] جي [[ڏکڻ اولھ (نائيجيريا)|ڏکڻ اولھ]] ۾ واقع هڪ [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]] آهي۔ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ابادان]] آهي، جيڪو ملڪ جو [[نائيجيريا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي ۽ ماضيءَ ۾ [[آفريقا]] جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو۔&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nenge|first=Katrine|date=2019-01-08|title=Which is the largest city in Africa: Lagos vs. Ibadan city|url=https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|access-date=2021-03-07|newspaper=[[Legit.ng]]|language=en|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325073145/https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اويو رياست جي اتر ۾ [[ڪوارا رياست]] سان 337 ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوسُن رياست]] سان 187 ڪلوميٽر (جزوي طور اوسُن درياهه جي پار)، ڏکڻ ۾ [[اوگون رياست]] سان ۽ اولهه ۾ [[بنين]] جي [[جمهوريه]] سان 98 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي۔ 2022ع جي اندازي موجب 7,976,100 آبادي سان، اويو رياست [[نائيجيريا]] جي [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] آهي۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Oyo {{!}} state, Nigeria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |access-date=2023-05-05 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405232336/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اويو رياست جي وڏي اڪثريت [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] ماڻهن تي مشتمل آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=oyo, nigeria language|url=https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo,-nigeria-language-503501|access-date=2021-03-07|website=thehumanasia.com|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302065543/https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo%2C-nigeria-language-503501|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;رفتار مقرر ڪندڙ رياست&quot; جي لقب سان سڃاتي ويندڙ موجوده اويو رياست ان علائقي تي واقع آهي جيڪو اڳ [[اويو سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو۔ اويو سلطنت هڪ طاقتور&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=History of Nigeria. |url=https://archive.org/details/historyofnigeria0000falo |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Samuel |first=Johnson |url=https://books.google.com/books?id=7XSiGw4_qlAC |title=The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate |publisher=Cambridge University Press |year=1966|isbn=978-1-108-02099-2 }}&lt;/ref&gt; [[يوروبا لينڊ|يوروبا]] سلطنت هئي، جيڪا تقريباً {{Circa|1300}}ع کان 1896ع تائين اويو رياست جي وڏي حصي ۽ وسيع يوروبا علائقن تي حڪمراني ڪندي رهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Peter |first=Morton-Williams |title=THE ỌYỌ YORUBA AND THE ATLANTIC TRADE, 1670-1830 |url=https://www.jstor.org/stable/41856687 |journal=Journal of the Historical Society of Nigeria |jstor=41856687 |via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Akinjogbin|first=I. A.|date=1966|title=THE OYO EMPIRE IN THE 18TH CENTURY–A REASSESSMENT|url=https://www.jstor.org/stable/41856706|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|volume=3|issue=3|pages=449–460|jstor=41856706|issn=0018-2540}}&lt;/ref&gt;

1830ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل جديد شهر اويو، يعني &quot;نئون اويو&quot; ({{lang|yo|Ọ̀yọ́ Àtìbà}})، کي شاهي اويو دور جو هڪ يادگار سمجهيو وڃي ٿو ته جيئن ان کي اتر ۾ واقع اڳوڻي گاديءَ واري شهر &quot;[[اويو سلطنت#ابادان|قديم اويو]]&quot; ({{lang|yo|Ọ̀yọ́-Ilé}}) کان الڳ سڃاتو وڃي۔ جيتوڻيڪ وچئين دور جي عظيم اويو سلطنت 1835ع ۾ زوال پذير ٿي وئي، پر [[الافين]] (محل جو مالڪ ۽ نگهبان) اڄ به موجوده اويو رياست جي اويو شهر ۾ هڪ [[تقريب|رسمي]] ڪردار ادا ڪندو رهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Association of Local Governments of Nigeria|url=https://algon.ng/Oyo.php|access-date=2021-06-03|website=algon.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080245/https://algon.ng/Oyo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان اويو رياست ڏکڻ نائيجيريا جي سڀ کان وڏي رياست آهي ۽ لاگوس کان پوءِ ڏکڻ نائيجيريا جي ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي۔ 2006ع جي مردم شماري موجب، 5,580,894 آبادي سان هي نائيجيريا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست هئي۔ 2022ع جي تازي اندازي مطابق آبادي لڳ ڀڳ 7,976,100 هئي، جنهن سبب اها [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] بڻجي وئي۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نائيجيريا جي پهرين يونيورسٽي جي قيام واري هنڌ طور مشهور،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://www.ui.edu.ng/ |access-date=2022-02-26 |website=www.ui.edu.ng |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309110743/https://www.ui.edu.ng./ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ابادان يونيورسٽي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-01-09|title=Oyo State|url=https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|access-date=2021-03-07|website=Nigerian Investment Promotion Commission|language=en-US|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416211302/https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿي، هن رياست کي نائيجيريا ۾ ڪيترن ئي &quot;پهريون&quot; ادارن جي رياست طور سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، پهريون رستو، پهريون اسٽيڊيم، پهرين ريلوي لائين ۽ پهريون تدريسي اسپتال وغيره شامل آهن۔

==جاگرافي==
[[File:Ijio Hill, Iwajowa LGA, Oyo State, Nigeria.jpg|thumb|اجيو ٽڪري، اِواجووا مقامي حڪومتي ايراضي، اويو رياست]]

اويو رياست تقريباً {{convert|28,454|km2|acres sqmi|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ماپ جي لحاظ کان 14هين نمبر تي آهي۔&lt;ref name=&quot;Unveiling Nigeria - state&quot;&gt;{{Cite web |title=Unveiling Nigeria - state |url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |access-date=2022-02-26 |website=www.unveilingnigeria.ng |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027153305/https://unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هتان جو [[زميني منظرنامو]] پراڻن سخت پٿرن ۽ گنبذ نما ٽڪرين تي مشتمل آهي، جيڪي ڏاکڻي حصي ۾ تقريباً {{convert|500|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ کان آهستي آهستي اڀرن ٿيون ۽ اتر ۾ سمنڊ جي سطح کان تقريباً {{convert|1200|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oyo State:The Pace Setter State. News{{!}}Discussions{{!}}Projects {{!}} Yoruba Parapo|url=https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|access-date=2021-06-03|website=ooduafamily.freeforums.net|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080504/https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهم درياهن جهڙوڪ [[اوگون درياهه|اوگون]]، [[اوبا درياهه|اوبا]]، [[اويان]]، [[اوٽن درياهه|اوٽن]]، اوفيڪي، ساسا، [[اوني]]، [[ايرنلي درياهه|ايرنلي]] ۽ [[اوسُن درياهه]] جا سرچشما انهن بلند علائقن مان نڪرن ٿا۔ رياست جا ڏاکڻا ۽ ڏکڻ اوڀر وارا حصا هڪ لڳاتار ميداني علائقو ٺاهين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Unveiling Nigeria - state&quot;/&gt;

اويو رياست ۾ ڪيترائي قدرتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[قديم اويو قومي پارڪ]]، اگودي پارڪ ۽ باغ شامل آهن۔ هن علائقي ۾ اڳ خطري هيٺ آيل [[آفريقي جهنگلي ڪتو]] ''[[Lycaon pictus]]'' جو [[رهائشگاهه]] موجود هو؛&lt;ref&gt;C. Michael Hogan. 2009. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 ''Painted Hunting Dog: Lycaon pictus'', GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 |date=2010-12-09 }}&lt;/ref&gt; پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي [[ڪينڊيڊي]] خاندان جو جانور هتان مقامي طور ناپيد ٿي چڪو آهي۔{{citation needed|date=December 2022}}

===آبهوا===
هتان جي آبهوا [[خط استوايي آبهوا]] آهي، جنهن ۾ نمايان طور [[سُڪل موسم]] ۽ [[برساتي موسم]] شامل آهن ۽ نمي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي۔ سُڪل موسم نومبر کان مارچ تائين جاري رهي ٿي، جڏهن ته برساتي موسم اپريل ۾ شروع ٿي آڪٽوبر ۾ ختم ٿئي ٿي۔ سراسري روزاني گرمي پد تقريباً سڄو سال {{convert|25|°C}} کان {{convert|35|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Adedapo Olufemi Adeogun&lt;sup&gt;1|first1=2&lt;/Sup&gt;|last2=Popoola&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|first2=Kehinde Olajide|last3=Oduola&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|first3=Adedayo Olatunbosun|last4=Olakiigbe&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|first4=Abiodun Kanmi|last5=Awolola&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|first5=Samson Taiwo|date=2017-08-18|title=High Level of DDT Resistance and Reduced Susceptibility to Deltamethrin in Anopheles gambiae, Anopheles coluzzi, and Anopheles arabiensis from Urban Communities in Oyo State, South-West Nigeria|url=http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|journal=Journal of Mosquito Research|language=en|volume=7|issn=1927-646X|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806034723/http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
اها 1976ع ۾ [[مغربي رياست (نائيجيريا)|مغربي رياست]] مان ٺاهي وئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ibrahim |first=Abubakar |date=26 February 2022 |title=Oyo state |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |website=Britannice.com |access-date=26 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217202638/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ ان ۾ [[اوسُن رياست]] پڻ شامل هئي، جيڪا 1991ع ۾ الڳ ڪئي وئي. اويو رياست [[wiktionary:Homogenous|هم جنس]] آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] نسلي گروهه آباد آهي؛ اهي بنيادي طور زرعي آهن، پر گهڻي آبادي وارن شهري مرڪزن ۾ رهڻ جو لاڙو رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bascom|first=William R.|date=1962-08-01|title=Some Aspects of Yoruba Urbanism|url=https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|journal=American Anthropologist|language=en|volume=64|issue=4|pages=699–709|doi=10.1525/aa.1962.64.4.02a00010|doi-access=free|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806015533/https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; مقامي ماڻهو گهڻو ڪري اويو، [[اونڪو|اوڪي-اوگن]]، ابادان&lt;ref&gt;{{Cite web|title=THE IBADAN PEOPLE OF NIGERIA|url=https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|last=Ago|first=Aderonkemiin #nigeria • 3 Years|date=2017-10-06|website=Steemit|language=en|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806071735/https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[اِباراپا ماڻهو|اِباراپا]] ماڻهن تي مشتمل آهن، جيڪي سڀ يوروبا خاندان سان تعلق رکن ٿا. ابادان [[برطانوي نوآبادياتي حڪمراني]] جي ڏينهن کان پراڻي [[مغربي علائقو، نائيجيريا|مغربي علائقي]] جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظاميه]] جو مرڪز رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Western State, Nigeria (1967 - 1970) |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ng-w.html |access-date=2024-07-05 |website=www.crwflags.com}}&lt;/ref&gt;

ابادان کان سواءِ، اويو رياست جا ٻيا اهم شهر ۽ ڳوٺ هي آهن: [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو|اوگبوموشو]]، اِسيين-اوڪي اوگن، اِپاپو-اوڪي اوگن، ڪِسي-اوڪي اوگن، اوڪيهو-اوڪي اوگن، ساڪي-اوڪي اوگن، اِگبيتي-اوڪي اوگن، اِگبوهو-اوڪي اوگن [اِگبوهو]، ايروا-اِباراپا، [[اِروڪو]]، لانليٽي، اوجي اووڊي-اوڪي اوگن، سيپيتيري-اوڪي اوگن، اِلورا-اويو، جوبيلي-اويو، [[نائيجيريا|اوي-اويو]]، اِليرو-اوڪي اوگن، اوڪاڪا-اوڪي اوگن، اِگبو اورا-اِباراپا، [[اِديري]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Unveiling Nigeria - state|url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|access-date=2021-06-03|website=www.unveilingnigeria.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080959/https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾، يوروبا [[نائيجيريا جون علحدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسندن]] ابادان ۾ رياستي حڪومت کي [[اويو رياست جي بغاوت جي ڪوشش|غير ڪاميابي سان ڪيرائڻ جي ڪوشش]] ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | title = The Curious Journey Of Woman Who Declared Yoruba Independence From Nigeria | author = Ibrahim Adeyemi | work = HumAngle | date = 23 April 2024 | access-date = 29 September 2024 | archive-date = 13 September 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240913022051/https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==رڪارڊ ۽ اهم نشان==
[[File:Bower towers, Ibadan.jpg|thumb|باور ٽاورز، ابادان]]
نائيجيريا ۾ ڊگري ڏيندڙ پهريون ادارو [[ابادان يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿيڻ وقت [[لنڊن يونيورسٽي]] جي هڪ ڪاليج طور قائم ڪئي وئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of London |url=https://www.london.ac.uk/ |access-date=2024-06-27 |website=www.london.ac.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ 1962ع ۾ [[خودمختيار ادارو|خودمختيار]] يونيورسٽي ۾ تبديل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History of UI {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN|url=https://www.ui.edu.ng/uihistory|access-date=2021-06-03|website=www.ui.edu.ng|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910143436/http://www.ui.edu.ng/uihistory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; رياست جون ٻيون يونيورسٽيون هي آهن: [[ليڊ سٽي يونيورسٽي]]، ابادان،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=::Lead City University, Nigeria |url=https://www.lcu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lcu.edu.ng}}&lt;/ref&gt; [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي]]، [[اويو، نائيجيريا|اويو]]،&lt;ref name=&quot;acu.edu.ng&quot;&gt;{{Cite web |title=Ajayi Crowther University {{!}} Private University in Nigeria |url=https://www.acu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=Koladaisi University |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان، ۽ [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، [[اوگبوموشو]].&lt;ref name=&quot;lautech.edu.ng&quot;&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng}}&lt;/ref&gt; [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]،&lt;ref name=&quot;Home&quot;&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://www.polyibadan.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=The Polytechnc, Ibadan |language=en-US |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215230444/http://polyibadan.edu.ng/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اويو رياست ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي، اِگبو اورا،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home Page - OYSCATECH |url=http://oyscatech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=oyscatech.edu.ng}}&lt;/ref&gt; ۽ اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا، اويو رياست ۾ واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=TEACHERS REGISTRATION COUNCIL OF NIGERIA|year=2020|title=2019-2020 Statistical Digest|url=https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|journal=TRCN Statistical Digest|publisher=Teachers Registration Council of Nigeria|publication-place=Nigeria|issn=1597-2135|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082703/https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ 324 [[ثانوي اسڪول]] ۽ 1,576 سرڪاري [[پرائمري اسڪول]] آهن. شهر جا ٻيا قابل ذڪر ادارا [[يونيورسٽي ڪاليج اسپتال، ابادان]]؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University College Hospital – UCH, Ibadan |url=https://uch-ibadan.org.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627054640/https://uch-ibadan.org.ng/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نائيجيريا جي پهرين تدريسي اسپتال، ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽراپيڪل ايگريڪلچر]] (IITA) آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=National Trade &amp; International Business Center|url=http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|access-date=2021-06-03|website=ntibc.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083126/http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابادان ۾ واقع [[ڪوڪو هائوس]] آفريقا ۾ تعمير ٿيل پهريون [[آسمان ڇهندڙ عمارت]] هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-01-04|title=Cocoa House: Nigeria's 1st skyscraper is decaying even though it rakes in millions of naira for 6 states [Special Report]|url=https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Pulse Nigeria]]|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083358/https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ [[نائيجيرين ٽيليويزن اٿارٽي|NTA ابادان]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IBADAN Archives |url=https://nta.ng/tag/ibadan/ |access-date=2024-06-27 |website=Nigerian Television Authority - Africa's Largest TV Network |language=en-US |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120203442/https://nta.ng/tag/ibadan/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آفريقا جو پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، ۽ اوبافيمي اوولوو (اڳوڻو لبرٽي) اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ 35,000 ماڻهن جي گنجائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=vanguard|date=2015-11-13|title=Ibadan: Nigeria's home of many Firsts|url=https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083617/https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ واقع ٻيا اهم سياحتي ماڳ هي آهن: [[اگودي باغ|اگودي نباتاتي باغ]]، اڊو-اوايي معلق ڍنڍ، [[ماپو هال]]، ابادان يونيورسٽي جو [[چڙيا گهر]]، اِدو [[سينوٽاف]]، [[ٽرانس ونڊرلينڊ|ٽرانس-ونڊرلينڊ اميوزمينٽ پارڪ]]، [[قديم اويو قومي پارڪ]]، جيڪو مشهور [[اويو سلطنت|قديم اويو سلطنت]] جي قديم گاديءَ واري تاريخي ماڳ تي واقع آهي، اِگبيتي ۾ ايياموپو ۽ اگبيلي ٽڪري، [[باور ٽاور]] ۽ ثقافتي مرڪز، موڪولا. رياست ملڪ جو پهريون ايف ايم ريڊيو ۽ پهريون خانگي ٽيليويزن اسٽيشن، [[گيلڪسي ٽيليويزن (نائيجيريا)|گيلڪسي ٽيليويزن]] پڻ رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-02-14 |title=Galaxy Television {{!}} Home |url=https://www.galaxytvonline.com/ |access-date=2024-06-27 |website=Galaxy Television |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oyo State of Nigeria :: Nigeria Information &amp; Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|access-date=2021-06-03|website=www.nigeriagalleria.com|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083816/https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:OLOKE MEJI HILL.jpg|thumb|اولوڪي ميجي ٽڪري]]

== حڪومت ۽ سياست ==
نائيجيريا جي 1999ع واري آئين&lt;ref&gt;[http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm Constitution of the Federal Republic of Nigeria 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515002448/https://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm |date=2020-05-15 }} (accessed 20 September 2008)&lt;/ref&gt; تحت، اويو رياست جي حڪومت ۽ ٻين 35 [[نائيجيريا جون رياستون|نائيجيريا رياستن]] جون حڪومتون ٽن شاخن ۾ ورهايل آهن، جيئن [[نائيجيريا|وفاقي جمهوريه نائيجيريا]] جي حڪومت سان مطابقت ۾ هجن، جيڪا پڻ ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: [[انتظامي شاخ]]، [[قانون سازي|قانون ساز شاخ]] ۽ [[عدليه]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nigeria - Government and society|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria|access-date=2021-06-03|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012185112/https://www.britannica.com/place/Nigeria|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اويو رياست جي حڪومت جي انتظامي شاخ جي سربراهي چونڊيل [[اويو رياست جو گورنر|انتظامي گورنر]] ڪري ٿو، جيڪو مقرر ڪيل ڪابينا ميمبرن تي مشتمل [[اويو رياست جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|رياستي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] جي صدارت ڪري ٿو. اويو رياست جو موجوده گورنر [[سيئي مڪندي]] آهي ۽ [[بايو لاوال]] نائب گورنر طور ڪم ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oyo State Government {{!}} Office of the governor|url=https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|access-date=2021-06-03|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603084459/https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; قانون ساز شاخ جي سربراهي اسيمبلي جي ايوان جو چونڊيل اسپيڪر ڪري ٿو. موجوده اسپيڪر عزت مآب [[ديبو اوگنڊوين]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oyo Assembly – Channels Television|url=https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603085056/https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آخر ۾، عدليه جي سربراهي اويو رياست هاءِ ڪورٽ جو چيف جج ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nigeria |first=News Agency of |date=2024-03-19 |title=Oyo chief judge pardons 38 inmates |url=https://gazettengr.com/oyo-chief-judge-pardons-38-inmates/ |location=Abuja, Nigeria|access-date=2024-06-27 |newspaper=[[Peoples Gazette]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; رياست جي موجوده چيف جج عزت مآب جسٽس ايابو يريما آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Davis, Sir Godfrey, (23 Oct. 1890–7 Aug. 1968), formerly Chief Judge, Chief Court, Sind|date=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
==تعليم==
هن وقت اويو رياست ۾ 2,004 [[سرڪاري اسڪول (حڪومتي مالي مدد سان)|سرڪاري اسڪول]] (پرائمري)، 971 خانگي نرسري/پرائمري اسڪول، 969 سرڪاري ثانوي اسڪول، جن ۾ سائنس جا 7 اسڪول شامل آهن، ۽ 57 خانگي ثانوي اسڪول آهن. رياست ۾ پنج سرڪاري [[ٽيڪنيڪل اسڪول|ٽيڪنيڪل ڪاليج]] پڻ آهن، جيڪي [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو]]، [[ابادان]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://lautech.edu.ng/aboutus |access-date=2024-07-01 |website=lautech.edu.ng |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008202834/https://www.lautech.edu.ng/aboutus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; شاڪي-اوڪي اوگن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Oke-Ogun Polytechnic, Saki |url=https://tops.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-GB |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627091943/https://tops.edu.ng/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ۽ اِسيين-اوڪي اوگن ۾ واقع آهن، جن ۾ 2000/2001ع جي تعليمي سيشن ۾ 2,829 شاگرد داخل هئا. نيشنل يوٿ سروس ڪور&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to The NYSC Portal |url=https://portal.nysc.org.ng/nysc1/ |access-date=2024-07-01 |website=portal.nysc.org.ng}}&lt;/ref&gt; (NYSC) جو مستقل اورينٽيشن ڪيمپ اِسيين ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Chapter 4. Public Schools, High Schools, Normal Schools, and Colleges|date=2012-12-31|url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400843176.41|work=Stand and Prosper|pages=41–56|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400843176.41|isbn=978-1-4008-4317-6|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

اِسيين جي بيرڪ واري علائقي جي ٽڪريءَ جي پاسي تي واقع ابيڊي رائٽرز ريزيڊنسي هڪ بين الاقوامي رهائشي مرڪز آهي، جنهن سڄي دنيا، خاص طور آفريقا، مان وڏن ليکڪن، صحافين ۽ مصنفن کي آندو آهي، جن ۾ آفريقا جو پهريون نوبل انعام يافته پروفيسر [[وولي سوينڪا]]، جوموڪي ويريسيمو، فنمي الوڪو، رچرڊ علي، پال ليئم ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |first= |date=2016-03-12 |title=Ebedi Writers Residency Honours Achebe, Gimba, Mabel Segun, Soyinka |url=https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2023-06-12 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612144104/https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور نمايان ثانوي اسڪولن ۾ [[سينٽ اينز اسڪول ابادان]] (1869ع)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=St. Annes {{!}} St. Annes Schools, Calabar |url=https://www.stannesschools.ng/# |access-date=2024-06-27 |website=www.stannesschools.ng |language=en}}&lt;/ref&gt; [[ويسلي ڪاليج، ابادان]] (1905ع)، [[ابادان گرامر اسڪول]] (1913ع)، [[گورنمينٽ ڪاليج، ابادان]] (1927ع)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Government College Ibadan Website – Government College Ibadan Website |url=https://governmentcollegeibadan.com/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; سينٽ ٿريسا ڪاليج ابادان (1932ع)، ابادان بوائز هاءِ اسڪول (1938ع)، [[اوليوٽ بيپٽسٽ هاءِ اسڪول|اوليوٽ هائٽس اويو]] (1945ع)، [[ڪوئنز اسڪول، ابادان]] (1952ع)، [[لويولا ڪاليج، ابادان]] (1954ع)، سينٽ برناڊينز اويو (1957ع)، لاگيلو گرامر اسڪول ابادان (1958ع)، اِسيين ڊسٽرڪٽ گرامر اسڪول اِسيين (1964ع)، ميٿوڊسٽ هاءِ اسڪول، ابادان (1961ع)، سينٽ پيٽرڪز گرامر اسڪول ابادان (1962ع) ۽ ڪيترائي ٻيا شامل آهن. هي آفريقا جي علم جي اڳواڻ سرچشمي، مشهور ابادان يونيورسٽي، جو به گهر آهي (يونيورسٽي اصل ۾ لنڊن يونيورسٽي جي هڪ آزاد خارجي ڪاليج طور قائم ڪئي وئي هئي، جنهن کي تڏهن يونيورسٽي ڪاليج، ابادان چيو ويندو هو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=www.ui.edu.ng}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[ابادان يونيورسٽي]]&lt;/ref&gt;).

2001/2002ع جي تعليمي سيشن ۾ ٻه نوان ٽيڪنيڪل ڪاليج، هڪ اِسيين، اِسيين مقامي حڪومتي علائقي ۾، ۽ ٻيو اِڪيجا، اولويوولي مقامي حڪومتي علائقي ۾ قائم ڪيا ويا. تعليم جو هڪ ڪاليج، اويو رياست ڪاليج آف ايجوڪيشن، اويو، پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oyo State College of Education, Lanlate |url=https://oyscoel.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; هتي هڪ پولي ٽيڪنڪ، [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]&lt;ref name=&quot;Home&quot;/&gt; آهي، جنهن جا 2 سيٽلائيٽ ڪيمپس [[ايروا]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Adeseun Ogundoyin Polytechnic Eruwa |url=https://aope.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=aope.edu.ng}}&lt;/ref&gt; ۽ شاڪي-اوڪي اوگن ۾ آهن، جيڪو هاڻي اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ هڪ رياستي ملڪيت واري يونيورسٽي، [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]] (LAUTECH)، اوگبوموشو،&lt;ref name=&quot;lautech.edu.ng&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803150545/https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پڻ آهي، جيڪا اويو ۽ [[اوسُن رياست]] جي حڪومتن جي گڏيل ملڪيت آهي. وفاقي پريميئر يونيورسٽي [[ابادان يونيورسٽي]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.ui.edu.ng}}&lt;/ref&gt; پڻ رياست جي گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي. هڪ خانگي پولي ٽيڪنڪ (SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين) اِسيين ۾ واقع آهي. ساڪي ويسٽ مقامي حڪومت ۾ هڪ ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ آهي، جنهن جو نالو دي ڪنگز پولي، شاڪي-اوڪي اوگن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tertiary Institutions Owned By Oyo State Government – Oyo State Government |url=https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=25 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725193333/https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=December 2022}}

ان کان علاوه [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ووم|فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ابادان]]؛&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Odeyemi |first=Oluwasanmi |date=2024-01-31 |title=Home - Federal College of Animal Health &amp; Production Technology (FCAHPTIB) |url=https://fcahptib.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcahptib.edu.ng |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=EDU |title=Federal College Of Education |url=https://education.gov.ng/federal-college-of-education/ |access-date=2024-07-01 |website=FEDERAL MINISTRY OF EDUCATION |language=en-US}}&lt;/ref&gt; فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو؛ [[ڪوڪو ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (CRIN)، انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل ريسرچ اينڊ ٽريننگ (IAR&amp;T)، نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سائنس ليبارٽري ٽيڪنالاجي (NISLT)، فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان (FEDCOFOR)،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Federal College of Forestry, Ibadan. – Nursing them to Nurture the World |url=https://fcfibadan.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcfibadan.edu.ng}}&lt;/ref&gt; جيڪو [[فاريسٽري ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (FRIN)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-30 |title=Forestry Research Institute of Nigeria |url=http://frin.gov.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جو ماتحت ادارو آهي، ۽ [[نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سوشل اينڊ اڪنامڪ ريسرچ]] (NISER)، سڀ ابادان ۾ واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home page |url=https://niser.gov.ng/v2/ |access-date=2024-07-01 |website=NISER |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About NISER |url=https://niser.gov.ng/v2/about-niser/ |access-date=2024-06-27 |website=NISER |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=December 2022}}

ساڳئي طرح، رياست ۾ 15 خانہ بدوش اسڪول آهن. اهي گا جورو ۽ گا بالي، ٻئي ڪِسي (اِريپو مقامي حڪومت) ۾؛ باوچيلو گورنمينٽ؛ ارين-اوي، ابيوگن، اوڪاڪا ۽ بابا-اوڊي (ايتيسواجو مقامي حڪومت)؛ اِگانا (اِواجووا مقامي حڪومت)؛ اِگنگان ۽ اييتي (اِباراپا اتر مقامي حڪومت)؛ گا ڪونڊو ۽ اِگبو-اورا (اِباراپا مرڪزي مقامي حڪومت) ۽ سيپيتيري (ساڪي اوڀر مقامي حڪومت) آهن. رياست جي سڀني حصن ۾ 213 [[جاري تعليم]] جا مرڪز پکڙيل آهن.{{Citation needed|date=June 2021}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Resources book in education|date = November 1992|url=https://books.google.com/books?id=6rCQL0KukPgC&amp;dq=There+are+213+continuing+education+centres+spread+all+over+the+State.&amp;pg=PA46}}&lt;/ref&gt;

15 خاص پرائمري اسڪول ۽ ثانوي اسڪولن ۾ 8 خاص يونٽ معذور ٻارن جي سار سنڀال ڪن ٿا. رياست جي سرڪاري ثانوي اسڪولن ۾ 11,732 تدريسي عملو ۽ 2,789 غير تدريسي عملو آهي.{{Citation needed|date=May 2020}}

بالغ ۽ غير رسمي تعليم واري ايجنسي (AANFE) انهن اڻ پڙهيل بالغن جي سار سنڀال ڪري ٿي، جن کي رسمي تعليم جو موقعو نه مليو هو. ايجنسي جون رياست جي 33 مقامي حڪومتي علائقن ۾ 455 ڪلاسون موجود آهن، جڏهن ته تازو 200,000 اڻ پڙهيل بالغن ۽ 80,000 کان وڌيڪ پوسٽ-لٽريٽ بالغن کي تربيت ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aanfe Oyo state|url=https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|access-date=2022-02-18|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182204/https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===يونيورسٽين جي فهرست===
هيٺيون يونيورسٽيون اويو رياست اندر واقع آهن؛&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-11-04|title=List of Universities in Oyo State|url=https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|access-date=2021-06-03|website=www.myschoolgist.com|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100103/https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي|اجايي ڪروٿر يونيورسٽي، اويو]]&lt;ref name=&quot;acu.edu.ng&quot;/&gt;
* [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |access-date=2023-06-12 |website=Koladaisi University |language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612142812/https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي|لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي، اوگبوموشو]]
* [[ليڊ سٽي يونيورسٽي|ليڊ سٽي يونيورسٽي، ابادان]]
* [[ابادان يونيورسٽي]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://ui.edu.ng/History |access-date=2023-06-12 |website=ui.edu.ng |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814185018/http://www.ui.edu.ng/History |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Cleanup list|section|date=March 2024}}
* [[اٽيبا يونيورسٽي، اويو]]
* [[ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DOMINICAN UNIVERSITY IBADAN, NIGERIA. |url=https://dui.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=dui.edu.ng}}&lt;/ref&gt;
* [[اويو اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، ابادان، اويو رياست&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-05-31 |title=Oyo's technical university renamed after Ajimobi |url=https://dailytrust.com/oyos-technical-university-renamed-after-ajimobi/ |access-date=2024-07-05 |newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[ڊومينيئن يونيورسٽي، ابادان]]
* [[ايمانوئل الاياندي يونيورسٽي آف ايجوڪيشن]]

===پولي ٽيڪنڪن جي فهرست===
* [[اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا]]
* [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا
* [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]
{{Cleanup list|section|date=March 2024}}
* [[فيڊرل پولي ٽيڪنڪ آييدي، اوگبوموشو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FEDPA {{!}} Home |url=https://federalpolyayede.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=federalpolyayede.edu.ng}}&lt;/ref&gt;
* [[اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ]]

===خاص ٽرشري ادارن جي فهرست===
{{Cleanup list|section|date=March 2024}}
* [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر، ابادان]]
* [[فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان]]
* [[فيڊرل ڪوآپريٽو ڪاليج، ابادان]]
* [[فيڊرل اسڪول آف اسٽيٽسٽڪس، ابادان]]
* [[فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو]]

===خاص ڪاليجن جي فهرست===
* [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]]
* [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا
{{Cleanup list|section|date=March 2024}}
* [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي]]، مور پلانٽيشن ابادان (FCAHPT)
* [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر ابادان]]
* [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف نرسنگ اينڊ مڊوائفري]]، ايلييلي، ابادان
* [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف هيلٿ سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، ايلييلي، ابادان
* [[دي ڪاليج آف ايجوڪيشن، لانليٽي]]

===رجسٽرڊ خانگي پولي ٽيڪنڪن جي فهرست===
{{Cleanup list|section|date=March 2024}}
* [[بولمور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]
* [[سٽي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]
* [[ڪنگز پولي ٽيڪنڪ، ساڪي]]
* [[SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين]]
* [[ٽاور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] ٽرانسپورٽ

فيڊرل يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي اوڪيهو کي 2025ع ۾ اويو رياست ۾ پڻ منظوري ڏني وئي.

==ٽرانسپورٽ==
===وفاقي شاهراهون===
انهن ۾ شامل آهن:
* [[A1 شاهراهه (نائيجيريا)|A1]]، [[آفريقي اتحاد روڊ]] TAH2: [[ٽرانس آفريڪن هاءِ وي نيٽ ورڪ|ٽرانس آفريڪن هاءِ وي 2]] جو حصو، اتر طرف ابادان ۽ اتر اوڀر طرف اويو ۽ اوگبوموشو کان ٿيندي اوٽيريري وٽ ڪوارا رياست تائين،
* [[A5 شاهراهه (نائيجيريا)|A5]]، اوگون رياست مان اومِن اَديو وٽان اوڀر طرف ابادان تائين،
* [[A7 شاهراهه (نائيجيريا)|A7]]، ڪوارا رياست مان اولوروليڪن وٽان اتر اولهه طرف اِگبيتي ۽ ڪِشي کان ٿيندي ٻيهر باتابي وٽ ڪوارا رياست تائين،
* E1 [[لاگوس-ابادان ايڪسپريس وي]] اتر طرف ابادان تائين،
* [[A122 شاهراهه (نائيجيريا)|A122]]، ابادان کان اوڀر طرف ايرنمي وٽ اوسُن رياست تائين.

ٻين اهم رستن ۾ شامل آهن:
* شاڪي-گوانارا روڊ، اتر اولهه طرف ڪوارا رياست&lt;ref&gt;{{Citation |title=Kwara State |date=2024-06-05 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kwara_State&amp;oldid=1227378936 |access-date=2024-06-27 |language=en}}&lt;/ref&gt; ۾ اووڊي تائين،
* شاڪي-الابافي روڊ، اتر طرف اِفيلوڊن وٽ ڪوارا رياست تائين،
* ساڪي-اِگبوهو/اِلورِن/ساڪي-اوگبورو روڊ، اوڀر طرف [[شاڪي، نائيجيريا|شاڪي]] کان [[اِگبوهو]] تائين،
* اوڪو-ايلرين روڊ، ڏکڻ اوڀر طرف [[اوگبوموشو]] کان اجومو وسيلي اوسُن رياست ۾ اِليي تائين،
* اوڪو-ايريسا-آدو روڊ/اولوڪن-ايريسا-پا روڊ، ڏکڻ طرف اجومو کان اوڪو وسيلي اوسُن رياست ۾ افارو تائين، جتي اهو ايجگبو-اوڪو روڊ طور وڃي ٿو،
* اوي روڊ، [[اويو، نائيجيريا|اويو]] ۾ A1 کان ڏکڻ اوڀر طرف اوسُن رياست ۾ ڪيييسيني تائين، جتي اهو اوجونگبودو-اوي-الابو-ايوو روڊ طور وڃي ٿو،
* ابادان-ايوو روڊ، اتر اوڀر طرف اوسُن رياست تائين،
* اوريتا-اپيرن-بيرے روڊ، ابادان کان ڏکڻ اوڀر طرف اودي اپيرن تائين،
* اولوروندا روڊ، اودي اپيرن کان اڪاران روڊ طور اوگون رياست ۾ اولوگبوئي تائين، جتي اهو ابادان-اِجيبو-اِگبو روڊ طور وڃي ٿو،
* اِجيبو-اوڊي-اِدي-ايونري روڊ، ابادان کان ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ مامو تائين،
* اِگبارا-اورِيلي-اِجيون روڊ، ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ اِجادي تائين.

===ريلويون===

[[ابادان]]، لاگوس کان ڪانو (1899ع) تائين [[نائيجيرين ريلويز|اولهه ريلوي]] تي هڪ اهم آخري اسٽيشن آهي، جيڪا 1067&amp;nbsp;mm (3ˈ6&quot;) [[ڪيپ گيج]] تي آهي، جڏهن ته لاگوس کان ابادان تائين نئين 1435&amp;nbsp;mm (4ˈ8½&quot;) [[معياري گيج ريلوي|معياري گيج]] لائين 2021ع ۾ کولِي وئي.

===ايئرپورٽ===

[[ابادان ايئرپورٽ]] کان ايئر پيس ۽ اوورلينڊ ايئر ويز ذريعي ابوجا ۽ لاگوس لاءِ خدمتون موجود آهن.

==موجوده سرڪاري عملدارن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ڪمشنر/آفيسر
!وزارت/آفيس
|-
|[[اولوواسيئي مڪندي]]
| [[گورنر]]
|-
| [[بايو لاوال]]
| [[نائب گورنر|نائب گورنر]]
|-
| [[اديبو اوگنڊوين]]
| رياستي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر
|-
| اولوباميوو اديئوسن
|[[رياستي حڪومت جو سيڪريٽري]]
|-
| عزت مآب سيگن اوگنويي
| [[چيف آف اسٽاف|چيف آف اسٽاف]]
|-
| اڪينولا اوجو
|ماليات جو ڪمشنر
|-
| عزت مآب تيميلولو اشامو
|توانائي ۽ معدني وسيلن جو ڪمشنر
|-
| اميدات او. اگبولا
|هيڊ آف سروس
|-
| چيف اوبافيمي ادي مولا اوجو
| مقامي حڪومت ۽ سرداري معاملن جو ڪمشنر
|-
| اويلو وو اويوو
|اٽارني جنرل ۽ انصاف جو ڪمشنر
|}

==زراعت==
[[زراعت]] اويو رياست جي ماڻهن جو مکيه ڌنڌو آهي. رياست جي آبهوا [[مڪئي]]، [[يام (سبزي)|يام]]، [[ڪساوا]]، [[باجرو]]، [[چانور]]، [[پلانٽين (پچائڻ)|پلانٽين]]، [[ڪوڪو بين|ڪوڪو]]، [[کجيءَ جو وڻ|کجيءَ جي پيداوار]]، [[ڪاجو]] وغيره جهڙن فصلن جي پوک لاءِ سازگار آهي. اِسيين/اِپاپو، اِلورا، [[ايروا]]، [[اوگبوموشو]]، اِريسا آدو، اِجايي، اڪوفو ۽ [[لالوپون]] ۾ ڪيترائي سرڪاري زرعي آبادڪاري مرڪز آهن. هتي مٽي، [[ڪائولنائٽ|ڪائولن]] ۽ اڪوامارين جي گهڻائي آهي. ساڪي، فاسولا ۽ ابادان ۾ وسيع ڍورن جا فارم پڻ آهن، ابادان جي موناتن ۾ هڪ کير جو فارم آهي، ۽ رياست گير اويو اسٽيٽ ايگريڪلچرل ڊولپمينٽ پروگرام جو هيڊڪوارٽر ساڪي ۾ آهي. ڪيترائي بين الاقوامي ۽ وفاقي زرعي ادارا رياست ۾ واقع آهن.{{citation needed|date=December 2022}}

==مقامي حڪومتي علائقا==
{{See also|اويو رياست جي ڳوٺن جي فهرست}}

اويو رياست 33 [[نائيجيريا جا مقامي حڪومتي علائقا|مقامي حڪومتي علائقن]] تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=jlukmon |date=2023-05-02 |title=List of 33 Local Governments in Oyo State and their Headquarters. |url=https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |access-date=2023-05-05 |website=ABOUT NIGERIANS |language=en-US |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505120602/https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt; اهي هي آهن:

{{div col|colwidth=20em}}
* [[افيجيو]] جوبيلي
* [[اڪين ييلي، اويو رياست|اڪين ييلي]] مونيا
* [[اٽيبا]] اوفا ميٽا
* [[اٽيسبو]] تيدي-اوڪي اوگن
* [[اگبيڊا]] اگبيڊا
* [[ابادان اتر]] اگودي گيٽ
* [[ابادان اتر اوڀر]] ايوو روڊ
* [[ابادان اتر اولهه]] ڊگبي/اونيريڪي
* [[ابادان ڏکڻ اوڀر]] ماپو
* [[ابادان ڏکڻ اولهه]] رنگ روڊ
* [[اِباراپا مرڪزي]] اِگبو اورا
* [[اِباراپا اوڀر]] ايروا
* [[اِباراپا اتر]] اييتي
* [[اِدو، نائيجيريا|اِدو]] اِدو
* [[اِريپو]] ڪِسي-اوڪي اوگن
* [[اِسيين]] اِسيين-اوڪي اوگن
* [[ايتيسواجو]] اوتو-اوڪي اوگن
* [[اِواجووا]] اِويريلي-اوڪي اوگن
* [[ڪاجولا]] اوڪيهو-اوڪي اوگن
* [[لاگيلو، نائيجيريا|لاگيلو]] اِيانائوفا
* [[اوگبوموشو اتر]] اوگبوموشو
* [[اوگبوموشو ڏکڻ]] اروومولي
* [[اوگو اولووا]] اجاوا
* [[اولورونسوگو]] اِگبيتي-اوڪي اوگن
* [[اولويوولي، نائيجيريا|اولويوولي]] اِدي ايونري
* [[اونا آرا]] اڪانران
* [[اوري لوپي]] اِگبوهو-اوڪي اوگن
* [[اوري ايري]] اِڪويي
* [[اويو اوڀر]] ڪوسوبو
* [[اويو اولهه]] اوجونگبودو
* [[ساڪي اوڀر]] اگو امودو-اوڪي اوگن
* [[ساڪي اولهه]] شاڪي-اوڪي اوگن
* [[سوروليري، اويو رياست|سوروليري]] اِريسا آدو
{{div col end}}

==نمايان شخصيتون==
&lt;!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---&gt;
&lt;!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---&gt;
* [[9ice]] (ڄمڻ وقت نالو اليگزينڊر ابولوري اڊيگبولا اڪانڊي، 17 جنوري 1980ع)، موسيقار&lt;ref&gt;{{Cite web|last=admin|date=2020-07-27|title=9ICE ALAPOMEJI|url=https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|access-date=2022-02-25|website=Glimpse Nigeria|language=en-US|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627032135/https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[واندي ابيمبولا]]، رٽائرڊ تعليمدان، مذهبي اڳواڻ ۽ سياستدان.
* [[جوزف اڊيبايو اڊيلڪون]]، مبشر
* [[لاميدي اڊيڊبو]]، اشرافيائي طاقت جو دلال
* [[بنجامن اڊيڪنلي]]، جنرل
* [[اڪينوومي اڊيسينا]]، صدر، آفريقي ترقياتي بئنڪ، AfDB
* [[لام اڊيسينا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (1999ع–2003ع)، ايڪشن ڪانگريس آف نائيجيريا جو اڳواڻ.
* اوتونبا (ڊاڪٽر) [[ڪرسٽوفر الائو-اڪالا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2007ع–2011ع)
* سينيٽر [[ابيولا اجميوبي]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2011ع–2019ع)
* اوبا [[لاميدي اڊييمي ٽيون]]، [[اويو جو الافين|اويو جو اڳوڻو الافين]]
* اوبا [[ساليو اديتونجي]]، ابادان لينڊ جو 41هون اولوبادان
* [[اولانيي افونجا]]، اداڪار ۽ مزاحيه فنڪار
* [[بنجامن اڪاندي]]، تعليمدان
* [[رچرڊ اڪنجيدي]]، وڪيل ۽ سياستدان
* [[اوليومبو اووجوبي]]، ڳوٺاڻو سرجن
* [[لاڊوڪي اڪنتولا]]، سياستدان، وڪيل ۽ مقرر
* [[قادري ارونا]]، ٽيبل ٽينس رانديگر
* [[اڊيبايو جانسن بئنڪولي]]، سياستدان
* سيڪيرو [[ايندي بئرسٽر]]، موسيقار
* [[عبدالفتاحي بُهاري]]، سينيٽر
* [[سيموئل اجايي ڪروٿر]]، پادري ۽ مؤرخ&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-04-07|title=Our heroes past: Samuel Ajayi Crowther|url=https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-25|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225095453/https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[سنڊي اڪين ڊاري]]، صحافي ۽ سياستدان
* [[اڊيبايو فاليتي]]، اداڪار، شاعر ۽ ليکڪ
* [[توين فالولا]]، مؤرخ ۽ تعليمدان
* [[تاڊي اپاڊيولا]]، شاعر
* [[سيموئل جانسن (نائيجيرين مؤرخ)|سيموئل جانسن]]، مؤرخ
* سينيٽر [[رشيد لادوجا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2003ع–2007ع)
* [[ڪاسي لڪمان لاوال]]، ڪاروباري شخصيت
* [[عباس اڪاندي اوبيسيري]]، فوجي موسيقار ۽ تفريحڪار
* [[اڪينپيلو اوبيسيسان|چيف اڪينپيلو اوبيسيسان]]، ڊائري نويس ۽ ڪوآپريٽو بئنڪ جو باني
* [[لاتوندي اوڊيڪو]]، طبيب، استاد ۽ شاعر
* پروفيسر [[ڊيبو اوجيرندي]]، اڳوڻو رجسٽرار، [[جوائنٽ ايڊميشنز اينڊ ميٽرڪيوليشن بورڊ|نائيجيريا جو جوائنٽ ميٽرڪيوليشن بورڊ]]
* [[تونجي اولاوپا]]، باني ۽ ايگزيڪيوٽو وائيس چيئرمين، [[ابادان اسڪول آف گورنمينٽ اينڊ پبلڪ پاليسي|ISGPP]]
* اوبا [[اولاسنڪانمي ابيوي اوپيولا، ڪورونلوجو پهريون]]، اِروڪو جو اونيروڪو
* [[سعيد اوسپا]]، فوجي ۽ هپ-هاپ فنڪار
* [[ڊيوڊ اوييلو وو]]، اداڪار
* [[افيز اوييتورو]]، اداڪار، مزاحيه فنڪار ۽ تعليمدان
* [[ساڊي (ڳائڻي)|ساڊي]]، آر اينڊ بي/سول فنڪار، اويو رياست ۾ ڄائي.
* سينيٽر (رٽائرڊ عزت مآب) [[مونسورات سنمونو]]، OYHA جي پهرين عورت اسپيڪر ۽ اويو رياست مان پهرين عورت سينيٽر.
* [[ابراهيم تائيوو]]، جنرل ۽ سياستدان
* [[بوڊي ٿامس]]، سياستدان ۽ وڪيل
* [[پرنس افيز اولاديگبولو]]، نائيجيرين ڪاروباري شخصيت
* [[توسن اينيولورندا]]، [[CEO]] ۽ گڏيل باني، [[Moniepoint Inc]]
* [[لادوسو لاداپو]]، نائيجيرين جورسٽ ۽ سياستدان
* [[لادونتان اوييڪانمي]]، ابادان لينڊ جي 14هين ايالودي
&lt;!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---&gt;
&lt;!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---&gt;

==سياست==
رياستي حڪومت جي اڳواڻي جمهوري طور چونڊيل گورنر ڪري ٿو، جيڪو رياست جي اسيمبلي جي ايوان جي ميمبرن سان ويجهي طور ڪم ڪري ٿو. رياست جي گاديءَ جو شهر [[ابادان]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Oguntola |first=Tunde |date=2022-09-27 |title=2023: Next President, Govs Must Get Two-thirds Spread, Says INEC |url=https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |access-date=2023-02-23 |language=en-US |archive-date=2023-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223113538/https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |url-status=live |newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]}}&lt;/ref&gt;

==چونڊ نظام==
هر رياست جو گورنر تبديل ٿيل ٻه دور واري نظام تحت چونڊيو ويندو آهي. پهرين دور ۾ چونڊجڻ لاءِ، اميدوار کي ووٽن جي اڪثريت ۽ رياست جي گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀاڱي ٽيهه مقامي حڪومتي علائقن ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻا پوندا آهن. جيڪڏهن ڪو به اميدوار حد پار نه ڪري، ته ٻيو دور سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ۽ ان ايندڙ اميدوار جي وچ ۾ ٿيندو، جنهن مقامي حڪومتي علائقن جي سڀ کان وڏي تعداد ۾ ووٽن جي اڪثريت حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ayadi |first1=Manel |last2=Amor |first2=Nahla Ben |title=2015 IEEE 27th International Conference on Tools with Artificial Intelligence (ICTAI) |chapter=Multi-round Vote Elicitation for Manipulation under Candidate Uncertainty |date=November 2015 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/ictai.2015.113 |pages=760–767 |publisher=IEEE |doi=10.1109/ictai.2015.113|isbn=978-1-5090-0163-7 |s2cid=9778141 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{Reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikivoyage}}
* [http://www.oyostate.gov.ng/ اويو رياست حڪومت جو هوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008212824/http://www.oyostate.gov.ng/ |date=2012-10-08 }}
* [https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/  اويو 7,000 TESCOM درخواست ڏيندڙن لاءِ زباني انٽرويو شروع ڪري ٿو - NaijaNews247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226145106/https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/ |date=2021-12-26 }}

{{Geographic location
|Centre = اويو رياست
|North  = [[ڪوارا رياست]]
|East   = [[اوسُن رياست]]
|South  = [[اوگون رياست]]
|West   = {{flag|Benin}}
}}

{{OyoStateGovernors}}
{{LGAs and communities of Oyo State}}
{{Nigeria states}}
{{Authority control}}
{{Portal bar|نائيجيريا}}

[[زمرو:اويو رياست| ]]
[[زمرو:نائيجيريا جون رياستون]]
[[زمرو:يوروبا لينڊ جون رياستون]]
[[زمرو:1976ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1976ع ۾ نائيجيريا ۾ قيام]]</text>
      <sha1>s82vfy7317y2bp7qm5relhtfaubeq9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گواتيمالا شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83157</id>
    <revision>
      <id>425016</id>
      <parentid>339510</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11230" sha1="bdjmyz7xj7zgohn78gurzyvoxfxkjz8" xml:space="preserve">{{short description|Capital and the largest city of Guatemala}}
{{Infobox settlement
| name = گواتيمالا شهر
| native_name = Guatemala City
| official_name = Ciudad de Guatemala&lt;br&gt;Nueva Guatemala de la Asunción
| settlement_type = راڄڌاني شهر
| image_skyline = {{multiple image
 |caption_align = center
 |border        = infobox
 |total_width   = 300
 |perrow        = 1/2/3/2
 |image1   = Ciudad de Guatemala, CA.jpg
 |caption1 = زون-14 جي اسڪائ لائين 
 |image2   = Guatemala National Palace (reflection).jpg
 |caption2 = گواتيمالا جي ثقافت جو قومي گهر
 |image3   = 20230915 AI ARRIADA BANDERA NACIONAL 9 (1).jpg
 |caption3 = گواتيمالا شهر جو سانتياگو چرچ 
 |image4   = Post Office Palace in Guatemala City - GT.jpg
 |caption4 = پوسٽ آفيس بلڊنگ 
 |image5   = Torre del Reformador Fabriccio Díaz.jpg
 |caption5 = ريفارمر ٽاور 
 |image6   = Plaza de la Republica &amp; Banco Industrial.jpg
 |caption6 = زون-4
 |image7   = 31 Aerial view - Zona 10 - Ciudad de Guatemala.jpg
 |caption7 = زون-10 جي اسڪائ لائين 
 |image8   = Ciudad Cayalá - Guatemala.jpg
 |caption8 =  خئيالا شهر  (Cayala City)
 |image9   = Plaza España, Ciudad de Guatemala.jpg
 |caption9 = اسپين اسڪوائر 
 |color    = white
 }}
| image_caption = &quot;Todos somos la ciudad&quot; &lt;br&gt;&quot;اسان اي شهر آهيون&quot;&lt;br&gt;جاگرافيائي بيهڪ:&lt;br&gt;(14°38′30″N) (90°30′48″W)
| image_flag = Bandera de la Ciudad de Guatemala.svg
| flag_size = 
| image_shield = Escudo de Armas de la Ciudad de Guatemala.svg
| motto = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 14°38′30″N 90°30′48″W
| image_map1 = 
| map_alt1 = 
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{Wikidatacoord|Q1555|region:GT|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{Flag|Guatemala}}
| subdivision_type1 = ڊيپارٽمينٽ
| subdivision_type2 = ميٽروپوليٽن ايريا
| subdivision_name1 = [[File:Flag of the Guatemala Department.svg|20px]] گواتيمالا ڊيپارٽمينٽ
| subdivision_name2 = ميترو گواتي
| established_title = قائم ٿيو
| established_date = 1776ع
| government_type = بلديه
| leader_title = ميئر
| leader_name = رڪارڊو ڪوينونيز لئمس
| area_total_km2 = 997
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 0
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| elevation_m = 1500
| population_as_of = 2023 projection
| population_total = 1,221,739
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url-status=live |url=https://www.citypopulation.de/en/guatemala/admin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107024426/https://www.citypopulation.de/en/guatemala/admin/ |archive-date=7 January 2021 |title=Guatemala: Administrative Division (Departments and Municipalities) |date=6 September 2023 |website=City Population }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5,552
| population_metro = 3,230,000&lt;ref name=&quot;metro&quot;&gt;{{Cite web|title=Guatemala City, Guatemala Metro Area Population|url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21124/guatemala-city/population|access-date=8 June 2025|website=Macrotrends|archive-date=7 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007122915/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21124/guatemala-city/population|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_urban = 
| demographics_type1 = GDP&lt;ref name=&quot;TelluBase&quot;&gt;{{cite web |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_gtm.pdf |publisher=Tellusant |title=TelluBase—Guatemala Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |access-date=11 January 2024 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116131437/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_gtm.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_footnotes = 
| demographics1_title1 = شهري
| demographics1_info1 = US$24 billion (2023)
| demographics1_title2 = Per capita
| demographics1_info2 = US$7,700 (2023)
| website = {{URL|www.muniguate.com/}}
| footnotes = 
| timezone = [[Central Standard Time|CST]]
| utc_offset = −06:00
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| blank1_name = [[Köppen climate classification|Climate]]
| blank1_info = [[Subtropics|Cwa]]
| native_name_lang = es
| other_name = Guate
| coordinates_type = جاگرافيائي بيهڪ
| coordinates_display = 14°38′30″N 90°30′48″W
| subdivision_type3 = نسلي گروھه
| subdivision_name3 = 
| established_title1 = 
| established_date1 = 
| established_title2 = نسلي گروپ
| established_date2 = * 91.3% لاطينو
* 7.1% مايا (اصلوڪا)
* 1.6% ٻيا 
 (2&lt;span&gt;0&lt;/span&gt;18)&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.ine.gob.gt/sistema/uploads/2021/11/19/202111192139096rGNQ5SfAlepmPGfYTovW9MF6X2turyT.pdf|title=Resultados Censo 2018|publisher=Instituto Nacional de Estadística Guatemala|lang=es|date=Dec 2019|p=113|url-status=live|access-date=2025-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/en/guatemala/admin/guatemala/0101__guatemala/ Guatemala (municipality) - ''City Population'']&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = آبادي (2023 جو پروجيڪشن)
| leader_name1 = 1,221,739
| total_type = ڪل
}}
'''گواتيمالا شهر''' (انگريزي: Guatemala City؛ اسپيني: Ciudad de Guatemala)، جيڪو عام طور تي گواتي (Guate) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[گواتيمالا|جمهوريه گواتيمالا]] جو قومي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Guatemala.pdf|title=Carlos Enrique Valladares Cerezo, &quot;The case of Guatemala City, Guatemala&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20040514121733/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Guatemala.pdf|archive-date=14 May 2004|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو گواتيمالا ڊيپارٽمينٽ جو ميونسپل گاديءَ جو هنڌ ۽ وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو پڻ آهي. هي شهر ملڪ جي ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾ خانقاه واري وادي (Valle de la Ermita) نالي جي هڪ وادي ۾ آهي.

گواتيمالا شهر جمهوريه گواتيمالا جو سياسي، ثقافتي، مذهبي ۽ اقتصادي مرڪز آهي ۽ وچ آمريڪا جي علائقي ۽ ان کان ٻاهر، سڄي لاطيني آمريڪا تي وسيع مالي، تجارتي ۽ ثقافتي اثر وجهي ٿو.

==نالا==
==تاريخ==
گواتيمالا شهر، ميسوامريڪا ۾ مايا جي اصلي شهر ڪمينالجويو جو هنڌ آهي، جيڪو بنيادي طور تي 1500 ق.م. ۽ 1200ع عيسوي جي وچ ۾ آباد هو. موجوده شهر اسپيني ماڻهن پاران قائم ڪيو ويو، جڏهن انهن جي نوآبادياتي راڄڌاني، جنهن کي هاڻي اينٽيگوا گوئٽي مالا سڏيو ويندو آهي، 1773ع جي تباهي ڪندڙ سانتا مارٽا زلزلي ۽ ان جي آفٽر شاڪس جي ڪري تباهه ٿي وئي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/65/|title=Antigua Guatemala|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107053236/https://whc.unesco.org/en/list/65|archive-date=7 January 2025|access-date=7 January 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو گوئٽي مالا جي آس پاس جي ڪئپٽنسي جنرل جو ٽيون شاهي راڄڌاني بڻجي ويو؛ جيڪو پاڻ شاهي اسپيني آمريڪا ۾ نئين اسپين جي وڏي وائيسرائيلٽي جو حصو هو ۽ انيسوي صدي تائين نوآبادياتي حڪمراني هيٺ رهيو. 

سيپٽمبر 1821ع ۾، گوئٽي مالا شهر وچ آمريڪا جي آزاديءَ جي مشهور قانون جو هنڌ هو، جنهن اسپيني سلطنت کان علائقي جي آزادي جو اعلان ڪيو. ان جي تصديق ۽ نفاذ 15 سيپٽمبر تي ڪيو ويو، هاڻي هر سال گوئٽي مالا جي آزادي جي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي ۽ &quot;ڊياس پيٽريوس&quot; سڏيو ويندو آهي. ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين، گواتيمالا شهر، نئين قائم ٿيل ۽ آزاد &quot;وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن جي حڪومت&quot;، جن کي بعد ۾ ٻيهر منظم ڪيو ويو ۽ &quot;وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه&quot; جو نالو ڏنو ويو، جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ رهيو. &lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica. (2019). [https://www.britannica.com/place/United-Provinces-of-Central-America United Provinces of Central America]. In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 26 June 2022. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712204239/https://www.britannica.com/place/United-Provinces-of-Central-America|date=12 July 2022}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 1847ع ۾، گوئٽي مالا هن وڏي وفاق سان ڌار ٿي، پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ گوئٽي مالا شهر ان جو قومي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://republica.gt/vive-guatemala/dia-de-la-asuncion-por-que-se-celebra-el-15-de-agosto-en-guatemala-20238141530|title=Día de la Asunción: por qué se celebra el 15 de agosto en Guatemala|last=Quiñónez|first=Edgar|date=15 August 2023|website=República|trans-title=Assumption Day: why August 15 is celebrated in Guatemala|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121045337/https://republica.gt/vive-guatemala/dia-de-la-asuncion-por-que-se-celebra-el-15-de-agosto-en-guatemala-20238141530|archive-date=21 November 2023|access-date=21 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
==جاگرافي== 
==شهري انتظاميه==
==آباديات==
==معيشت==
==ٽرانسپورٽ== 
==تعليم== 
==سياحت== 
==ثقافت==
==قابل ذڪر ماڻهو==
==گيلري==

'''گواتيمالا شهر 1875ع ۾'''
[[File:Panoramaguatemala1875.jpg|thumb|Guatemala City skyline in 1875, by Eadweard Muybridge]]
'''گواتيمالا شهر 2020ع ۾'''
[[File:Panorámica de la Ciudad de Guatemala..jpg|thumb|Panoramic view of Guatemala City]]
[[File:Skyline de la Zona 14 de la Ciudad de Guatemala..jpg|thumb|Skyline of the zone 14 or residential buildings]]

==پڻ ڏسو==
[[:باب:شهر]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{refbegin}}
* {{Commons-inline}}
* {{Wikivoyage inline}}
* [http://www.muniguate.com/ Official Website of the Municipalidad de Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511203117/http://www.muniguate.com/ |date=11 May 2008 }}
{{refend}}{{Authority control}}
[[زمرو:گواتيمالا]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:وچ آمريڪا]]
[[زمرو:گواتيمالا شهر]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]
[[Category:Municipalities of the Guatemala Department]]
[[Category:Populated places established in 1773]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>bdjmyz7xj7zgohn78gurzyvoxfxkjz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صحراوي عرب جمهوري جمهوريه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83272</id>
    <revision>
      <id>425221</id>
      <parentid>416335</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17241" sha1="11eg5n9pg92vep2zjvdee09qqd19iei" xml:space="preserve">{{Short description|Partially recognized state in the western Maghreb}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = صحراوي عرب جمهوري جمهوريه
| native_name = [[مغربي صحارا]]
| common_name = صحراوي جمهوريه &lt;br&gt;
Sahrawi Republic
| image_flag = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
| flag_type = پرچم
| alt_flag = Flag of Western Sahara
| image_coat = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
| symbol_type = قومي فخر
| national_motto = حرية، ديمقراطية، وحدة'&lt;br&gt;&quot;آزادي، جمهوريت، اتحاد&quot;
| englishmotto = 
| national_anthem = يا بني الصحراء&lt;br&gt;&quot;اچو!صحارا جا پٽ&quot;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}
&lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection).svg|frameless]]| ڊارڪ گرين_(SADR) جي ڪنٽرول هيٺ&lt;br&gt; لائٽ گرين_ ڪنٽرول هيٺ ناھن|[[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|frameless]]|[[آفريڪي يونين]] (هلڪو نيرو) ۾ جمهوريه جي لوڪيشن (ڳريو نيرو)}}
| map_width = 220px
| capital = * العيون (ڊي جور)
* تندوف (ڊي فيڪٽو)
{{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}}
| capital_exile = {{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}}
| official_languages = * [[عربي ٻولي]]&lt;ref&gt;
{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}} &lt;/ref&gt;
* [[اسپيني ٻولي]]
| languages_type = عام ڳالهائيندڙ&lt;br&gt;ٻوليون
| languages = * [[عربي |حساني عربي]]
* [[اسپيني|صحارائي اسپيني]]
&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |title=El Español en los Campamentos de Refugiados Saharauis (Tinduf, Algeria) |publisher=Cvc.cervantes.es |access-date=20 May 2015 |archive-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226150735/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| religion = [[اسلام]] (سرڪاري)
| demonym = صحاراوي
| population_estimate = {{circa|200,000|lk=yes}}
| population_label2 = مهاجر ڪيمپ
| population_data2 = 173,600 (2023 estimate)&lt;ref&gt;{{cite report |date=November 2023 |title=Sahrawi Refugee Response Plan 2024–2025 |url=https://reporting.unhcr.org/algeria-sahrawi-refugee-response-plan |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |page=14}}&lt;/ref&gt;
| population_label3 = {{nowrap|آزاد علائقو}}
| population_data3 = 40,000 (2010ع جو اندازو&lt;ref&gt;
{{cite news |date=2010-12-18 |title=Vivir sin nubes |trans-title=Living without clouds |url=https://elpais.com/sociedad/2010/12/18/actualidad/1292626801_850215.html |newspaper=[[El País]] |lang=es |url-access=subscription |quote=En los alrededores de Tifariti sobreviven unas 40.000 personas, una población dispersa y nómada [...] según cifras oficiales. |trans-quote=In the vicinity of Tifariti, about 40,000 people survive, a dispersed and nomadic population [...] according to official figures.}}&lt;/ref&gt;
| government_type = وحداني، هڪ جماعتي صدارتي جمهوريه&lt;ref&gt;
{{cite web |date=1999-09-04 |title=Constitution of the SADR |url=https://www.arso.org/03-const.99.htm |website=arso.org |publisher=Association de soutien à un référendum libre et régulier au Sahara Occidental |access-date=2025-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صدر
| leader_name1 = إبراهيم غالي
| leader_name2 = محمد والي أكيك
| legislature = المجلس الوطني الصحراوي (قومي ڪائونسل)
| sovereignty_type = خودمختياري
| established_event1 = اسپين پاران دستبرداري (مئڊرڊ معاهدي هيٺ)
| established_date1 = 14 نومبر، 1975ع
| established_event2 = جمهوريه جو اعلان
| established_date2 = 27 فيبروري، 1976ع
| established_event3 = [[مراڪش]] سان تڪرار
| established_date3 = 1976ع کان اڃا تائين جاري آهي
| area_rank = 
| area_km2 = 
| area_footnote = &amp;nbsp;(claimed)&lt;br&gt;{{convert|90,000|km2|abbr=on}} ([[Liberated Territories|controlled]])
| area_sq_mi = 
| percent_water = 
| area_label = ڪل
| HDI = 0.500
| HDI_year = 2015
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Avakov|first1=Alexander |title= Quality of Life, Balance of Power, and Nuclear Weapons |url=https://books.google.com/books?id=hGAiCwAAQBAJ |access-date=April 26, 2025 |date=April 1, 2015|publisher=Algora |isbn=978-1-62894-128-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=UNDP |title= Human Development Report 2015 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/2015humandevelopmentreport1.pdf|access-date=April 29, 2025 |date=January 1, 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = يا بني الصحراء&lt;br&gt;''¡O hijos del Sáhara!'' ([[اسپيني ٻولي|اسپينش]])&lt;br&gt;&quot;اچو!صحارا جا پٽ&quot;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;{{native phrase|ar|حرية، ديمقراطية، وحدة}}&lt;br&gt;{{native phrase|es|Libertad, Democracia, Unidad}}
| currency = صحراوي پسيتا ''(de jure)'' ([[ISO 4217|EHP]])&lt;br&gt;
 {{Collapsible list
 |framestyle=border:none; padding:0;
 |titlestyle=font-weight:normal;
 |title=&quot;ڊي فيڪٽو&quot;
 |1=مراڪشي درهم (MAD){{efn|In the [[Southern Provinces|Moroccan-occupied territories]].}}
 |2=الجزائري دينار (DZD)
 |3=ماريطانوي اوقيه (MRU)
 |4=[[يورو]] (EUR){{efn|The euro is informally accepted in the [[Sahrawi refugee camps]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Los campamentos de refugiados saharauis |date=26 December 2019 |trans-title=The Sahrawi refugee camps |url=https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |lang=es |publisher=Una mirada al Sáhara Occidental |quote=La divisa local es el dinar argelino, aunque se puede pagar casi todo en euros. La moneda mínima para hacer compras en los campamentos es el billete de 10€. |trans-quote=The local currency is the Algerian dinar, although you can pay almost everything in euros. The minimum currency to make purchases in the camps is the €10 bill. |access-date=2023-10-21 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207020937/https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
 }}
| time_zone = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset = +1
| cctld = [[.eh]] (reserved)
| iso3166code = EH
| calling_code = 
| image_map3 = &lt;!--Optional third map position, e.g. for use with reference to footnotes below it--&gt;
| alt_map3 = &lt;!--alt text for third map position--&gt;
| footnote_a = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnote_b = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnote_h = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnotes = &lt;!--For any generic non-numbered footnotes--&gt;
| languages2_type = 
| leader_name3 = (بشرايا حمودي بئعون)
| leader_name4 = 
| name = &lt;small&gt;الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])&lt;br&gt;Sahrawi Arab Democratic Republic
&lt;br&gt;República Árabe Saharaui Democrática ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]])&lt;/small&gt;
| motto = 
| anthem = 
| map_caption = '''لوڪيشن ڌرتي جي نقشي تي:''' (جمهوريه جا علائقا)&lt;br&gt;ڪنٽرول هيٺ (ڳريو سائو)&lt;br&gt;ڪنٽرول هيٺ ناھن (هلڪو سائو)&lt;br&gt;'''لوڪيشن [[آفريڪا]] جي نقشي تي:'''&lt;br&gt;آفريڪا (هلڪو نيرو) ۾ صحراوي جمهوريه (ڳريو نيرو)
| established_event4 = ڪرنسي
| established_event5 = رقبو
| established_date4 = '''ڊي جور'''&lt;br&gt;صحراوي پيسيتا (EHP)&lt;br&gt; &lt;small&gt;
'''ڊي فيڪٽو'''&lt;br&gt; مراڪشي درهم (MAD)&lt;br&gt;الجزائري دينار (DZD)&lt;br&gt; ماريطانوي اوقيه (MRU)&lt;br&gt;يورو (EUR)&lt;/small&gt;
| established_event6 = 
| established_date5 = &lt;small&gt;
* دعويٰ ڪيل علائقي جو : 2,66,000 چورس ڪلوميٽر (1,03,000 چورس ميل)
* ڪنٽرول ٿيل علائقي جو : 90,000 چورس ڪلوميٽر (35,000 چورس ميل) (77هون)
* آبي رقبو: Negligible 
&lt;/small&gt;
| established_event7 = 
}}
'''صحراوي عرب جمهوري جمهوريه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية؛ [[اسپيني ٻولي|&lt;small&gt;'''اسپيني'''&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;República Árabe&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Saharaui&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Democrática&lt;/small&gt;؛ [[انگريزي ٻولي|&lt;small&gt;'''انگريزي'''&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Sahrawi Arab Democratic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Republic؛ مخفف: SADR&lt;/small&gt;)، جنهن کي صحراوي ريپبلڪ ۽ مغربي صحارا پڻ چيو ويندو آهي، مغرب الاقصيٰ (&lt;small&gt;Western Maghreb&lt;/small&gt;) ۾ هڪ جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست آهي، جيڪا [[مغربي صحارا]] جي غير خودمختيار علائقي کي پنهنجي زمين جي طور دعويٰ ڪري ٿي، پر ان جو ڪنٽرول مغربي صحارا جي صرف اوڀر واري پنجين حصي تي آهي. ان کي [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي 44 ميمبر رياستون ۽ ڏکڻ اوسيتيا پاران تسليم ڪيو ويو آهي. 

سال 1884ع ۽ 1975ع جي وچ ۾، مغربي صحارا کي اسپيني صحارا جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جيڪا [[اسپين]] جي هڪ نوآبادي هو (پوء اسپين جو هڪ سمنڊ پار صوبو). صحراوي جمهوريه (SADR) ٻن آفريقي رياستن مان هڪ آهي جنهن ۾ [[اسپيني ٻولي]] هڪ اهم ٻولي آهي، ٻئي [[استوائي گني]] آهي.

27 فيبروري 1976ع تي پولساريو فرنٽ پاران مغربي صحارا جي بير لحلو ۾ جمهوريه جي ٺهرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. صحراوي جمهوريه جي حڪومت پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقن کي آزاد علائقا سڏي ٿي. مراڪش باقي تڪراري علائقي کي ڪنٽرول ۽ انتظام ڪري ٿو ۽ انهن کي ان جا ڏاکڻي صوبو سڏي ٿو. جمهوريه جو دعويٰ ڪيل گاديءَ جو هنڌ &quot;العيون&quot; (مغربي صحارا جي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ) آهي. ڇاڪاڻ ته جمهوريه جو ڪنٽرول العيون تي نه آهي، ان هڪ عارضي گاديءَ جو هنڌ ٽِفاريتي ۾ قائم ڪيو آهي، جيتوڻيڪ روزاني انتظاميه جي ڪم جو گهڻو حصو رابوني (صحراوي پناهگير ڪئمپن مان هڪ) ۾ ٿئي ٿو جيڪو ٽنڊوف، الجيريا ۾ واقع آهي. 

جمہوريه (SADR) گڏيل قومن جي 45 رياستن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي ٿي ۽ آفريڪي يونين جي مڪمل ميمبر آهي. تقريبن پنج لک جي آبادي سان، اهو آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي جي گھاٽائي وارو ۽ دنيا ۾ ٻيو نمبر آبادي جي گھاٽائي وارو علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|title=Western Sahara Population 2023 (Live)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308172559/https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|archive-date=8 March 2023|access-date=8 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==نالو==
&quot;صحراوي&quot; عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;صحارا جو رهواسي&quot;، جيڪو پاڻ  عربي لفظ صحرا مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ريگستان آهن.
==تاريخ==
==آئين==
==حڪومتي ڍانچو==
==عسڪري ڍانچو ۽ طاقت==
==معيشت==
==ڊيموگرافڪس==
==اختيار جو علائقو== 
==بين الاقوامي سڃاڻپ ۽ ميمبرشپ== 
==تجويز ڪيل مغربي صحارا اٿارٽي==
==رانديون==
==قومي موڪلون==
==گيلري==
&lt;br /&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Mezquita en Dajla (Sahara Occidental).jpg|دخله، مراڪش جي ڪنٽرول هيٺ هڪ شهر، ۾ مسجد.
File:Veronica Forque en el Sáhara libre.jpg|اسپينش اداڪارا، ويرونيڪا فورق، صحارا فلم فيسٽيول ۾ 
File:RASD - Commemoration of the 30th independence day in the Liberated Territories (2006).jpg|تيريفاتي، مغربي صحارا ۾ 30 آزادي جي ڏينهن جي يادگيري 
&lt;/gallery&gt;
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
• [[:باب:آفريڪا]]
* [[:باب:جاگرافي]]
* [[مغربي صحارا]]
* [[صوماليا لينڊ|صومالي لينڊ]]
* [[آفريڪي اتحاد|آفريڪي يونين]]
* [[پوليسارو فرنٽ]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|voy=Sahrawi Arab Democratic Republic}}
'''Official SADR pages'''
* {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/ Polisario.es] {{smaller|(Official website of the Sahrawi Delegation in Spain)}}
* {{in lang|ar|en|fr|es}} [http://www.spsrasd.info/ Sahara Press Service (SPS)] {{smaller|(official SADR press agency)}}
* {{in lang|ar|es}} [http://www.rasd.tv/ RASD TV] {{smaller|(official TV channel)}}
* {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20150327062458/http://web.jet.es/rasd/radionacional.htm SADR National Radio] {{smaller|(official radio channel)}}
* {{In lang|en}} [https://www.sahrawi-emb-au.com/ Embassy To Ethiopia &amp; Permanent Representation To The African Union]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{In lang|en}} [https://web.archive.org/web/20250715193910/https://www.sadrpma.com/ SADR Oil And Gas Authority] {{smaller|(SADR oil and gas licensing offer)}}
* {{in lang|es}} [http://www.saharasalud.org/ Sahara salud] {{smaller|(dependency of the Health ministry of the SADR)}}
* {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20180831165821/http://www.mindesaeco-rasd.org/ Economic development ministry of the SADR]
* {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20120407024659/http://www.miculturarasd.eu/ Ministry of Culture of the SADR]
* {{in lang|es}} [http://ujsariodajla.blogspot.com/ UJSARIO] {{smaller|(Sahrawi Youth Union. Dakhla refugee camp section blog)}}
* {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20090504093021/http://www.mujeresaharauis.es/ UNMS] {{smaller|(Association of Sahrawi Women in Spain)}}

'''SADR pages'''
* {{in lang|es}} {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100212114346/http://www.saharatoday.net/ Sahara Today]}} {{smaller|(Independent Digital Journal Sahrawi Arab Democratic Republic)}}
* {{in lang|ar|es}} [http://www.futurosahara.net/ Futuro Saharaui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114114306/http://www.futurosahara.net/ |date=14 November 2012 }} {{smaller|(Saharawi first independent magazine founded in 1999)}}
* {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20250703031739/https://www.escueladecinedelsahara.org/ EFA Abidin Kaid Saleh de la RASD] Audiovisual Education School Abidin Kaid Saleh of the SADR)
* {{in lang|es}} [http://artifariti.blogspot.com/ ARTifariti] {{smaller|(International Meetings of the Art in the Liberated Territories of SADR)}}

{{SADR topics|state=expanded}}
{{Western Sahara topics}}
{{Countries and territories of North Africa}}
{{Countries of Africa}}
{{States with limited recognition}}

{{Authority control}}

[[زمرو:صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]
[[زمرو:اتر آفريڪا]]
[[زمرو:پوليساريو فرنٽ]]
[[زمرو:صحارا جا ملڪ]]
[[زمرو:المغرب جا ملڪ]]
[[زمرو:صحارا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]]
[[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]]
[[زمرو:آفريڪي يونين جي ميمبر رياستون]]
[[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اتر آفريڪا]]
[[زمرو:تڪراري علائقا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]]
[[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]]</text>
      <sha1>11eg5n9pg92vep2zjvdee09qqd19iei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طاس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86024</id>
    <revision>
      <id>425223</id>
      <parentid>407319</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12200" sha1="i2lnarxsk6dwyn4kcutwqldniryxhak" xml:space="preserve">{{Short description|Land area where water converges to a common outlet}}
[[File:Major River Systems within the Mississippi River Basin.svg|thumb|upright=1.35|[[مسيسپي ندي|مسيسپي درياءَ]] ڪنهن به آمريڪي درياهه جو سڀ کان وڏو علائقو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ان جو گهڻو حصو زرعي علائقن تي مشتمل آهي. زرعي وهڪري ۽ ٻيو پاڻي آلودگي، جيڪو ٻاهر نڪرڻ تائين وهندو آهي، [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ هائپوڪسڪ يا ڊيڊ زون جو سبب آهي.]]
هڪ '''طاس'''، &quot;سامونڊي طاس&quot; يا &quot;نيڪال جو طاس&quot; (&lt;small&gt;'''Drainage'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''Basin'''&lt;/small&gt;) زمين جو اهڙو علائقو آهي جنهن ۾ سڀ وهندڙ مٿاڇري جو پاڻي هڪ نقطي تي گڏ ٿئي ٿو، جهڙوڪ درياهه جو وات يا پاڻيءَ جيڪا ٻئي جسمن، جهڙوڪ ڍنڍ يا سمنڊ ۾ وهندو آهي. هڪ طاس کي ويجهن طاسن کان هڪ دائري، نيڪال جي ورڇ (&lt;small&gt;'''drainage'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''divide'''&lt;/small&gt;)،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/glossary/a_d/drainage_basin.html|title=drainage basin|work=The Physical Environment|publisher=University of Wisconsin–Stevens Point|archive-url=https://web.archive.org/web/20040321033433/http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/glossary/a_d/drainage_basin.html|archive-date=March 21, 2004}}&lt;/ref&gt; جيڪا اچي جڳھن، جهڙوڪ ٽڪريون ۽ اچائين ('''&lt;small&gt;Ridges&lt;/small&gt;''') جي تسلسل مان ٺهيل آهي، جي ذريعي الڳ ڪيو ويندو آهي. هڪ وڏو طاس ننڍي طاسن، جيڪا دريائن جي سنگم تي گڏ ٿئي، هڪ درجي بندي وارو نمونو ٺاهيندا آهن، &lt;ref name=&quot;whatis2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wr.udel.edu/cb/whatwhycare.html|title=What is a watershed and why should I care?|publisher=University of Delaware|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121122519/http://www.wr.udel.edu/cb/whatwhycare.html|archive-date=2012-01-21|access-date=2008-02-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. 

نيڪال جي طاس لاءِ ٻئي اصطلاحن ۾ نيڪال جو علائقو، دريا جو طاس، ڪيچمينٽ بيسن، واٽر ڪيچمينٽ، پاڻي جو طاس ۽ امپلويئم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/fieldguidetogeol00lamb_0/page/130|title=The Field Guide to Geology|last=Lambert|first=David|publisher=Checkmark Books|year=1998|isbn=0-8160-3823-6|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetogeol00lamb_0/page/130 130–13]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.encyclopedie-environnement.org/en/water/natural-mineral-waters/#5_Protected_and_managed_over_time|title=Natural mineral waters|last=Lachassagne|first=Patrick|date=2019-02-07|publisher=Encyclopédie de l'environnement|access-date=2019-06-10|quote=In order to preserve the long-term stability and purity of natural mineral water, bottlers have put in place &quot;protection policies&quot; for the impluviums (or catchment areas) of their sources. The catchment area is the territory on which the part of precipitated rainwater and/or [[snowmelt]] that infiltrates the subsoil feeds the mineral aquifer and thus contributes to the renewal of the resource. In other words, a precipitated drop on the impluvium territory may join the mineral aquifer; ...|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001185209/https://www.encyclopedie-environnement.org/en/water/natural-mineral-waters/#5_Protected_and_managed_over_time|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اتر آمريڪا ۾ انهن کي عام طور تي واٽر شيڊ سڏيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين انگريزي ڳالهائيندڙ جڳهن ۾ &quot;واٽر شيڊ&quot; صرف ان جي اصل معنيٰ، &quot;نيڪال جي ورڇ واري لائن&quot; لاء استعمال ٿيندو آهي.

هڪ نيڪال جي طاس جون حدون واٽرشيڊ جي حدبندين، جيڪا ماحولياتي انجنيئرنگ ۽ ماحولياتي سائنس جي وچ ۾ هڪ مشترڪ ٽاسڪ آهي، ذريعي طئي ڪيون وينديون آهن. 

هڪ بند نيڪال جي طاس (&lt;small&gt;Endorheic Basin&lt;/small&gt;) ۾، سمنڊ ڏانهن وهڻ جي بدران پاڻي طاس جي اندريان ئي، جيڪا نيڪاس (&lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، گڏ ٿئي ٿو ۽ پاڻي جو هڪ جسم ٺاهيندو آهي، جيڪو هڪ مستقل ڍنڍ، هڪ خشڪ ڍنڍ يا هڪ نقطو، جتي مٿاڇري جو پاڻي زمين جي اندر گم ٿي ويندو آهي، ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;virginia2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dcr.virginia.gov/stormwater_management/hu.shtml|title=Hydrologic Unit Geography|publisher=Virginia Department of Conservation &amp; Recreation|archive-url=https://archive.today/20121214100316/http://www.dcr.virginia.gov/stormwater_management/hu.shtml|archive-date=14 December 2012|access-date=21 November 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

نيڪال جا طاس، جيڪا نيڪال جا علائقا آهن، جيڪا حدبندي ڪيا ويا آهن ته جيئن هڪ گھڻ-سطحي درجي بندي واري نيڪال جي نظام ۾ گهيرو ڪري سگهجن، هڪجهڙا هوندا آهن،  پر هائيڊرولاجي جي يونٽن مان هڪجهڙا نه آهن. هائڊرولاجي يونٽن کي ڪيترن ئي انليٽس، آئوٽليٽس يا سنڪ جي اجازت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو آهي. سخت معنيٰ ۾، سڀئي ڊرينيج بيسن هائيڊروولوجيڪ يونٽ آهن، پر سڀئي هائيڊرولوجيڪ يونٽ ڊرينيج بيسن نه آهن.&lt;ref name=&quot;virginia3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dcr.virginia.gov/stormwater_management/hu.shtml|title=Hydrologic Unit Geography|publisher=Virginia Department of Conservation &amp; Recreation|archive-url=https://archive.today/20121214100316/http://www.dcr.virginia.gov/stormwater_management/hu.shtml|archive-date=14 December 2012|access-date=21 November 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==دنيا جا مکيه نيڪال جا طاس==
{{Main list|List of drainage basins by area}}
[[File:Ocean drainage.png|thumb|center|upright=3| Major [[continental divide]]s, showing how terrestrial drainage basins drain into the oceans. Grey areas are [[endorheic basin]]s that do not drain to the oceans]]

=== Ocean basins ===
About 48.71% of the world's land drains to the [[Atlantic Ocean]].{{citation needed|date=January 2017}} In [[North America]], surface water drains to the Atlantic via the [[Saint Lawrence River]] and [[Great Lakes]] basins, the [[East Coast of the United States|Eastern Seaboard]] of the United States, the [[Maritimes|Canadian Maritimes]], and most of [[Newfoundland and Labrador]]. Nearly all of [[South America]] east of the [[Andes]] also drains to the Atlantic, as does most of [[Western Europe|Western]] and [[Central Europe]] and the greatest portion of western [[Sub-Saharan Africa]], as well as [[Western Sahara]] and part of [[Morocco]]. 

The two major [[Mediterranean Sea (oceanography)|Mediterranean Seas]] of the world also flow to the Atlantic. The [[Caribbean Sea]] and [[Gulf of Mexico]] basin includes most of the U.S. interior between the [[Appalachian Mountains|Appalachian]] and [[Rocky Mountains]], a small part of the Canadian provinces of [[Alberta]] and [[Saskatchewan]], eastern [[Central America]], the islands of the Caribbean and the Gulf, and a small part of northern South America. The [[Mediterranean Sea]] basin, with the [[Black Sea]], includes much of [[North Africa]], east-central [[Africa]] (through the [[Nile River]]), [[Southern Europe|Southern]], Central, and [[Eastern Europe]], [[Turkey]], and the coastal areas of [[Israel]], [[Lebanon]], and [[Syria]].

The [[Arctic Ocean]] drains most of [[Western Canada]] and [[Northern Canada]] east of the [[Continental Divide of the Americas|Continental Divide]], northern [[Alaska]] and parts of [[North Dakota]], [[South Dakota]], [[Minnesota]], and [[Montana]] in the United States, the north shore of the [[Scandinavian Peninsula]] in Europe, central and northern Russia, and parts of [[Kazakhstan]] and [[Mongolia]] in [[Asia]], which totals to about 17% of the world's land.&lt;ref name=&quot;Vörösmarty-2000&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Vörösmarty|first1=C. J.|last2=Fekete|first2=B. M.|last3=Meybeck|first3=M.|last4=Lammers|first4=R. B.|date=2000|title=Global system of rivers: Its role in organizing continental land mass and defining land-to-ocean linkages|url=https://archive.org/details/global-biogeochemical-cycles_2000-06_14_2/page/599|journal=Global Biogeochemical Cycles|language=en|volume=14|issue=2|pages=599–621|doi=10.1029/1999GB900092|bibcode=2000GBioC..14..599V|s2cid=129463497 |issn=1944-9224|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Just over 13% of the land in the world drains to the [[Pacific Ocean]].&lt;ref name=&quot;Vörösmarty-2000&quot; /&gt; Its basin includes much of China, eastern and southeastern Russia, Japan, the [[Korean Peninsula]], most of Indochina, Indonesia and Malaysia, the Philippines, all of the [[Pacific Islands]], the northeast coast of [[Australia]], and Canada and the United States west of the Continental Divide (including most of Alaska), as well as western Central America and South America west of the Andes.

The [[Indian Ocean]]'s drainage basin also comprises about 13% of Earth's land. It drains the eastern coast of Africa, the coasts of the [[Red Sea]] and the [[Persian Gulf]], the [[Indian subcontinent]], Burma, and most parts of [[Australia]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Largest Drainage Basins in the World |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-drainage-basins-in-the-world.html |work=WorldAtlas |date=17 May 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Largest river basins ===
The five largest river basins (by area), from largest to smallest, are those of the [[Amazon River|Amazon]] (7 million km{{sup|2}}), the [[Congo River|Congo]] (4 million km{{sup|2}}), the [[Nile River|Nile]] (3.4 million km{{sup|2}}), the [[Mississippi River|Mississippi]] (3.22 million km{{sup|2}}), and the {{Lang|es|[[Río de la Plata]]|italic=no}} (3.17 million km{{sup|2}}). The three rivers that drain the most water, from most to least, are the Amazon, [[Ganges]], and Congo rivers.

=== Endorheic drainage basins ===
[[File:Uureg Nuur.jpg|thumb|[[Endorheic basin]] in [[Central Asia]]]]
{{Main|Endorheic basin}}

[[Endorheic basin]] are inland basins that do not drain to an ocean. Endorheic basins cover around 18% of the Earth's land. Some endorheic basins drain to an [[Endorheic lake]] or [[Inland sea]]. Many of these lakes are [[ephemeral]] or vary dramatically in size depending on climate and inflow. If water evaporates or infiltrates into the ground at its terminus, the area can go by several names, such playa, salt flat, [[dry lake]], or [[alkali sink]].  

The largest endorheic basins are in Central [[Asia]], including the [[Caspian Sea]], the [[Aral Sea]], and numerous smaller lakes. Other endorheic regions include the [[Great Basin]] in the United States, much of the [[Sahara Desert]], the drainage basin of the [[Okavango River]] ([[Kalahari Basin]]), highlands near the [[African Great Lakes]], the interiors of [[Australia]] and the [[Arabian Peninsula]], and parts in [[Mexico]] and the [[Andes]]. Some of these, such as the Great Basin, are not single drainage basins but collections of separate, adjacent closed basins.

In endorheic [[bodies of water]] where evaporation is the primary means of water loss, the water is typically more saline than the oceans. An extreme example of this is the [[Dead Sea]].{{citation needed||date=April 2023}}

==اهميت== 
==پڪڙجڻ جا عنصر==
==پڻ ڏسو== 
==حوالا== 
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Authority control}}
[[زمرو:نيڪال جا طاس]]
[[زمرو:طاس]]
[[زمرو:زميني شڪليون]]
[[زمرو:پاڻي جا وهڪرا]]
[[زمرو:رواني ارضي شڪليون]]
[[زمرو:مٺي پاڻي جي ماحوليات]]</text>
      <sha1>i2lnarxsk6dwyn4kcutwqldniryxhak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گنجو ٽڪر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87664</id>
    <revision>
      <id>425010</id>
      <parentid>423135</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25116" sha1="m52r37fvi4cteg00ktyoi4occndb2c6" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|حيدرآباد، سنڌ جي ڏکڻ ۾ چُن جي پٿر جون تاريخي ۽ ارضياتي ٽڪريون}}

{{Infobox mountain
| name = گنجو ٽڪر
| other_name = گنجو، گنجي ٽڪر، Ganjo Hills
| native_name = گنجو ٽڪر
| photo =
| photo_caption =
| elevation_m = 76
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |volume=II: Hyderabad District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/160.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
| location = [[حيدرآباد ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| range = سنڌ جي هيٺاهين چُن پٿري ٽڪرين جو سلسلو
| geology = چُن جو پٿر، شيل ۽ مٽيءَ جا رسوبي تهه
| age = [[ايوسين]]
}}

'''گنجو ٽڪر''' ({{lang-en|Ganjo Takkar}})، جنهن کي '''گنجو'''، '''گنجي ٽڪر'''، '''گنجو جبل''' يا '''گنجو هلز''' (Ganjo Hills) پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] ۾ واقع چُن جي پٿر (Limestone) جي گهٽ اوچائيءَ وارين ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي. هي ٽڪريون حيدرآباد شهر جي ڏکڻ ۾ لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهن ۽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري سان تقريباً متوازي آهن. تاريخي جاگرافيائي ماخذن موجب انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 14 ميل (22.5 ڪلوميٽر) آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer321&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=13
 |chapter=Hyderabad Taluka
 |page=321
 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_327.gif
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605033820/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_327.gif
 |archive-date=2024-06-05
 |access-date=2026-10-19
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;/&gt;

سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ «Ganjo» کي حيدرآباد ضلعي ۾ چُن جي پٿر جي ٽڪرين جو سلسلو ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گنجو ٽڪر سنڌ جي قدرتي جاگرافي، ارضياتي تاريخ، معدني وسيلن ۽ حيدرآباد جي تاريخي آبادڪاريءَ جي حوالي سان اهميت رکي ٿو. سنڌي لوڪ روايتن ۾ هن ماڳ کي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي سفرن ۽ جوڳين سان سندس روحاني لاڳاپن سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو؛ البت انهن روايتن جي سڀني تفصيلن جي تاريخي تصديق موجود نه آهي.

== نالو ۽ معنيٰ ==
«گنجو» سنڌي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي وارن يا ٻوٽن کان خالي. گنجو ٽڪر جي ٽڪرين تي گهاٽي نباتات جي کوٽ ۽ پٿريلي سطح سبب هن نالي کي علائقي جي ظاهري شڪل سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انگريزيءَ ۾ هن ماڳ لاءِ ''Ganjo Takkar''، ''Ganjo Hills'' ۽ ''Barren Hill'' جا نالا استعمال ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer317&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=13
 |chapter=Hyderabad
 |page=317
 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_323.gif
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
گنجو ٽڪر حيدرآباد شهر جي ڏکڻ ۾ سنڌ جي هيٺاهين ميداني علائقي ۾ واقع آهي. هن جون ٽڪريون لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهن.
''Imperial Gazetteer of India'' موجب هي سلسلو سنڌو درياهه جي وهڪري سان متوازي لڳ ڀڳ 14 ميلن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer321&quot;/&gt;
هي ٽڪريون سنڌ جي ميداني جاگرافيءَ ۾ هڪ نمايان قدرتي پٿريلو سلسلو ٺاهين ٿيون. جيتوڻيڪ انهن جي اوچائي وڏن جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، پر ڀرپاسي جي هموار زمين کان مٿي هجڻ سبب اهي مقامي منظرنامي ۾ نمايان آهن.

=== ڊيگهه ۽ پکيڙ ===
تاريخي گزيٽيئرن موجب گنجو ٽڪر جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 14 ميل، يعني 22.5 ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer321&quot;/&gt;
ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ هن سلسلي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 16 ميل پڻ ڄاڻائي وئي آهي. مختلف ماپن ۾ ٽڪرين جي مکيه سلسلي ۽ ان سان لاڳاپيل جدا ٿيل حصن جي شموليت جو فرق ٿي سگهي ٿو.

=== اوچائي ===
گنجو ٽڪر جي اوچائي بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف انگ ملن ٿا.
''گزيٽيئر آف  دي پراونس آف سنڌ'' ۾ هن سلسلي جي «گاهو» نالي بلند چوٽيءَ جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 250 فوٽ (76 ميٽر) ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;/&gt;
ٻئي طرف ''Imperial Gazetteer of India'' ۾ ٽڪرين جي اوچائي لڳ ڀڳ 100 فوٽ (30 ميٽر) بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer317&quot;/&gt;
انهن انگن ۾ فرق جو هڪ ممڪن سبب سمنڊ جي سطح کان بلندي ۽ ڀرپاسي واري ميدان کان نسبتي بلنديءَ جي ماپن جو فرق آهي. تنهنڪري 76 ميٽرن کي تاريخي طور ڄاڻايل چوٽيءَ جي اوچائي سمجهڻ گهرجي، نه ڪي سموري ٽڪريءَ جي سراسري بلندي.

== جغرافيائي ۽ انتظامي حيثيت ==
گنجو ٽڪر حيدرآباد ضلعي جي جاگرافيءَ ۾ هڪ سڃاتل ماڳ آهي. ٽڪرين جي نالي سان ڀرپاسي جي آبادي، آمدورفت ۽ مقامي هنڌن جا نالا پڻ لاڳاپيل آهن.

=== ڳوٺ گنجو ٽڪر ===
گنجو ٽڪر جي نالي سان هڪ مقامي آبادي يا ڳوٺ جو ذڪر پڻ جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ملي ٿو.
ٽڪرين جي سلسلي ۽ ساڳئي نالي واري آباديءَ کي جدا جاگرافيائي حيثيتن طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هڪ قدرتي زميني بناوت آهي، جڏهن ته ٻيو انساني آبادڪاريءَ سان تعلق رکي ٿو.

=== گنجا ٽڪر ريلوي اسٽيشن ===
گنجا ٽڪر جي نالي سان ريلوي اسٽيشن جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪو هن نالي جي مقامي آمدورفت واري استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.
ريلوي اسٽيشن جي قيام جي صحيح تاريخ ۽ موجوده عملي حيثيت لاءِ پاڪستان ريلوي جي سرڪاري رڪارڊ مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

=== جديد شهري ترقي ===
حيدرآباد جي شهري واڌ ويجهه سان گنجو ٽڪر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا جديد انتظامي ۽ زميني منصوبابنديءَ جي دائري ۾ پڻ اچن ٿا.
لطيف آباد جي ڀرپاسي تعليمي ادارن لاءِ زمين جي الاٽمينٽ بابت رپورٽن ۾ پڻ گنجو ٽڪر جو نالو استعمال ٿيو آهي. اهڙين مخصوص الاٽمينٽن جي تاريخ، ايراضي ۽ اداري بابت سرڪاري نوٽيفڪيشن جي تصديق ضروري آهي.

== ارضياتي بناوت ==
گنجو ٽڪر سنڌ جي هيٺاهين ميدان ۾ ظاهر ٿيندڙ قديم رسوبي پٿرن جو هڪ سلسلو آهي.
هن علائقي ۾ چُن جو پٿر، شيل، مٽيءَ جا تهه ۽ ٻين رسوبي پٿرن جون صورتون ملن ٿيون.
ارضياتي تحقيق موجب گنجو ٽڪر جا اهم پٿريلا تهه [[لاکي فارميشن]] (Laki Formation) سان لاڳاپيل آهن، جن جي عمر ابتدائي [[ايوسين]] دور سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;USGS1988&quot;&gt;{{cite report
 |last1=Thomas |first1=Roger E.
 |last2=Khan |first2=Mohammed Riaz
 |last3=Khan |first3=Shafique Ahmed
 |title=Measured Sections of the Laki Formation, Ganjo Takkar and Saidpur Outlier, Hyderabad District, Pakistan
 |publisher=U.S. Geological Survey
 |series=Open-File Report
 |number=88-550
 |year=1988
 |doi=10.3133/ofr88550
 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/ofr88550
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== لاکي فارميشن ===
گنجو ٽڪر جي ظاهر ٿيل ارضياتي تهن ۾ لاکي لائيم اسٽون ۽ ميٽنگ شيل جا حصا اهم آهن.
انهن تهن ۾ چُن جو پٿر، مٽيءَ جهڙو چُن پٿر، شيل ۽ ڪجهه هنڌن تي وارياسي پٿر جا پتلا تهه ملن ٿا.
عالمي بئنڪ جي ماحولياتي مطالعي ۾ پڻ گنجو ٽڪر جي علائقي کي لاکي فارميشن جي ظاهر ٿيل پٿريلي حصي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBankESMF&quot;&gt;{{cite report
 |title=Addendum to Environmental and Social Management Framework
 |publisher=World Bank
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/376071484725445516/pdf/SFG2871-EA-Box4028773B-PUBLIC-disclosewd-1-16-17.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪي ارضياتي سرويءَ جي تحقيق ===
آمريڪي ارضياتي سروي (USGS) 1988ع ۾ گنجو ٽڪر ۽ سعيدپور جي ڀرپاسي لاکي فارميشن جي پٿريلي تهن جي ماپ بابت هڪ تفصيلي رپورٽ شايع ڪئي.&lt;ref name=&quot;USGS1988&quot;/&gt;
1989ع ۾ ساڳئي اداري انهن پٿريلي تهن جي افقي لاڳاپن بابت هڪ ارضياتي نقشو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;USGS1989&quot;&gt;{{cite report
 |last1=Thomas |first1=Roger E.
 |last2=Khan |first2=Mohammed Riaz
 |last3=Khan |first3=Shafique Ahmed
 |title=Lateral Relationships in the Laki Formation, Ganjo Takkar and Saidpur Outlier, Hyderabad District, Sind Province, Pakistan
 |publisher=U.S. Geological Survey
 |series=Miscellaneous Field Studies Map
 |number=2084
 |year=1989
 |doi=10.3133/mf2084
 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mf2084
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
اهي مطالعا گنجو ٽڪر جي پٿرن جي عمر، بناوت ۽ علائقائي ارضياتي لاڳاپن بابت اهم سائنسي ماخذ آهن.

== پنڊپھڻ ==
گنجو ٽڪر جي چُن جي پٿرن ۾ قديم سامونڊي جاندارن جا [[پنڊپھڻ]] ملن ٿا.
برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ انهن ٽڪرين مان سامونڊي پنڊپهڻن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;/&gt;
انهن پنڊپهڻن مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جا رسوبي پٿر قديم سامونڊي ماحول ۾ ٺهيا هئا.

== معدنيات ==
گنجو ٽڪر جي علائقي ۾ چُن جي پٿر کان علاوه [[جپسم]] ۽ [[سيلسٽائيٽ]] جا ذخيرا پڻ مليا آهن.
سنڌ يونيورسٽيءَ جي 2020ع واري تحقيقي مقالي ۾ گنجو ٽڪر جي جپسم ۽ سيلسٽائيٽ جي معدنيات جو ڪيميائي ۽ معدنياتي جائزو پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Markhand2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Markhand |first1=A. H.
 |last2=Agheem |first2=M. H.
 |last3=Shaikh |first3=S. A.
 |last4=Khokhar |first4=Q. D.
 |last5=Sahit |first5=A. G.
 |last6=Jamali |first6=M. A.
 |title=Mineralogical and Geochemical Investigations of Celestite and Gypsum from GanjoTakkar Area, Hyderabad, Sindh, Pakistan
 |journal=Sindh University Research Journal (Science Series)
 |volume=52
 |issue=3
 |pages=263–272
 |year=2020
 |doi=10.26692/sujo/2020.09.39
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/2562
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== چُن جو پٿر ===
چُن جو پٿر گنجو ٽڪر جي بنيادي ارضياتي بناوت جو اهم حصو آهي.
هن پٿر کي تعميراتي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

=== جپسم ===
[[جپسم]] ڪيلشيم سلفيٽ تي ٻڌل معدنيات آهي.

گنجو ٽڪر ۾ جپسم جون ريشي دار ۽ گلاب جهڙيون بلوري صورتون رپورٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Markhand2020&quot;/&gt;

=== سيلسٽائيٽ ===
[[سيلسٽائيٽ]] اسٽرونشيم سلفيٽ تي ٻڌل معدنيات آهي.
گنجو ٽڪر جي علائقي ۾ سيلسٽائيٽ جا ٺوس ۽ جزوي طور ريشي دار نمونا مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Markhand2020&quot;/&gt;

=== فلرز ارٿ ===
برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' ۾ گنجو ٽڪر مان هڪ قسم جي ''Fuller's earth'' ڪڍڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer317&quot;/&gt;
فلرز ارٿ مٽيءَ جي اهڙي قسم کي چيو ويندو آهي، جيڪا تيل، چرٻي ۽ ٻين مادَن کي جذب ڪرڻ جي خاصيت رکي ٿي.

== معدني کوٽائي ==
گنجو ٽڪر ۾ چُن جي پٿر جي کوٽائي صنعتي استعمال لاءِ ٿيندي رهي آهي.
سنڌ حڪومت جي معدنيات واري کاتي جي رڪارڊ ۾ گنجو ٽڪر جي علائقي لاءِ چُن جي پٿر جون مختلف مائننگ ليزون درج آهن، جن ۾ زيل پاڪ سيمينٽ ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل ليزون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhMinerals&quot;&gt;{{cite web
 |title=Large Scale Mining
 |url=https://sindhmineral.smd.gov.pk/?page_id=699
 |publisher=Mines and Mineral Development Department, Government of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
معدني کوٽائي ٽڪرين جي قدرتي بناوت، ارضياتي تهن ۽ مقامي ماحول تي اثرانداز ٿي سگهي ٿي.

== حيدرآباد شهر سان تاريخي تعلق ==
گنجو ٽڪر جي اترئين حصي سان حيدرآباد جي تاريخي آبادڪاريءَ جو تعلق آهي.
حيدرآباد شهر جو پراڻو حصو چُن جي پٿر جي هڪ مٿانهين ٽڪريءَ تي آباد ٿيو.
تاريخي جاگرافيائي مطالعي موجب شهر واري ٽڪري گنجو ٽڪر جي مکيه سلسلي کان هڪ ميداني وٿيءَ ذريعي جدا ٿيل آهي.
مٿانهين زمين تي آبادڪاريءَ سبب تاريخي شهر کي ڀرپاسي جي هيٺاهين علائقن جي مقابلي ۾ قدرتي تحفظ حاصل هو.

== ادبي ۽ ثقافتي اهميت ==
گنجو ٽڪر سنڌ جي قدرتي منظرنامي سان گڏ سنڌي لوڪ روايتن ۽ صوفي ثقافت سان پڻ لاڳاپيل ماڳ طور سڃاتو وڃي ٿو.
خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي سفرن ۽ جوڳين سان سندس روحاني لاڳاپن بابت مقامي روايتن ۾ هن ٽڪريءَ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو.

=== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان منسوب روايتون ===
سنڌي لوڪ روايتن موجب شاهه عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي سفرن دوران گنجو ٽڪر جي علائقي ۾ جوڳين ۽ تپسويَن سان ملاقاتون ڪيون.
انهن روايتن ۾ شاهه صاحب جي جوڳين سان روحاني گفتگو، ويراڳ ۽ دنياوي خواهشن کان لاتعلقيءَ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو.
[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] ۾ جوڳين، سامين ۽ ويراڳين جي روحاني زندگيءَ جو بيان خاص اهميت رکي ٿو.
تنهن هوندي به گنجو ٽڪر تي شاهه عبداللطيف جي مخصوص قيام يا ملاقاتن جي تاريخي تصديق لاءِ قديم سوانحي ماخذن ۽ رسالي جي متن جو وڌيڪ جائزو گهربل آهي.
انهيءَ ڪري گنجو ٽڪر ۽ شاهه عبداللطيف جي لاڳاپي کي هن وقت هڪ مقامي ادبي ۽ ثقافتي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== شاهه جي شاعريءَ ۾ جوڳي ۽ ويراڳ ===
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ جوڳين ۽ سامين جو ذڪر روحاني تلاش، نفس جي تربيت، دنيا کان لاتعلقي ۽ سچائيءَ جي جستجوءَ جي علامتن طور ملي ٿو.
''سر رامڪلي'' ۾ جوڳين ۽ سامين جي روحاني زندگيءَ جا مختلف پهلو بيان ٿيل آهن.
گنجو ٽڪر سان منسوب روايتن کي شاهه جي شاعريءَ جي انهيءَ وسيع روحاني پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر ان مان ڪنهن مخصوص تاريخي واقعي جي پاڻمرادو تصديق نٿي ٿئي.

== مذهبي ۽ روحاني پسمنظر ==
گنجو ٽڪر جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ هندو مذهبي روايتن سان لاڳاپيل ماڳن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
علائقي ۾ ديويءَ سان منسوب هڪ مندر جي موجودگيءَ بابت مقامي احوال آهن، پر ان جي تعمير جي تاريخ، اصل صورت ۽ قدامت بابت مستند آثار قديمه جي شاهدي وڌيڪ تحقيق طلب آهي.
خاص طور شاهه عبداللطيف جي زماني ۾ انهيءَ هنڌ مندر جي موجودگيءَ بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت موجود نه آهن.

=== سنڌ جي هندو ۽ صوفي روايتن سان تعلق ===
سنڌ جي مذهبي تاريخ ۾ هندو روايتن، مقامي لوڪ عقيدن ۽ صوفي مرڪزن جي وچ ۾ ثقافتي لاڳاپا اهم رهيا آهن.
محقق [[مائيڪل بوئيوين]] سنڌ جي وچئين دور جي مذهبي تاريخ ۾ شيو مت جي روايتن ۽ صوفي مرڪزن جي لاڳاپن جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinShivaite&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |pages=39–
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گنجو ٽڪر جي وسيع علائقائي پسمنظر ۾ [[ڀٽ شاهه]]، [[اڏيرو لال]] ۽ [[ٽنڊو الهيار]] جهڙا مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ پڻ موجود آهن.
انهن ماڳن جي علائقائي موجودگي سنڌ جي مذهبي تنوع کي ظاهر ڪري ٿي؛ البت گنجو ٽڪر کي انهن سڀني مرڪزن جي وچ ۾ ڪنهن باقاعده تاريخي مذهبي رستي يا تنظيم جو حصو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ سڌي شاهدي گهربل آهي.

=== ڀٽ شاهه ===
[[ڀٽ شاهه]] سنڌ جي صوفي روايت جو اهم مرڪز آهي، جتي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار واقع آهي.
شاهه جي شاعريءَ ۽ گنجو ٽڪر بابت لوڪ روايتن جي حوالي سان ڀٽ شاهه کي علائقي جي ثقافتي پسمنظر ۾ اهميت حاصل آهي.

=== اڏيرو لال ===
[[اڏيرو لال]] سنڌ جي هندو ۽ درياهي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ آهي.
اڏيرو لال يا جهولي لال سان لاڳاپيل عقيدن ۾ پاڻي ۽ سنڌو درياهه جي ثقافتي اهميت نمايان آهي.

=== ٽنڊو الهيار ===
[[ٽنڊو الهيار]] جي ڀرپاسي [[رامديو پير]] سان لاڳاپيل مذهبي روايتون ۽ مندر موجود آهن.
اهي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي تاريخ ۽ علائقائي ثقافتي تنوع جو حصو آهن.

== علمي جائزو ==
گنجو ٽڪر بابت موجود مواد کي بنيادي طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

# '''جاگرافيائي ۽ ارضياتي ماخذ:''' تاريخي گزيٽيئر، آمريڪي ارضياتي سروي جون رپورٽون ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ جا معدنياتي مطالعا.
# '''تاريخي ۽ انتظامي ماخذ:''' حيدرآباد جي تاريخي آبادڪاري، معدني کوٽائي، ريلوي ۽ جديد زميني استعمال بابت رڪارڊ.
# '''ادبي ۽ ثقافتي ماخذ:''' شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ، جوڳين ۽ سنڌ جي هندو–صوفي روايتن بابت تاريخي مطالعا ۽ لوڪ روايتون.

ارضياتي ۽ جاگرافيائي موضوعن بابت سڌا سائنسي ماخذ موجود آهن، جڏهن ته شاهه عبداللطيف جي گنجو ٽڪر تي مخصوص قيام ۽ مقامي مذهبي ماڳن جي قدامت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

== ارضياتي ۽ تاريخي خصوصيتن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | گنجو ٽڪر جون اهم خصوصيتون
! style=&quot;background:#245A81;color:white;width:37%;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | نالو
| گنجو ٽڪر، گنجو، گنجي ٽڪر
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | انگريزي نالو
| Ganjo Takkar / Ganjo Hills
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | هنڌ
| حيدرآباد ضلعو، سنڌ، پاڪستان
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ٽڪرين جو رخ
| لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | تاريخي طور ڄاڻايل ڊيگهه
| لڳ ڀڳ 14 ميل (22.5 ڪلوميٽر)
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | تاريخي طور ڄاڻايل بلند چوٽي
| گاهو
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | چوٽيءَ جي ڄاڻايل بلندي
| لڳ ڀڳ 250 فوٽ (76 ميٽر)، سمنڊ جي سطح کان
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | بنيادي پٿر
| چُن جو پٿر
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ارضياتي دور
| ايوسين
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ارضياتي فارميشن
| لاکي فارميشن
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | معدنيات
| چُن جو پٿر، جپسم، سيلسٽائيٽ ۽ فلرز ارٿ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | پنڊپهڻ
| قديم سامونڊي جاندارن جا پنڊپهڻ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ادبي لاڳاپو
| شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ جوڳين بابت مقامي روايتون
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | اهم سائنسي ادارا
| آمريڪي ارضياتي سروي، سنڌ يونيورسٽي
|}

&lt;ref name=&quot;GazetteerSind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer317&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;USGS1988&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Markhand2020&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[حيدرآباد ضلعو]]
* [[سنڌ جي جاگرافي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[لاکي فارميشن]]
* [[چُن جو پٿر]]
* [[پنڊپهڻ]]
* [[جپسم]]
* [[سيلسٽائيٽ]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سر رامڪلي]]
* [[ڀٽ شاهه]]
* [[اڏيرو لال]]
* [[رامديو پير]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://pubs.usgs.gov/publication/ofr88550 گنجو ٽڪر جي ارضياتي تهن بابت آمريڪي ارضياتي سرويءَ جي رپورٽ (1988ع)]
* [https://pubs.usgs.gov/publication/mf2084 گنجو ٽڪر جو ارضياتي نقشو — USGS (1989ع)]
* [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/2562 گنجو ٽڪر جي جپسم ۽ سيلسٽائيٽ بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيق]
* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/160.pdf Gazetteer of the Province of Sind — Hyderabad District]
* [https://web.archive.org/web/20240605033820/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_327.gif Imperial Gazetteer of India — Hyderabad Taluka]
* [https://sindhmineral.smd.gov.pk/?page_id=699 سنڌ حڪومت جي معدني کوٽائيءَ جو رڪارڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Ganjo%20Takkar گنجو ٽڪر جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جي ارضيات]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]</text>
      <sha1>m52r37fvi4cteg00ktyoi4occndb2c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برھما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89201</id>
    <revision>
      <id>425137</id>
      <parentid>419107</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61477" sha1="drbuua7ly0pm2uy4mlxq7sview7jz6v" xml:space="preserve">'''برهما''' (Brahma): هندو ڌرم جي [[ٽمورتي]] (ٽن وڏن ديوتائن) ۾ برهما کي ڪائنات جو تخليقڪار يا پيدا ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brahma {{!}} Hindu god|url=https://www.britannica.com/topic/Brahma-Hindu-god|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt; هندن جي عقيدي موجب سڀئي انسان، ديوتا ۽ اَسر وغيره، برهما جي تخليق آهن.
{{Infobox deity
| type = Hindu
| image = File:Brahma, dal soffitto del tempio di huchchappaiyya gudi, aihole (balgakot), karnataka, VII secolo (cropped).jpg
| caption = ڇهين صديءَ جي برهما جي مُورتي
| name = برهما
| devanagari = ब्रह्मा
| sanskrit_transliteration = Brahmā
| affiliation = [[ترمُورتي]], [[ديو (هندو ڌرم)]]
| deity_of = ڪائنات جو خالق &lt;br&gt; پيدائش، علم ۽ [[ويد]]ن جو ديوتا
| abode = [[برهمالوڪ]]
| weapon = [[برهماسترا]], [[برهماشيراسترا]]
| mantra = ॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्: &lt;br /&gt; ''Om vedātmanāya vidmahe hiraṇyagarbhāya dhīmahī tan no brahmā pracodayāt'' &lt;br /&gt;
ॐ ब्रह्मणे नम: &lt;br /&gt; ''Om Brahmane Namah''
| symbol = [[ڪنول]], [[ويد]]، ''[[جپمالا]]''، ''[[ڪمندلو]]''
| consort = ساوتري (سڃاتي وڃي ٿي [[سرسوتي]] يا [[گائتري]] سان)
| mount = [[همسا]]
| festivals = [[ڪارتيڪ پورنيما]]
| member_of = [[ترمُورتي]]
| other_names = سويامڀو، ويرنچي، [[پرجاپتي]]
| children = [[مانس پُترا|ذهني پُٽ]] جن ۾ شامل: {{hlist|[[اگني]]|[[اهليا]]|[[انگيرس]]|[[اتري]]|[[ڀرگو]]|[[چترگپت]]|[[دڪشا]]|[[هموان]]|[[جمباون]]|[[ڪامديو]]|[[ڪرتو]]|[[چار ڪمارا]]|[[مريچي]]|[[نارَد]]|[[پُلاها]]|[[پُلاستيا]]|[[شترُوپا]]|[[سويامڀو منو]]|[[وششٺ]]}}
}}
{{اييووازهي}}
{{هندو ڌرم}}
{{هندو اساطير}}
{{انڊونيشيائي اساطير ۽ لوڪ ڪهاڻيون}}

'''برهما''' (संस्कृत: ब्रह्मा) هڪ [[هندو ديوتا]] آهي، جيڪو [[ترمُورتي]] اندر &quot;خالق&quot; طور سڃاتو وڃي ٿو. ترمُورتي اعليٰ الوهيت جي ٽن روپن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[وشنو]] ۽ [[شو]] به شامل آهن. برهما هر شيءِ جي پيدائش، علم ۽ ''[[ويد]]''ن سان لاڳاپيل آهي. ڪيترين [[پوراڻ]]ن ۾ هو پيدائش جي ڪهاڻين ۾ نمايان ذڪر ڪيو ويو آهي. ڪجهه روايتن موجب هن پاڻ کي هڪ سونهري انڊڙي مان پيدا ڪيو، جنهن کي [[هيرنيہ گربھ]] چيو وڃي ٿو.

برهما کي گهڻو ڪري [[رگ ويد]]ي ديوتا [[پرجاپتي]] سان سڃاتو وڃي ٿو. ويد کان پوءِ واري دور ۾ هو اهم ديوتا هو، پر ستين صديءَ کان پوءِ سندس اهميت گهٽجي وئي. هو ٻين وڏن ديوتائن جهڙوڪ [[وشنو]]، [[شو]] ۽ [[مها ديوي]] جي ڀيٽ ۾ ثانوي خالق طور ڏٺو ويو.

برهما کي عام طور ڳاڙهي يا سونهري رنگت واري ڏاڙهي دار مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن جا چار مٿا ۽ چار هٿ آهن. سندس چار مٿا چار [[ويد]]ن جي علامت آهن ۽ چار طرفن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هو ڪنول تي ويٺل هوندو آهي ۽ سندس سواري [[همسا]] آهي. صحيفن موجب هن پنهنجا ٻار پنهنجي ذهن مان پيدا ڪيا، تنهن ڪري کين ''[[مانس پُترا]]'' سڏيو وڃي ٿو.

اڄ جي هندو ڌرم ۾ برهما کي عوامي پوڄا گهٽ حاصل آهي. سندس نالي سان ٿورا مندر موجود آهن. سڀ کان مشهور [[برهما مندر، پُشڪر]] راجسٿان ۾ آهي. ڀارت کان ٻاهر پڻ ڪجهه هنڌن تي سندس مندر آهن، جهڙوڪ [[ايروان مزار]] بينڪاڪ ۾، جيڪو ٿائي ٻڌ برادري ۾ مشهور آهي.

== اصل ۽ معنيٰ ==
لفظ ''برهما'' جي اصليت غير يقيني آهي، ڇاڪاڻ ته ويدڪ ادب ۾ لاڳاپيل لفظ جهڙوڪ ''[[برهمن]]'' (اعليٰ حقيقت) ۽ ''[[برهمڻ]]'' (پادري) پڻ ملن ٿا. ''برهمن'' هڪ غير شخصي مابعدالطبيعي تصور آهي، جڏهن ته برهما هڪ ذاتي ديوتا آهي. ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته برهما شايد ''برهمن'' جي غير شخصي ڪائناتي اصول جو مجسما روپ بڻجي ظاهر ٿيو.

گرامر موجب ''Brahma-'' جا ٻه روپ آهن: نپنسڪ ''برهم'' (ब्रह्म) ۽ مذڪر ''برهما'' (ब्रह्मा). پهريون مجرد ۽ تجريدي معنيٰ رکي ٿو، جڏهن ته ٻيو ديوتا جي نالي طور استعمال ٿئي ٿو. مهڀارت جي دور ۾ ڪڏهن ڪڏهن ''برهمن'' کي برهما جي نالي طور به استعمال ڪيو ويو.

==ادب ۽ ڏند ڪٿائون==
===ويدڪ ادب===
[[File:Brahma Bimaran casket.jpg|thumb|برهما جي هڪ شروعاتي تصوير، [[بيماران تابوت]] تي، پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات. [[برطانوي عجائب گهر]].&lt;ref&gt;&quot;The Bimaran Reliquary, a Gandharan work, which is now housed in the British Museum, London, is of great historical and iconographic significance. It shows Buddha in the centre, attended by Brahma to his right and Indra to the left.&quot; in {{cite book |last1=Banerjee |first1=Priyatosh |title=Central Asian art: new revelations from Xinjiang |date=2001 |publisher=Abha Prakashan |page=48 |isbn=9788185704241 |url=https://books.google.com/books?id=iazpAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Standing Buddha in the arched compartment, flanked by figures of Brahma and Indra standing in similar compartments, detail of the side of Bimaran gold casket&quot;  in {{cite book |last1=Agrawala |first1=Prithvi Kumar |title=Early Indian Bronzes |date=1977 |publisher=Prithvi Prakashan |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=kZUrAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
برهما جو وشنو ۽ شو سان گڏ سڀ کان پراڻو ذڪر پنجين ''پراپٺڪ'' (سبق) ۾ ملي ٿو، جيڪو ''[[ميترائڻيہ اپنيشد]]'' ۾ آهي، ۽ امڪان آهي ته اهو پهرين هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ ڌاري ترتيب ڏنل هجي. برهما بابت پهريون بحث آيت 5.1 ۾ اچي ٿو، جنهن کي ''ڪُتسايڻ حمد'' به چيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ان جي وضاحت آيت 5.2 ۾ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;hume51&quot;&gt;{{citation|first=Robert Ernest|last=Hume|author-link=Robert Ernest Hume|title=The Thirteen Principal Upanishads |url=https://archive.org/stream/thirteenprincipa028442mbp#page/n443/mode/2up|publisher=Oxford University Press|year=1921|pages=422–424}}&lt;/ref&gt;

پنتيئسٽڪ ''ڪُتسايڻ حمد'' ۾،&lt;ref name=&quot;hume51&quot; /&gt; اپنيشد اهو بيان ڪري ٿو ته انسان جو روح ''برهمن'' آهي، ۽ هي آخري حقيقت/ڪائناتي عالمي حقيقت/ديوتا هر جيئري وجود جي اندر موجود آهي. هي اندروني ''[[آتمان]]'' (روح/ذات) کي برهما سان ۽ ''برهمن'' جي مختلف متبادلن سان برابر ڪري ٿو، هن ريت: &quot;تون برهما آهين، تون وشنو آهين، تون شو آهين، تون [[اگني]] آهين، [[ورڻ]]، [[وايو]]، [[اندر]]، تون سڀ ڪجهه آهين.&quot;&lt;ref name=&quot;hume51&quot; /&gt;

آيت (5.2) ۾ برهما، وشنو، شو کي [[گُڻ]]ن جي نظريي سان ڳنڍيو ويو آهي؛ يعني اهي خوبيون، نفسيات ۽ اندروني رجحان جيڪي متن موجب سڀني جيئرن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;maxmuller51&quot;&gt;[[Max Müller|Max Muller]], The Upanishads, Part 2, [https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/302/mode/2up Maitrayana-Brahmana Upanishad], Oxford University Press, pages 303-304&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jan Gonda (1968), The Hindu Trinity, Anthropos, Vol. 63, pages 215-219&lt;/ref&gt; هن باب ۾ چيو ويو آهي ته ڪائنات اونداهي (''[[تمس]]'') مان ظاهر ٿي، پوءِ پهريائين اها رغبت/تحرڪ (''[[رجس]]'') جي صورت ۾ هئي، ۽ پوءِ اها پاڪيزگي ۽ ڀلائي (''[[ستتو]]'') ۾ سڌري ۽ فرقن ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;hume51&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;maxmuller51&quot; /&gt; انهن ٽن خوبيّن مان ''رجس'' کي پوءِ ''برهما'' سان لاڳو ڪيو ويو آهي، هن ريت:&lt;ref&gt;[[Paul Deussen]], Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120814684}}, pages 344-346&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|&lt;poem&gt;
هاڻي پوءِ، سندس اهو حصو جيڪو ''تمس'' سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد ([[برهمچاريه|برهمچارين]]), اهو شو آهي۔
سندس اهو حصو جيڪو ''رجس'' سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد، اهو '''برهما''' آهي۔
سندس اهو حصو جيڪو ''ستتو'' سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد، اهو وشنو آهي۔
بيشڪ، اهو هڪ ٽن رُخن وارو بڻيو، اٺ رُخن وارو بڻيو، يارهن رُخن وارو، ٻارهن رُخن وارو، ۽ بي انتها رُخن ۾ ڦهلجي ويو۔
هي وجود (نپنسڪ) سڀني وجودن ۾ داخل ٿيو؛ اهو سڀني وجودن جو حاڪم بڻيو۔
اهو ئي [[آتمان]] (روح/ذات) آهي—اندر به ۽ ٻاهر به؛ ها، اندر به ۽ ٻاهر به!
&lt;/poem&gt;|[[ميترائڻيہ اپنيشد]], 5.2|&lt;ref name=hume51/&gt;&lt;ref name=maxmuller51/&gt;|source=[[ميترائڻيہ اپنيشد]]}}

جيتوڻيڪ ''ميترائڻيہ اپنيشد'' برهما کي هندو ڌرم جي ''گُڻن'' واري نظريي جي هڪ جز سان ڳنڍي ٿو، پر هي متن کيس اُن ٽريفنڪشنل (ٽِن ڪم ڪندڙ) ''ترمُورتي'' واري خيال جو حصو نٿو ٺهرائي، جيڪو پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;GM Bailey (1979), [https://www.jstor.org/stable/3269716 Trifunctional Elements in the theology of the Hindu Trimūrti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709145622/https://www.jstor.org/stable/3269716 |date=9 July 2022 }}, Numen, Vol. 26, Fasc. 2, pages 152-163&lt;/ref&gt;

===ويد کان پوءِ جو دور، مهاڪاويہ ۽ پوراڻ===
{{multiple image
| align             = right
| image1            = 12th century Chennakesava temple at Somanathapura, Karnataka, India Lord Brahma.jpg
| width1            = 
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Brahma on hamsa.jpg
| width2            = 
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = کاٻي پاسي: برهما ٻارهين صدي عيسويءَ جي [[چنڻيڪيشو مندر، سومانٿاپورا]] ۾؛ ساڄي پاسي: تصوير جنهن ۾ برهما [[همسا]] تي ڏيکاريل آهي، لڳ ڀڳ 1700ع
}}
ويد کان پوءِ واري دور ۾ برهما هڪ اهم ديوتا رهيو ۽ سندس فرقي جو وجود ٻئين صدي عيسويءَ کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين بيان ڪيو وڃي ٿو. شروعاتي متن، جهڙوڪ [[برهمانڊ پوراڻ]]، ٻڌائن ٿا ته ابتدا ۾ رڳو هڪ ابدي سمنڊ هو. ان مان ''[[هيرنيہ گربھ]]'' نالي سونهري انڊڙو ظاهر ٿيو. انڊڙو ڦاٽي پيو ۽ برهما—جنهن پاڻ کي ان جي اندر ئي پيدا ڪيو هو—وجود ۾ آيو (۽ کيس [[سويامڀو]] نالو مليو). پوءِ هن ڪائنات، ڌرتي ۽ ٻيون شيون بڻايون. هن ماڻهن کي به پيدا ڪيو ته جيئن هو سندس پيدائش ۾ آباد ٿين ۽ رهن.&lt;ref name = &quot;ACK&quot; &gt;{{Cite book|last=Srinivasan|first=Shalini|title=Stories of Creation|date=April 1971|publisher=Amar Chitra Katha private limited|isbn=8184826478}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Fall&quot; &gt;{{Cite book|last=Achuthananda|first=Swami|url=https://books.google.com/books?id=F9FqDwAAQBAJ&amp;q=Brahma|title=The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma|date=27 August 2018|publisher=Relianz Communications Pty Ltd|isbn=978-0-9757883-3-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Dalal1&quot; &gt;{{Cite book|last=Dalal|first=Roshen|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&amp;q=Brahma|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341421-6|language=en|pages=78–79}}&lt;/ref&gt;

پر ستين صدي عيسويءَ تائين برهما جي اهميت گهٽجي وئي. مؤرخن موجب هن زوال جا وڏا سبب [[شو ازم]] ۽ [[وشنو ازم]] جو اڀار، [[سمارتا روايت]] ۾ سندس جاءِ تي [[تري ديوي]] کي وڌيڪ مرڪزي بڻائڻ، ۽ پڻ [[ٻُڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ انهن [[هندو ڌرم]]ين جي ڪڏهن ڪڏهن تنقيدون/مقابلا هئا جيڪي [[اندر]] ۽ ٻين ڪيترن [[هندو ديوتائن]] جي پوڄا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Dalal1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fall&quot; /&gt;
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Beeld van Brahma op de Candi Lara Jonggrang oftewel het Prambanan tempelcomplex TMnr 10016204.jpg|thumb|برهما جي مُورتي [[پرمبانن]]، جاوا [[انڊونيشيا]] ۾|left]]
پوراڻن جون مختلف ڏند ڪٿائون سندس پوڄا ۾ گهٽتائيءَ لاءِ مختلف سبب بيان ڪن ٿيون. عام طور ٻه وڌيڪ مشهور روايتون ڏنل آهن:

پهريئين روايت ''[[شو پوراڻ]]'' سان لاڳاپيل آهي: برهما ۽ وشنو پاڻ ۾ بحث ڪرڻ لڳا ته ڪير وڏو آهي. بحث دوران کين آسمان کي چيريندڙ باهه جو وڏو ٿنڀ نظر آيو، جيڪو [[لينگوُدڀو]] جي صورت ۾ شو هو. هنن فيصلو ڪيو ته ان باهه جي ٿنڀ جو آغاز ۽ انت ڳوليو وڃي. وشنو [[وراهه]] جي صورت اختيار ڪري ڌرتيءَ ڏانهن هليو ۽ برهما [[همسا]] (سوان) بڻجي آسمان ڏانهن ويو. وشنو پنهنجي ناڪاميءَ جو اقرار ڪيو ته هو انت تائين نه پهچي سگهيو. پر برهما ''[[ڪيٽڪي]]'' (Pandanus tectorius) جي گل کي، جيڪو شو جي مٿي تان ڪري پيو هو، ڪوڙو شاهد بڻايو ته هن آغاز ڏسي ورتو آهي. شو پوءِ پنهنجي اصل صورت ۾ ظاهر ٿيو، برهما جي بي ايمانيءَ سبب سندس پنجن مٿن مان هڪ ڪٽي ڇڏيو، ۽ اعلان ڪيو ته برهما کي هاڻي فعال پوڄا ۽ وڏي پيروي نه ملندي ۽ سندس مقبوليت گهٽ رهندي. وشنو جي سچائيءَ تي خوش ٿي شو کيس وڌيڪ مقبوليت ۽ فعال پوڄا جي برتري عطا ڪئي، ۽ ''ڪيٽڪي'' گل کي پنهنجي مٿي جو زيور بڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eck |first=Diana L. |url=https://books.google.com/books?id=2LgO6TJhFDwC&amp;pg=PT146 |title=Banaras: CITY OF LIGHT |date=2013-06-05 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-83295-5 |pages=146 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102104632/https://books.google.com/books?id=2LgO6TJhFDwC&amp;pg=PT146 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ٻي روايت ''[[وشنو پوراڻ]]'' سان لاڳاپيل آهي: ان مطابق وشنو پنهنجي ناف مان برهما ۽ پنهنجي پيشانيءَ مان شو کي پيدا ڪيو. اهڙيءَ طرح برهما ۽ شو ٻئي وشنو جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا قرار ڏنا وڃن ٿا، ڇو ته وشنو کي مٿانهون ديوتا سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن ڪائنات جي پيدائش مڪمل ٿي وئي ته برهما جو ڪردار (خالق) ختم ٿيڻ سان گڏ سندس اهميت به گهٽجي وئي، ۽ ماڻهن ۾ سندس پوڄا گهٽجي وئي؛ جڏهن ته شو کي فنا/انهدام جي ڪم سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب ۽ وشنو کي بقا/حفاظت سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب انهن جي پوڄا جاري رهي.
هندو ڌرم جي ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ ڪائنات جي پيدائش بابت ڪيترائي نظريا ملن ٿا، جن مان گهڻن ۾ برهما جو ڪردار اچي ٿو. انهن ۾ ''سرگ'' (ڪائنات جي بنيادي پيدائش) ۽ ''وسرگ'' (ثانوي پيدائش) جا تصور شامل آهن. اهي تصور هن هندستاني فڪر سان لاڳاپيل آهن ته حقيقت جا ٻه درجا آهن: هڪ بنيادي, جيڪو تبديل نٿو ٿئي (مابعدالطبيعي), ۽ ٻيو ثانوي—جيڪو هميشه تبديل ٿيندو رهي ٿو (تجرباتي). ۽ ثانوي سطح جي ڏٺل حقيقت هڪ لا انتها تڪراري چڪر ۾ آهي: ڪائنات ۽ زندگي بار بار ٺهي ٿي، وڌي ٿي، ٽٽندي/وسرندي آهي ۽ وري ٻيهر ٺهي ٿي.&lt;ref name=tpinchman125&gt;Tracy Pintchman (1994), The Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791421123}}, pages 122-138&lt;/ref&gt; بنيادي خالق بابت ويدڪ ڪائناتيات ۾ تفصيل سان بحث ملي ٿو، جتي ''[[برهمن]]'' يا ''[[پُرُش]]'' يا ''[[پراڪرتي]]'' جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=tpinchman125/&gt;&lt;ref&gt;Jan Gonda (1969), [https://www.jstor.org/stable/40457085 The Hindu Trinity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425200435/https://www.jstor.org/stable/40457085 |date=25 April 2020 }}, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pages 213-214&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، ويدڪ ۽ ويد کان پوءِ وارا متن مختلف ديوتائن ۽ ديوين کي ثانوي خالق طور سڏين ٿا (۽ ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ گهڻو ڪري برهما کي)، ۽ ڪڏهن هر ڪائناتي چڪر (''ڪلپ'') جي شروعات ۾ ثانوي خالق بدلجي به سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Stella Kramrisch 1994 pages 205-206&quot;/&gt;&lt;ref name=tpinchman125/&gt;

''[[مهڀارت]]'' ۽ پوراڻن ۾ برهما کي &quot;ثانوي خالق&quot; طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ هن بابت گهڻو پڙهيو ۽ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last1=Bryant|editor-first1=Edwin F.|title=Krishna : a sourcebook|url=https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse|date=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-514891-6|page=[https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse/page/7 7]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sutton|first1=Nicholas|title=Religious doctrines in the Mahābhārata|date=2000|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|location=Delhi|isbn=81-208-1700-1|page=182|edition=1st}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Asian Mythologies by Yves Bonnefoy &amp; Wendy Doniger.  Page 46&lt;/ref&gt;
وشنو-مرڪوز پوراڻن موجب، برهما وشنو جي ناف مان نڪرندڙ ڪنول مان پيدا ٿيو، ۽ شو وشنو جي پيشانيءَ مان نڪرندڙ باهه مان پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=S. M. Srinivasa Chari |title=Vaiṣṇavism: Its Philosophy, Theology, and Religious Discipline|url=https://books.google.com/books?id=evmiLInyxBMC |year=1994|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1098-3 |page=147 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/Brahma-Hindu-god Brahma: Hindu god] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011101951/https://www.britannica.com/topic/Brahma-Hindu-god |date=11 October 2016 }} Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt;
ان جي ابتڙ، شو-مرڪوز پوراڻن موجب برهما ۽ وشنو شو جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان پيدا ٿيا؛ ۽ ٻين پوراڻن ۾ شو ۽ وشنو برهما جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان، يا وري وشنو، شو، برهما مختلف ڪلپن ۾ هڪ ٻئي کي چڪرائتي نموني پيدا ڪندا رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;Stella Kramrisch 1994 pages 205-206&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Wendy Doniger O'Flaherty |title=Siva: The Erotic Ascetic |url=https://books.google.com/books?id=dnfZ_MBErlQC |year=1981|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-972793-3 |page=125 }}&lt;/ref&gt;
ڪجهه روايتون اهو به ٻڌائن ٿيون ته [[تري ديوي]] برهما، وشنو ۽ شو کي پيدا ڪيو،&lt;ref name=kinsley137&gt;{{cite book|author=David Kinsley |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins |url-access=registration |year=1988|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-90883-3 |pages=[https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins/page/137 137] }}&lt;/ref&gt;
۽ پوءِ اهي متن چون ٿا ته برهما انهن جي طرفان دنيا جي پيدائش ۾ ڪم ڪندڙ ثانوي خالق آهي.&lt;ref name=kinsley137/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Presence of Siva|url=https://books.google.com/books?id=O5BanndcIgUC&amp;pg=PA205|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01930-4 |pages=205–206 }}&lt;/ref&gt;
برهما ڪائنات اندر سڀ روپ پيدا ڪري ٿو، پر ابتدائي ڪائنات (اصل هستي) پاڻ پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=bryant18&gt;{{cite book|editor-last1=Bryant|editor-first1=Edwin F.|title=Krishna : a sourcebook|url=https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse|date=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-514891-6|page=[https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse/page/18 18]}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ ڪري گهڻن پوراڻن ۾ برهما جي تخليقي سرگرمي ڪنهن مٿانهين ديوتا يا مٿانهين ديوي جي موجودگي ۽ طاقت تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Continuum&quot;&gt;{{cite book|last1=Frazier|first1=Jessica|title=The Continuum companion to Hindu studies |url=https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3| date=2011|publisher=Continuum|location=London|isbn=978-0-8264-9966-0|page=[https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3/page/n89 72]}}&lt;/ref&gt;
وچئين دور جي هنن وڏين هئيئيشتي روايتن جا متن اهو به چون ٿا ته ''سَگُڻ'' (چهري ۽ صفتن سان نمائندگي) برهما، وشنو، شو يا تري ديوي ٿي سگهي ٿو، روايتن مطابق.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Arvind Sharma|title=Classical Hindu Thought: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=gDmUToaeMJ0C |year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-564441-8|page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Mark Juergensmeyer |author2=Wade Clark Roof |title=Encyclopedia of Global Religion |url=https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ |year=2011 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4522-6656-5 |page=1335 |access-date=14 October 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111060832/https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Stella Kramrisch |title=The Presence of Siva |url=https://books.google.com/books?id=O5BanndcIgUC |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01930-4 |page=171 |access-date=14 October 2016 |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019092524/https://books.google.com/books?id=O5BanndcIgUC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=David Kinsley |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins |url-access=registration |year=1988|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-90883-3 |pages=[https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins/page/136 136] }}&lt;/ref&gt;

ويد کان پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾،&lt;ref name=pandeyp40&gt;{{cite book|author=R. M. Matthijs Cornelissen|title=Foundations of Indian Psychology Volume 2: Practical Applications|url=https://books.google.com/books?id=BkkgeKXyiOIC |year=2011|publisher=Pearson |isbn=978-81-317-3085-0 |page=40 }}&lt;/ref&gt;
برهما پيدا ڪري ٿو، پر نه بچائي ٿو ۽ نه تباهه ڪري ٿو. ڪجهه هندو متنن ۾ هن کي ائين تصور ڪيو ويو آهي ته هو مابعدالطبيعي [[برهمن]] مان وشنو (حافظ) ۽ شو (تباهه ڪندڙ) سان گڏ، ٻين ديوتائن، مادّي ۽ ٻين وجودن سميت ظاهر ٿيو. هندو ڌرم جي اهيئيشتي مڪتبن ۾ جتي برهما کي ڪائناتيات جو حصو بڻايو ويو آهي، اتي برهما سڀني ديوتائن وانگر فاني ديوتا آهي ۽ جڏهن ڪائنات ختم ٿئي ٿي ته هو مجرد/غير فاني ''برهمن'' ۾ ضم ٿي وڃي ٿو؛ پوءِ نئون ڪائناتي چڪر (ڪلپ) شروع ٿئي ٿو ۽ سڀ ٻيهر پيدا ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=pandeyp40/&gt;&lt;ref name=&quot;Fowler2002p330&quot;&gt;{{cite book|author=Jeaneane D. Fowler|title=Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=8dRZ4E-qgz8C|year=2002|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-93-6|page=330}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sculpture of Brahma, Tamil Nadu.jpg|thumb|left|برهما جي مُورتي، جنهن جي ٻنهي پاسن تي [[ياما]] ۽ [[چترگپت]] آهن، [[تامل ناڊو]]، ڏهين صدي عيسوي، [[ميلڪاڊمبُر امرتڪديشورر مندر|ميلڪاڊمبُر امرتڪديشورر مندر]]]]
''[[ڀاڳوت پوراڻ]]'' ۾ برهما کي ڪيترن ڀيرا ائين ڏيکاريو ويو آهي ڄڻ هو &quot;[[سببن جو سمنڊ]]&quot; مان اڀري ٿو.&lt;ref name=richard&gt;Richard Anderson (1967), [https://www.jstor.org/stable/1769398 Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001035235/https://www.jstor.org/stable/1769398 |date=1 October 2018 }}, Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, pages 28-35&lt;/ref&gt;
هي پوراڻ ٻڌائي ٿو ته برهما اُن مهل ظاهر ٿئي ٿو جڏهن وقت ۽ ڪائنات جنم وٺن ٿا: وشنو جي ناف ۾ جڙيل ڪنول جي اندر، ۽ ان سان گڏ شو به، جيڪو وشنو جي پيشانيءَ ۾ جڙيل باهه جي اندر مان ظاهر ٿيو. هن پوراڻ موجب برهما ۽ شو ٻئي ابتدا ۾ اوٻاسي/سستي سبب عارضي طرح الجهيل ۽ نااهل ٿي پون ٿا جڏهن هو ڪائنات ٺاهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&lt;ref name=richard/&gt;
پوءِ هو پنهنجي مونجهاري ۽ اوٻاسي کي سمجهن ٿا، ٻن تپسويَن وانگر ڌيان ڪن ٿا، پوءِ پنهنجي جسمن ۾ وشنو کي سڃاڻن ٿا، ڪائنات جي شروعات ۽ انت کي ڏسن ٿا، ۽ پوءِ سندن تخليقي قوتون ٻيهر بحال ٿين ٿيون. ان کان پوءِ، ڀاڳوت پوراڻ موجب، برهما ۽ شو گڏجي ''[[پراڪرتي]]'' (فطرت/مادّو) ۽ ''[[پُرُش]]'' (روح/جان) کي ملائي جيئرن جي نهايت گهڻ رُخي قسمن جي پيدائش ڪن ٿا ۽ سببن جي ڳنڍين جو هڪ طوفان جهڙو جال بڻائن ٿا.&lt;ref name=richard/&gt;
ڀاڳوت پوراڻ اهڙيءَ طرح ''[[مايا]]'' جي تخليق کي به برهما ۽ شو سان نسبت ڏئي ٿو،{{Citation needed|date=June 2020}}
۽ چوي ٿو ته هو رڳو تخليق جي خاطر تخليق ڪن ٿا، ۽ هر شيءِ ۾ ڀلائي ۽ بڇڙائي، مادّي ۽ روحاني، شروعات ۽ انجام, سڀ گڏ ڀرين ٿا.&lt;ref&gt;Richard Anderson (1967), [https://www.jstor.org/stable/1769398 Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001035235/https://www.jstor.org/stable/1769398 |date=1 October 2018 }}, Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, page 31-33&lt;/ref&gt;
پراڻن ۾ برهما کي وقت پيدا ڪندڙ ديوتا به چيو ويو آهي.{{Citation needed|date=June 2020}}
اهي انساني وقت کي برهما جي وقت سان ملائن ٿا: مثال طور [[ڪلپ]] (''مھاڪلپ'') هڪ وڏو ڪائناتي عرصو آهي، جنهن کي برهما جي وجود جي هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Continuum&quot;/&gt;{{Citation needed|date=June 2020}}

پراڻن ۾ برهما بابت ڪهاڻيون گهڻ رخي ۽ هڪ ٻئي سان ڪڏهن ڪڏهن ميل نه کائيندڙ آهن. مثال طور [[سڪند پوراڻ]] ۾ [[تري ديوي]] کي ”ڪائنات جون مائرون“ چيو ويو آهي، ۽ انهن کي برهما سميت سڀني ٻين مڪمل ديوتائن—جن ۾ [[وشنو]]، [[شو]]، ٽن جهانن ۽ سڄي ڪائنات جي پيدائش—جو سبب قرار ڏنو ويو آهي. [[سڪند پوراڻ]] موجب اهي ئي آهن جن ٽن ''گُڻن''—ستتو، رجس، تمس—کي مادّي صورت (''پراڪرتي'') ۾ گڏ ڪري، اهو تجرباتي طور ڏٺو ويندڙ جهان پيدا ڪيو.&lt;ref&gt;Nicholas Gier (1998), The Yogi and the Goddess, International Journal of Hindu Studies, Vol. 1, No. 2, pages 279-280&lt;/ref&gt;

ويدڪ بحث ۾ برهما کي ''[[رجس]]'' (رجسي) خوبيءَ سان وابسته ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي؛ هي بحث پوءِ پوراڻڪ ۽ [[تانتر]] ادب ۾ وڌيڪ وسيع ٿئي ٿو. بهرحال، انهن متنن موجب سندس زال [[سراسوتي]] وٽ ''[[ستتو]]'' (توازن، هم آهنگي، ڀلائي، پاڪيزگي، مجموعيت، تعميريت، تخليق، مثبت مزاج، امن، نيڪي) جي خوبي آهي؛ اهڙيءَ طرح هوءَ برهما جي ''رجس'' (جوش، حرڪت، نه مڪمل سٺو نه مڪمل خراب—ڪڏهن هن پاسي ڪڏهن هن پاسي—عمل بطورِ عمل، فرديت پيدا ڪندڙ، تحريڪ ڏيندڙ، متحرڪ) کي پنهنجي ''ستتو خوبيّن'' سان پورو ڪري ٿي.&lt;ref&gt;H Woodward (1989), The Lakṣmaṇa Temple, Khajuraho and Its Meanings, Ars Orientalis, Vol. 19, pages 30-34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[جوزف آلٽر]] (2004), Yoga in modern India, Princeton University Press, page 55&lt;/ref&gt;

====سنگم ادب====

[[سنگم ادب]] ۾ [[هندو ديوتا]] ۽ ديويون، ۽ [[قديم ويدڪ ڌرم]] جون ويدڪ رسمون [[تملڪم]] جي پسمنظر ۾ ذڪر ٿيل آهن. تاملن [[ويد]]ن کي هندو ڌرم جا ڪتاب سمجهيو ۽ انهن وسيلي [[يَجنا]] ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.poetrynook.com/poem/purananuru-part-362 | title=Poem: Purananuru - Part 362 by George L. III Hart | access-date=9 October 2023 | archive-date=26 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230926135934/https://www.poetrynook.com/poem/purananuru-part-362 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.poetrynook.com/poem/purananuru-part-15 | title=Poem: Purananuru - Part 15 by George L. III Hart | access-date=9 October 2023 | archive-date=30 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230930223547/https://www.poetrynook.com/poem/purananuru-part-15 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪيترن تامل هندو راجائن ۽ راڻين ويدڪ قربانيون ادا ڪيون ۽ مختلف ديوتائن ۽ ديوين جي پوڄا ڪئي. سنگم جا ڪيترائي متن ٻڌائن ٿا ته برهما هڪ خالق ديوتا آهي، جيڪو [[وشنو]] جي ناف مان پيدا ٿيو؛ ۽ ساڳئي وقت [[شو]] کي فنا ڪندڙ ديوتا طور وشنو جي پيشانيءَ مان پيدا ٿيل ڄاڻايو ويو، جڏهن ته وشنو کي پالڻهار/حافظ ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ برهما کي سڀني راج گهرانن جو سڌو حياتياتي ڏاڏو قرار ڏنو ويو، تنهنڪري [[چولا سلطنت|چولا]] پاڻ بابت چيو ته برهما ۽ شو سندن سڌا حياتياتي وڏا آهن، ۽ وشنو سندن به خالق ۽ سڄي [[ڪائنات]] جو خالق آهي.&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;&gt;{{cite web | url=https://archive.org/details/pattupattutentamilidyllschelliahj.v._108_Q/page/129/mode/2up | title=Pattupattu Ten Tamil Idylls Chelliah J. V. }}&lt;/ref&gt;
[[سيلپتيڪارم]] ۾ پڻ برهما بابت خالق ديوتا طور ڪيترائي ذڪر ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |translator=R Parthasarathy |title=The Cilappatikāram: The Tale of an Anklet (Iḷaṅkōvaṭikaḷ) |url=https://books.google.com/books?id=HWPg7EvPirgC |year=2004 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303196-3 |ref={{harvid|R Parthasarathy (Translator)|2004}} |pages=6–8 |access-date=9 October 2023 |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331131007/https://books.google.com/books?id=HWPg7EvPirgC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==شڪل نگاري==
{{multiple image
| align             = right
| image1            = A roundel of Brahma.jpg
| total_width       = 400px
| caption1          = 
| alt1              = 
| image2            = 6th century Brahma on Cave 3 ceiling, Badami Hindu cave temple Karnataka 3.jpg
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = کاٻي پاسي: انيسين صدي عيسويءَ جي تصوير، جنهن ۾ چار چهري وارو برهما پوڙهي مرد جي صورت ۾، ڪنول، قلمی متن (ويد) ۽ هڪ [[ڏچو|ڏچو]] هٿ ۾ کنيل آهي؛ ساڄي پاسي: ڇهين صدي عيسويءَ جي مُورتي، جنهن ۾ برهما وچ عمر مرد جي صورت ۾ [[بادامي غارن جا مندر]] ۾، قلم/اسٽائلس، ڏچو، مالا هٿ ۾ کنيل آهي؛ تصوير ۽ بادامي مُورتيءَ جي هيٺان: ڏهين–يارهين صدي عيسويءَ جي چنديلا دور جي ڪاريگري، جنهن ۾ برهما ۽ سندس ساٿي سراسوتي، چترگپت (سوريا) مندر، [[کجوراهو]] ڏيکاريل آهن۔
| image3 = Brahma and his consort.jpg
}}

برهما کي روايتي طور چار چهرا ۽ چار ٻانهون ڏيکاريون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;kenmorgan&quot;&gt;Kenneth Morgan (1996), The Religion of the Hindus, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120803879}}, page 74&lt;/ref&gt;
سندس هر چهرو هڪ مکيه رخ (چار طرفن مان هڪ طرف) ڏانهن هوندو آهي. سندس هٿن ۾ هٿيار نه هوندا، پر علم ۽ تخليق جون نشانيون هونديون آهن. هڪ هٿ ۾ هو [[ويد]]ن جا مقدس متن کڻي ٿو؛ ٻئي هٿ ۾ ''[[جپ مالا|مالا]]'' کڻي ٿو، جيڪا ڪائنات جي تخليق لاءِ وقت جي علامت آهي؛ ٽئين هٿ ۾ ''شرُڪا''—يعني هڪ [[ڏچو|ڏچو]]—کڻي ٿو، جيڪو يَجنا جي باهه کي خوراڪ پهچائڻ جي وسيلن جي علامت آهي؛ ۽ چوٿين هٿ ۾ ''[[ڪمندلو]]''—پاڻيءَ جو ٿانو—کڻي ٿو، جيڪو اُن وسيلي جي علامت آهي جتان سڀ تخليق ڦٽي نڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;dalal2010p67&quot;&gt;{{cite book|author=Roshen Dalal|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|url=https://books.google.com/books?id=pNmfdAKFpkQC&amp;pg=PA67|year=2010|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-341517-6|pages=66–67|access-date=10 October 2017|archive-date=31 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331130953/https://books.google.com/books?id=pNmfdAKFpkQC&amp;pg=PA67#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author= Thomas E. Donaldson|title= Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa|url= https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&amp;pg=PA99|year= 2001|publisher= Abhinav|isbn= 978-81-7017-406-6|page= 99|access-date= 10 October 2017|archive-date= 31 March 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240331131027/https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&amp;pg=PA99#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status= live}}&lt;/ref&gt;
سندس چار واتن کي چار ويدن جي تخليق سان نسبت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;bruce86&quot; /&gt;
هو اڪثر اڇي ڏاڙهيءَ سان ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪا سندس رشي جهڙي تجربي جي علامت آهي. هو ڪنول تي ويٺل، اڇا (يا ڳاڙها ۽ گلابي) ڪپڙا پاتل، ۽ سندس سُواري (واهن) [[همسا]]—هڪ سوان—ويجهو ڏيکاريل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;kenmorgan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Philip Wilkinson and Neil Philip (2009), Mythology, Penguin, {{ISBN|978-0756642211}}, page 156&lt;/ref&gt;

''[[مانسارا]]'' جي باب 51 (سنسڪرت ۾ مُورتين ۽ مندرن جي جوڙجڪ لاءِ هڪ قديم ڊزائن دستور) ۾ چيو ويو آهي ته برهما جي مُورتي سونهري رنگ جي هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;pkacharya50&quot;&gt;PK Acharya, A summary of the Mānsāra, a treatise on architecture and cognate subjects, PhD Thesis awarded by Rijksuniversiteit te Leiden, published by BRILL, {{oclc|898773783}}, page 50&lt;/ref&gt;
هي متن سفارش ڪري ٿو ته مُورتي جا چار چهرا ۽ چار ٻانهون هجن، ''جٽا-مڪُٽ-منڊت'' (تپسويءَ جي جٽيل وارَ) هجن ۽ [[تاج|تاج]] پاتل هجي.&lt;ref name=&quot;pkacharya50&quot; /&gt;
سندس ٻنهي هٿن کي پناهه ڏيڻ ۽ دان ڏيڻ واري [[مدرا]] ۾ ڏيکارڻ گهرجي، جڏهن⁠تہ کيس ''ڪنڊڪا'' (پاڻيءَ جو ٿانو)، ''اڪشمالا'' (تسبِيح/مالا)، ننڍو ''شرُڪا'' ۽ وڏو ''شرُڪا'' (يَجنا ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه ڏچا) سان گڏ ڏيکاريو وڃي.&lt;ref name=&quot;pkacharya50&quot; /&gt;
متن ''مُورتي'' جي مختلف تناسبن جو تفصيل ڏئي ٿو، زيورن جي وضاحت ڪري ٿو، ۽ صلاح ڏئي ٿو ته مورتي هيٺين ڪپڙي طور ''چيرا'' (وڻ جي ڇال جي پٽي) پائي، ۽ يا ته اڪيلي هجي يا ديوي [[سراسوتي]] سان گڏ هجي. برهما کي وڏي حد تائين ويدڪ ثقافت، [[يَجنا]] ۽ علم سان جوڙيو وڃي ٿو. ڪجهه ويدڪ يَجنا ۾، برهما کي رسم جي اندر [[پرجاپتي]] جي صورت ۾ سڏيو ويندو آهي ته جيئن هو رسم ۾ رهائش اختيار ڪري ۽ ان جي نگراني ڪري.

برهما جي زال ديوي سراسوتي آهي.&lt;ref name=&quot;elizabeth204&quot;&gt;Elizabeth Dowling and W George Scarlett (2005), Encyclopedia of Religious and Spiritual Development, SAGE Publications, {{ISBN|978-0761928836}} page 204&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, {{ISBN|0-520063392}}, pages 55-64&lt;/ref&gt;
هوءَ سندس طاقت جي تجسيم آهي، تخليق جو اوزار آهي، ۽ اها توانائي آهي جيڪا سندس عملن کي اڳتي وڌائي ٿي۔

==برهما جا دور==
برهما کي خالق سمجهڻ جي باوجود، صحيفن موجب کيس فاني تصور ڪيو ويندو آهي. [[هندو ڪائناتيات]] موجب برهما جو دور نهايت وسيع وقتي مرحلن تي پکڙيل آهي. [[ڪلپ]] برهما جو هڪ ڏينهن آهي، ۽ برهما جو هڪ ڏينهن چار [[يُگ]]ن (دورن) جي هزار چڪرن تي مشتمل آهي: ستيا يُگ، تريتا يُگ، دواپرا يُگ، ۽ ڪلي يُگ. اهي چارئي يُگ جڏهن هزار ڀيرا ڦرن ٿا ته برهما جو هڪ ڏينهن ٺهي ٿو، ۽ ساڳئي مقدار سان هڪ رات ٺهي ٿي. برهما اهڙن ”سالن“ مان سئو سال جيترو جيئرو رهي ٿو، پوءِ مري وڃي ٿو. انهن ”سئو سالن“ جو مجموعو ڌرتيءَ جي حساب سان 311 ٽريلين 40 بلين (311,040,000,000,000) سال ٿئي ٿو. برهما جي عمر 311.04 ٽريلين شمسي سال آهي، ۽ انسانيت موجوده برهما جي حياتيءَ جي 51هين سال جي 28هين ڪلي يُگ ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Johnson|first=W.J.|title=A Dictionary of Hinduism|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-861025-0|page=[https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse/page/n182 165]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author-last=Gupta |author-first=S. V. |year=2010 |chapter=Ch. 1.2.4 Time Measurements |editor-last1=Hull |editor-first1=Robert |editor-last2=Osgood |editor-first2=Richard M. Jr. |editor-link2=Richard M. Osgood Jr. |editor-last3=Parisi |editor-first3=Jurgen |editor-last4=Warlimont |editor-first4=Hans |title=Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pHiKycrLmEQC&amp;pg=PA7 |series=Springer Series in Materials Science: 122 |publisher=[[Springer Publishing|Springer]] |pages=6–8 |isbn=9783642007378 |quote=Paraphrased: Deva day equals solar year. Deva lifespan (36,000 solar years) equals 100 360-day years, each 12 months. Mahayuga equals 12,000 Deva (divine) years (4,320,000 solar years), and is divided into 10 charnas consisting of four Yugas: Satya Yuga (4 charnas of 1,728,000 solar years), Treta Yuga (3 charnas of 1,296,000 solar years), Dvapara Yuga (2 charnas of 864,000 solar years), and Kali Yuga (1 charna of 432,000 solar years). Manvantara equals 71 Mahayugas (306,720,000 solar years). Kalpa (day of Brahma) equals an Adi Sandhya, 14 Manvantaras, and 14 Sandhya Kalas, where 1st Manvantara preceded by Adi Sandhya and each Manvantara followed by Sandhya Kala, each Sandhya lasting same duration as Satya yuga (1,728,000 solar years), during which the entire earth is submerged in water. Day of Brahma equals 1,000 Mahayugas, the same length for a night of Brahma (Bhagavad-gita 8.17). Brahma lifespan (311.04 trillion solar years) equals 100 360-day years, each 12 months. Parardha is 50 Brahma years and we are in the 2nd half of his life. After 100 years of Brahma, the universe starts with a new Brahma. We are currently in the 28th Kali yuga of the first day of the 51st year of the second Parardha in the reign of the 7th (Vaivasvata) Manu. This is the 51st year of the present Brahma and so about 155 trillion years have elapsed. The current Kali Yuga (Iron Age) began at midnight on 17/18 February 3102 BC in the proleptic Julian calendar. |access-date=14 February 2024 |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331131004/https://books.google.com/books?id=pHiKycrLmEQC&amp;pg=PA7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مظهر ۽ شبيھ ==
هن ديوتا جي شبيھ چئومکي (چار چهرا) هوندي آهي، جيڪا چئن طرفن جي نمائندگي ڪري ٿي.
* '''صورت:''' کيس عام طور تي هڪ سونهاري واري بزرگ جي روپ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي.
* '''رنگ:''' سندس رنگ اڇو آهي، جنهن مان تاريخي طور اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته هو قديم زماني ۾ اولهه کان آيل آريائي لوڪن جو ديوتا هو، جڏهن ته [[شِو]] ۽ [[ڪرشن]] جو سانورو رنگ مقامي سنڌي ۽ هندستاني تهذيب جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;
* '''نشانين:''' هو اڪثر ڪنول جي گل تي ويٺل هوندو آهي يا ڪنول سندس هٿ ۾ هوندو آهي.

== تخليق جو چڪر ==
برهما جي باري ۾ اهو عقيدو آهي ته هو ابدي ناهي، پر ڪائنات جي هڪ مخصوص دور (ڪلپا) جي پڄاڻيءَ تي هو پاڻ به ختم ٿي ويندو آهي ۽ ٻيهر نئين ڪائنات جي تخليق ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|publisher=Rosen Publishing|year=2002|isbn=978-0-8239-2287-1|pages=118-119}}&lt;/ref&gt;

== ورڻ ونڊ (ذاتيون) ==
هندو سماج جي چار مکيه جاتيون برهما جي جسم مان پيدا ٿيل مڃيون وڃن ٿيون:
# '''[[برهمڻ]]:''' برهما جي منڍيءَ (مٿي) مان.
# '''[[کتري]]:''' ٻانهن مان.
# '''[[وئش]]:''' ٽنگن مان.
# '''[[شودر]]:''' پيرن مان.&lt;ref&gt;رگ ويد، پورشا سوڪتا (Purusha Sukta).&lt;/ref&gt;

== مندر ۽ پوڄا ==
هندستان ۾ برهما جي پوڄا جا مندر تمام گهٽ آهن. سڀ کان مشهور مندر راجستان جي شهر پشڪر ۾ آهي. روايتن مطابق، [[ڀگوان شو]] پاران مليل هڪ سزا يا پاراتي سبب برهما جي عام پوڄا نٿي ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==پوڄا==
===ڀارت===
[[File:BrahmaPushkarGurjarPilgrimage.jpg|thumb|[[برهما مندر، پُشڪر|برهما مندر]] [[پُشڪر]]، [[راجسٿان]] ۾]]
ڀارت ۾ تمام ٿورا مندر اهڙا آهن جيڪي بنيادي طور برهما ۽ سندس پوڄا لاءِ وقف آهن.&lt;ref name=morris123/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
ڏند ڪٿائون ٻڌائن ٿيون ته ساوترِي، برهما جي زال، هڪ لعنت ڪئي جنهن سبب سندس پوڄا پُشڪَر تائين محدود ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sāvitrī’s curses and Gāyatrī’s boons
 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-padma-purana/d/doc364137.html#:~:text=Goddess%20(S%C4%81vitr%C4%AB)%20seeing%20that%20said,lady%20as)%20his%20wife?%E2%80%9D
 |work=Wisdom Library
 |access-date=4 January 2026
}}&lt;/ref&gt;
برهما لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور هندو مندر [[برهما مندر، پُشڪر]] آهي.&lt;ref name=chakravarti15/&gt; ٻيا هن ريت آهن:
* شري کيتشور برهمڌام تيرٿ، [[اسوتره]]، [[بارمير ضلعو|بارمير]]، [[راجسٿان]]
* آدي برهما مندر، [[کوخان]]، [[ڪُلّو ضلعو|ڪُلّو]]، [[هماچل پرديش]]
* برهما ڪرمالي مندر، ناگرگاؤ، [[والپوئي]]، [[گووا]]
* برهماجي مندر، [[ڇنڇ]]، [[بانسواڙا ضلعو|بانسواڙا]]، [[راجسٿان]]
* [[برهما مندر، کيدبرهما]]، [[سبَرڪنٺا ضلعو|سبَرڪنٺا]]، [[گجرات]]
* [[برهما ڪُٽي مندر]]، [[بيٿور]]، [[ڪانپور]]، [[اتر پرديش]]
* [[ڪمبڪونم برهما مندر]]، [[ٿنجاوُر ضلعو|ٿنجاوُر]]، [[تامل ناڊو]]

[[File:BRAHMAJI TEMPLE CHHINCH.jpg|thumb|ٻارهين صدي عيسويءَ جي برهما جي مُورتي [[ڇنڇ]]، [[بانسواڙا]]، [[راجسٿان]] ۾]]

برهما کي [[ترمُورتي]] لاءِ وقف مندرن جي ڪمپليڪسز ۾ به پوڄيو ويندو آهي. انهن مان ڪي هي آهن: [[ٿنومالايَن مندر]]،&lt;ref&gt;History of Suchindram temples&quot;. The Hindu. 29 January 2002. Retrieved 24 May 2020.&lt;/ref&gt; [[اُٿمار ڪوئول|شري پُروشوٿامن مندر]]، [[ٿرپايه ترمُورتي مندر]]، [[مِٿرننٿاپورم ترمُورتي مندر]]، [[ڪوڊومُوڊي مگوديشورر مندر]]، [[برهمپوريشورر مندر]]

ڪيرالا ۾ به برهما لاءِ هڪ مزار [[ڪانڊي يور شري مهاديوا مندر|ڪانڊي يور مهاديوا مندر]] ۾ آهي، جتي ڏند ڪٿا موجب ڀڳوان شو برهما جو سِر وڍيو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://keralamythology.blogspot.com/2016/11/legend-of-kandiyoor-mahadeva-temple.html | title=Kerala Mythology: Legend of Kandiyoor Mahadeva Temple | date=11 November 2016 }}&lt;/ref&gt;

[[شري ڪالهاستي]] (تيرُپتي جي ويجهو، [[آنڌرا پرديش]]) واري مندر-شهر ۾ چتورمکيشور مندر ۾ ڀڳوان شو جي چار چهري واري تصوير آهي ۽ بيس-ريليف نقشڪاري پڻ آهي. هن مندر ۾ ڀڳوان برهما ۽ ڀڳوان شو ٻنهي جي پوڄا ٿيندي آهي. ڏند ڪٿا موجب هيءَ اها جاءِ آهي جتي ڀڳوان برهما، شو کان پنهنجي سِسِهٺيا (گناهن) جي معافي گهري، پوءِ ٻيهر تخليق جي سگهه حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://srikalahasthitemple.com/about-temple/ | title=About Srikalahasti Temple - Temple Open Timings - Rahu Ketu Pooja | access-date=2026-02-14 | archive-date=2025-03-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320175521/https://srikalahasthitemple.com/about-temple/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[چيبرو لو، گُنٽور ضلعو|چيبرو لو]] (آنڌرا پرديش) ۾ چتورمُک برهما جو مندر پڻ آهي، ۽ [[بينگلورو]]، [[ڪرناٽڪ]] ۾ ست فٽ اوچو چتورمُک (چار چهرو) برهما جو مندر به آهي. ساحلي رياست [[گووا]] ۾ پنجين صديءَ سان لاڳاپيل هڪ مزار به ملي ٿي، جيڪا ننڍڙي ۽ پري ڳوٺ [[ڪارمبولِم]]، [[سَتّاري]] تعلقو (اتر اوڀر علائقو) ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.goaholidayhomes.com/information/brahma-temple-at-carambolim.html | title=Brahma Temple at Brahma Carambolim in Goa, Brahma Temple in Goa, About Brahma Temple in Goa, Lord Brahma Goa Temple information }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.navhindtimes.in/2019/07/13/magazines/zest/the-rare-temple-of-sri-brahma-in-brahmakarmali/ | title=The rare temple of Sri Brahma in Brahmakarmali &amp;#124; the Navhind Times &amp;#124; Goa News | date=13 July 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://brah.ma/devalayam/brahma-karmali-mandir | title=🪔 Brahma Karmali Mandir देवालयं &amp;#124; Brah.ma | access-date=2026-02-14 | archive-date=2025-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250423221600/https://brah.ma/devalayam/brahma-karmali-mandir | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

برهما جو هڪ مشهور بت [[منگلويڍا]] ۾ به موجود آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.harekrsna.com/sun/features/09-09/features1483.htm | title=The Sampradaya Sun - Independent Vaisnava News - Feature Stories - September 2009 }}&lt;/ref&gt;
جيڪو [[سولاپور]] ضلعي ( [[مهاراشٽر]] ) کان 52 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ [[سوپارا]] ( [[ممبئي]] جي ويجهو) ۾ پڻ. مندر [[کوخان]]، [[اننم پُٿور]] ۽ [[هوسور]] ۾ پڻ موجود آهن.

===ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا===
{{multiple image
| direction         = horizontal
| width1            = 143
| width2            = 175
| width3            = 109
| width4            = 129
| footer            = '''کاٻي پاسي:''' چار چهري واري برهما (Phra Phrom) جو بت، اي راوان مزار، [[ٿائيلينڊ]]&lt;br /&gt;'''وچ ۾''': ٻارهين صدي عيسويءَ جو برهما (ڪتاب ۽ پاڻيءَ جي ٿانوءَ کان سواءِ)، [[ڪمبوڊيا]]&lt;br /&gt;'''ساڄي پاسي''': نائين صدي عيسويءَ جي برهما جي مُورتي [[پرمبانن]] [[جاوا]]، [[انڊونيشيا]]
| image1            = Thai 4 Buddies.jpg
| image2            = Cambodian - The Hindu God Brahma - Walters 542734.jpg
| image3            = Brahma temple Prambanan 2017-08-02 (3).jpg
}}

ڪمبوڊيا جي [[انگڪور واٽ]] ۾ برهما جي هڪ مزار ملي ٿي. نائين صدي عيسويءَ واري [[پرمبانن]] مندرن جي ڪمپليڪس (يوگياڪارتا، وچ [[جاوا]]، [[انڊونيشيا]]) جي ٽن وڏن مندرن مان هڪ مندر برهما لاءِ وقف آهي؛ ٻيا ٻه بالترتيب شو (ٽين مان سڀ کان وڏو) ۽ وشنو لاءِ آهن.&lt;ref&gt;Trudy Ring et al (1996), International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Routledge, {{ISBN|978-1884964046}}, page 692&lt;/ref&gt;
برهما جو مندر شو جي مندر جي ڏکڻ پاسي، ۽ وشنو جي مندر سان گڏ واقع آهي.

[[بئنڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] ۾ [[اي راوان مزار]] تي برهما جو بت موجود آهي ۽ اڄ به جديد دور ۾ وڏي عقيدت سان مڃيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ellenlondon74&quot; /&gt;
[[ٿائيلينڊ جي سرڪاري ايوان]] جي سونهري گنبذ ۾ [[پرا فروم]] (برهما جي ٿائي روپ) جو بت موجود آهي. ٿائيلينڊ جي [[ڦيٺچابُري]] شهر ۾ [[وات يائي سووننرام]] وٽ ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي تصوير برهما کي ڏيکاري ٿي.&lt;ref&gt;Chami Jotisalikorn et al (2002), Classic Thai: Design, Interiors, Architecture., Tuttle, {{ISBN|978-9625938493}}, pages 164-165&lt;/ref&gt;

ملڪ [[ميانمار|برما]] جو نالو برهما مان نڪتل ٻڌايو وڃي ٿو. وچئين دور جي متنن ۾ ان کي ''Brahma-desa'' سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Arthur P. Phayre (2013), History of Burma, Routledge, {{ISBN|978-0415865920}}, pages 2-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gustaaf Houtman (1999), Mental Culture in Burmese Crisis Politics, Tokyo University of Foreign Studies, {{ISBN|978-4872977486}}, page 352&lt;/ref&gt;

[[برهما (ٻُڌ ڌرم)|ٻُڌ ڌرم ۾ برهما]] کي چيني ۾ ''Simianshen'' ({{lang|zh|四面神}}, &quot;Four-Faced God&quot;), ''Simianfo'' ({{lang|zh|四面佛}}, &quot;Four-Faced Buddha&quot;) يا ''Fantian'' ({{lang|zh|梵天}})، تبتين ۾ ''Tshangs pa'' (&lt;big&gt;ཚངས་པ&lt;/big&gt;)، ويتنامي ۾ ''Phạm Thiên'' ({{lang|vi|梵天}})، ۽ جاپاني ۾ ''[[جاپاني ٻُڌ ڌرم جو ديوتائي پينٿيون#سطح 4: آسماني ديوتا (Ten-bu)|بونتين]]'' ({{lang|ja|梵天}}) سڏيو وڃي ٿو،&lt;ref name=buswelllopez141&gt;{{cite book|author1=Robert E. Buswell Jr.|author2=Donald S. Lopez Jr.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ |year=2013|publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4805-8 |pages=141–142 }}&lt;/ref&gt;
۽ ڪورين ۾ Beomcheon ({{lang|ko|범천,梵天}}).&lt;ref&gt;
Korean Buddhist Sculpture: Art and Truth, Woo bang Kang&lt;/ref&gt;
[[چيني ٻُڌ ڌرم]] ۾ کيس ''[[چوويهه حفاظتي ديوتا|ٻاويهه ديوتا]]'' ({{lang|zh|二十諸天}} ''Èrshí Zhūtiān'') يا ''[[چوويهه حفاظتي ديوتا|چوويهه ديوتا]]'' ({{lang|zh|二十四諸天}} ''Èrshísì zhūtiān'') مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، جيڪي حفاظتي ڌرماپالائن جو گروهه آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A dictionary of Chinese Buddhist terms : with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index|date=2004|publisher=RoutledgeCurzon|author1=Lewis Hodous|author2=William Edward Soothill|isbn=0-203-64186-8|location=London|oclc=275253538}}&lt;/ref&gt;

[[انڊونيشيا ۾ هندو ڌرم|انڊونيشيا جا هندو]] اڄ به برهما کي وڏي عزت سان مڃين ٿا ( [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[جاوي ٻولي|جاوي]] ۾: ''Batara Brahma'' ۽ ''Sanghyang Brahma'' ). [[پرمبانن]] ۾ برهما لاءِ خاص مندر موجود آهي، جيڪو وشنو ۽ شو جي مندرن سان گڏ هڪ قطار ۾ آهي، ۽ [[بالي]] ۾ پڻ Andakasa مندر برهما لاءِ وقف آهي.&lt;ref&gt;{{citation |url= https://baliexpress.jawapos.com/read/2017/08/24/9520/menyingkap-misteri-dewa-brahma-jarang-dipuja |title= Menyingkap Misteri Dewa Brahma Jarang Dipuja (Indonesian) |work= Baliexpress |access-date= 30 June 2021 |archive-date= 9 July 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210709181345/https://baliexpress.jawapos.com/read/2017/08/24/9520/menyingkap-misteri-dewa-brahma-jarang-dipuja |url-status= live }}&lt;/ref&gt;

ماضيءَ ۾، جيتوڻيڪ وشنو ۽ شو جيترو مقبول نه هو، تڏهن به برهما جو نالو ڪيترن موقعن تي ظاهر ٿيو. اوڀر [[جاوا]] ۾ ڪين آروڪ بابت جيڪا ڪهاڻي وڌي، ان ۾ برهما کي [[ڪين آروڪ]] جو حياتياتي پيءُ سمجهيو وڃي ٿو. چيو وڃي ٿو ته برهما ڪين آروڪ جي ماءُ ڪين اينڊوڪ جي حسن کان متاثر ٿيو ۽ کيس محبوبه بڻايو؛ انهيءَ لاڳاپي مان ڪين آروڪ ڄائو.

برهما جو نالو ٽينگير جبلن جي سلسلي ۾ هڪ جبل لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، يعني بُرومو جبل. بُرومو جبل کي لفظ برهما مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن هڪ اهڙو فرقو به هو جيڪو اهو مڃيندو هو ته برهم لوڪ—يعني اهو جهان جتي برهما رهندو آهي—بُرومو جبل سان ڳنڍيل آهي. اڄ تائين بُرومو جبل کي جاوي هندو مقدس جاءِ سمجهن ٿا، ۽ اتي ساليانو يادنيه ڪسادا يا ڪاسودو رسم ٿيندي آهي. بُرومو جبل جي آس پاس رهندڙ ماڻهو هر سال ڪاسودو جشن ملهائيندا آهن ۽ ڀاڄين، مرغيُن ۽ پيسن جهڙيون نذرانون پيش ڪري انهن کي ديوتائن لاءِ ظاهر ڪري بُرومو جبل جي کڏ ۾ اڇلائيندا آهن، ته جيئن قادرِ مطلق جو شڪر ادا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://authentic-indonesia.com/activities/the-bromo-volcano/ | title=Java &amp;#124; the Bromo Volcano &amp;#124; Authentic-Indonesia }}&lt;/ref&gt;

[[جاوي ماڻهو|جاوي]] روايت جي [[وايانگ]] (ڇانوڻي ڪٺ پتلي راند) ۾ برهما جو ڪردار سندس اصل ڪردار کان بلڪل مختلف آهي. جڏهن [[جاوا]] مان هندو سماج آهستي آهستي گهٽجڻ لڳو ۽ [[والي سانگا|واليسونگو]] جي [[وايانگ ڪُلِت]] جو دور اڀريو، تڏهن ڇانوڻي راند جي معياري روايت ۾ خالق وارو ڪردار ''Sang Hyang Wenang'' نالي ڪردار کي ڏنو ويو؛ جڏهن⁠تہ برهما کي پاڻ ''Brama'' (باهه) جي نالي سان سڏيو ويو ۽ کيس حڪمران ديوتا بڻايو ويو. وائيانگ ۾ Brama کي [[بتارا گرو]] (شو) جو پٽ ڄاڻايو وڃي ٿو. جاوي وايانگ ۾ برهما جو ڪردار اگني سان گڏ ملائي ۽ گڏيل صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://gamabali.com/dewa-brahma/|title=Dewa Brahma|work=GamaBali|access-date=30 June 2021|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624064010/http://gamabali.com/dewa-brahma/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ڏسو پڻ==
{{col div|colwidth=20em}}
* [[برهما (ٻُڌ ڌرم)]]
* [[برهما سمهيتا]]
* [[برهمسترا]]
* [[ميرپورخاص جو برهما]]
* [[برهمڪماري]]
* [[برهمڻي (ماتريڪا)|برهمڻي]]
* [[ڊيمي ارج]]
* [[سويتوويد]]
{{colend}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!---==Notes==
{{reflist|group=note}}
{{notelist}}--&gt;


==ٻاهرين ڳنڍڻيون==
{{Sister project links|commonscat=|n=no|s=no|b=no|voy=no|v=no}}
* [https://www.britannica.com/topic/Brahma-Hindu-god Brahma] at ''Encyclopædia Britannica''
* [http://www.oldandsold.com/articles25/hindu-23.shtml Hinduism - Brahma And The Trimurti]
* [http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1981/JSS_069_0f_ManeepinPromsuthirak_HinduBrahmaInThaiLiterature.pdf Hindu Brahma in Thai Literature - Maneepin Phromsuthirak]
{{Portal bar|Hinduism|India|Asea|Religion|History|Hyderabad|Arithmetic }}
{{Hindu Culture and Epics}}
{{Hindudharma}}
{{Chaitanya sampradaya}}
{{Burmese nats}}
{{Melakarta ragas}}
{{Brahmanda}}
{{Names of God}}
{{Vaishnava philosophy}}
{{Hinduism topics}}
{{Authority control}}

[[Category:برهما| ]]
[[Category:هندو ديوتا]]
[[Category:خالق ديوتا]]
[[Category:لوڪاپالا]]
[[Category:ترمُورتي]]
[[Category:حڪمت جا ديوتا]]

[[زمرو:هندو ديوتا]]
[[زمرو:هندو ڌرم]]
[[زمرو:مذهبي شخصيتون]]</text>
      <sha1>drbuua7ly0pm2uy4mlxq7sview7jz6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪامن ويلٿ آف نيشنز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90678</id>
    <revision>
      <id>424929</id>
      <parentid>421989</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199135" sha1="2dieg6mxovr4fcbzaronjku3wgr859p" xml:space="preserve">{{Short description|برطانوي سلطنت مان ترقي ڪندڙ سياسي انجمن}}
{{Infobox country 
| name    = قومن جي دولتِ مشترڪه&lt;br&gt;
Commonwealth of Nations | linking_name           = دولتِ مشترڪه قومون
| image_flag             = 
| symbol_type            = لوگو
| image_symbol           = 
| symbol_width           = 150px
| image_map              = File:Commonwealth of Nations.svg
| image_map_size         = 300px
| map_caption            = {{Legend|#000081|موجوده رڪن ملڪ}}
{{Legend|#F57A00|اڳوڻا رڪن ملڪ|اڳوڻا رڪن ملڪ}} 
{{Legend|lightblue|برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br /&gt;۽ تاج جا انحصاري علائقا}}
| org_type               = رضاڪارانه انجمن&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/our-charter|title=Commonwealth Charter|date=6 June 2013|access-date=5 March 2019|archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044606/http://thecommonwealth.org/our-charter|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| membership_type        = رڪن ملڪ
| membership             = 56 ملڪ
| admin_center_type      = هيڊ ڪوارٽر
| admin_center           = مارلبرو هائوس، [[لنڊن]]، [[گڏيل بادشاھت]]
| languages_type         = ڪاريگري ٻولي
| languages              = [[انگريزي ٻولي]]
| p1                     = British Empire
| flag_p1                = Flag of the United Kingdom.svg
| leader_title1          = سربراهه
| leader_name1           = چارلس ٽيون
| leader_title2          = سيڪريٽري جنرل
| leader_name2           = شرلي ايورڪور بوچوي
| leader_title3          = چيئر اِن آفيس
| leader_name3           = لااُولي ليواتيا شمڊٽ
| established_event1     = بالفور اعلان
| established_date1      = 19 نومبر 1926ع
| established_event2     = ويسٽ منسٽر قانون 1931ع
| established_date2      = 11 ڊسمبر 1931ع
| established_event3     = لنڊن اعلان
| established_date3      = 28 اپريل 1949ع
| area_km2               = 29,958,050
| population_estimate    = 2,418,964,000
| population_estimate_year = 2016ع
| population_density_km2 = 75
| official_website       = {{URL|https://thecommonwealth.org/|thecommonwealth.org}}
}}
'''دولتِ مشترڪه قومون''' (''&lt;small&gt;Commonwealth&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of Nations&lt;/small&gt;'')، جنهن کي اڪثر '''برطانيه جي دولتِ مشترڪه''' يا رڳو '''دولتِ مشترڪه''' سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |first=Krishnan |title=The rise, decline, and future of the British Commonwealth |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-20367-9}}&lt;/ref&gt; هڪ [[بين الاقوامي تنظيم]] آهي، جنهن ۾ 56 رڪن ملڪ شامل آهن. ان مان گهڻي ملڪن جا اڳوڻا وجود [[برطانوي سلطنت]] جا علائقا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;commonwealth 090922&quot;&gt;{{cite web |title=About Us |url=https://thecommonwealth.org/about-us |access-date=25 March 2024 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

اها ملڪ دولتِ مشترڪه ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] جي استعمال، گڏيل ثقافتي ورثي ۽ تاريخي لاڳاپن جي ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. هن تنظيم جا مکيه ادارا دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ، جيڪو بين الحڪومتي لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو ۽ دولتِ مشترڪه فائونڊيشن، جيڪي رڪن ملڪن جي غير سرڪاري تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي هٿي ڏئي ٿي، آهن.&lt;ref name=&quot;the commonwealth&quot;&gt;{{cite web |title=The Commonwealth |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/191247/the_commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواء، ڪيتريون ئي بين الحڪومتي ۽ شهري تنظيمون پڻ سيڪريٽريٽ طرفان سرڪاري طور تسليم ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Family&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Family |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جي شروعات ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ نوآبادياتي نظام جي خاتمي دوران ٿي، جڏهن برطانوي سلطنت جي مختلف علائقن کي وڌندڙ خودمختياري حاصل ٿيڻ لڳي. 1926ع جي شاهي ڪانفرنس دوران بالفور اعلان وسيلي '''برطانوي دولتِ مشترڪه قومون''' جو تصور سامهون آيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 1926 |title=Imperial Conference 1926 Inter-Imperial Relations Committee Report, Proceedings and Memoranda |url=https://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/cth11_doc_1926.pdf}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ 1931ع ۾ ويسٽ منسٽر قانون 1931ع وسيلي برطانيه ان کي قانوني حيثيت ڏني. سال 1949ع جي لنڊن اعلان تحت [[ڀارت]] کي جمهوريت بڻجڻ باوجود تنظيم ۾ رهڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن کانپوءِ ٻين ملڪن به اهو رستو اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 April 1949 |title=The London Declaration |url=http://www.thecommonwealth.org/document/181889/34293/35468/214257/londondeclaration.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our history |url=https://thecommonwealth.org/history |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جا شهري ڪجهه رڪن ملڪن، خاص طور تي [[گڏيل بادشاھت]] ۾، مخصوص سهولتن جا حقدار هوندا آهن. دولتِ مشترڪه جا ملڪ هڪ ٻئي وٽ سفارتخانن بدران هاءِ ڪميشن قائم ڪندا آهن.

رڪن ملڪن تي هڪٻئي ڏانهن ڪا قانوني ذميواري لاڳو ناهي، جيتوڻيڪ ڪيترن ئي ملڪن جي وچ ۾ اقتصادي، عدالتي ۽ فوجي انتظام موجود آهن. دولتِ مشترڪه منشور انهن جي گڏيل قدرن جهڙوڪ [[جمهوريت]]، [[انساني حق]] ۽ قانون جي حڪمراني کي بيان ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;charter&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Charter |url=https://thecommonwealth.org/charter |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt; جن کي هر چئن سالن بعد ٿيندڙ دولتِ مشترڪه رانديون وسيلي به فروغ ڏنو ويندو آهي.
دولتِ مشترڪه جو سربراهه چارلس ٽيون آهي. هو 15 رڪن ملڪن جو بادشاهه آهي، جيڪي دولتِ مشترڪه بادشاهي رياستون سڏجن ٿيون، جڏهن ته ٻيا 36 رڪن جمهوري ملڪ آهن ۽ 5 ملڪن جا پنهنجا جدا بادشاهه آهن.
جيتوڻيڪ چارلس ٽيون پنهنجي ماءُ [[ايلزبٿ ٻين (برطانيا)|ايلزبيٿ ٻي]] جي وفات کان پوءِ هن عهدي تي فائز ٿيو، پر هي عهدو فني طور موروثي ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Commonwealth|url=https://www.victorialeague.co.uk/our-commonwealth}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جي اڪثريت ننڍين رياستن تي مشتمل آهي، جڏهن ته [[ٻيٽ تي مشتمل ملڪ|ننڍيون ٻيٽياتي ترقي پذير رياستون]] ان جي ڪل رڪنيت جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿيون.

====رڪن ملڪ====

{{Main|دولتِ مشترڪه قومن جا رڪن ملڪ}}

دولتِ مشترڪه ۾ هن وقت 56 خودمختيار رياستون شامل آهن. گهڻا رڪن ملڪ اڳوڻي [[برطانوي سلطنت]] جا حصا رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪ اهڙا به آهن، جيڪي برطانوي سلطنت جو حصو نه رهيا هئا پر پوءِ به تنظيم ۾ شامل ٿيا، جهڙوڪ [[موزمبيق]]، [[روانڊا]]، [[ٽوگو]] ۽ [[گيبون]].

رڪن ملڪ هي آهن:

{{div col|3}}* [[انٽيگوا ۽ باربودا]]
* [[آسٽريليا]]
* [[بنگلاديش]]
* [[بارباڊوس]]
* [[بيليز]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونائي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[ڪينيڊا]]
* [[قبرص]]
* [[ڊومينيڪا]]
* [[اسواتيني]]
* [[فجي]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گريناڊا]]
* [[گيانا]]
* [[ڀارت]]
* [[جميڪا]]
* [[ڪينيا]]
* [[ڪريبتي]]
* [[ليسوٿو]]
* [[ملاوي]]
* [[ملائيشيا]]
* [[مالديپ]]
* [[مالٽا]]
* [[موريشس]]
* [[موزمبيق]]
* [[نميبيا]]
* [[نائورو]]
* [[نيوزيلينڊ]]
* [[نائيجيريا]]
* [[پاڪستان]]
* [[پاپوا نيو گني]]
* [[روانڊا]]
* [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]
* [[سينٽ لوسيا]]
* [[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
* [[ساموا]]
* [[سيشلز]]
* [[سيرا ليون]]
* [[سنگاپور]]
* [[سولومن آئلينڊز]]
* [[ڏکڻ آفريڪا]]
* [[سري لنڪا]]
* [[تنزانيا]]
* [[بهاماس]]
* [[ٽوگو]]
* [[ٽونگا]]
* [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]
* [[ٽوالو]]
* [[يوگنڊا]]
* [[گڏيل بادشاھت]]
* [[وانوآتو]]
* [[زيمبيا]]
{{div col end}}

==تاريخ==
===تصوري شروعات===

{{Main|برطانوي سلطنت|برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري}}

[[File:British Commonealth of Nations handwritten on Anglo-Irish Treaty draft.png|thumb|upright=1.3|1921ع جي [[اينگلو-آئرش معاھدي]] جو مسودو، جنهن ۾ &quot;برطانوي سلطنت&quot; کي ڪٽي &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; هٿ سان لکيو ويو آهي]]
[[File:CommonwealthPrimeMinisters1944.jpg|thumb|upright=1.3|1944ع واري [[دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس]] ۾ پنجن رڪنن جا وزيراعظم: (کاٻي کان ساڄي) [[وليئم ليون ميڪنزي ڪنگ]] (ڪينيڊا)، [[يان سموٽس]] ([[ڏکڻ آفريڪا جي يونين|ڏکڻ آفريڪا]])، [[ونسٽن چرچل]] (برطانيه)، [[پيٽر فريزر]] (نيوزيلينڊ) ۽ [[جان ڪرٽن]] (آسٽريليا)]]
[[راڻي ايلزبيٿ ٻيون]] 1959ع ۾ [[ڪينيڊا]] کي پنهنجي [[ڪينيڊا ڏينهن|ڊومينين ڏينهن]] واري خطاب ۾ نشاندهي ڪئي ته 1 جولاءِ 1867ع تي [[ڪينيڊا جي وفاق]] جو قيام &quot;برطانوي سلطنت اندر پهرئين خودمختيار ملڪ&quot; جي پيدائش هو. هن اعلان ڪيو: &quot;تنهنڪري اهو آزاد رياستن جي انهيءَ رضاڪارانه انجمن جي شروعات به آهي، جيڪا اڄ دولتِ مشترڪه قومن جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite video| title=Queen Elizabeth's 1959 Dominion Day Message| publisher=CBC| url=http://www.cbc.ca/archives/entry/queen-elizabeths-1959-dominion-day-message| date=1 July 1959| location=Government House (Rideau Hall), Ottawa| people=Queen Elizabeth II| access-date=9 November 2015| archive-date=20 November 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151120073412/http://www.cbc.ca/archives/entry/queen-elizabeths-1959-dominion-day-message| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

18 جنوري 1884ع تي ئي [[لارڊ روزبري]]، جڏهن [[ايڊيليڊ]] (ڏکڻ آسٽريليا) جي دوري تي هو، تڏهن هن بدلجندڙ برطانوي سلطنت بابت، جنهن جون ڪجهه نوآباديون وڌيڪ خودمختيار بڻجي رهيون هيون، &quot;دولتِ مشترڪه قومون&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18 January 1884 |url=https://liberalhistory.org.uk/timeline-event/on-this-day-18-1-1884/ |access-date=18 March 2025 |website=Journal of Liberal History |language=en-UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History – Though the modern Commonwealth is just 60 years old, the idea took root in the 19th century |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619122654/http://thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/history/ |archive-date=19 June 2010 |access-date=29 July 2011 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

برطانوي ۽ نوآبادياتي وزيراعظمن جون گڏجاڻيون 1887ع کان باقاعدگي سان ٿينديون رهيون، جنهن جو نتيجو 1911ع ۾ [[شاهي ڪانفرنس]]ن جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mole|first=Stuart|title=Seminars for statesmen': the evolution of the Commonwealth summit|url=https://archive.org/details/round-table_2004-09_93_376/page/533|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|date=September 2004|volume=93|issue=376|pages=533–546 |doi=10.1080/0035853042000289128|s2cid=154616079|doi-access= | issn = 0035-8533 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kendle |first1=J.E. |author-link1=John Kendle |year=1967 |title=The Colonial and Imperial Conferences, 1887-1911: A Study in Imperial Organization |journal=The American Historical Review |url=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/74/3/999/91500 |series=Imperial Studies |volume=XXVIII |publication-place=[[London]] |publisher=[[Longman]]s for the [[Royal Commonwealth Society]] |asin=B0000CO3QA |doi=10.1086/ahr/74.3.999 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه شاهي ڪانفرنسن مان ترقي ڪندي وجود ۾ آئي. هڪ خاص تجويز [[يان سموٽس]] 1917ع ۾ پيش ڪئي، جڏهن هن &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; جو اصطلاح گهڙيو ۽ 1919ع جي [[پيرس امن ڪانفرنس]] دوران &quot;مستقبل جي آئيني لاڳاپن ۽ بنيادي جوڙجڪ جي نئين ترتيب&quot; جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ برطانيه سان گڏ ڊومينينن جا نمائندا به شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McDonald |first=Simon |date=12 March 2018 |title=Commonwealth Heads Of Government Meeting 2018 |url=https://civilservice.blog.gov.uk/2018/03/12/commonwealth-heads-of-government-meeting-2018/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601223841/https://civilservice.blog.gov.uk/2018/03/12/commonwealth-heads-of-government-meeting-2018/ |archive-date=1 June 2023 |access-date=1 June 2023 |website=civilservice.blog.gov.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F.S. Crafford, ''Jan Smuts: A Biography'' (2005) p. 142&lt;/ref&gt;
هن اصطلاح کي پهريون ڀيرو 1921ع جي [[اينگلو-آئرش معاھدي]] ۾ قانوني سڃاڻپ ملي، جڏهن [[آئرش آزاد رياست]] جي پارليامينٽ جي ميمبرن جي حلف نامي ۾ &quot;برطانوي سلطنت&quot; جي جاءِ تي &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; لکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Peace by ordeal: an account, from first-hand sources of the negotiation and signature of the Anglo-Irish Treaty 1921|last=Pakenham|first=Frank|author-link=Frank Pakenham, 7th Earl of Longford|year=1972|publisher=Sidgwick and Jackson|isbn=978-0-283-97908-8}}&lt;/ref&gt;

===اختيار ۽ باضابطه قيام===

1926ع جي [[بالفور اعلان]] ۾، جيڪو [[1926ع جي شاهي ڪانفرنس]] دوران منظور ٿيو، برطانيه ۽ ان جي ڊومينينن ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته اهي:

{{blockquote|
&quot;برطانوي سلطنت اندر خودمختيار برادريون آهن، حيثيت ۾ هڪ ٻئي جي برابر آهن، پنهنجن اندروني يا خارجي معاملن جي ڪنهن به پهلوءَ ۾ هڪ ٻئي جا ماتحت ناهن، پر تاج سان گڏيل وفاداريءَ ذريعي ڳنڍيل آهن ۽ برطانوي دولتِ مشترڪه قومن جا آزاد رڪن آهن.&quot;
}}

هن اعلان سان &quot;دولتِ مشترڪه&quot; جو اصطلاح سرڪاري طور اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=green&gt;{{cite book|title=Historical Dictionary of European Imperialism|year=1991|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, Connecticut|isbn=978-0-313-26257-9|pages=297–298|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&amp;pg=PA297}}&lt;/ref&gt;
اهي اصول 1931ع جي [[ويسٽ منسٽر قانون 1931ع]] ذريعي قانوني صورت اختيار ڪري ويا. هي قانون ڪينيڊا، آئرش آزاد رياست ۽ ڏکڻ آفريڪا تي بنا ڪنهن اضافي منظوريءَ جي لاڳو ٿيو، جڏهن ته آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ [[نيوفائونڊلينڊ جي ڊومينين]] کي ان جي توثيق ڪرڻي هئي.&lt;ref&gt;[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/22-23/4/enacted Statute of Westminster] as enacted&lt;/ref&gt;
نيوفائونڊلينڊ اقتصادي بحران سبب قانون جي توثيق نه ڪئي. 1934ع ۾ هن رضاڪارانه طور پنهنجي خودمختيار حڪومت معطل ڪئي ۽ انتظام ٻيهر لنڊن جي سڌي سنڀال هيٺ آيو. بعد ۾ 1949ع ۾ نيوفائونڊلينڊ ڪينيڊا جو ڏهون صوبو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |author-last1=Webb|author-first1= Jeff A. |date=January 2003 |title=The Commission of Government, 1934–1949 |url=http://www.heritage.nf.ca/law/commission_gov.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220171931/http://www.heritage.nf.ca/law/commission_gov.html |archive-date=20 December 2014 |access-date=29 July 2011 |work=Newfoundland and Labrador Heritage |publisher=}}&lt;/ref&gt;
آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ترتيبوار 1942ع ۽ 1947ع ۾ ويسٽ منسٽر قانون جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite Legislation AU|Cth|act|sowaa1942379|Statute of Westminster Adoption Act 1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 2007 |title=New Zealand Sovereignty: 1857, 1907, 1947, or 1987? |url=http://www.parliament.nz/en-NZ/ParlSupport/ResearchPapers/9/1/8/00PLLawRP07041-New-Zealand-sovereignty-1857-1907-1947-or-1987.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522195038/http://www.parliament.nz/en-NZ/ParlSupport/ResearchPapers/9/1/8/00PLLawRP07041-New-Zealand-sovereignty-1857-1907-1947-or-1987.htm |archive-date=22 May 2011 |access-date=29 July 2011 |work=New Zealand Parliament |publisher=}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ آفريڪا لاءِ پڻ 1934ع ۾ [[يونين جي حيثيت وارو قانون، 1934ع]] ۽ [[شاهي انتظامي اختيارن ۽ مُهرن وارو قانون، 1934ع]] منظور ڪيا ويا، جن ذريعي ڏکڻ آفريڪا جي خودمختيار حيثيت جي تصديق ڪئي وئي ۽ ويسٽ منسٽر قانون کي ڏکڻ آفريڪا جي قانون جو حصو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dugard|first1=John|last2=Bethlehem|first2=Daniel|last3=Plessis|first3=Max du|last4=Katz|first4=Anton|title=International law: a South African perspective|date=2005|publisher=Juta|location=Lansdowne, South Africa|isbn=978-0-7021-7121-5|page=19}}&lt;/ref&gt;

===ٻي عالمي جنگ===

[[File:British Commonwealth and allies.jpg|thumb|ٻي عالمي جنگ دوران تيار ڪيل هڪ اشتهاري پوسٽر، جنهن ۾ برطانيه، ڪينيڊا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، [[ڏاکڻي روڊيشيا جي ڪالوني|ڏاکڻي روڊيشيا]]، ڏکڻ آفريڪا ۽ [[برطانوي هندستان]] جي سپاهين کي ڏيکاريو ويو آهي]]

{{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ برطانوي سلطنت}}

دولتِ مشترڪه ۽ برطانوي سلطنت [[ٻي عالمي جنگ]] جي تقريباً هر وڏي محاذ تي سرگرم رهيون. جنگ دوران برطانيه، ڪينيڊا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جي حڪومتن گڏجي [[برطانوي دولتِ مشترڪه هوائي تربيت رٿا]] قائم ڪئي، جنهن تحت سلطنت ۽ ان جي ڊومينينن مان ايندڙ هوابازن کي تربيت ڏني ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 September 2010 |title=History of the Creation of the British Commonwealth Air Training Plan |url=http://www.airmuseum.ca/bcatp.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928040820/http://www.airmuseum.ca:80/bcatp.html |archive-date=28 September 2010 |access-date=22 March 2025 |website=Commonwealth Air Training Plan Museum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fact File : Commonwealth and Allied Forces |url=https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a6651218.shtml |access-date=7 June 2024 |website=BBC}}&lt;/ref&gt;
جنگ ختم ٿيڻ کان فوراً پوءِ آسٽريليا، برطانيه، [[برطانوي هندستان]] ۽ نيوزيلينڊ جي فوجن تي مشتمل [[برطانوي دولتِ مشترڪه قبضا فوج]] جاپان ۾ مقرر ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=British Commonwealth Occupation Force 1945–52 |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/bcof |access-date=7 June 2024 |website=Australian War Memorial}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ اها ئي قوت [[ڪوريا ۾ برطانوي دولتِ مشترڪه فوجون]] قائم ڪرڻ جو بنياد بڻي.&lt;ref&gt;[[Jeffrey_Grey]], ''The Commonwealth Armies and the Korean War: An Alliance Study.'' Manchester University Press ND, 1990, {{ISBN|0719027705}}, 9780719027703, p. 110&lt;/ref&gt;

===نوآبادياتي خاتمو ۽ خودحڪومتي دور===

{{Main list|برطانيه کان آزادي حاصل ڪندڙ ملڪن جي فهرست}}

ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ برطانوي سلطنت آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳي. ان جا گهڻا حصا آزاد ملڪن ۾ تبديل ٿي ويا، جيڪي يا ته [[دولتِ مشترڪه بادشاهتي ملڪ]] بڻيا يا جمهوري رياستون، ۽ دولتِ مشترڪه جا رڪن به رهيا.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
اڄ به 14 اهڙا [[برطانوي سامونڊي علائقا]] موجود آهن، جيڪي وڏي حد تائين خودحڪومتي آهن ۽ [[برطانيه]] سان ڪجهه آئيني ۽ سياسي لاڳاپا برقرار رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Supporting the Overseas Territories|url=https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|publisher=UK Government|access-date=8 November 2014|quote=There are 14 Overseas Territories which retain a constitutional link with the UK. .... Most of the Territories are largely self-governing, each with its own constitution and its own government, which enacts local laws. Although the relationship is rooted in four centuries of shared history, the UK government's relationship with its Territories today is a modern one, based on mutual benefits and responsibilities. The foundations of this relationship are partnership, shared values, and the right of the people of each territory to choose to freely choose whether to remain a British Overseas Territory or to seek an alternative future.|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006161120/https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
اپريل 1949ع ۾ [[لنڊن اعلان]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه جي نالي مان لفظ &quot;برطانوي&quot; هٽايو ويو، جيئن تنظيم جي بدلجندڙ نوعيت ۽ وسيع دائري جي عڪاسي ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web |date=26 April 2009 |title=Celebrating thecommonwealth@60 |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/187367/celebrating_thecommonwealth_60 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804012916/http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/187367/celebrating_thecommonwealth_60/ |archive-date=4 August 2009 |access-date=29 July 2011 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

[[ميانمار|برما]] (1989ع کان پوءِ سرڪاري نالو ميانمار) ۽ [[عدن جي ڪالوني|عدن]] (هاڻي [[يمن]] جو حصو) اهي واحد علائقا هئا، جيڪي جنگ جي زماني ۾ برطانوي نوآباديون هئا پر آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ دولتِ مشترڪه ۾ شامل نه ٿيا.
اڳوڻيون برطانوي [[تحفظ هيٺ رياست]]ون ۽ [[ليگ آف نيشنز جي مينڊيٽ]] وارا علائقا، جيڪي دولتِ مشترڪه جا رڪن نه بڻيا، تن ۾ [[مصر]] (1922ع ۾ آزاد)، [[عراق]] (1932ع)، [[اردن|ٽرانس جورڊن]] (1946ع)، [[فلسطين جو مينڊيٽ]] (جنهن جو هڪ حصو 1948ع ۾ اسرائيل بڻيو)، [[سوڊان]] (1956ع)، [[برطانوي صومالي لينڊ]] (جنهن 1960ع ۾ اڳوڻي [[اطالوي صومالي لينڊ]] سان ملي [[صومالي جمهوريه]] قائم ڪئي)، [[ڪويت]] (1961ع)، [[بحرين]] (1971ع)، [[عمان]] (1971ع)، [[قطر]] (1971ع) ۽ [[گڏيل عرب امارات]] (1971ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;Chris Cook and John Paxton, ''Commonwealth Political Facts'' (Macmillan, 1978).&lt;/ref&gt;
جنگ کان پوءِ دولتِ مشترڪه کي [[راڻي ايلزبيٿ ٻيون]] پنهنجي 1953ع جي ڪرسمس واري نشري خطاب ذريعي هڪ نئون مقصد ڏنو. هن دولتِ مشترڪه کي:

{{Quotation|
&quot;هڪ مڪمل طور نئون تصور، جيڪو انساني روح جي اعليٰ خوبين ــ دوستي، وفاداري، آزادي ۽ امن جي خواهش ــ تي ٻڌل هجي.&quot;
}}

قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Brian Harrison, ''Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970'' (Oxford UP, 2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به برطانيه جو خزانو ايترو ڪمزور ٿي چڪو هو جو اهو [[آمريڪا]] کان آزاد ٿي عالمي سطح تي اثرائتو ڪردار ادا ڪرڻ جي قابل نه رهيو. ان کان علاوه دفاعي ۽ مالي ذميوارين جي گهٽجڻ [[جوزف چيمبرلين]] جي ويهين صدي جي شروعات واري ان تصور کي به ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ شاهي واپاري ترجيحات، گڏيل دفاع ۽ سماجي ترقي تي ٻڌل عالمي سلطنت جو خواب شامل هو.
ساڳئي وقت عالمي معاملن ۾ [[برطانيه]] جو بين الاقوامي ڪردار به محدود ٿيندو ويو، خاص طور تي [[ڀارت]] ۽ [[سنگاپور]] جي آزادي کان پوءِ.&lt;ref&gt;Harrison, ''Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970'', p. 103.&lt;/ref&gt;

[[ڪرشنن سرينواسن]] جي راءِ موجب، برطانوي سياستدانن کي شروعات ۾ اميد هئي ته دولتِ مشترڪه برطانوي اثر ۽ حيثيت کي برقرار رکندي، پر وقت سان گڏ سندن جوش گهٽجندو ويو. دولتِ مشترڪه جي گڏجاڻين ۾ برطانوي پاليسين تي وڌندڙ تنقيد ۽ غير سفيد فام رڪن ملڪن مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب عوامي راءِ به تبديل ٿيڻ لڳي (پڻ ڏسو: [[دولتِ مشترڪه مهاجر برادري]]).&lt;ref&gt;Krishnan Srinivasan,  &quot;Nobody's Commonwealth? The Commonwealth in Britain's post-imperial adjustment.&quot; ''Commonwealth &amp; Comparative Politics'' 44.2 (2006): 257–269.&lt;/ref&gt;
برطانيه ۾ &quot;نئين دولتِ مشترڪه&quot; (''New Commonwealth'') جو اصطلاح خاص طور تي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن ۾ عام ٿيو. هي اصطلاح تازو نوآبادياتي حڪمراني کان آزاد ٿيندڙ، گهڻو ڪري غير سفيد فام ۽ ترقي پذير ملڪن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهو اصطلاح اڪثر انهن ملڪن مان ٿيندڙ لڏپلاڻ بابت سياسي بحثن ۾ به استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hennessy |first=Patrick |date=5 June 2004 |title=Blair calls for quotas on immigrants from 'New Commonwealth' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1463759/Blair-calls-for-quotas-on-immigrants-from-New-Commonwealth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819203727/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1463759/Blair-calls-for-quotas-on-immigrants-from-New-Commonwealth.html |archive-date=19 August 2018 |access-date=6 April 2018 |newspaper=[[ڊيلي ٽيليگراف]]}}&lt;/ref&gt;
ٻئي پاسي، [[برطانيه]] ۽ 1945ع کان اڳ وارا ڊومينين غير رسمي طور &quot;پراڻي دولتِ مشترڪه&quot; (''Old Commonwealth'') يا وڌيڪ مخصوص طور &quot;سفيد دولتِ مشترڪه&quot; (''White Commonwealth'') سڏبا هئا، جيڪو اصطلاح اڳوڻين &quot;سفيد ڊومينينن&quot; جي حوالي سان استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;
{{cite journal |last=de Villiers |first=Marq |year=1998 |title=Review of ''The Ambiguous Champion: Canada and South Africa in the Trudeau and Mulroney Years'' by Linda Freeman |journal=International Journal |volume=53 |issue=4 |pages=783–785 : 783 |doi=10.2307/40203728 |issn=0020-7020 |jstor=40203728}};
{{cite journal |last=Miles |first=Robert |year=2016 |title=The Racialization of British Politics |journal=Political Studies |volume=38 |issue=2 |pages=277–285 |doi=10.1111/j.1467-9248.1990.tb01493.x |issn=0032-3217 |s2cid=145691345}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriman&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=British Empire |encyclopedia=Europe since 1914: Encyclopedia of the Age of War and Reconstruction |publisher=Charles Scribner's Sons |location=Detroit |date=2006 |editor1-last=Merriman |editor1-first=J. |volume=1 |pages=45 |isbn=978-0-684-31366-5 |oclc=68221208 |editor2-last=Winter |editor2-first=J.}}&lt;/ref&gt;

===دولتِ مشترڪه جون جمهوري رياستون===
{{Main|دولتِ مشترڪه جون جمهوري رياستون}}

18 اپريل 1949ع تي [[آئرلينڊ]] پنهنجي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل [[ريپبلڪ آف آئرلينڊ ايڪٽ 1948ع]] مطابق سرڪاري طور جمهوري رياست بڻجي ويو. ان سان گڏ هن رسمي طور دولتِ مشترڪه مان به نڪري ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Whyte |first1=J. H. |author-link1=John Henry Whyte |editor1-last=Hill |editor1-first=J. R. |title=A New History of Ireland |volume=VII: Ireland, 1921–84 |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-161559-7 |page=277 (footnote 20) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&amp;pg=PA277 |access-date=6 August 2019 |chapter=Economic crisis and political cold war, 1949-57 |quote=The Republic of Ireland Act, 1948...repealed the external relations act, and provided for the declaration of a republic, which came into force on 18 Apr. 1949, when Ireland left the commonwealth. |archive-date=15 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215111753/https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&amp;pg=PA277 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ آئرلينڊ 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان دولتِ مشترڪه جي سرگرمين ۾ فعال طور شامل نه رهيو هو، پر ٻيا ڊومينين اهڙا هئا جيڪي دولتِ مشترڪه سان لاڳاپا برقرار رکندي جمهوري رياستون بڻجڻ چاهيندا هئا. اهو مسئلو اپريل 1949ع ۾ [[1949ع دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس|لنڊن ۾ دولتِ مشترڪه جي وزيراعظمن جي اجلاس]] دوران اهم بحث جو موضوع بڻيو.
[[لنڊن اعلان]] تحت، جيڪو [[وي. ڪي. ڪرشنا مينن]] تيار ڪيو هو، [[ڀارت]] اتفاق ڪيو ته جڏهن اهو جنوري 1950ع ۾ جمهوري رياست بڻجندو، تڏهن به دولتِ مشترڪه جو رڪن رهندو ۽ برطانوي بادشاهه کي:

{{Quotation|
&quot;آزاد رڪن ملڪن جي آزاد انجمن جي علامت ۽ ان حيثيت سان دولتِ مشترڪه جو سربراهه&quot;
}}

تسليم ڪندو.

اهو ٻڌڻ کان پوءِ [[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهون]]، [[وي. ڪي. ڪرشنا مينن]] کي مذاقي انداز ۾ چيو:

{{Quotation|
&quot;ته پوءِ مان هاڻي صرف 'ان حيثيت سان' سربراهه بڻجي ويو آهيان.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 February 2010 |title=Staying loyal to George |url=http://www.indianexpress.com/news/staying-loyal-to-george/581730/0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515213125/http://www.indianexpress.com/news/staying-loyal-to-george/581730/0 |archive-date=15 May 2011 |access-date=13 April 2011 |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ دولتِ مشترڪه جا ڪجهه ٻيا ملڪ جڏهن جمهوري رياستون بڻيا ته انهن تنظيم ڇڏڻ جو انتخاب ڪيو، جڏهن ته [[گيانا]]، [[ماريشس]] ۽ [[ڊومينيڪا]] جهڙا ملڪ جمهوري رياست بڻجڻ باوجود دولتِ مشترڪه جا رڪن رهيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54174794|title=Barbados to remove Queen Elizabeth as head of state|work=BBC News|date=16 September 2020|access-date=18 March 2021|archive-date=11 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311160055/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54174794|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ڀارت جي پهرين وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] 16 مئي 1949ع تي، [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] جي بحثن دوران، لنڊن اعلان کان ٿوري ئي دير پوءِ چيو:&lt;ref name=&quot;debate-cad&quot;&gt;{{cite web |date=16 May 1949 |title=Constituent Assembly Debates (India) |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol8p1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109080743/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol8p1.htm |archive-date=9 November 2013 |access-date=25 July 2014 |publisher=[[Parliament of India]] |location=[[Delhi]]}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|
اسان واضح طور دولتِ مشترڪه ۾ ان ڪري شامل آهيون جو اسان سمجهون ٿا ته اهو اسان لاءِ ۽ انهن عالمي مقصدن لاءِ فائديمند آهي جن کي اسان اڳتي وڌائڻ چاهيون ٿا. دولتِ مشترڪه جا ٻيا ملڪ به اسان کي ان ۾ برقرار ڏسڻ چاهين ٿا، ڇو ته اهي ان کي پنهنجي لاءِ به فائديمند سمجهن ٿا. اهو گڏيل طور سمجهيو وڃي ٿو ته دولتِ مشترڪه ۾ شامل قومن جي مفاد ۾ آهي، ۽ انهيءَ سبب اهي ان جو حصو بڻجن ٿيون.
ساڳئي وقت اهو مڪمل طور واضح ڪيو ويو آهي ته هر ملڪ پنهنجي رستي تي هلڻ لاءِ مڪمل آزاد آهي. ممڪن آهي ته هو ڪڏهن دولتِ مشترڪه کان الڳ به ٿي وڃن.
پر ان صورت کان سواءِ، جو تنظيم جي خراب پهلوئن کي ختم ڪيو وڃي، دنيا ۾ ڀلائي آڻڻ لاءِ اهڙي تعاون واري تنظيم کي برقرار رکڻ، ان کي ٽوڙڻ کان بهتر آهي.
}}

[[لنڊن اعلان]] کي اڪثر جديد دولتِ مشترڪه جي شروعاتي نقطي طور ڏٺو ويندو آهي. ڀارت جي مثال کان پوءِ ٻيا ڪيترائي ملڪ جمهوري رياستون يا پنهنجي جدا بادشاهن واريون [[آئيني بادشاهتون]] بڻيا.
جيتوڻيڪ ڪجهه ملڪن ساڳئي بادشاهه کي برقرار رکيو جيڪو [[برطانيه]] جو بادشاهه هو، پر وقت سان گڏ انهن جون بادشاهتون مختلف رستن تي ترقي ڪنديون ويون ۽ جلد ئي (يا اڳ ئي) برطانوي بادشاهت کان عملي طور آزاد ٿي ويون.
هر بادشاهتي رياست ۾ بادشاهه کي هڪ الڳ قانوني شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ساڳيو فرد ڪيترن ئي بادشاهتي رياستن جو بادشاهه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bogdanor&quot;&gt;{{citation| last=Bogdanor| first=Vernon| author-link=Vernon Bogdanor| title=The Monarchy and the Constitution| publisher=Oxford University Press| date=12 February 1998| location=New York| page=288| url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;q=%22overseas+realms%22&amp;pg=PA289| isbn=978-0-19-829334-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HCUK&quot;&gt;{{Cite journal|last=High Commissioner in United Kingdom |title=Royal Style and Titles |journal=Documents on Canadian External Relations &gt; Royal Style and Titles |volume=18 |issue=2 |date=24 November 1952 |url=http://www.international.gc.ca/department/history-histoire/dcer/details-en.asp?intRefid=3498 |id=DEA/50121-B-40 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123050633/http://www.international.gc.ca/department/history-histoire/dcer/details-en.asp?intRefid=3498| archive-date=23 November 2011| df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal| last=Smy| first=William A.| title=Royal titles and styles| journal=The Loyalist Gazette| volume=XLVI| issue=1| year=2008| url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1372/is_1_46/ai_n29437278/| archive-url=https://archive.today/20120711172851/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1372/is_1_46/ai_n29437278/| url-status=dead| archive-date=11 July 2012| access-date=3 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107070851/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1372/is_1_46/ai_n29437278/ |date=7 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toporoski&quot;&gt;{{cite web| title=The Invisible Crown| publisher=Monarchy Canada| url=http://www.monarchist.ca/mc/invisibl.htm| author-last1=Toporoski|author-first1= Richard| access-date=20 April 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080209220704/http://www.monarchist.ca/mc/invisibl.htm| archive-date=9 February 2008}}&lt;/ref&gt;

===يورپ کي شامل ڪرڻ بابت تجويزون===

ان دور ۾ جڏهن [[جرمني]] ۽ [[فرانس]]، [[بيلجيم]]، [[اٽلي]]، [[لگزمبرگ]] ۽ [[نيدرلينڊز]] سان گڏجي ان منصوبي تي ڪم ڪري رهيا هئا جيڪو بعد ۾ [[يورپي يونين]] بڻيو، ۽ نوان آزاد ٿيل آفريقي ملڪ دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿي رهيا هئا، تڏهن اهڙا نوان خيال سامهون آيا جن جو مقصد [[برطانيه]] کي معاشي معاملن ۾ اڪيلو ٿيڻ کان بچائڻ هو.
ان وقت برطانيه جي دولتِ مشترڪه سان واپار جو مقدار يورپ سان ٿيندڙ واپار کان چار ڀيرا وڌيڪ هو. 1956ع ۽ 1957ع ۾ وزيراعظم [[اينٿني ايڊن]] جي حڪومت هڪ ''&quot;پلان جي&quot;'' (Plan G) تي غور ڪيو، جنهن جو مقصد هڪ يورپي آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ هو، جڏهن ته ساڳئي وقت دولتِ مشترڪه جي ملڪن کي حاصل ترجيحي حيثيت به برقرار رکڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |first=David |last = Gowland |title = Britain and European Integration Since 1945: On the Sidelines |url = https://books.google.com/books?id=dvt-AgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |year=2009 |publisher=Routledge|page=46|display-authors=etal|isbn=978-1-134-35452-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James R. V. Ellison, &quot;Perfidious Albion? Britain, Plan G and European Integration, 1955–1956&quot;, ''Contemporary British History'' (1996) 10#4 pp 1–34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin Schaad, &quot;Plan G – A &quot;Counterblast&quot;? British Policy Towards the Messina Countries, 1956&quot;, ''Contemporary European History'' (1998) 7#1 pp 39–60.&lt;/ref&gt;

1956ع جي [[سوئيز بحران]] دوران، نوآبادياتي بيچيني ۽ عالمي سياسي ڇڪتاڻ جي پسمنظر ۾، فرانس جي وزيراعظم [[گي مولي]] برطانيا جي وزيراعظم [[اينٿني ايڊن]] کي تجويز ڏني ته ٻنهي ملڪن کي هڪ [[فرانڪو-برطانوي اتحاد]] ۾ شامل ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/expatfeedback/4202596/France-offered-to-merge-with-UK-in-1950s.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/expatfeedback/4202596/France-offered-to-merge-with-UK-in-1950s.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=France offered to 'merge' with UK in 1950s|first=Laura|last=Clout|date=15 January 2007|work=The Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
جڏهن اها تجويز قبول نه ڪئي وئي، تڏهن مولي هڪ ٻي تجويز پيش ڪئي ته فرانس دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿي وڃي، ۽ ممڪن طور تي [[آئرلينڊ]] جي نموني تي ٻڌل هڪ گڏيل شهريت جو انتظام به قائم ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Thomson |first1=Mike |date=15 January 2007 |title=UK – When Britain and France nearly married |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6261885.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123072141/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6261885.stm |archive-date=23 January 2009 |access-date=12 September 2016 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، [[سوئيز بحران]] جي خاتمي سان اهي سڀ تجويزون ۽ خيال آهستي آهستي ختم ٿي ويا ۽ عملي شڪل اختيار نه ڪري سگهيا.&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Frank|author-last1= Heinlein|title=British Government Policy and Decolonisation, 1945–63: Scrutinising the Official Mind|url=https://books.google.com/books?id=ZAFeAgAAQBAJ&amp;pg=PA143|year=2013|publisher=Taylor &amp; Francis|pages=137–43|isbn=978-1-135-28441-1}}&lt;/ref&gt;

===وسعت ۽ عالمي لاڳاپا===

[[File:Prime Minister Keir Starmer attends CHOGM Summit in Samoa -Day 2 (54091742846).jpg|thumb|2024ع ۾ [[ساموا]] ۾ ٿيل [[دولتِ مشترڪه سربراهن جي اجلاس]]]]

دولتِ مشترڪه جو پهريون اهڙو رڪن جيڪو [[برطانوي سلطنت]] سان ڪنهن به آئيني لاڳاپي کان سواءِ شامل ٿيو، [[موزمبيق]] هو، جيڪو اڳ [[پورچوگالي موزمبيق]] جي نالي سان هڪ پورچوگالي نوآبادي هو. 1995ع ۾ پنهنجي پهرين جمهوري چونڊن کان پوءِ اهو دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيو. ان جي رڪنيت [[ايڊنبرا اعلان]] ۽ موجوده رڪنيتي اصولن کان به اڳ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;New Times&quot; /&gt;
2009ع ۾ [[روانڊا]] دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيندڙ ٻيو اهڙو ملڪ بڻيو، جنهن جو برطانيا سان ڪو به آئيني تعلق نه هو. اهو اڳ [[روانڊا-يورونڊي]] نالي بيلجيم جي امانتي علائقي جو حصو هو ۽ [[پهرين عالمي جنگ]] تائين [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جو ضلعو رهيو هو.&lt;ref name=&quot;NYT admission&quot; /&gt;
2022ع ۾ [[ٽوگو]] (اڳوڻو فرانسيسي امانتي علائقو) ۽ [[گيبون]] (اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي) به دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيا، جيتوڻيڪ اهي ڪڏهن به برطانوي حڪمراني هيٺ نه رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
ٽوگو جي پرڏيهي وزير [[روبرٽ ڊوسي]] چيو ته دولتِ مشترڪه ۾ شموليت سان ٽوگو جي شهرين کي [[انگريزي ٻولي]] سکڻ، تعليم ۽ ثقافتي موقعن مان فائدو حاصل ڪرڻ جا بهتر امڪان ملندا. ٽوگو خاص طور تي [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]] سان پنهنجا لاڳاپا مضبوط ڪرڻ چاهيو ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=Lawson |first=Alice |date=24 June 2022 |title=Togo sees Commonwealth entry as pivot to English-speaking world |url=https://www.reuters.com/world/africa/togo-sees-commonwealth-entry-pivot-english-speaking-world-2022-06-24/ |access-date=1 July 2022 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

صرف 2024ع دوران ٽوگو ۽ برطانيا جي وچ ۾ واپار ۾ 94 سيڪڙو اضافو ٿيو. ملڪ ڀارت سان به واپاري لاڳاپا وڌائڻ جو خواهشمند هو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Togo's Commonwealth Advantage: A Gateway to Investment and Growth |url=https://www.cweic.org/insights/interview-with-togo/ |access-date=2025-06-01 |website=CWEIC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Verma |first=Nidhi |date=6 March 2025 |editor-last=Paul |editor-first=Sonali |title=India fertiliser company in talks to buy phosphate from Togo, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/india-fertiliser-company-talks-buy-phosphate-togo-sources-say-2025-03-06/ |access-date=10 March 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;
ٻئي طرف، [[گيبون]] کي آگسٽ 2023ع جي [[2023ع گيبون بغاوت]] کان پوءِ سيپٽمبر 2023ع ۾ دولتِ مشترڪه مان جزوي طور معطل ڪيو ويو. دولتِ مشترڪه جي وزارتي ايڪشن گروپ ملڪ کي نيون چونڊون ڪرائڻ لاءِ ٻه سال جو وقت ڏنو، ٻي صورت ۾ مڪمل معطلي تي غور ٿيڻ وارو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon partially suspended from the Commonwealth pending restoration of democracy |url=https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930044928/https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy |archive-date=30 September 2023 |access-date=1 October 2023 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 September 2023 |title=Gabon partially suspended from Commonwealth after coup |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004115135/https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |archive-date=4 October 2023 |access-date=3 October 2023 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;
جولاءِ 2025ع ۾ صدارتي چونڊن کان پوءِ گيبون جي جزوي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=16 August 2025 |title=Commonwealth lifts Gabon's partial suspension following April presidential vote |url=https://www.africanews.com/2025/07/16/commonwealth-lifts-gabons-partial-suspension-following-april-presidential-vote/ |access-date=2025-08-08 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي ٻئي دورِ حڪومت دوران دولتِ مشترڪه سان لاڳاپن ۾ ٻيهر دلچسپي ڏسڻ ۾ آئي. 2025ع ۾، [[روس جي يوڪرين تي حملي]] دوران، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[قبرص]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] برطانيا جي وزيراعظم [[ڪيئر اسٽارمر]] جي اڳواڻي هيٺ قائم ٿيندڙ يوڪرين نواز ''&quot;رضاڪار اتحاد&quot;'' (Coalition of the Willing) ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harris |first=Rob |date=11 March 2025 |title=Rubio says Ukraine may need to do 'difficult things' to get peace deal |url=https://www.smh.com.au/world/europe/peacekeeper-nations-including-australia-to-meet-on-ukraine-20250311-p5lij4.html?ref=rss |access-date=12 March 2025 |website=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |last=Wong |first=Vicky |date=2 March 2025 |title=Starmer: Coalition of willing to guarantee Ukraine peace |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9vygkzkkrvo |access-date=2 March 2025 |website=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liboreiro |first=Jorge |date=2025-04-02 |title=Everything we know about the 'Coalition of the Willing' for Ukraine |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/04/02/everything-we-know-so-far-about-the-coalition-of-the-willing-for-ukraine |access-date=2025-04-06 |website=euronews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 March 2025 |title=Prime Minister confirms he will join world leaders in 'coalition of the willing' phone call |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/544860/prime-minister-confirms-he-will-join-world-leaders-in-coalition-of-the-willing-phone-call |access-date=14 March 2025 |website=RNZ}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ ڪينيڊا جي [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا]] جي قيادت لاءِ چونڊ مهم دوران، آخرڪار ڪامياب ٿيندڙ [[مارڪ ڪارني]] آمريڪا جي جارحاڻي قدمن جي پسمنظر ۾ [[برطانيا]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tasker |first1=John Paul |title=Canada races to revive Commonwealth ties with its U.S. relationship on shaky ground |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-commonwealth-canzuk-1.7468363 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311064841/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-commonwealth-canzuk-1.7468363 |archive-date=11 March 2025 |access-date=11 March 2025 |publisher=CBC}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي سال [[ڊونلڊ ٽرمپ]] به اظهار ڪيو ته آمريڪا دولتِ مشترڪه جو رڪن يا ''&quot;شريڪ رڪن&quot;'' بڻجڻ ۾ دلچسپي رکي سگهي ٿو، جڏهن ڪجهه برطانوي اخبارن ۾ اهڙي امڪان بابت خبرون شايع ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 March 2025 |title=Donald Trump suggests US could join British Commonwealth |url=https://www.newsweek.com/donald-trump-suggests-us-could-join-british-commonwealth-2048679 |access-date=21 March 2025 |website=Newsweek}}&lt;/ref&gt;
آسٽريليا-برطانوي قانوندان [[جيفري رابرٽسن]]، آمريڪا جي عالمي ذميوارين کان پري ٿيڻ ۽ [[گڏيل قومن]] جي محدود اثر بابت لکندي، راءِ ڏني ته جيڪڏهن مثال طور [[چين]] [[تائيوان]] تي حملو ڪري، ته [[يورپ]]، دولتِ مشترڪه جا ملڪ، [[جاپان]]، [[برازيل]] ۽ [[انڊونيشيا]] گڏجي شايد [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] کان به وڌيڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Robertson |first=Geoffrey |date=2025-04-18 |title=Trump has declared war on the world order, so nations like Australia must step up |url=https://www.smh.com.au/world/north-america/trump-has-declared-war-on-the-world-order-so-nations-like-australia-must-step-up-20250418-p5lsql.html?dicbo=v2-t66SDOG |access-date=2025-04-20 |website=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;

[[غزه جنگ]] دوران [[برطانيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]]، [[ناروي]] سان گڏجي اسرائيلي حڪومت جي ٻن وزيرن تي پابنديون لاڳو ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Julian |first=Hana Levi |date=2025-06-11 |title=British Commonwealth, Norway Impose Sanctions on 2 Israeli Government Ministers |url=https://www.jewishpress.com/news/global/uk/british-commonwealth-norway-impose-sanctions-on-2-israeli-government-ministers/2025/06/11/ |access-date=2025-07-10 |website=The Jewish Press}}&lt;/ref&gt;
2026ع ۾، جڏهن [[مارڪ ڪارني]] وچولي قوتن (Middle Powers) کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، تڏهن [[اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] جي وزيراعظم [[گيسٽن برائون]] ''[[ڊيلي ٽيليگراف]]'' ۾ لکيل هڪ مضمون ۾ دليل ڏنو ته دولتِ مشترڪه اهڙي اتحاد لاءِ هڪ مثالي بنياد فراهم ڪري سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Browne |first=Gaston |date=9 March 2026 |title=The Commonwealth can be the basis for Mark Carney’s alliance of middle powers |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2026/03/09/commonwealth-basis-mark-carneys-alliance-middle-power/ |access-date=16 March 2026 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;

==ڍانچو==

===دولتِ مشترڪه جو سربراهه===
{{Main|ڪامن ويلٿ جا سربراھ}}

[[File:Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg|thumb|[[ايلزبيٿ ٻيون]]، دولتِ مشترڪه جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين خدمت ڪندڙ سربراهه، 70 سالن تائين هن عهدي تي فائز رهي.]]

[[لنڊن اعلان]] جي اصولن موجب [[چارلس ٽيون]] دولتِ مشترڪه جو [[دولتِ مشترڪه جو سربراهه|سربراهه]] آهي.&lt;ref name=&quot;commonwealth 090922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot;&gt;{{cite web |last=Patterson |first=Percival |author-link=P.J. Patterson |date=24 October 2007 |title=Report of the Committee on Commonwealth Membership |url=http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/GFSR.asp?NodeID=174532 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426044116/http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/GFSR.asp?NodeID=174532 |archive-date=26 April 2009 |access-date=29 June 2008 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، جڏهن بادشاهه يا راڻي وفات ڪري ٿي ته تاج جو وارث پاڻمرادو دولتِ مشترڪه جو نئون سربراهه نٿو بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Head of the Commonwealth |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930063803/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth/ |archive-date=30 September 2006 |access-date=29 June 2008 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
ان باوجود، اپريل 2018ع ۾ ٿيل اجلاس دوران دولتِ مشترڪه جي اڳواڻن اتفاق ڪيو ته [[پرنس چارلس]] پنهنجي ماءُ [[ايلزبيٿ ٻيون]] جي وفات کان پوءِ هن عهدي جو وارث ٿيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/20/prince-charles-next-head-commonwealth-queen |title=Prince Charles to be next head of Commonwealth |last=Walker |first=Peter |date=20 April 2018 |work=The Guardian |access-date=3 December 2018 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422065938/https://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/20/prince-charles-next-head-commonwealth-queen |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
هي عهدو علامتي نوعيت جو آهي ۽ آزاد رڪن ملڪن جي رضاڪارانه اتحاد جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot;/&gt; دولتِ مشترڪه جي اڪثريت، يعني 36 رڪن، جمهوريه آهن، جڏهن ته پنج رڪن ملڪن جا پنهنجا جدا جدا بادشاهي خاندان آهن: [[برونائي]]، [[ايسواٽيني]]، [[ليسوٿو]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[ٽونگا]].

===دولتِ مشترڪه سربراهن جو اجلاس===
{{Main|ڪامن ويلٿ جي حڪومتي سربراھن جي گڏجاڻي }}

تنظيم جو سڀ کان اهم فيصلو ڪندڙ فورم هر ٻن سالن کان پوءِ ٿيندڙ [[دولتِ مشترڪه سربراهن جو اجلاس]] (CHOGM) آهي، جنهن ۾ [[دولتِ مشترڪه جي حڪومتن جا سربراهه]]، جن ۾ وزيراعظم، صدر ۽ ٻيا قومي اڳواڻ شامل هوندا آهن، گڏ ٿي گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن تي بحث ڪندا آهن.
هي اجلاس اڳوڻن [[دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي گڏجاڻين]]، [[شاهي ڪانفرنسن]] ۽ [[نوآبادياتي ڪانفرنسن]] جو تسلسل آهي، جن جي شروعات 1887ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot; /&gt;
ان کان علاوه ناڻي، قانون، صحت ۽ ٻين شعبن جي وزيرن جون به باقاعده گڏجاڻيون ٿينديون آهن. جيڪي رڪن ملڪ پنهنجي ذميوارين ۾ پوئتي هوندا آهن، انهن کي وزارتي گڏجاڻين يا CHOGM ۾ نمائندا موڪلڻ جي دعوت نه ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot; /&gt;
جنهن ملڪ جو سربراهه CHOGM جي ميزباني ڪري ٿو، اهو [[دولتِ مشترڪه جو چيئرمين اِن آفيس]] (CIO) سڏبو آهي ۽ ايندڙ اجلاس تائين ان عهدي تي برقرار رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 August 2013 |title=How we are run |url=https://thecommonwealth.org/about-us/how-we-are-run |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114191058/https://thecommonwealth.org/about-us/how-we-are-run |archive-date=14 November 2020 |access-date=17 November 2020 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

===دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ===
{{main|ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ}}

[[File:Marlborough House.jpg|thumb|[[مارلبرو هائوس]]، لنڊن، جيڪو [[دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ]] جو هيڊڪوارٽر ۽ دولتِ مشترڪه جو اهم بين الحڪومتي ادارو آهي.]]

1965ع ۾ قائم ڪيل [[دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ]] دولتِ مشترڪه جو بنيادي بين الحڪومتي ادارو آهي، جيڪو رڪن حڪومتن ۽ ملڪن جي وچ ۾ مشاورت ۽ سهڪار کي هٿي ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Commonwealth |url=https://thecommonwealth.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116192301/https://thecommonwealth.org/ |archive-date=16 November 2020 |access-date=1 June 2023 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
هي ادارو گڏيل طور سڀني رڪن حڪومتن آڏو جوابده آهي. دولتِ مشترڪه کي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] ۾ هڪ مبصر اداري جي حيثيت سان سيڪريٽريٽ نمائندگي ڪري ٿو.
سيڪريٽريٽ دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس، وزارتي گڏجاڻيون، صلاح مشوري واريون گڏجاڻيون ۽ فني بحث مباحثا منظم ڪري ٿو. اهو پاليسي سازي ۾ مدد، فني صلاحون، گهڻ طرفي رابطا ۽ سماجي توڙي معاشي ترقي لاءِ فني سهڪار فراهم ڪري ٿو. ان سان گڏوگڏ دولتِ مشترڪه جي بنيادي سياسي قدرن جي واڌاري ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paxton, 1978&quot;&gt;Cook and Paxton, ''Commonwealth Political Facts'' (1978) part 3.&lt;/ref&gt;

سيڪريٽريٽ جو سربراهه [[دولتِ مشترڪه جو سيڪريٽري جنرل]] هوندو آهي، جنهن کي CHOGM طرفان وڌ ۾ وڌ ٻن چئن سالن وارن مدتن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. هن جي مدد لاءِ ٻه نائب سيڪريٽري جنرل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth appoints two Deputy Secretaries-General to advance strategic priorities and delivery |url=https://thecommonwealth.org/news/commonwealth-appoints-two-deputy-secretaries-general-advance-strategic-priorities-and-delivery |access-date=2026-05-30 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
موجوده سيڪريٽري جنرل [[شرلي اييورڪر بوچوي]] آهن، جيڪي [[گھانا]] سان تعلق رکن ٿيون. هنن [[پيٽريشيا اسڪاٽلينڊ]] جي جاءِ والاري آهي.
پهريون سيڪريٽري جنرل [[آرنولڊ سمٿ]] (ڪينيڊا) هو، جنهن 1965ع کان 1975ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. ان کان پوءِ [[شريڌت رامڦال]] (گايانا)، [[ايميڪا اينياڪو]] (نائيجيريا)، [[ڊان ميڪنن]] (نيوزيلينڊ) ۽ [[ڪماليش شرما]] (ڀارت) هن عهدي تي فائز رهيا.

===دولتِ مشترڪه شهريت ۽ هاءِ ڪمشنر===
{{Main|ڪامن ويلٿ شھري|ھاء ڪمشنر (ڪامن ويلٿ)}}

[[File:The Gambia High Commission in New Delhi.jpg|thumb|[[نئين دهلي]] ۾ [[گيمبيا]] جو هاءِ ڪميشن]]

ڪجهه رڪن ملڪ دولتِ مشترڪه جي شهرين کي خاص حق فراهم ڪندا آهن. برطانيا ۽ خاص طور تي [[ڪيريبين]] جا ڪيترائي ملڪ پنهنجي ملڪ ۾ رهندڙ دولتِ مشترڪه جي شهرين کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belton |first=Kristy A. |date=2 January 2019 |title=Muddy waters: citizenship and the right to vote in the Commonwealth Caribbean migratory context |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14662043.2019.1545526 |journal=Commonwealth &amp; Comparative Politics |volume=57 |issue=1 |pages=93–122 |doi=10.1080/14662043.2019.1545526}}&lt;/ref&gt;
برطانيا سميت ڪجهه ملڪ دولتِ مشترڪه جي شهرين لاءِ شهريت حاصل ڪرڻ يا مستقل رهائش اختيار ڪرڻ بابت ترجيحي پاليسيون به رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prove you have right of abode in the UK |url=https://www.gov.uk/right-of-abode/commonwealth-citizens |access-date=2 June 2024 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
شروعاتي دور ۾ دولتِ مشترڪه جا ملڪ هڪ ٻئي لاءِ &quot;پرڏيهي&quot; نه سمجهيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن شهري [[برطانوي رعيت]] شمار ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dale |first=William |date=July 1982 |title=Is the Commonwealth an International Organisation? |journal=International and Comparative Law Quarterly |volume=31 |issue=3 |pages=451–73}}&lt;/ref&gt;
دولتِ مشترڪه جا شهري ٻين رڪن ملڪن کان قونصلر مدد پڻ حاصل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن غير دولتِ مشترڪه ملڪ ۾ سندن ملڪ جو سفارتي مشن موجود نه هجي ته برطانوي سفارتخانا ۽ قونصل خانا مدد فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2013 |title=Support for British nationals abroad: a guide |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/224126/FCOBritsAbroadA4_0713xx.pdf |page=5 |access-date=2026-06-19 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019062503/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/224126/FCOBritsAbroadA4_0713xx.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===عدالتي نظام===
[[File:London - Judicial Committee of the Privy Council 02.jpg|thumb|[[پرائيوي ڪائونسل جي عدالتي ڪميٽي]] ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه ملڪن لاءِ اعليٰ ترين اپيل عدالت آهي.]]

[[پرائيوي ڪائونسل جي عدالتي ڪميٽي]] 14 دولتِ مشترڪه ملڪن جي آخري اپيل واري عدالت آهي، جن ۾ [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۽ [[نيوئي]] به شامل آهن، جيڪي [[نيوزيلينڊ جي سلطنت]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Practice direction 1 |url=https://www.jcpc.uk/procedures/practice-direction-01.html |access-date=8 January 2024 |publisher=The Judicial Committee of the Privy Council |archive-date=14 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014182831/https://www.jcpc.uk/procedures/practice-direction-01.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
پئسفڪ ٻيٽن جا ڪيترائي ملڪ پنهنجي عدالتن لاءِ ٻين دولتِ مشترڪه ملڪن جا جج مقرر ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dziedzic |first=Anna |date=4 April 2022 |title=When judging meets development: foreign judges on Pacific courts |url=https://devpolicy.org/when-judging-meets-development-foreign-judges-on-pacific-courts-20220404/}}&lt;/ref&gt;

===فوجي تعاون===
{{See also|ڪامن ويلٿ  جي ھٿياربند ريجمينٽٽن جي فھرست|ڪامن ويلٿ  جي انفنٽري ريجمينٽٽن جوي فھرست}}

[[File:Exercise Bersama Lima 18 PHOTEX 2.jpg|thumb|[[فائيو پاور ڊفينس ارينجمينٽس]] جي گڏيل فوجي مشق دوران جنگي جهاز]]

دولتِ مشترڪه جا شهري [[برطانوي هٿياربند فوج]] ۾ ڀرتي ٿيڻ جا اهل آهن. برطانوي فوج موجب، &quot;دولتِ مشترڪه جا سپاهي هميشه فوج جو اهم ۽ قابلِ قدر حصو رهيا آهن&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nationality and Commonwealth |url=https://jobs.army.mod.uk/how-to-join/can-i-apply/nationality/ |access-date=9 June 2024 |publisher=British Army}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ برطانيا ۾ مستقل رهائش اختيار ڪرڻ چاهيندڙ دولتِ مشترڪه فوجي اهلڪارن لاءِ ويزا فيسون ختم ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visa fees scrapped for Non-UK Service Personnel |url=https://www.gov.uk/government/news/visa-fees-scrapped-for-non-uk-service-personnel |access-date=2025-09-22 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
[[فائيو پاور ڊفينس ارينجمينٽس]] آسٽريليا، ملائيشيا، نيوزيلينڊ، سنگاپور ۽ برطانيا وچ ۾ هڪ دفاعي شراڪتداري آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=On the Establishment of the Five Power Defence Arrangements |date=21 October 2015 |work=The Five Power Defence Arrangements at Forty |pages=24–35}}&lt;/ref&gt;

====گورکا====
[[گورکا]] سپاهي، جيڪي [[نيپال]] سان تعلق رکن ٿا (جيڪو دولتِ مشترڪه جو رڪن ناهي)، ڊگهي عرصي کان برطانوي فوج ۽ ڪيترن دولتِ مشترڪه ملڪن جي فوجن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Claire |date=12 June 2009 |title=Gurkhas: Terms and Conditions of Service |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04671/SN04671.pdf |access-date=9 June 2024 |publisher=UK Parliament}}&lt;/ref&gt;
اهي [[گورکا بريگيڊ]] جي صورت ۾ برطانوي فوج، [[گورکا رجمنٽون (ڀارت)]] جي صورت ۾ ڀارتي فوج، [[برونائي جي شاهي هٿياربند فوج]] جي [[گورکا ريزرو يونٽ]] ۽ [[سنگاپور پوليس فورس]] جي [[گورکا ڪنٽينجنٽ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏين ٿا.
برونائي جي گورکا ريزرو يونٽ جا گهڻا ميمبر اڳ برطانوي فوج يا سنگاپور پوليس جا اڳوڻا اهلڪار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ethirajan |first=Anbarasan |date=27 August 2023 |title=Agnipath scheme: The pain of Nepal's Gurkhas over Indian army's new hiring plan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-66603133 |access-date=9 June 2024 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 October 2022 |title=The Gurkha Regiments Explained |url=https://www.gwt.org.uk/news/the-gurkha-regiments-explained/ |access-date=9 June 2024 |website=The Gurkha Welfare Trust |archive-date=14 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714043215/https://www.gwt.org.uk/news/the-gurkha-regiments-explained/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==رڪنيت==

[[File:Commonwealth realms republics and monarchies.svg|275px|thumb|left|دولتِ مشترڪه جا رڪن ملڪ سندن سياسي حيثيت موجب ڏيکاريل آهن. دولتِ مشترڪه جون بادشاهتي سلطنتون نيري رنگ ۾، جمهوريائون گلابي رنگ ۾، جڏهن ته پنهنجن مقامي بادشاهتن وارا ملڪ سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.]]

===رڪنيت جا معيار===
{{main|ڪامن ويلٿ قومون جي رڪنيت لاء ڪرائيٽيريا }}

دولتِ مشترڪه جي رڪنيت جا معيار وقت سان گڏ مختلف دستاويزن جي بنياد تي ترقي ڪندا رهيا آهن. تنظيم جي بنيادي باني دستاويز [[Statute of Westminster 1931|اسٽيٽيوٽ آف ويسٽ منسٽر 1931ع]] موجب رڪنيت لاءِ ''ڊومينين'' حيثيت ضروري هئي.
1949ع جي [[لنڊن اعلان]] هن شرط ۾ تبديلي آندي ۽ جمهوري ملڪن يا مقامي بادشاهتن وارن ملڪن کي به رڪنيت جي اجازت ڏني وئي، بشرطيڪ اهي [[جارج ڇهون]] کي &quot;دولتِ مشترڪه جو سربراهه&quot; تسليم ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=de Smith|first=S.A.|date=July 1949|title=The London Declaration of the Commonwealth Prime Ministers, 28 April 1949|journal=The Modern Law Review|volume=12|issue=3|pages=351–354|jstor=1090506|author-link=Stanley Alexander de Smith|doi=10.1111/j.1468-2230.1949.tb00131.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ نوآبادياتي آزاديءَ جي لهر کان پوءِ انهن آئيني اصولن سان گڏ سياسي، معاشي ۽ سماجي اصول پڻ شامل ڪيا ويا. 1961ع ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[نسلي برابري]] جو احترام رڪنيت لاءِ لازمي هوندو. انهيءَ سبب [[ڏکڻ آفريڪا]] جي ٻيهر رڪنيت واري درخواست رد ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ ان کي ٻيهر درخواست ڏيڻي پئي هئي.
1971ع جي [[سنگاپور اعلان]] ۾ سڀني رڪنن کي [[عالمي امن]]، [[آزادي]]، [[انساني حقن]]، [[برابري]] ۽ [[آزاد واپار]] جي اصولن سان وابستگي اختيار ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;Singapore Declaration text&quot;/&gt;
تقريباً ٻن ڏهاڪن تائين انهن اصولن تي عمل ڪرائڻ لاءِ ڪو مؤثر نظام موجود نه هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Williams |first=Paul D.|date=July 2005|title=Blair's Britain and the Commonwealth|url=https://archive.org/details/round-table_2005-07_94_380/page/381 |journal=The Round Table|volume=94|issue=380|pages=381–391|doi=10.1080/00358530500174960|s2cid=154400556}}&lt;/ref&gt;

1991ع ۾ [[هراري اعلان]] جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ رڪن ملڪن جي اڳواڻن کي سنگاپور اعلان جي اصولن تي عمل ڪرڻ، نوآبادياتي نظام جي خاتمي، [[سرد جنگ]] جي پڄاڻي ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارتھائيڊ]] جي خاتمي جي حمايت ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=34457 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207030954/http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=34457 |url-status=dead |archive-date=7 February 2004 |date=20 October 1991 |title=Harare Commonwealth Declaration |access-date=29 July 2007 |publisher=Commonwealth Secretariat }}&lt;/ref&gt;
1995ع جي [[ملبروڪ دولتِ مشترڪه ايڪشن پروگرام]] تحت [[دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ]] (CMAG) قائم ڪيو ويو، جنهن کي اهو اختيار ڏنو ويو ته هو جاچي سگهي ته رڪن ملڪ هراري اعلان جي شرطن تي پورو لهن ٿا يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/38125/cmag|archive-url=https://web.archive.org/web/20060930122424/http://www.thecommonwealth.org/Internal/38125/cmag/|url-status=dead|archive-date=30 September 2006|title=Commonwealth Ministerial Action Group|access-date=29 July 2007|publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال هڪ بين الحڪومتي گروپ پڻ قائم ڪيو ويو جنهن رڪنيت جي مڪمل شرطن کي ترتيب ڏئي هڪ ضابطي ۾ آندو. 1997ع ۾ [[ايڊنبرا اعلان]] تحت سفارش ڪئي وئي ته مستقبل جا نوان رڪن &quot;عام اصول طور&quot; ڪنهن موجوده رڪن سان سڌي آئيني وابستگي رکن.&lt;ref name=&quot;The future of the modern Commonwealth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cpsu.org.uk/downloads/future_aide.pdf|title=The future of the modern Commonwealth: Widening vs. deepening?|access-date=29 July 2007|date=10 October 2005|first=Victoria|last=te Velde-Ashworth|publisher=Commonwealth Policy Studies Unit|archive-url=https://web.archive.org/web/20070722134850/http://www.cpsu.org.uk/downloads/future_aide.pdf|archive-date=22 July 2007}}&lt;/ref&gt;
انهن ضابطن موجب رڪن ملڪن لاءِ هي شرطون مقرر ڪيون ويون:

* [[هراري اعلان]] جي اصولن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن تي عمل ڪرڻ.
* مڪمل خودمختيار رياست هجڻ.
* [[چارلس ٽيون]] کي دولتِ مشترڪه جو سربراهه تسليم ڪرڻ.
* انگريزي ٻولي کي دولتِ مشترڪه جي رابطي جي بنيادي ٻولي طور قبول ڪرڻ.
* رڪنيت بابت عوامي خواهشن جو احترام ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;The future of the modern Commonwealth&quot;/&gt;

2007ع جي دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس ۾ انهن شرطن جو ٻيهر جائزو ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/157526/commonwealth_membership_in_focus_at_london_meeting.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313234502/http://www.thecommonwealth.org/news/157526/commonwealth_membership_in_focus_at_london_meeting.htm |url-status=dead |archive-date=13 March 2007 |title=Commonwealth membership in focus at London meeting |access-date=29 July 2007 |date=6 December 2006 |publisher=Commonwealth Secretariat }}&lt;/ref&gt;

===نوان رڪن===
عام طور تي نون رڪنن لاءِ ڪنهن موجوده رڪن سان سڌي آئيني وابستگي هجڻ ضروري آهي. گهڻن حالتن ۾ اها وابستگي برطانوي نوآبادياتي ماضيءَ سبب هوندي آهي، پر ڪجهه ملڪن جا لاڳاپا ٻين رڪن ملڪن سان وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ:

* بنگلاديش – پاڪستان
* ساموا – نيوزيلينڊ
* پاپوا نيو گني – آسٽريليا
* سنگاپور – ملائيشيا

1995ع ۾ [[موزمبيق]] اهڙو پهريون ملڪ بڻيو جيڪو ڪنهن به آئيني وابستگي کان سواءِ دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيو. انهيءَ واقعي کان پوءِ ئي ايڊنبرا اعلان ۽ موجوده رڪنيت جا ضابطا تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;New Times&quot; /&gt;
2009ع ۾ [[روانڊا]]، جيڪو اڳ بيلجيم ۽ جرمني جي حڪمراني هيٺ رهيو هو، دولتِ مشترڪه جو رڪن بڻيو.&lt;ref name=&quot;NYT admission&quot;&gt;{{cite news|last=Kron|first=Josh|title=Rwanda Joins British Commonwealth|url=https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/africa/29rwanda.html|newspaper=The New York Times|date=28 November 2009|access-date=29 November 2009|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418031605/https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/africa/29rwanda.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[دولتِ مشترڪه انساني حقن جي شروعات]] (CHRI) جي اعتراضن باوجود روانڊا کي &quot;غيرمعمولي حالتن&quot; تحت رڪنيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;New Times exceptional circumstance&quot;&gt;{{cite news|title=Conference on Rwanda's Commonwealth bid to be held|url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2008-08-03/40316/|newspaper=The New Times|date=3 August 2008|access-date=25 September 2015|archive-date=25 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925133322/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2008-08-03/40316/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ اڳوڻيون فرانسيسي علائقا [[ٽوگو]] ۽ [[گيبون]] پڻ دولتِ مشترڪه جا رڪن بڻيا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news |last1=Turner |first1=Camilla |date=22 June 2022 |title=Togo and Gabon to become newest members of Commonwealth this week |newspaper=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/06/22/togo-gabon-become-newest-members-commonwealth-week/ |access-date=26 June 2022 |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627070129/https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/06/22/togo-gabon-become-newest-members-commonwealth-week/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===رڪن ملڪ===
{{Main|ڪامن ويلٿ جا رڪن قومي ملڪ }}

[[File:Parliament Square 11 3 09 (3346753423).jpg|thumb|لنڊن جي [[پارليامينٽ اسڪوائر]] ۾ [[دولتِ مشترڪه ڏينهن]] تي رڪن ملڪن جا جهنڊا]]
[[File:Commonwealth flag Ottawa.jpg|thumb|[[اوٽاوا]] ۾ [[ڪينيڊا جي پارليامينٽ]] تي ڦڙڪندڙ دولتِ مشترڪه جو جهنڊو]]
دولتِ مشترڪه ۾ دنيا جي سڀني آباد براعظمن مان 56 ملڪ شامل آهن.&lt;ref&gt;Three Commonwealth countries also have long-standing claims to sovereignty in Antarctica...&lt;/ref&gt;

انهن مان 33 ملڪ ننڍيون رياستون آهن، جڏهن ته 25 ننڍيون ٻيٽيا ترقي پذير رياستون آهن.
2023ع ۾ دولتِ مشترڪه جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 2.5 ارب هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Fast Facts: The Commonwealth |url=https://production-new-commonwealth-files.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/2023-01/Fast%20Facts%20on%20the%20Commonwealth.pdf |access-date=20 October 2024 |publisher=Commonwealth Secretariat |archive-date=27 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127001552/http://production-new-commonwealth-files.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/2023-01/Fast%20Facts%20on%20the%20Commonwealth.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
هي تنظيم [[ٽئين دنيا]] يا [[عالمي ڏکڻ]] سان لاڳاپيل ملڪن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو اتحاد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandis |first=George |date=20 October 2024 |title=The King loves Australia but his next stop's the big one (and China will be watching) |url=https://www.smh.com.au/world/oceania/the-king-loves-australia-but-his-next-stop-s-the-big-one-and-china-will-be-watching-20241017-p5kj8q.html}}&lt;/ref&gt;
2023ع ۾ [[ڀارت]] 1.4 ارب آبادي سان دولتِ مشترڪه جو سڀ کان گهڻي آبادي وارو ملڪ هو، جڏهن ته [[ٽووالو]] تقريباً 12,000 ماڻهن سان سڀ کان ننڍو رڪن هو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===بقايادار رڪن===
&quot;بقايادار رڪن&quot; (Member in arrears) اها حيثيت آهي جيڪا انهن ملڪن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي جيڪي پنهنجي رڪنيت جي مالي ادائگين ۾ پوئتي رهجي وڃن.
هي حيثيت اڳ ۾ &quot;خصوصي رڪنيت&quot; جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، پر بعد ۾ ان جو نالو تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McIntyre|first=W. David|date=April 2008|title=The Expansion of the Commonwealth and the Criteria for Membership|journal=Round Table|volume=97|issue=395|pages=273–85|doi=10.1080/00358530801962089|s2cid=219623317}}&lt;/ref&gt;
في الحال دولتِ مشترڪه ۾ ڪو به بقايادار رڪن موجود ناهي. آخري اهڙو ملڪ [[نائورو]] هو، جيڪو جون 2011ع ۾ ٻيهر مڪمل رڪنيت تي بحال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&amp;id=61413|title=Nauru back as full Commonwealth member|access-date=26 July 2011|publisher=Radio New Zealand International|date=26 June 2011}}&lt;/ref&gt;
نائورو پنهنجي مالي حالتن موجب ڪڏهن مڪمل رڪنيت ۽ ڪڏهن خصوصي رڪنيت جي وچ ۾ تبديلي ڪندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/34786/nauru_accedes_to_full_membership_of_the_commonweal.htm|title=Nauru Accedes to Full Membership of the Commonwealth |access-date=30 January 2009|publisher=Commonwealth Secretariat|date=12 April 1999}}&lt;/ref&gt;

===رڪن ملڪن جي معيشت===
{{Main|دولتِ مشترڪه قومن جي ملڪن جي فهرست نالي ماتر خام ملڪي پيداوار موجب}}

2019ع ۾ دولتِ مشترڪه جي رڪن ملڪن جي گڏيل [[خام ملڪي پيداوار]] 9 ٽريلين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جنهن جو 78 سيڪڙو حصو چئن سڀ کان وڏين معيشتن وٽ هو: ڀارت (3.737 ٽريلين آمريڪي ڊالر)، برطانيه (3.124 ٽريلين آمريڪي ڊالر)، ڪينيڊا (1.652 ٽريلين آمريڪي ڊالر) ۽ آسٽريليا (1.379 ٽريلين آمريڪي ڊالر).&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=19&amp;sy=2015&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database|date=18 April 2017|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=20 June 2017|archive-date=24 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624044404/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=19&amp;sy=2015&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===درخواست ڏيندڙ ملڪ===
{{see also|دولتِ مشترڪه قومن جا رڪن ملڪ#امڪاني رڪن}}

1997ع ۾ دولتِ مشترڪه جي سربراهن اتفاق ڪيو ته دولتِ مشترڪه جو رڪن بڻجڻ لاءِ درخواست ڏيندڙ ملڪ کي، عام اصول طور، ڪنهن موجوده دولتِ مشترڪه رڪن سان آئيني وابستگي هجڻ گهرجي؛ ان کي [[هراري اعلان]] ۾ بيان ڪيل دولتِ مشترڪه جي قدرن، اصولن ۽ ترجيحن تي عمل ڪرڻ گهرجي؛ ۽ دولتِ مشترڪه جي روايتن ۽ ضابطن کي قبول ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/history-of-the-commonwealth/new-criteria-commonwealth-membership|title=New Criteria for Commonwealth Membership|work=thecommonwealth.org|date=23 August 2013|access-date=7 November 2013|archive-date=16 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182858/http://thecommonwealth.org/history-of-the-commonwealth/new-criteria-commonwealth-membership|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ڏکڻ سوڊان]] جي سياستدانن دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/5418/South-Sudan-Launches-Bid-to-Join-Commonwealth.aspx|title=South Sudan Launches Bid to Join Commonwealth|work=gurtong.net|access-date=10 July 2011|archive-date=11 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711061322/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/5418/South-Sudan-Launches-Bid-to-Join-Commonwealth.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2006ع ۾ دولتِ مشترڪه جي هڪ سينيئر ذريعي چيو ته &quot;گهڻن ماڻهن [[اسرائيل]] جي دلچسپيءَ جو اندازو لڳايو آهي، پر ڪا به رسمي درخواست نه آئي آهي&quot;.&lt;ref name=Isr&gt;{{cite news|last=Alderson|first=Andrew|title=Israelis and Palestinians could join Commonwealth|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1537176/Israelis-and-Palestinians-could-join-Commonwealth.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1537176/Israelis-and-Palestinians-could-join-Commonwealth.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 December 2006|access-date=29 November 2009|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; [[اسرائيل]] ۽ [[فلسطين]] ٻئي رڪنيت لاءِ امڪاني اميدوار سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=Isr/&gt;
صدر [[يحيٰ جامع]] آڪٽوبر 2013ع ۾ [[گيمبيا]] کي هڪ طرفي طور دولتِ مشترڪه مان ڪڍي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;thecommonwealth.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia|title=Statement by Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma on The Gambia|publisher=The Commonwealth|date=4 October 2013|access-date=6 October 2013|archive-date=1 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501144316/https://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پر [[2016ع گيمبيا صدارتي چونڊ|نئين چونڊيل]] صدر [[آداما بارو]] فيبروري 2018ع ۾ ملڪ کي ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪرايو.&lt;ref name=gambia/&gt;
ٻيا اهل درخواست ڏيندڙ اهي آباد [[برطانوي سامونڊي علائقا]]، [[تاج جا انحصاري علائقا]]، [[آسٽريليا جا ٻاهريان علائقا]] ۽ [[نيوزيلينڊ سان لاڳاپيل رياستون]] ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي مڪمل طور آزاد رياستون بڻجن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.15ccem.com/15CCEM/CCEM_MainContent.jsp;jsessionid=367113CBDAC84B7DEAC85D1F77B477D0?pContentID=830&amp;p_applic=CCC&amp;pElementID=443&amp;pMenuID=171&amp;p_service=Content.show&amp;|title=States and Territories|website=15CCEM|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929181918/http://www.15ccem.com/15CCEM/CCEM_MainContent.jsp%3Bjsessionid%3D367113CBDAC84B7DEAC85D1F77B477D0?pContentID=830&amp;p_applic=CCC&amp;pElementID=443&amp;pMenuID=171&amp;p_service=Content.show&amp;|archive-date=29 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙين ڪيترين ئي عملدارين کي اڳ ئي دولتِ مشترڪه اندر سڌي نمائندگي حاصل آهي، خاص طور تي [[دولتِ مشترڪه خاندان]] وسيلي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Baldacchino|first=Godfrey|author-last2=Milne|author-first2=David|date=September 2006|title=Exploring sub-national island jurisdictions: An editorial introduction|journal=The Round Table|volume=95|issue=386|pages=487–502|doi=10.1080/00358530600929735|s2cid=154689097 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/13927 }}&lt;/ref&gt;
اڳوڻا [[برطانوي قبضا]] به آهن جيڪي آزاد ملڪ نه بڻيا آهن. جيتوڻيڪ [[هانگ ڪانگ]] هاڻي چين جو حصو آهي، پر اهو دولتِ مشترڪه خاندان جي ڪجهه ادارن ۾ اڃا به حصو وٺي ٿو، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه وڪيلن جي انجمن]]، [[دولتِ مشترڪه يونيورسٽين جي انجمن]]، دولتِ مشترڪه ايسوسيئيشن آف ليجسليٽو ڪائونسل&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ۽ [[دولتِ مشترڪه جنگي قبرن واري ڪميشن]] شامل آهن.
ٽنهي تاج جي انحصاري علائقن پنهنجي موجوده حيثيت کي غير اطمينان بخش قرار ڏنو آهي ۽ تبديلي لاءِ ڪوششون ڪيون آهن. 2012ع ۾ [[جرسي رياستون]] برطانيا جي پرڏيهي سيڪريٽري کي چيو ته دولتِ مشترڪه سربراهن کان درخواست ڪئي وڃي ته جرسي ۽ ٻين تاج جي انحصاري علائقن کي، ۽ اهڙن ٻين اعليٰ خودمختيار علائقن کي، شريڪ رڪنيت ڏيڻ تي غور ڪيو وڃي.
جرسي تجويز ڏني ته ان کي دولتِ مشترڪه جي سڀني گڏجاڻين ۾ پاڻ نمائندگي ڪرڻ، بحثن ۽ طريقيڪار ۾ مڪمل شرڪت ڪرڻ، جتي لاڳاپيل هجي اتي ڳالهائڻ جو حق، ۽ مڪمل رڪنن سان ڳالهين ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو ڏنو وڃي؛ پر وزارتي يا سربراهي گڏجاڻين ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق نه هجي، ڇاڪاڻ ته اهو صرف مڪمل رڪنن لاءِ مخصوص آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Written evidence from States of Jersey|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we22.htm|publisher=Chief Minister of Jersey|access-date=18 March 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209074134/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we22.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[گرنسي رياستون]] ۽ [[آئل آف مين جي حڪومت]] به ساڳئي سال دولتِ مشترڪه سان وڌيڪ مربوط لاڳاپن، سڌي نمائندگي ۽ دولتِ مشترڪه جي ادارن ۽ گڏجاڻين، بشمول سربراهي اجلاس، ۾ وڌيڪ شرڪت جي گهر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The role and future of the Commonwealth|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/11410.htm|publisher=House of Commons|access-date=18 March 2013|archive-date=6 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206123019/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/11410.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Written evidence from the States of Guernsey|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we18.htm|publisher=Policy Council of Guernsey|access-date=18 March 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209074131/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we18.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[آئل آف مين]] جي چيف منسٽر چيو ته &quot;دولتِ مشترڪه سان وڌيڪ ويجهو لاڳاپو ٻيٽ جي بين الاقوامي لاڳاپن لاءِ هڪ خوش آئند اڳڀرائي هوندي&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 November 2012 |title=Isle of Man welcomes report on Commonwealth future |url=http://www.gov.im/lib/news/cso/isleofmanwelcome5.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302143313/http://www.gov.im/lib/news/cso/isleofmanwelcome5.xml |archive-date=2 March 2013 |access-date=19 March 2013 |publisher=Isle of Man Government}}&lt;/ref&gt;

===معطلي===
{{Main|دولتِ مشترڪه قومن مان معطلي}}

رڪن ملڪن کي [[هراري اعلان]] جي &quot;سنگين يا لڳاتار ڀڃڪڙي&quot; جي صورت ۾، خاص طور تي جمهوري حڪومت برقرار رکڻ واري ذميواري ختم ڪرڻ تي، &quot;دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن&quot; مان معطل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Colvile |first=Robert |date=July 2004 |title=A Place to Stand: the Problems and Potential of the Commonwealth Ministerial Action Group |url=https://archive.org/details/round-table_2004-07_93_375/page/343 |journal=The Round Table |volume=93 |issue=375 |pages=343–53 |doi=10.1080/0035853042000249942|s2cid=153984328 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
معطلي جو فيصلو [[دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ]] (CMAG) ڪندو آهي، جيڪو هراري اعلان جي امڪاني ڀڃڪڙين بابت باقاعده گڏجاڻيون ڪندو آهي. معطل رڪن دولتِ مشترڪه جي اڳواڻن ۽ وزيرن جي گڏجاڻين ۾ نمائندگي نٿا ڪن، جيتوڻيڪ اهي تنظيم جا رڪن رهندا آهن.

[[File:Robert Mugabe, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-187.jpg|thumb|220x220px|[[زمبابوي]] کي [[رابرٽ موگابي]] جي صدارت دوران دولتِ مشترڪه مان معطل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ان تنظيم مان نڪرڻ جو فيصلو ڪيو. موگابي جي اقتدار مان هٽڻ کان پوءِ زمبابوي ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏني.]]

[[نائيجيريا]] کي 11 نومبر 1995ع کان 29 مئي 1999ع تائين معطل ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن [[ڪين سارو-ويوا]] کي [[1995ع دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس]] کان ٿورو اڳ ڦاسي ڏني هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=October 1999|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_1999-10_88_352/page/547|journal=The Round Table |volume=88 |issue=352|pages=547–567|doi=10.1080/003585399107758}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=October 2007|title=Twenty Commonwealth steps from Singapore to Kampala|journal=The Round Table|volume=96|issue=392|pages=555–563|doi=10.1080/00358530701625877|s2cid=154737836}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان]] ٻيو ملڪ هو، جنهن کي [[پرويز مشرف]] جي [[1999ع پاڪستاني فوجي بغاوت]] کان پوءِ 18 آڪٽوبر 1999ع تي معطل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist) |date=January 2000|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_2000-01_89_353/page/45|journal=The Round Table|volume=89|issue=353|pages=45–57|doi=10.1080/750459452|s2cid=219628879}}&lt;/ref&gt;
دولتِ مشترڪه جي سڀ کان ڊگهي معطلي 22 مئي 2004ع تي ختم ٿي، جڏهن ملڪ جي آئين جي بحالي کان پوءِ پاڪستان جي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram |first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=July 2004|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/round-table_2004-07_93_375/page/311 |journal=The Round Table|volume=93|issue=375|pages=311–42|doi=10.1080/0035853042000249933|s2cid=219627311}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان کي ٻيهر، هن ڀيري مختصر عرصي لاءِ، 22 نومبر 2007ع کان ڇهن مهينن لاءِ معطل ڪيو ويو، جڏهن مشرف ملڪ ۾ [[2007ع پاڪستاني ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gruenbaum|first=Oren|date=February 2008|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table|volume=97|issue=394|pages=3–17|doi=10.1080/00358530701864963|s2cid=219625114}}&lt;/ref&gt;

[[زمبابوي]] کي 2002ع ۾ [[رابرٽ موگابي]] جي [[زمبابوي آفريڪن نيشنل يونين – پيٽرياٽڪ فرنٽ|ZANU-PF]] حڪومت جي چونڊن ۽ زميني سڌارن واري پاليسين بابت خدشن سبب معطل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Apr 2002&quot;&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=April 2002|title=Commonwealth Update |url=https://archive.org/details/sim_round-table_2002-04_91_364/page/131|journal=The Round Table|volume=91|issue=364|pages=131–59|doi=10.1080/00358530220144148|s2cid=219627051}}&lt;/ref&gt;
2003ع ۾ زمبابوي پاڻ تنظيم مان نڪري ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal| date=January 2004 |title=Editorial: CHOGM 2003, Abuja, Nigeria | url=https://archive.org/details/round-table_2004-01_93_373/page/3 |journal=The Round Table|volume=93|issue=373|pages=3–6|doi=10.1080/0035853042000188139|s2cid=219624427 }}&lt;/ref&gt;

15 مئي 2018ع تي زمبابوي دولتِ مشترڪه ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/zimbabwe-applies-rejoin-commonwealth-180522062016470.html|title=Zimbabwe applies to rejoin Commonwealth|date=22 May 2018|website=Al Jazeera|access-date=22 May 2018|archive-date=22 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522125429/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/zimbabwe-applies-rejoin-commonwealth-180522062016470.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ زمبابوي جا شهري اڃا تائين [[دولتِ مشترڪه شهري]] طور سڃاتا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;BNA1981&quot;&gt;{{Cite legislation UK|type=act|year=1981|chapter=61|act=British Nationality Act 1981|schedule=3}}&lt;/ref&gt;

[[فجي]] ۾ 1987ع ۾ جمهوريه جو اعلان، جيڪو [[1987ع فجي فوجي بغاوتون|فوجي بغاوتن]] کان پوءِ ڪيو ويو هو ۽ جنهن جو مقصد [[انڊو-فجي باشندن]] کي سياسي طاقت کان محروم ڪرڻ هو، دولتِ مشترڪه ۾ رهڻ جي درخواست سان گڏ نه هو. نتيجي طور دولتِ مشترڪه جي رڪنيت ختم ٿيل سمجهي وئي، جيستائين 1997ع ۾ جمهوري آئين مان امتيازي دفعات ختم نه ڪيون ويون ۽ رڪنيت لاءِ ٻيهر درخواست نه ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=140761 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041101052757/http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=140761 |url-status=dead |archive-date=1 November 2004 |title=Fiji Rejoins the Commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat |date=30 September 1997 |access-date=1 September 2009 }}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ فجي کي ٻه ڀيرا معطل ڪيو ويو. پهرين معطلي 6 جون 2000ع تي لاڳو ڪئي وئي&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=July 2000|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_2000-07_89_355/page/311|journal=The Round Table|volume=89|issue=355|pages=311–55|doi=10.1080/00358530050083406|s2cid=219626283}}&lt;/ref&gt; ۽ [[2000ع فجي فوجي بغاوت|هڪ ٻي بغاوت]] کان پوءِ 20 ڊسمبر 2001ع تي ختم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Apr 2002&quot;/&gt;
فجي کي ڊسمبر 2006ع ۾ [[2006ع فجي فوجي بغاوت|تازي بغاوت]] کان پوءِ وري معطل ڪيو ويو. شروعات ۾ اها معطلي رڳو دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن جي رڪنيت تائين محدود هئي.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/213088/010909fijisuspended.htm |title=Fiji Suspended from the Commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat |date=1 September 2009 |access-date=1 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090904153829/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/213088/010909fijisuspended.htm |archive-date=4 September 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fiji suspension 2006&quot;&gt;{{cite news|title=Fiji suspended from Commonwealth|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6161587.stm|work=BBC News|date=8 December 2006|access-date=1 February 2009|archive-date=19 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071119181425/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6161587.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
جڏهن فجي 2010ع تائين قومي چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت دولتِ مشترڪه جي مقرر ڪيل آخري مهلت پوري نه ڪئي، تڏهن 1 سيپٽمبر 2009ع تي ان کي &quot;مڪمل طور معطل&quot; ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fiji suspension 2006&quot;/&gt;

دولتِ مشترڪه جي سيڪريٽري جنرل [[ڪمليش شرما]] تصديق ڪئي ته مڪمل معطلي جو مطلب اهو هو ته فجي کي دولتِ مشترڪه جي گڏجاڻين، [[دولتِ مشترڪه رانديون|دولتِ مشترڪه راندين]] ۽ فني امدادي پروگرامن مان خارج ڪيو ويندو، سواءِ جمهوريت جي بحالي لاءِ ڏنل امداد جي. شرما چيو ته معطلي دوران فجي دولتِ مشترڪه جو رڪن رهندو، پر سيڪريٽريٽ طرفان علامتي نمائندگي کان محروم رهندو.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;
19 مارچ 2014ع تي دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ فجي جي مڪمل معطلي کي تبديل ڪري رڳو دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن مان معطلي ۾ بدلائي ڇڏيو، جنهن سان فجي کي دولتِ مشترڪه جي ڪيترين سرگرمين، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه رانديون]] پڻ شامل هيون، ۾ شرڪت جي اجازت ملي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign &amp; Commonwealth Office Minister welcomes Commonwealth statement on Fiji |url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-commonwealth-office-minister-welcomes-commonwealth-statement-on-fiji |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002083406/https://www.gov.uk/government/news/foreign-commonwealth-office-minister-welcomes-commonwealth-statement-on-fiji |archive-date=2 October 2020 |access-date=31 July 2014 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
سيپٽمبر 2014ع ۾ فجي جي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/press-release/fiji-rejoins-commonwealth-full-member|title=Fiji rejoins Commonwealth as a full member|publisher=The Commonwealth|date=26 September 2014|access-date=28 September 2014|archive-date=1 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901024106/http://thecommonwealth.org/media/press-release/fiji-rejoins-commonwealth-full-member|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[2014ع فجي عام چونڊون|سيپٽمبر 2014ع جي چونڊن]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ فجي کي مڪمل رڪن طور بحال ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news|author-first1=Nasik|author-last1=Swami|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=281480|title=We're back|work=Fiji Times|date=28 September 2014|access-date=28 September 2014|archive-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210201056/http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=281480|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تازو ترين دور ۾، 2013ع ۽ 2014ع دوران، [[سري لنڪا]] کي دولتِ مشترڪه مان معطل ڪرڻ لاءِ بين الاقوامي دٻاءُ وڌيو، ڇاڪاڻ⁠تہ صدر [[مهيندا راجاپڪسا]] جي حڪومت تي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا ويا هئا. [[2013ع دولتِ مشترڪه سربراهن جي اجلاس]] کي به سري لنڪا بدران ڪنهن ٻئي رڪن ملڪ ڏانهن منتقل ڪرڻ جون گهرون ڪيون ويون.
ڪينيڊا جي وزيراعظم [[اسٽيفن هارپر]] اجلاس جو بائيڪاٽ ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني، پر آخرڪار سندس نمائندگي [[ديپڪ اوڀرائي]] ڪئي. برطانيا جي وزيراعظم [[ڊيوڊ ڪيمرون]] اجلاس ۾ شرڪت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|author-first1=David |author-last1=Miliband|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/11/britain-human-rights-sri-lanka|title=Britain must stand up for human rights in Sri Lanka|date=11 March 2013|access-date=18 April 2013|newspaper=The Guardian|archive-date=21 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421121545/http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/11/britain-human-rights-sri-lanka|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author-first1=Mike |author-last1=Blanchfield|url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-rebukes-sri-lanka-over-jurists-dismissal-as-talk-of-summit-boycott-heats-up/article7341673|title=Harper rebukes Sri Lanka over jurist's dismissal as talk of summit boycott heats up|work=The Globe and Mail|date=14 January 2013|access-date=18 April 2013|archive-date=24 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524092528/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-rebukes-sri-lanka-over-jurists-dismissal-as-talk-of-summit-boycott-heats-up/article7341673/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهي خدشا 2015ع ۾ اپوزيشن اڳواڻ [[ميٿريپالا سريسينا]] جي [[2015ع سري لنڪا صدارتي چونڊ|صدر چونڊجڻ]] کان پوءِ بي معنيٰ ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rappler.com/world/south-central-asia/80301-sirisena-sri-lanka-new-president/|title=Sirisena sworn in as Sri Lanka's new president|website=Rappler|date=9 January 2015|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031150116/https://www.rappler.com/world/south-central-asia/sirisena-sri-lanka-new-president|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===واپسي ۽ رڪنيت جي خاتمو===
{{See also|قومن جي ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ# قومن جي ڪامن ويلٿ جا سابق رڪن ملڪ #تحليل ٿيل رڪن}}

ڇاڪاڻ⁠تہ دولتِ مشترڪه جي رڪنيت مڪمل طور رضاڪارانه آهي، تنهنڪري رڪن حڪومتون ڪنهن به وقت تنظيم ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون. ائين ڪندڙ پهريون ملڪ [[آئرلينڊ]] هو، جنهن 1949ع ۾ پاڻ کي [[1948ع آئرلينڊ جمهوريه ايڪٽ|جمهوريه قرار ڏيڻ]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ اهو 1932ع کان ئي دولتِ مشترڪه جي سرگرمين ۾ فعال حصو نه وٺي رهيو هو. ان وقت رڪنيت لاءِ لازمي شرط اهو هو ته سڀئي ملڪ [[برطانوي بادشاهت|برطانوي بادشاهه]] کي پنهنجو سربراهه رياست تسليم ڪن. آئرلينڊ جي نڪرڻ کان پوءِ هن اصول ۾ تبديلي ڪئي وئي ته جيئن [[ڀارت]] 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ باوجود دولتِ مشترڪه ۾ رهي سگهي. بهرحال، آئرلينڊ ٻيهر شامل نه ٿيو. اڄ دولتِ مشترڪه جي اڪثريت رڪن ملڪن، خاص طور آفريڪا جي سڀني ملڪن، يا ته جمهوريه آهن يا پنهنجا مقامي بادشاهه رکن ٿا.

[[پاڪستان]] 30 جنوري 1972ع تي دولتِ مشترڪه طرفان الڳ ٿيندڙ [[بنگلاديش]] کي تسليم ڪرڻ خلاف احتجاج طور تنظيم ڇڏي ڏني، پر 2 آگسٽ 1989ع تي ٻيهر شامل ٿيو. [[زمبابوي]] جي رڪنيت 2002ع ۾ [[زمبابوي ۾ انساني حق|انساني حقن جي مبينا ڀڃڪڙين]] ۽ دانسته بدانتظامي جي بنياد تي معطل ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ زمبابوي جي حڪومت 2003ع ۾ پنهنجي رڪنيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705162909/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm|url-status=dead|title=Commonwealth website confirms Zimbabwe &quot;terminated&quot; its membership with effect from 7 December 2003|archive-date=5 July 2008}}&lt;/ref&gt;

[[گيمبيا]] 3 آڪٽوبر 2013ع تي دولتِ مشترڪه ڇڏي وئي،&lt;ref name=&quot;thecommonwealth.org&quot; /&gt; پر 8 فيبروري 2018ع تي ٻيهر شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;gambia&quot;&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth|title=The Gambia rejoins the Commonwealth|date=8 February 2018|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=10 February 2018|archive-date=14 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714083101/http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مالديپ]] 13 آڪٽوبر 2016ع تي دولتِ مشترڪه مان نڪري ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth|title=The Commonwealth Secretariat|date=13 October 2016|access-date=13 October 2016|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517085315/https://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mfa&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foreign.gov.mv/v2/en/media-center/news/article/1999 |title=The Maldives decides to leave the Commonwealth; commits to continue with its international engagement |publisher=Maldivian Ministry of Foreign Affairs |date=13 October 2016 |access-date=13 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014060506/http://www.foreign.gov.mv/v2/en/media-center/news/article/1999 |archive-date=14 October 2016 }}&lt;/ref&gt; ۽ ان جو سبب 2012ع کان پوءِ دولتِ مشترڪه طرفان مالديپ خلاف اختيار ڪيل &quot;سزاوار قدمن&quot; کي قرار ڏنو ويو، جيڪي اڳوڻي صدر [[محمد نشيد]] جي مبينا طور زبردستي استعيفيٰ کان پوءِ اختيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;mfa&quot;/&gt;
نومبر 2018ع ۾ [[ابراهيم محمد صالِح]] جي صدر چونڊجڻ کان پوءِ مالديپ اعلان ڪيو ته اهو دولتِ مشترڪه ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/world/asia/maldives-to-rejoin-commonwealth-of-former-british-colonies-1.793718|title=Maldives to rejoin Commonwealth of former British colonies|date=20 November 2018|work=The National|access-date=23 November 2018|language=en|archive-date=24 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124162202/https://www.thenational.ae/world/asia/maldives-to-rejoin-commonwealth-of-former-british-colonies-1.793718|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آخرڪار، مالديپ 1 فيبروري 2020ع تي ٻيهر رڪن بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url = https://www.thehindu.com/news/international/maldives-rejoins-commonwealth-as-united-kingdom-leaves-european-union/article30712478.ece|title = Maldives rejoins Commonwealth after over three years|newspaper = The Hindu|date = February 2020|last1 = Srinivasan|first1 = Meera|access-date = 31 October 2021|archive-date = 31 October 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211031132756/https://www.thehindu.com/news/international/maldives-rejoins-commonwealth-as-united-kingdom-leaves-european-union/article30712478.ece|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mandela voting in 1994.jpg|thumb|[[نسلي امتياز]] واري پاليسي سبب 1961ع ۾ دولتِ مشترڪه ڇڏيندڙ [[ڏکڻ آفريقا]] 1994ع ۾ [[1994ع ڏکڻ آفريقا عام چونڊون|غير نسلي چونڊن]] کان پوءِ ٻيهر شامل ٿيو.]]

هينئر تائين ڪنهن به ملڪ کي دولتِ مشترڪه مان رسمي طور خارج نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Withdrawals and Suspension |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/commonwealth-membership/withdrawals-and-suspension/ |access-date=29 October 2024 |website=Commonwealth Network |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
البت، 1961ع ۾ [[ڏکڻ آفريقا]] جي جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ تنظيم ۾ رهڻ جي درخواست عملي طور تي رد ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ئي رڪن ملڪن، ۽ ڪينيڊا، [[نسلي امتياز]] (Apartheid) جي سخت مخالفت ڪئي. جڏهن ڏکڻ آفريقا جي حڪومت کي محسوس ٿيو ته [[1961ع دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس]] ۾ ان جي درخواست منظور نه ٿيندي، تڏهن هن پنهنجي درخواست واپس وٺي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa withdraws from the Commonwealth |url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-withdraws-commonwealth |access-date=21 May 2024 |website=South African History Online}}&lt;/ref&gt;

1994ع ۾ [[1994ع ڏکڻ آفريقا عام چونڊون|پهرين گهڻ نسلي چونڊن]] کان پوءِ ڏکڻ آفريقا کي ٻيهر دولتِ مشترڪه ۾ شامل ڪيو ويو. چونڊن کان اڳ دولتِ مشترڪه امن قائم رکڻ واري فورس جي تربيت ۽ فني مدد فراهم ڪئي، جڏهن⁠تہ دولتِ مشترڪه جا مبصر چونڊن دوران وڏي تعداد ۾ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Commonwealth Observer Group|title=The National and Provincial Elections in South Africa, 2 June 1999|url=https://books.google.com/books?id=vOVHuLGt-YwC&amp;pg=PA7|year=1999|page=7|publisher=Commonwealth Secretariat|isbn=978-0-85092-626-2|access-date=10 February 2018|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164807/https://books.google.com/books?id=vOVHuLGt-YwC&amp;pg=PA7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1997ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] جي خودمختياري [[چين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ سان اهو علائقو برطانيا جي ذريعي دولتِ مشترڪه سان وابستگي وڃائي ويٺو. غير خودمختيار رياستن يا علائقن کي دولتِ مشترڪه جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي اجازت نه آهي، ۽ چين جي حڪومت به رڪنيت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا ڪوشش نه ڪئي آهي.
تنهن هوندي به هانگ ڪانگ دولتِ مشترڪه خاندان جي ڪيترين تنظيمن ۾ شموليت جاري رکي آهي، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه وڪيلن جي انجمن]] (جنهن 1983ع ۽ 2009ع ۾ دولتِ مشترڪه وڪيلن جي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي)، [[دولتِ مشترڪه پارلياماني انجمن]] (۽ ويسٽ منسٽر پارلياماني سيمينار)، [[دولتِ مشترڪه يونيورسٽين جي انجمن]]، [[دولتِ مشترڪه قانون ساز صلاحڪارن جي انجمن]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opc.gov.au/calc/constit.htm |title=Office of Parliamentary Counsel – CALC – Constitution &amp; Membership |date=11 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311223653/http://www.opc.gov.au/calc/constit.htm |archive-date=11 March 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opc.gov.au/calc/docs/LDOs.pdf |website=OPC.gov.au |title=Legislative drafting offices in which there are CALC members |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311234928/http://www.opc.gov.au/calc/docs/LDOs.pdf |archive-date=11 March 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[دولتِ مشترڪه جنگي قبرن وارو ڪميشن]] (CWGC) شامل آهن.

==سياست==

===مقصد ۽ سرگرميون===
ڪامن ويلٿ جا مقصد پهريون ڀيرو 1971ع جي [[سنگاپور پڌرنامو]] ۾ بيان ڪيا ويا، جنهن ۾ ڪامن ويلٿ کي [[عالمي امن]] جي قيام، [[نمائنده جمهوريت]] ۽ [[فردي آزادي]] جي واڌاري، برابري جي حصول ۽ نسل پرستي جي مخالفت، غربت، اڻڄاڻائي ۽ بيمارين خلاف جدوجهد، ۽ [[آزاد واپار]] جي حمايت جو پابند بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/sites/default/files/history-items/documents/Singapore%20Declaration.pdf|date=22 January 1971|title=Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971|access-date=15 November 2013|work=thecommonwealth.org|publisher=[[Commonwealth Secretariat]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223804/http://thecommonwealth.org/sites/default/files/history-items/documents/Singapore%20Declaration.pdf|archive-date=2 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

انهن مقصدن ۾ وڌيڪ اضافو 1979ع جي [[لوساڪا پڌرنامو]] وسيلي ڪيو ويو، جنهن ۾ جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي مخالفت شامل ڪئي وئي،&lt;ref name=&quot;Singapore Declaration text&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/document/34293/35468/35776/lusaka.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060930123038/http://www.thecommonwealth.org/document/34293/35468/35776/lusaka.htm|url-status=dead|archive-date=30 September 2006|title=Lusaka Declaration on Racism and Racial Prejudice|access-date=3 April 2008|date=7 August 1979|publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 1989ع جي [[لانگڪاوي پڌرنامو]] ذريعي [[ماحولياتي پائيداري]] کي پڻ مقصدن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greenpages.net.my/node/4|title=Langkawi Declaration on the Environment|access-date=3 April 2008|date=21 October 1989|publisher=USM Regional Center of Expertise in Education for Sustainable Development|archive-date=16 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416202526/http://www.greenpages.net.my/node/4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انهن مقصدن کي 1991ع جي [[هراري پڌرنامو]] ۾ وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Patel, Hasu (2000), &quot;Southern Africa and democracy, in the light of the Harare declaration.&quot; ''The Round Table'' 89.357: 585–592.&lt;/ref&gt;
ڪامن ويلٿ جا سڀ کان اهم مقصد جمهوريت ۽ ترقي جي واڌاري سان لاڳاپيل آهن، جيئن 2003ع جي [[آسو راڪ پڌرنامو]] ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150952/our_work |archive-url=https://web.archive.org/web/20060820140553/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150952/our_work/ |url-status=dead |archive-date=20 August 2006 |title=Our Work |access-date=3 April 2008 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt; هي پڌرنامو سنگاپور ۽ هراري پڌرنامن جي بنيادن تي تيار ڪيو ويو ۽ انهن جي دائري کي وڌيڪ واضح ڪندي چيو ويو ته:

{{cquote|اسان جمهوريت، سٺي حڪمراني، انساني حقن، صنفي برابري ۽ عالمگيريت جي فائدن جي وڌيڪ منصفاڻي ورڇ لاءِ پرعزم آهيون۔}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/uploadedfiles/%7BE7A2A23D-FD9F-418B-B2D4-CC39FFD2FEF2%7D_Aso%20Rock%20Declaration.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613105849/http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/uploadedfiles/%7BE7A2A23D-FD9F-418B-B2D4-CC39FFD2FEF2%7D_Aso%20Rock%20Declaration.pdf |url-status=dead |archive-date=13 June 2006 |title=Aso Rock Commonwealth Declaration |access-date=3 April 2008 |date=8 December 2003 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt;

===اختيار ۽ اثرائيت===

آڪٽوبر 2010ع ۾ سيڪريٽري جنرل جي هڪ لِيڪ ٿيل يادداشت (ميمو) شايع ٿي، جنهن ۾ عملي کي هدايت ڪئي وئي هئي ته هو انساني حقن بابت عوامي طور آواز نه اٿارين. ان کان پوءِ ڪامن ويلٿ تي الزام لڳايو ويو ته اها پنهنجي بنيادي قدرن جي تحفظ ۽ واڌاري بابت ڪافي واضح ۽ سرگرم موقف اختيار نه ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/law/2010/oct/08/commonwealth-human-rights-leaked-document|title=Commonwealth has abandoned human rights commitment – leaked memo|first1=Julian|last1=Borger|date=8 October 2010|newspaper=The Guardian|access-date=14 December 2016|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929032835/https://www.theguardian.com/law/2010/oct/08/commonwealth-human-rights-leaked-document|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس 2011ع]] دوران [[ڪامن ويلٿ ممتاز شخصيتن جو گروپ]] (EPG) جي هڪ رپورٽ تي غور ڪيو ويو. هن رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته تنظيم پنهنجي اهميت وڃائي رهي آهي ۽ زوال پذير ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وٽ اهڙو ڪو مؤثر نظام موجود نه هو جيڪو انساني حقن يا جمهوري اصولن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ ميمبر ملڪن کي جوابده ٺهرائي سگهي.&lt;ref name=star30/&gt;
هن گروپ 106 &quot;فوري&quot; سفارشون پيش ڪيون، جن ۾ ڪامن ويلٿ جي منشور کي اختيار ڪرڻ، قانون جي حڪمراني، جمهوريت ۽ انساني حقن بابت هڪ نئين ڪمشنر جي مقرري، ميمبر ملڪن ۾ جاري انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ سياسي جبر جي الزامن جي نگراني، 41 ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ [[هم جنس پرستي بابت قانوني حيثيت|هم جنس پرستي خلاف قانونن]] جي خاتمي بابت سفارشون، ۽ [[زبردستي شادي]] تي پابندي شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cheadle|first=Bruce|title=Commonwealth leaders still haggling over human rights reforms|url=https://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1078175--commonwealth-leaders-still-haggling-over-human-rights-reforms?bn=1|access-date=29 October 2011|newspaper=Toronto Star|date=29 October 2011|archive-date=28 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328053107/http://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1078175--commonwealth-leaders-still-haggling-over-human-rights-reforms?bn=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011Meeting&gt;{{cite news|last=Watt|first=Nicholas|title=Commonwealth leaders under fire for refusing to publish human rights report|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/29/commonwealth-meeting-human-rights-disgrace|access-date=29 October 2011|newspaper=The Guardian|date=29 October 2011|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816202352/https://www.theguardian.com/world/2011/oct/29/commonwealth-meeting-human-rights-disgrace|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ کي شايع نه ڪرڻ يا انساني حقن، جمهوريت ۽ قانون جي حڪمراني بابت ان جي سڌارن کي قبول نه ڪرڻ تي EPG جي ميمبر ۽ اڳوڻي برطانوي پرڏيهي سيڪريٽري [[مالڪم رفڪنڊ]] ان صورتحال کي &quot;شرمناڪ&quot; قرار ڏنو. هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ چيو:

{{cquote|ڪامن ويلٿ کي هڪ انتهائي اهم مسئلي کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. هي دشمني يا مخالفت جو مسئلو نه آهي، بلڪه بيپرواهي جو مسئلو آهي. ان جي مقصد تي سوال اٿاريا پيا وڃن، ان جي اهميت تي سوال اٿاريا پيا وڃن، ۽ ان جو هڪ سبب اهو آهي ته جن قدرن جي اها نمائندگي ڪري ٿي، انهن کي لاڳو ڪرائڻ بابت ان جو عزم ڪيترن ئي ميمبر ملڪن جي نظر ۾ غير واضح ٿيندو پيو وڃي. ڪامن ويلٿ حڪومتن يا سيڪريٽريٽ جو ذاتي ڪلب نه آهي؛ اها ڪامن ويلٿ جي عوام جي ملڪيت آهي.}}&lt;ref name=2011Meeting/&gt;

آخرڪار EPG جي 106 فوري سفارشن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو مطالعاتي گروپن حوالي ڪيو ويو. EPG جي هڪ ميمبر هن عمل کي سفارشَن کي &quot;ڊگهي گاهه ۾ اڇلائڻ&quot; سان تشبيهه ڏني، يعني انهن کي عملي طور ملتوي ڪرڻ. سفارش ڪيل انساني حقن واري ڪمشنر جي عهدي تي اتفاق نه ٿيو؛ ان جي بدران هڪ وزارتي انتظامي گروپ کي نگراني ۽ نفاذ جا اختيار ڏنا ويا، حالانڪه ان گروپ ۾ اهڙا ملڪ به شامل هئا جن تي پاڻ انساني حقن جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳل هئا. ان سان گڏ اهو به طئي ٿيو ته ڪامن ويلٿ لاءِ قدرن جو هڪ منشور تيار ڪيو ويندو، پر ان ڳالهه بابت ڪو فيصلو نه ٿيو ته ان جي اصولن تي عملدرآمد کي ڪيئن يقيني بڻايو ويندو.&lt;ref name=star30&gt;{{cite news|last=Cheadle|first=Bruce|title=Commonwealth leaders agree to develop charter of values and little else|url=https://www.thestar.com/news/canada/article/1078397--commonwealth-leaders-agree-to-develop-charter-of-values-and-little-else?bn=1|access-date=30 October 2011|newspaper=Toronto Star|date=30 October 2011|archive-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323043809/http://www.thestar.com/news/canada/article/1078397--commonwealth-leaders-agree-to-develop-charter-of-values-and-little-else?bn=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
انهن ڪوششن جي نتيجي ۾ نئون [[ڪامن ويلٿ جو منشور]] 11 مارچ 2013ع تي [[راڻي ايلزبيٿ ٻي]] طرفان [[مارلبرو هائوس]] ۾ صحيح ڪيو ويو. هن منشور ۾ &quot;هر قسم جي امتيازي سلوڪ&quot; جي مخالفت ڪئي وئي، ڀلي اهو جنس، نسل، رنگ، عقيدي، سياسي عقيدي يا ڪنهن ٻئي بنياد تي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-to-sign-new-charter-backing-equal-rights-for-gay-people-across-commonwealth-8528587.html|title=Queen to sign new charter backing equal rights for gay people across Commonwealth|publisher=Standard.co.uk|date=11 March 2013|access-date=18 April 2013|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815190412/https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-to-sign-new-charter-backing-equal-rights-for-gay-people-across-commonwealth-8528587.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-11/uk/37622297_1_gay-rights-equal-rights-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma|archive-url=https://archive.today/20130411035652/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-11/uk/37622297_1_gay-rights-equal-rights-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma|url-status=dead|archive-date=11 April 2013|title=Commonwealth charter to focus on gay rights|first=Kounteya|last=Sinha|date=11 March 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2013}}&lt;/ref&gt;

==معيشت==
{{also|جي ڊي پي جي لحاظ کان ڪامن ويلٿ قومن جي ملڪن جي فهرست}}

===ميمبرن بابت معاشي انگ اکر===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8fbff;&quot;
 ! style=&quot;background:#d8ecff; color:#202122; font-size:110%;&quot; | ڪامن ويلٿ قومن جون معيشتون، 2012ع&amp;nbsp;&lt;!-- مهرباني ڪري انفرادي خانن جا انگ اکر تبديل نه ڪريو. اهي سڀ انگ اکر جولاءِ 2013ع ۾ ورلڊ بئنڪ جي اشاعتن مان ورتل آهن. مختلف تاريخن يا ذريعن جا انگ اکر ڀيٽ ۽ درجابندي لاءِ ڪمزور بنياد آهن. --&gt;
 |-
 | style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin:0; width:100%;&quot;
 ! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | [[ڪامن ويلٿ قومن جا ميمبر رياستون|ميمبر رياستون]]
 ! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | آبادي{{UN_Population|ref}}&lt;br /&gt;{{small|({{UN_Population|Year}})}}
 ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dff0d8;&quot; | جي ڊي پي، نالي ماتر، آمريڪي ڊالر
 ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff3cd;&quot; | جي ڊي پي، خريداري طاقت برابري، آمريڪي ڊالر
 |-
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#eef8ea;&quot; | ملين&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf
  | title = Gross domestic product 2012
  | date = 1 July 2013
| publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-url= https://web.archive.org/web/20130810035505/http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf
  | archive-date= 10 August 2013 }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#eef8ea;&quot; | في ماڻهو&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD
  | title = GDP per capita (current US$)
  | publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-date = 11 May 2011
| archive-url = https://web.archive.org/web/20110511123254/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD
  | url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#fff9e6;&quot; | ملين&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf
  | title = Gross domestic product 2012, PPP
  | date = 1 July 2013
| publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130810005545/http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf
  | archive-date = 10 August 2013
| url-status=live
  }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#fff9e6;&quot; | في ماڻهو&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD
  | title = GDP per capita, PPP (current international $)
  | publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-date = 22 June 2019
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190622102516/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD
  | url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Antigua and Barbuda}}
 | {{UN_Population|Antigua and Barbuda}}
 | 1,176
 | 12,480
 | 1,778
 | 18,492
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Australia}}
 | {{UN_Population|Australia}}
 | 1,520,608
 | 61,789
 | 1,008,547
 | 41,974
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Bahamas}}
 | {{UN_Population|Bahamas}}
 | 8,149
 | 22,431
 | 11,765
 | 31,978
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Bangladesh}}
 | {{UN_Population|Bangladesh}}
 | 115,610
 | 743
 | 291,299
 | 1,777
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Barbados}}
 | {{UN_Population|Barbados}}
 | 3,685
 | 13,453
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Belize}}
 | {{UN_Population|Belize}}
 | 1,448
 | 4,059
 | 2,381
 | 6,672
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Botswana}}
 | {{UN_Population|Botswana}}
 | 14,411
 | 8,533
 | 34,038
 | 14,746
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Brunei}}
 | {{UN_Population|Brunei Darussalam}}
 | 16,954
 | 40,301
 | 21,992
 | 51,760
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Cameroon}}
 | {{UN_Population|Cameroon}}
 | 24,984
 | 1,260
 | 50,820
 | 2,359
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Canada}}
 | {{UN_Population|Canada}}
 | 1,821,424
 | 50,344
 | 1,489,165
 | 40,420
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Cyprus}}
 | {{UN_Population|Cyprus}}
 | 22,981
 | 30,670
 | 26,720
 | 32,254
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Dominica}}
 | {{UN_Population|Dominica}}
 | 480
 | 7,154
 | 906
 | 13,288
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Eswatini}}
 | {{UN_Population|Eswatini}}
 | 3,747
 | 3,831
 | 6,458
 | 6,053
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Ghana}}
 | {{UN_Population|Ghana}}
 | 40,710
 | 1,570
 | 51,943
 | 1,871
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Grenada}}
 | {{UN_Population|Grenada}}
 | 790
 | 7,780
 | 1,142
 | 10,837
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Guyana}}
 | {{UN_Population|Guyana}}
 | 2,851
 | 3,408
 | 2,704
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|India}}
 | {{UN_Population|India}}
 | 3,732,224
 | 2,171
 | 11,468,022
 | 7,874
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Jamaica}}
 | {{UN_Population|Jamaica}}
 | 14,840
 | 5,335
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Kenya}}
 | {{UN_Population|Kenya}}
 | 37,229
 | 808
 | 76,016
 | 1,710
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Kiribati}}
 | {{UN_Population|Kiribati}}
 | 176
 | 1,649
 | 248
 | 2,337
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Lesotho}}
 | {{UN_Population|Lesotho}}
 | 2,448
 | 1,106
 | 4,027
 | 1,691
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malawi}}
 | {{UN_Population|Malawi}}
 | 4,264
 | 365
 | 14,344
 | 893
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malaysia}}
 | {{UN_Population|Malaysia}}
 | 303,526
 | 9,977
 | 501,249
 | 16,051
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Maldives}}
 | {{UN_Population|Maldives}}
 | 2,222
 | 6,405
 | 3,070
 | 8,871
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malta}}
 | {{UN_Population|Malta}}
 | 8,722
 | 21,380
 | 12,138
 | 27,504
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Mauritius}}
 | {{UN_Population|Mauritius}}
 | 10,492
 | 8,755
 | 20,210
 | 14,420
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Mozambique}}
 | {{UN_Population|Mozambique}}
 | 14,588
 | 533
 | 25,805
 | 975
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Namibia}}
 | {{UN_Population|Namibia}}
 | 12,807
 | 5,383
 | 16,918
 | 6,801
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Nauru}}
 | {{UN_Population|Nauru}}
 | —
 | —
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|New Zealand}}
 | {{UN_Population|New Zealand}}
 | 139,768
 | 36,254
 | 139,640
 | 31,082
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Nigeria}}
 | {{UN_Population|Nigeria}}
 | 262,606
 | 1,502
 | 449,289
 | 2,533
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Pakistan}}
 | {{UN_Population|Pakistan}}
 | 231,182
 | 1,189
 | 517,873
 | 2,745
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Papua New Guinea}}
 | {{UN_Population|Papua New Guinea}}
 | 15,654
 | 1,845
 | 20,771
 | 2,676
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Rwanda}}
 | {{UN_Population|Rwanda}}
 | 7,103
 | 8,874
 | 15,517
 | 1,282
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Kitts and Nevis}}
 | {{UN_Population|Saint Kitts and Nevis}}
 | 748
 | 13,144
 | 966
 | 17,226
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Lucia}}
 | {{UN_Population|Saint Lucia}}
 | 1,186
 | 7,154
 | 2,016
 | 11,597
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
 | {{UN_Population|Saint Vincent and the Grenadines}}
 | 713
 | 6,291
 | 1,202
 | 10,715
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Samoa}}
 | {{UN_Population|Samoa}}
 | 677
 | 3,485
 | 853
 | 4,475
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Seychelles}}
 | {{UN_Population|Seychelles}}
 | 1,032
 | 12,321
 | 2,371
 | 25,788
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Sierra Leone}}
 | {{UN_Population|Sierra Leone}}
 | 3,796
 | 496
 | 8,125
 | 1,131
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Singapore}}
 | {{UN_Population|Singapore}}
 | 274,701
 | 46,241
 | 328,323
 | 60,688
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Solomon Islands}}
 | {{UN_Population|Solomon Islands}}
 | 1,008
 | 1,517
 | 1,718
 | 2,923
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|South Africa}}
 | {{UN_Population|South Africa}}
 | 384,313
 | 8,070
 | 585,625
 | 10,960
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Sri Lanka}}
 | {{UN_Population|Sri Lanka}}
 | 59,421
 | 2,835
 | 126,993
 | 5,582
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tanzania}}
 | {{UN_Population|United Republic of Tanzania}}
 | 28,249
 | 532
 | 74,269
 | 1,512
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tonga}}
 | {{UN_Population|Tonga}}
 | 472
 | 4,152
 | 527
 | 4,886
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Trinidad and Tobago}}
 | {{UN_Population|Trinidad and Tobago}}
 | 23,986
 | 16,699
 | 35,638
 | 25,074
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tuvalu}}
 | {{UN_Population|Tuvalu}}
 | 37
 | 3,636
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Uganda}}
 | {{UN_Population|Uganda}}
 | 19,881
 | 487
 | 49,130
 | 1,345
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|United Kingdom}}
 | {{UN_Population|United Kingdom}}
 | 3,124,650&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|access-date=31 August 2021|website=IMF|language=en|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407080844/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 | 38,974
 | 3,174,921
 | 35,598
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Vanuatu}}
 | {{UN_Population|Vanuatu}}
 | 785
 | 3,094
 | 1,139
 | 4,379
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Zambia}}
 | {{UN_Population|Zambia}}
 | 20,678
 | 1,425
 | 24,096
 | 1,621
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:#eaf4ff;&quot; | {{flag|Commonwealth of Nations|name=ڪامن ويلٿ}}
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''2,418,964,000'''&lt;!-- 2016 --&gt;
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''9,766,209'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''3,844'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''13,119,929'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''4,035'''
 |-
 |}
 |}


===جنگ کان پوءِ===
ٻي عالمي جنگ دوران، برطانوي سلطنت برطانيا جي ماليات جي سهائتا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا لنڊن ۾ گڏ ڪيا ويا، ته جيئن جنگ لاءِ استعمال ٿي سگهن. عملي طور، گڏيل بادشاهت £2.3&amp;nbsp;ارب حاصل ڪيا، جن مان £1.3&amp;nbsp;ارب [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان]] مان هئا. اهو قرض برطانوي حڪومت جي ضمانتي ڪاغذن جي صورت ۾ رکيو ويو ۽ &quot;اسٽرلنگ بيلنس&quot; جي نالي سان مشهور ٿيو. 1950ع تائين هندستان، پاڪستان ۽ سيلون پنهنجي اسٽرلنگ جو وڏو حصو خرچ ڪري چڪا هئا، جڏهن ته ٻين ملڪن وڌيڪ گڏ ڪيو. اسٽرلنگ علائقي ۾ ڪئناڊا کانسواءِ سڄي ڪامن ويلٿ شامل هئي، گڏوگڏ ڪجهه ننڍا ملڪ، خاص طور تي فارس نار وارا ملڪ. انهن پنهنجو پرڏيهي مٽاسٽا اسٽرلنگ ۾ رکيو، جنهن سان ان ڪرنسي کي اوچتين نيڪالين کان تحفظ مليو ۽ ڪامن ويلٿ اندر واپار ۽ سيڙپڪاري آسان ٿي. اهو مقرر مٽاسٽا جي شرح، واپاري پاليسي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ ڪامن ويلٿ سربراهي اجلاسن ۾ وقت بوقت گڏجاڻين، ۽ گهريلو معاشي پاليسين تي ٻڌل هڪ رسمي لاڳاپو هو. گڏيل بادشاهت کي واپاري اضافو حاصل هو، ۽ ٻيا ملڪ گهڻو ڪري خام مال پيدا ڪندڙ هئا، جيڪو گڏيل بادشاهت کي وڪرو ڪيو ويندو هو. ڪامن ويلٿ لاءِ واپاري جواز آهستي آهستي گهٽ پرڪشش ٿيندو ويو؛ تنهن هوندي به وڌندڙ لنڊن سرمائي منڊي تائين رسائي نون آزاد ٿيل ملڪن لاءِ اهم فائدو رهي. جيئن جيئن گڏيل بادشاهت يورپ جي ويجهو ٿيندي وئي، تيئن ڊگهي مدي وارا لاڳاپا شڪ هيٺ اچڻ لڳا.&lt;ref&gt;Catherine R. Schenk,  &quot;Britain in the world economy.&quot; in Paul Addison and Harriet Jones, eds., ''A Companion to Contemporary Britain: 1939–2000'' (2005): 436–481, esp. 469-71.&lt;/ref&gt;

====گڏيل بادشاهت (برطانيا) جو يورپي معاشي برادري ۾ شامل ٿيڻ====
1961ع تائين، سست معيشت سبب، گڏيل بادشاهت [[يورپي معاشي برادري]] ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر [[چارلس ڊي گال]] بار بار ان کي ويٽو ڪيو.&lt;ref&gt;Alan S. Milward, ''The rise and fall of a national strategy, 1945–1963'' (2002).&lt;/ref&gt; [[يورپي برادرين ۾ گڏيل بادشاهت جي شموليت|شموليت]] آخرڪار 1973ع ۾ حاصل ٿي. راڻي ايلزبيٿ گڏيل بادشاهت ۽ ڪامن ويلٿ وچ ۾ بچيل ٿورن لاڳاپن مان هڪ هئي. تاريخدان [[بين پملٽ]] دليل ڏئي ٿو ته يورپ ۾ شامل ٿيڻ &quot;گڏيل بادشاهت ۽ ان جي اڳوڻي سلطنت وچ ۾ خانداني لاڳاپن جي ٽٽڻ واري عمل ۾ اڃا تائين سڀ کان وڌيڪ فيصلائتو قدم ثابت ٿيو... ان بچيل لاڳاپن کي جذباتي ۽ ثقافتي لاڳاپن ۽ قانوني نزاڪتن تائين محدود ڪري ڇڏيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Ben |author-last1=Pimlott|title=The Queen: A Biography of Elizabeth II|url=https://books.google.com/books?id=VkhSn5Fi7c4C|date=1998|page=416|publisher=Wiley |isbn=978-0-471-28330-0}}&lt;/ref&gt;

آفريڪا ۽ ايشيا جا نوان آزاد ملڪ پنهنجي اندروني سياسي ۽ معاشي ترقي تي ڌيان ڏيڻ لڳا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ٿڌي جنگ]] ۾ پنهنجي ڪردار تي پڻ. آمريڪا، بين الاقوامي ادارا ۽ سوويت يونين اهم رانديگر بڻجي ويا، ۽ برطانوي ڪردار پوئتي هٽي ويو. جيتوڻيڪ ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ آسٽريليا، گڏيل بادشاهت جي يورپي معاشي برادري ۾ شموليت جي مخالفت ڪئي، ٻين ملڪن برطانيا جي گڏيل منڊي تائين رسائي مان ملندڙ معاشي فائدن کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Gill |author-last1=Bennett|title=Six Moments of Crisis: Inside British Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=m1_EUTmXbDwC&amp;pg=PP87|date=2013|page=87|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-164163-3|access-date=10 February 2018|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330171246/https://books.google.com/books?id=m1_EUTmXbDwC&amp;pg=PP87|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڳوڻين ڊومينين قومن ۽ گڏيل بادشاهت وچ ۾ تاريخي لاڳاپا تيزي سان ڪمزور ٿي رهيا هئا. ڪئناڊا جي معيشت وڌ کان وڌ آمريڪا سان واپار تي مرڪوز ٿيڻ لڳي، نه ڪي گڏيل بادشاهت يا ٻين ڪامن ويلٿ قومن سان واپار تي. ڪئناڊا جا اندروني تڪرار وڌندڙ آمريڪي ثقافتي ۽ معاشي موجودگي، ۽ [[ڪيوبيڪ قومپرستي]] جي مضبوط قوت جي چوڌاري گهمندا هئا. 1964ع ۾ [[ڪئناڊا جو جهنڊو|ميپل ليف جهنڊي]] [[ڪئناڊين ريڊ اينسائن|ڪئناڊين اينسائن]] جي جاءِ ورتي، جنهن کي گريگري جانسن &quot;سلطنت جو آخري ساهه&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Gregory A. Johnson, &quot;The Last Gasp of Empire: The 1964 Flag Debate Revisited&quot;, in Phillip Buckner, ed., ''Canada and the End of Empire'' (University of British Columbia Press, 2005), p.  6.&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ عام طور تي گڏيل بادشاهت جي شموليت جا مخالف هئا ۽ 1972ع ۾ شموليت جي آخري شرطن تي ڪافي اثرانداز ٿيا، جنهن لاءِ گڏيل بادشاهت اهم برآمدي منڊين جي تحفظ لاءِ عبوري انتظامن ۽ مالي معاوضي تي راضي ٿيو.&lt;ref&gt;Andrea Benvenuti,  {{&quot;'}}Layin' Low and Sayin' Nuffin': Australia's Policy towards Britain's Second Bid to Join the European Economic Community (1966–67)&quot; ''Australian Economic History Review'' 46#2 (2006): 155–175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Bruce |last=Brown |title=New Zealand in World Affairs: 1972–1990 |url=https://books.google.com/books?id=-pRHIw8R0-kC&amp;pg=PA23 |date=1977 |publisher=Victoria UP |page=23 |isbn=978-0-86473-372-6 |access-date=10 February 2018 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330153527/https://books.google.com/books?id=-pRHIw8R0-kC&amp;pg=PA23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رسل وارڊ ان دور کي معاشي اصطلاحن ۾ هن ريت بيان ڪري ٿو:&lt;ref&gt;Russell  Ward, ''A Nation for a Continent: the history of Australia, 1901–1975'' (1977) p 343&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;حقيقت ۾، گڏيل بادشاهت آسٽريليا جي اهم واپاري ساٿي طور ان وقت تمام تيزي سان آمريڪا ۽ معاشي طور ٻيهر اڀرندڙ جاپان جي هٿان بدلجي رهي هئي، پر گهڻا ماڻهو مشڪل سان ان کان واقف هئا.... اهو ڊپ هو ته گڏيل بادشاهت جي گڏيل منڊي ۾ شموليت جو مطلب آسٽريليائي شين لاءِ ترجيحي محصولي انتظامن جو خاتمو، يا گهٽ ۾ گهٽ انهن ۾ وڏي گهٽتائي هوندو.&lt;/blockquote&gt;

===واپار===
[[رائل ڪامن ويلٿ سوسائٽي]] جي 2010ع واري تحقيق مان ظاهر ٿيو ته ڪامن ويلٿ ملڪ، سراسري طور، تنظيم جي ٻين ملڪن کان 50 سيڪڙو وڌيڪ درآمد ڪندا هئا ۽ سراسري طور 38 سيڪڙو وڌيڪ برآمد ڪندا هئا. ننڍن ۽ گهٽ دولتمند ملڪن ۾ ڪامن ويلٿ اندر واپار ڪرڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thercs.org/assets/Uploads/Trading-Places-the-Commonwealth-effect-revisited.pdf|title=Trading Places: The &quot;Commonwealth effect&quot; revisited, p. 9.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704235738/https://thercs.org/assets/Uploads/Trading-Places-the-Commonwealth-effect-revisited.pdf|archive-date=4 July 2015|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt; رڳو 2024ع ۾، ٽوگو جي شامل ٿيڻ کان ٻه سال پوءِ، برطانيا سان ان جي واپار ۾ 94 سيڪڙو واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ڪامن ويلٿ اندر واپار ۾ قانوني ۽ لساني هڪجهڙائين، جن ۾ عام قانون جو وسيع استعمال به شامل آهي، ۽ قائم ٿيل ڪاروباري نيٽ ورڪن سبب ڏيتي ليتي جا خرچ گهٽ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Henderson |first=Andrew |date=2026-03-02 |title=The Commonwealth: a ceremonial relic that could be a supply-chain backstop |url=https://www.aspistrategist.org.au/the-commonwealth-a-ceremonial-relic-that-could-be-a-supply-chain-backstop/ |access-date=2026-05-04 |website=The Strategist |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ مالٽا واري سربراهي اجلاس ۾ حڪومتن جي سربراهن ڪامن ويلٿ ميمبرن وچ ۾ ٻه طرفي بنياد تي آزاد واپار کي اڳتي وڌائڻ جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;VallettaStatement&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/news/190628/163075/147476/valletta_statement_on_multilateral_trade.htm |archive-url=https://archive.today/20130415225827/http://www.thecommonwealth.org/news/190628/163075/147476/valletta_statement_on_multilateral_trade.htm |url-status=dead |archive-date=15 April 2013 |title=Commonwealth Secretariat – Valletta Statement on Multilateral Trade |publisher=Thecommonwealth.org |date=26 November 2005 |access-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt; 2025ع ۾ ڪامن ويلٿ جي سيڪريٽري جنرل [[شرلي آيورڪر بوچوي]] آخرڪار [[ڪامن ويلٿ آزاد واپار]] واري علائقي جي قيام جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nhED5_FVx8s |title=Shirley Botchwey, Commonwealth Secretary General interview with the BBC |date=2025-06-26 |last= |publisher=Commonwealth Secretariat |others=Interview by BBC News |access-date=2025-07-01 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

==ڪامن ويلٿ جون تنظيمون==
{{main|ڪامن ويلٿ تنظيمن جي فهرست}}

ڪامن ويلٿ جا ملڪ حڪومتي لاڳاپن کان ٻاهر به ڪيترن ئي گڏيل رابطَن ۾ ٻڌل آهن. مختلف غير سرڪاري تنظيمون، خاص طور تي راندين، ثقافت، تعليم، قانون ۽ خيراتي خدمتن جي شعبن ۾، سڄي ڪامن ويلٿ ۾ سرگرم آهن. انهن مان ڪجهه، جهڙوڪ [[سائيٽ سيورز انٽرنيشنل]] ۽ [[انگريزي ڳالهائيندڙن جي يونين]]، ڪامن ويلٿ کان ٻاهر به ڪم ڪن ٿيون، پر انهن جون سرگرميون شروعاتي طور ڪامن ويلٿ اندر شروع ٿيون ۽ اڄ به گهڻو ڪري اتي ئي مرڪوز آهن.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Family2&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Family |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070831143745/http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |archive-date=31 August 2007 |access-date=29 July 2007 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]]}}&lt;/ref&gt;

[[File:UCT Upper Campus landscape view.jpg|thumb|[[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، جيڪا [[ڪامن ويلٿ يونيورسٽين جي انجمن]] جي ميمبر آهي]]

ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ پنهنجي تصديق ڪميٽي ذريعي ڪامن ويلٿ سان رسمي منظوري (Accreditation) جو انتظام ڪري ٿو. داخلا جي شرطن ۾ ڪامن ويلٿ جي منشور سان وابستگي برقرار رکڻ شامل آهي. رسمي طور منظور ٿيل تنظيمن ۾ [[ڪامن ويلٿ يونيورسٽين جي انجمن]] شامل آهي، جيڪا [[ڪامن ويلٿ اسڪالرشپ]] جو انتظام ڪري ٿي ته جيئن شاگرد ٻين ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن، ۽ [[ڪامن ويلٿ پارلياماني انجمن]]، جيڪا ڪامن ويلٿ جي 180 کان وڌيڪ پارليامينٽن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Directory of accredited organisations |url=https://thecommonwealth.org/organisations-directory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325041630/https://thecommonwealth.org/organisations-directory |archive-date=25 March 2023 |access-date=25 March 2023 |website= |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ فائونڊيشن===
{{main|ڪامن ويلٿ فائونڊيشن}}

[[ڪامن ويلٿ فائونڊيشن]] هڪ بين الحڪومتي تنظيم آهي، جيڪا ڪامن ويلٿ حڪومتن جي مالي سهڪار سان هلندي آهي، انهن کي رپورٽ پيش ڪندي آهي، ۽ ڪامن ويلٿ جي قدرن ۽ ترجيحن جي رهنمائي هيٺ ڪم ڪندي آهي. ان جو بنيادي مقصد شهري سماج کي ڪامن ويلٿ جي ترجيحن جي حصول لاءِ مضبوط بڻائڻ آهي، جن ۾ جمهوريت ۽ سٺي حڪمراني، انساني حقن ۽ صنفي برابري جو احترام، غربت جو خاتمو، عوام-مرڪوز ۽ پائيدار ترقي، ۽ فنون ۽ ثقافت جي واڌاري شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CF About&quot; /&gt;

فائونڊيشن 1965ع ۾ [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن|حڪومتي سربراهن]] طرفان قائم ڪئي وئي. ان جي رڪنيت ڪامن ويلٿ جي سڀني ميمبرن لاءِ کليل آهي، ۽ ڊسمبر 2008ع تائين 53 مان 46 ميمبر ملڪ ان ۾ شامل هئا. شريڪ رڪنيت، جيڪا ميمبر حڪومتن سان لاڳاپيل رياستن يا سمنڊ پار علائقن لاءِ کليل آهي، جبرالٽر کي ڏني وئي آهي. 2005ع ۾ فائونڊيشن جي قيام جي 40هين سالگرهه ملهائي وئي. فائونڊيشن جو مرڪز [[مارلبرو هائوس]]، [[پال مال، لنڊن]] ۾ واقع آهي. سيڪريٽريٽ ۽ فائونڊيشن وچ ۾ باقاعده رابطا ۽ سهڪار موجود آهن. فائونڊيشن اڄ به انهن وسيع مقصدن جي خدمت ڪري رهي آهي، جن لاءِ اها مفاهمتي يادداشت موجب قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;CF About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.commonwealthfoundation.com/about/index.cfm |title=Commonwealth Foundation – About Us |date=5 January 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105094948/http://www.commonwealthfoundation.com/about/index.cfm |archive-date=5 January 2006 }}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ رانديون===
{{main|ڪامن ويلٿ رانديون}}

[[File:Rugby melbourne commonwealth games.jpg|thumb|[[ڪامن ويلٿ رانديون]] دنيا جو ٽيون وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهن، جتي عالمي طور مشهور راندين سان گڏ خاص &quot;ڪامن ويلٿ&quot; راندون، جهڙوڪ [[رگبي سيونز]]، پڻ شامل هونديون آهن. تصوير 2006ع جي رانديون دوران [[ميلبورن]] ۾ ورتل آهي.|220x220px]]

ڪامن ويلٿ رانديون هڪ [[گهڻ-راندين وارو مقابلو]] آهن، جيڪي هر چئن سالن کان پوءِ منعقد ڪيون وينديون آهن. [[2018ع ڪامن ويلٿ رانديون]] آسٽريليا جي گولڊ ڪوسٽ ۾، [[2022ع ڪامن ويلٿ رانديون]] برمنگهم ۾، ۽ [[2026ع ڪامن ويلٿ رانديون]] گلاسگو ۾ منعقد ٿيون. [[اونهاري اولمپڪ رانديون]] وانگر عام ايٿليٽڪس مقابلن کان علاوه، انهن رانديُن ۾ اهڙيون راندون به شامل هونديون آهن جيڪي ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ خاص طور مشهور آهن، جهڙوڪ [[بالز]]، [[نيٽ بال]] ۽ [[رگبي سيونز]].

هي رانديون 1930ع ۾ &quot;ايمپائر گيمز&quot; جي نالي سان شروع ٿيون. انهن جي بنياد اولمپڪ جي [[شوقيه راندين]] واري تصور تي رکيو ويو، پر انهن کي ڄاڻي واڻي &quot;دوستانه رانديون&quot; بڻايو ويو،&lt;ref name=&quot;A Commonwealth of Values&quot;&gt;{{cite journal|last=McKinnon|first=Don|author-link=Don McKinnon|date=February 2008|title=A Commonwealth of Values: a Commonwealth of incomparable value|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=97|issue=394|pages=19–28|doi=10.1080/00358530801890561|s2cid=153395786}}&lt;/ref&gt; جن جو مقصد ڪامن ويلٿ ملڪن وچ ۾ لاڳاپن کي هٿي ڏيڻ ۽ سندن گڏيل راندين ۽ ثقافتي ورثي کي ملهائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Games and Art Festival&quot;&gt;{{cite journal| date=July 2002 |title=Commonwealth Games and Art Festival| url=https://archive.org/details/sim_round-table_2002-07_91_365/page/293 |journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=91|issue=365|pages=293–296|doi=10.1080/0035853022000010308|s2cid=219624041}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جون سڀ کان نمايان سرگرميون انهن رانديُن سان لاڳاپيل آهن،&lt;ref name=&quot;A Commonwealth of Values&quot;/&gt; ۽ جڏهن رانديون ٿينديون آهن ته ڪامن ويلٿ بابت دلچسپي به گهڻي وڌي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McDougall|first=Derek|date=July 2005|title=Australia and the Commonwealth|url=https://archive.org/details/round-table_2005-07_94_380/page/339|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=94|issue=380|pages=339–349|doi=10.1080/00358530500175033|s2cid=154343051}}&lt;/ref&gt;

ان ڳالهه تي بحث جاري رهيو آهي ته ڇا رانديون ۽ راندين جا ادارا ڪامن ويلٿ جي وسيع سياسي معاملن سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن يا نه.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Games and Art Festival&quot;/&gt; 1977ع ۾ [[گلينيگلز معاهدو]] منظور ڪيو ويو، جنهن تحت ڪامن ويلٿ ملڪن نسل پرست [[اپارتھائيڊ]] نظام خلاف جدوجهد لاءِ ڏکڻ آفريڪا سان راندين وارن لاڳاپن جي حوصله شڪني ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان وقت ڏکڻ آفريڪا ڪامن ويلٿ جو ميمبر نه هو. جڏهن ته [[1986ع ڪامن ويلٿ رانديون]] گهڻن آفريقي، ايشيائي ۽ ڪيريبين ملڪن طرفان بائيڪاٽ ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين ملڪن گلينيگلز معاهدي تي مؤثر عمل نه ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Muda|first=Muhammad|date=April 1998|title=The significance of the Commonwealth Games in Malaysia's foreign policy|url=https://archive.org/details/sim_round-table_1998-04_87_346/page/211|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=87|issue=346|pages=211–226|doi=10.1080/00358539808454416|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون===
{{main|ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون}}

[[ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون]] ڪامن ويلٿ رانديُن جو نوجوانن لاءِ مخصوص نسخو آهن، جن جو مقصد 14 کان 18 سالن جي عمر وارن رانديگرن کي موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پهريون ڀيرو [[2000ع ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون]] اسڪاٽلينڊ جي ايڊنبرگ شهر ۾ منعقد ٿيون.
رانديُن جو سڀ کان تازو ايڊيشن [[2023ع ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون|2023ع]] ۾ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ منعقد ٿيو.

===ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن===
{{main|ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن}}

[[File:Azmak Cemetery, Gallipoli Peninsula.JPG|thumb|[[ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن]] ڪامن ويلٿ جي 17 لک جنگي شهيدن کي ياد ڪري ٿي ۽ دنيا ۾ 2,500 جنگي قبرستانن جي سنڀال ڪري ٿي، جن مان هي هڪ [[گليپولي]] ۾ واقع آهي.|220x220px]]

ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن (CWGC) انهن 17 لک فوجي اهلڪارن جي قبرن جي سنڀال جي ذميوار آهي، جيڪي پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ دوران ڪامن ويلٿ ملڪن جي طرفان وڙهندي فوت ٿيا. هي ڪميشن 1917ع ۾ (امپيريل وار گريوز ڪميشن جي نالي سان) قائم ڪئي وئي هئي. هن 2,500 [[جنگي قبرستان]] تعمير ڪيا آهن ۽ دنيا جي 20,000 ٻين هنڌن تي موجود انفرادي قبرن جي به سنڀال ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ten Key Things About War Graves&quot;&gt;{{cite news|title=Ten Key Things About War Graves|first=Annie|last=Dare|newspaper=[[The Observer]]|date=15 October 2000|page=29}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ آف لرننگ===
{{Main|ڪامن ويلٿ آف لرننگ}}

ڪامن ويلٿ آف لرننگ (COL) هڪ بين الحڪومتي تنظيم آهي، جيڪا [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن|حڪومتي سربراهن]] طرفان کليل سکيا/فاصلاتي تعليم بابت ڄاڻ، وسيلن ۽ ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ ورڇ کي هٿي ڏيڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. COL ترقي پذير ملڪن کي معياري تعليم ۽ تربيت تائين رسائي بهتر بڻائڻ ۾ مدد ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.col.org/about/|title=About the Commonwealth of Learning|access-date=11 April 2023|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411163836/https://www.col.org/about/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم===
{{Main|ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم}}

ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم (CLGF) هڪ عالمي مقامي حڪومت تنظيم آهي، جيڪا ڪامن ويلٿ جي ميمبر ملڪن ۾ مقامي اختيارين، انهن جي قومي انجمنن ۽ مقامي حڪومت بابت ذميوار وزارتن کي گڏ ڪري ٿي. CLGF قومي ۽ [[مقامي حڪومت]]ن سان گڏجي [[جمهوريت|جمهوري قدرن]] ۽ سٺي مقامي حڪمراني جي ترقي جي حمايت ڪري ٿو، ۽ اها ڪامن ويلٿ ۾ مقامي حڪومت جي نمائنده اداري طور [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن]] طرفان باضابطه طور تسليم ٿيل لاڳاپيل تنظيم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thecommonwealth.org/organisation/commonwealth-local-government-forum-clgf|title=Commonwealth Local Government Forum (CLGF) {{!}} The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|date=31 July 2013|language=en|access-date=23 February 2017|archive-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201155851/http://thecommonwealth.org/organisation/commonwealth-local-government-forum-clgf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
CLGF ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو مقامي حڪومت جي پاليسي ۽ فيصلا سازي ۾ شامل مرڪزي، صوبائي ۽ مقامي حڪومتي سطحن کي گڏ ڪري ٿو. CLGF جي ميمبرن ۾ مقامي حڪومت جون انجمنون، انفرادي مقامي اختيارين، مقامي حڪومت سان لاڳاپيل وزارتون، ۽ اهي تحقيقي ۽ پيشور تنظيمون شامل آهن، جيڪي مقامي حڪومت سان ڪم ڪن ٿيون. عملي کان عملي تائين سهڪار CLGF جي ڪم جو بنيادي حصو آهي، جيڪو سڄي ڪامن ويلٿ ۽ علائقائي سطح تي CLGF جي پنهنجي ميمبرن کي استعمال ڪري ٻين جي مدد ڪري ٿو، علائقن اندر به ۽ علائقن جي وچ ۾ به. CLGF مقامي ۽ علائقائي حڪومتن جي عالمي ٽاسڪ فورس جو ميمبر آهي، جيڪا گڏيل قومن جي مقامي اختيارين واري ميجر گروپ جي رسمي ڀائيوار آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gtf2016.org/about-us|title=Global Taskforce of Local and Regional Governments|website=globaltaskforce|access-date=23 February 2017|archive-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111201233/http://www.gtf2016.org/about-us|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{See also|برطانوي ثقافت}}

ڪامن ويلٿ ملڪ هڪ گڏيل ثقافت رکن ٿا، جنهن ۾ انگريزي ٻولي، رانديون، قانوني نظام، تعليم ۽ حڪومت شامل آهن. اهي هڪجهڙايون هن تنظيم جي ورثي جو نتيجو آهن، جيڪو برطانوي سلطنت مان ترقي ڪري نڪتو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=The Commonwealth |url=https://www.mfat.govt.nz/en/peace-rights-and-security/the-commonwealth/ |access-date=8 January 2024 |website=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Representation in the Commonwealth |url=https://www.gov.uk/world/organisations/uk-representation-in-the-commonwealth |access-date=23 May 2024 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪامن ويلٿ جي نشانين ۾ [[ڪامن ويلٿ قومن جو جهنڊو|ڪامن ويلٿ جو جهنڊو]] ۽ [[ڪامن ويلٿ ڏينهن]] شامل آهن. [[يادگيري جو ڏينهن]] سڄي ڪامن ويلٿ ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Remembrance |url=https://www.cwgc.org/our-work/outreach/remembrance/ |access-date=20 July 2024 |website=Commonwealth War Graces Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Remembrance Day vs ANZAC Day explained |url=https://remembertoremember.com.au/blog/remembrance-day-vs-anzac-day-explained?dicbo=v4-9816lox-1076708621 |access-date=20 July 2024 |website=RSL Australia |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن ۾ [[گائي فاڪس نائيٽ]] جون تقريبون پڻ ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slater |first=Jack |date=29 October 2022 |title=Do any other countries celebrate Bonfire Night? |url=https://metro.co.uk/2022/10/29/is-bonfire-night-only-in-the-uk-17662141/ |access-date=7 November 2024 |website=Metro |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جي برطانوي سڃاڻپ بابت ڪينيا جي عالم [[علي مزروئي]] چيو ته: &quot;آخرڪار، هڪ نيوزيلينڊر کي هڪ جميڪن يا زيمبين سان ڪهڙي شيءِ گڏيل ٿي سگهي ٿي، جيڪڏهن گڏيل برطانوي هجڻ جا رشتا نه هجن؟&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mazrui |first1=Ali Al Amin |title=Anglo-African Commonwealth |url=https://archive.org/details/angloafricancomm0000mazr |last2=Taylor |first2=D. |last3=Bradley |first3=Kenneth |date=1967 |publisher=Pergamon |isbn=978-0-08-012253-3 |pages=[https://archive.org/details/angloafricancomm0000mazr/page/40 40]–41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miller |first=J. D. B. |title=Survey of Commonwealth affairs: problems of expansion 1953-1969 |url=https://archive.org/details/surveyofcommonwe0000mill |date=1974 |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-214999-2 |location=London New York Toronto |pages=[https://archive.org/details/surveyofcommonwe0000mill/page/434 434]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;{{rp|62}}

===راند===
[[File:Gahanga cricket stadium.jpg|thumb|[[روانڊا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، ڪگالي، روانڊا. ڪامن ويلٿ جي رڪنيت کي ملڪ ۾ هن راند کي مشهور ڪرڻ جو سبب ڄاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو ملڪ ڪڏهن به برطانوي سلطنت جو حصو نه رهيو.]]
ڪيترائي ڪامن ويلٿ ملڪ اهڙيون ساڳيون رانديون کيڏن ٿا، جن کي بنيادي طور برطانوي ڪردار واريون سمجهيو ويندو آهي، جيڪي برطانوي حڪمراني يا بالادستي هيٺ جڙيون ۽ ترقي ڪريون، جن ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[ايسوسيئيشن فٽبال]]، [[رگبي فٽبال|رگبي]]، [[فيلڊ هاڪي]] ۽ [[نيٽ بال]] شامل آهن. اهي لاڳاپا خاص طور گڏيل بادشاهت، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ [[رگبي يونين]]، ڪرڪيٽ، نيٽ بال ۽ فيلڊ هاڪي ۾ مضبوط آهن؛ آسٽريليا سان [[رگبي ليگ]] ۾، ڪيريبين ملڪن سان ڪرڪيٽ ۽ نيٽ بال ۾، ۽ هندستاني ننڍي کنڊ سان [[هندستاني ننڍي کنڊ ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] ۽ هاڪي ۾ مضبوط آهن. ان جي ابتڙ، ڪئناڊا تي اتر آمريڪي راندين جو غلبو آهي، جن ۾ ڪرڪيٽ بدران بيس بال، نيٽ بال بدران باسڪيٽ بال، فيلڊ هاڪي بدران آئس هاڪي ۽ رگبي يونين يا ليگ بدران ڪئناڊين فٽبال شامل آهن. تنهن هوندي به، ڪئناڊا ڪامن ويلٿ جي سڀني وڌيڪ روايتي راندين ۾ ننڍيون پر پرجوش برادريون برقرار رکي ٿو، ۽ انهن مان هر هڪ ۾ ورلڊ ڪپ تائين پهتو آهي. اهو [[ڪامن ويلٿ رانديون]] جو جنم هنڌ پڻ آهي، جتي 1930ع ۾ [[1930ع برطانوي سلطنت رانديون|پهريون ايڊيشن هئملٽن]] ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Perkin|first=Harold|date=September 1989|title=Teaching the nations how to play: sport and society in the British Empire and Commonwealth |journal=International Journal of the History of Sport|volume=6|issue=2|pages=145–155|doi=10.1080/09523368908713685}}&lt;/ref&gt;
هن گڏيل راندين واري منظرنامي سبب وڏين راندين وارين قومن وچ ۾ دوستانه قومي مقابلا پيدا ٿيا، جن اڪثر سندن هڪ ٻئي سان لاڳاپن جي تعريف ڪئي آهي. هندستان، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جي حالتن ۾ انهن مقابليُن سندن اڀرندڙ قومي ڪردار جي تعمير ۾ وڏو حصو ادا ڪيو آهي، خاص طور ڪرڪيٽ، رگبي ليگ ۽ رگبي يونين ۾. حقيقت ۾، انهن مقابليُن عالمي لاڳاپن ۾ هڪ مستقل عنصر فراهم ڪري ويجها لاڳاپا برقرار رکيا، جيتوڻيڪ سلطنت ڪامن ويلٿ ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Michael|last=Dawson|date=February 2006|title=Acting global, thinking local: 'Liquid imperialism' and the multiple meanings of the 1954 British Empire &amp; Commonwealth Games|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_2006-02_23_1/page/3|journal=International Journal of the History of Sport|volume=23|issue=1|pages=3–27|doi=10.1080/09523360500386419|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ٻاهرين طور، انهن راندين کيڏڻ کي ڪامن ويلٿ جي هڪ خاص ثقافت ۾ شريڪ ٿيڻ جي نشاني سمجهيو ويندو آهي؛ روانڊا جي اسڪولن ۾ [[روانڊا ڪرڪيٽ انجمن|ڪرڪيٽ]] اختيار ڪرڻ کي ملڪ جي ڪامن ويلٿ رڪنيت ڏانهن وڌڻ جي علامت طور ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Clayton|first=Jonathan|title=Schoolboy cricketers bat their way to a place in the Commonwealth|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article2903598.ece|newspaper=[[The Times]]|date=20 November 2007|access-date=27 March 2009|location=London|archive-date=8 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008004746/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article2903598.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Mike |last=Pflanz|title=Rwanda in drive to join Commonwealth|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1558285/Rwanda-in-drive-to-join-Commonwealth.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1558285/Rwanda-in-drive-to-join-Commonwealth.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=24 July 2007|access-date=27 March 2009|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; روانڊا جي ڪامن ويلٿ رڪنيت کي ملڪ اندر هن راند کي مشهور ڪرڻ ۾ مددگار قرار ڏنو ويو، جتي مرد ۽ عورتون يتيم خانن، اسڪولن، يونيورسٽين ۽ ڪرڪيٽ ڪلبن ۾ ان کي کيڏن ٿا.&lt;ref name=&quot;Duncan&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Isabelle |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |publisher=Robson Press |year=2013 |isbn=9781849545464 |location=London}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ رانديون، پنهنجي نوجوانن واري نسخي سان گڏ، هڪ چارسالي گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جيڪو [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] چڪر جي وچ واري سال ۾ منعقد ٿيندو آهي، ۽ انهن راندين وارن لاڳاپن جو سڀ کان نمايان اظهار آهي. رانديُن ۾ عام گهڻ-راندين وارا شعبا، جهڙوڪ ايٿليٽڪس، ترڻ، جمناسٽڪ، وزن کڻڻ، باڪسنگ، فيلڊ هاڪي ۽ سائيڪلنگ شامل آهن، پر انهن ۾ ڪامن ويلٿ ۾ مشهور ۽ انهن رانديُن لاءِ مخصوص راندون، جهڙوڪ نيٽ بال، اسڪواش ۽ لان بالز پڻ شامل آهن. اهي رانديون اولمپڪس جهڙن مقابلن کان وڌيڪ واضح طور سياسي به آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي انهن ڳالهين کي فروغ ڏين ٿيون، جن کي ڪامن ويلٿ جا قدر سمجهيو ويندو آهي؛ تاريخي طور گڏيل فوجي ڪوششن جي تاريخ کي ملهايو ۽ فروغ ڏنو ويو، پيراسپورٽ ۽ معذورن جون رانديون مڪمل طور شامل ڪيون ويون، ۽ ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن عوامي طور LGBT ماڻهن جي حقن جي حمايت ڪئي آهي، جيتوڻيڪ ڪامن ويلٿ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هم جنس پرستي اڃا به ڏوهه قرار ڏنل آهي.

===ادب===
{{See also|ڪامن ويلٿ انگريزي|پس نوآبادياتي ادب|مهاجر ادب|ڪامن ويلٿ ادب جو جرنل}}

برطانوي موجودگي جي گڏيل تاريخ ڪيترين ئي ٻولين ۾ لکڻ جو هڪ وڏو ذخيرو پيدا ڪيو آهي، جنهن کي ڪامن ويلٿ ادب چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=A report on stories from the outposts of Commonwealth literature|first=Douglas|last=Hill|newspaper=[[The Globe and Mail]]|date=1 October 1988|page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=English Is a World Language – and That's to Be Prized|first=Robert|last=McCrum|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=13 October 2003|page=B15}}&lt;/ref&gt; ڪامن ويلٿ ادب ۽ ٻولي جي مطالعي واري انجمن (ACLALS) جون دنيا ڀر ۾ 11 شاخون آهن ۽ اها هر ٽن سالن کان پوءِ هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس منعقد ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Tunca 2018&quot;&gt;{{cite web | last=Tunca | first=Daria | title=ACLALS: Association for Commonwealth Literature and Language Studies | website=ACLALS | date=27 September 2018 | url=http://www.aclals.ulg.ac.be/ | access-date=13 December 2018 | archive-date=16 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181216032000/http://www.aclals.ulg.ac.be/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Jennifer-Nasubuga-Makumbi.jpg|left|thumb|يوگنڊا-برطانوي ناول نگار [[جينيفر نانسوبوگا ماڪومبي]] 2014ع ۾ [[ڪامن ويلٿ شارٽ اسٽوري پرائز]] کٽيو.]]

1987ع ۾ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن ساليانو [[ڪامن ويلٿ رائيٽرز پرائز]] قائم ڪيو، جنهن جو مقصد &quot;ڪامن ويلٿ جي نئين افسانوي ادب جي واڌ کي همٿائڻ ۽ انعام ڏيڻ، ۽ يقيني بڻائڻ هو ته معياري ڪم پنهنجي اصل ملڪ کان ٻاهر وسيع پڙهندڙن تائين پهچي&quot;. ڪامن ويلٿ ۾ بهترين ڪتاب ۽ بهترين پهرين ڪتاب لاءِ انعام ڏنا ويندا هئا؛ چئن علائقن مان هر هڪ ۾ بهترين ڪتاب ۽ بهترين پهرين ڪتاب لاءِ علائقائي انعام پڻ هوندا هئا. جيتوڻيڪ ڪامن ويلٿ سان رسمي طور لاڳاپيل نه هو، پر معزز ساليانو [[بوڪر پرائز|مين بوڪر پرائز]]، جيڪو ادب جي اعليٰ ترين اعزازن مان هڪ آهي،&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Empire Writes Back|first=Pico|last=Iyer|newspaper=[[The Straits Times]]|date=12 February 1993|page=1}}&lt;/ref&gt; اڳ ۾ رڳو ڪامن ويلٿ ملڪن يا اڳوڻن ميمبرن، جهڙوڪ آئرلينڊ ۽ زمبابوي، جي ليکڪن کي ڏنو ويندو هو. 2014ع کان پوءِ، ڪنهن به قوميت جا ليکڪ ان انعام لاءِ اهل ٿي ويا آهن، بشرطيڪ اهي اصل ۾ انگريزي ۾ لکن ۽ سندن ناول گڏيل بادشاهت جي قائم ٿيل پبلشرن طرفان شايع ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://manbookerprize.com/news/2013/12/12/meet-man-booker-prize-2014-judges|title=Meet the Man Booker Prize 2014 Judges|website=The Man Booker Prizes|date=12 December 2013|access-date=10 June 2017}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اڄ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن ساليانو [[ڪامن ويلٿ شارٽ اسٽوري پرائز]] ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth Short Story Prize |url=https://commonwealthfoundation.com/short-story-prize/ |access-date=5 January 2024 |website=Commonwealth Foundation |language=en-GB |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202062846/https://commonwealthfoundation.com/short-story-prize/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Olive Schreiner00.jpg|thumb|ڏکڻ آفريڪي ليکڪ [[اوليو شرائنر]]]]

ڏکڻ آفريڪي ليکڪ [[اوليو شرائنر]] جو مشهور ناول ''[[دي اسٽوري آف اين آفريڪن فارم]]'' 1883ع ۾ شايع ٿيو، ۽ نيوزيلينڊ جي [[ڪيٿرين مينسفيلڊ]] 1911ع ۾ پنهنجي مختصر ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ''[[ان اي جرمن پينشن]]'' شايع ڪيو. [[هندستاني انگريزي ادب|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان انگريزي ۾ لکڻ وارو پهريون اهم ناول نگار [[آر. ڪي. نارائن]] هو، جنهن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انگلينڊ ۾ اشاعت شروع ڪئي، انگريزي ناول نگار [[گراهم گرين]] جي حوصلا افزائي سبب.&lt;ref&gt;{{cite book| editor-last=Drabble|editor-first=Margaret|title=The Oxford Companion to English Literature|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1996}}&lt;/ref&gt; ڪيريبين ليکڪ [[جين ريس]] جو ادبي سفر 1928ع کان ئي شروع ٿيو، جيتوڻيڪ سندس سڀ کان مشهور ڪم، ''[[وائڊ سرگاسو سي]]''، 1966ع تائين شايع نه ٿيو. ڏکڻ آفريڪي [[ايلن پيٽن]] جو مشهور ''[[ڪرائي، دي بليوڊ ڪنٽري]]'' 1948ع جو آهي. [[ڏاکڻي روڊيشيا]]، هاڻوڪي زمبابوي، جي [[ڊورس ليسنگ]] انگريزي ادبي منظر ۾ هڪ غالب موجودگي هئي، جيڪا 1950ع کان پوءِ سڄي 20هين صديءَ ۾ لڳاتار شايع ٿيندي رهي. هن 2007ع ۾ [[ادب ۾ نوبل انعام]] حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|title=The Nobel Prize in Literature 2007|website=Nobelprize.org|access-date=10 June 2017|archive-date=10 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810175617/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[سلمان رشدي]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڳوڻين برطانوي نوآبادين مان هڪ ٻيو ليکڪ آهي، جيڪو [[مهاجر ادب|مستقل طور گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيو]]. رشدي ''[[مڊنائيٽس چلڊرن]]'' (1981ع) سان شهرت حاصل ڪئي. سندس سڀ کان تڪراري ناول ''[[دي سيٽينڪ ورسيز]]'' (1989ع) جزوي طور محمد جي زندگيءَ کان متاثر هو. [[وي. ايس. نائيپال]] (پيدائش 1932ع)، جيڪو [[ٽرينيڊاڊ]] ۾ ڄائو، هڪ ٻيو مهاجر ليکڪ هو، جنهن ٻين ڪمن سان گڏ ''[[اي بينڊ ان دي رور]]'' (1979ع) لکيو. نائيپال 2001ع ۾ ادب ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;nobelweb&quot;&gt;{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | work = Literature | title = The Nobel Prize in Literature 2001 | publisher = Nobel Prize Outreach AB | access-date = 26 June 2016 | archive-date = 15 September 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120915131638/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جا ڪيترائي ٻيا ليکڪ به انگريزي ۾ لکيل ڪم سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن، جن ۾ نائيجيريا جو ناول نگار [[چنوا اچيبے]] ۽ ڊراما نگار [[وولي سوينڪا]] شامل آهن. سوينڪا 1986ع ۾ ادب ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو، جيئن ڏکڻ آفريڪي ناول نگار [[نادين گورڊيمر]] 1995ع ۾ حاصل ڪيو. انگريزي ۾ لکڻ وارن ٻين ڏکڻ آفريڪي ليکڪن ۾ ناول نگار [[جي. ايم. ڪوئٽزي]] (نوبل انعام 2003ع) ۽ ڊراما نگار [[ايٿول فوگارڊ]] شامل آهن. ڪينيا جو سڀ کان بين الاقوامي طور مشهور ليکڪ [[نگوگي وا ٿيونگو]] آهي، جيڪو انگريزي ۾ ناولن، ڊرامن ۽ مختصر ڪهاڻين جو ليکڪ آهي. ڪيريبين جي [[سينٽ لوشيا]] سان تعلق رکندڙ شاعر [[ڊيرڪ والڪوٽ]] هڪ ٻيو نوبل انعام يافته هو، جنهن 1992ع ۾ اهو انعام کٽيو. آسٽريليا جو [[پيٽرڪ وائٽ]] هن دور جو اهم ناول نگار هو، جنهن جو پهريون ڪم 1939ع ۾ شايع ٿيو ۽ جنهن 1973ع ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو. هن دور جي آخر ۾ ٻيا قابل ذڪر آسٽريليائي ليکڪ شاعر [[ليس مري (شاعر)|ليس مري]] ۽ ناول نگار [[پيٽر ڪيري (ناول نگار)|پيٽر ڪيري]] آهن، جيڪو انهن صرف چئن ليکڪن مان هڪ آهي جن [[بوڪر پرائز]] ٻه ڀيرا کٽيو آهي.&lt;ref&gt;Man Booker official site: [http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell J. G. Farrell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129070148/http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell |date=29 January 2017 }}; [https://web.archive.org/web/20120921205624/http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel Hilary Mantel]: [http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee J. M. Coetzee] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317185406/http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |date=17 March 2016 }}.&lt;/ref&gt;

===سياست ۽ عدليا===
[[File:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|[[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي]]، هندستان. ڪامن ويلٿ منشور جمهوريت سان ڪامن ويلٿ جي وابستگي بيان ڪري ٿو، ۽ ڪيترائي ڪامن ويلٿ ملڪ [[ويسٽ منسٽر نظام]] استعمال ڪن ٿا.]]
[[File:The Queen's Platinum Jubilee Beacon Event, Wellington.jpg|thumb|2022ع ۾ [[ويلنگٽن]]، نيوزيلينڊ ۾ [[ايلزبيٿ ٻي جي پلاٽينم جوبلي|راڻي ايلزبيٿ ٻي جي پلاٽينم جوبلي]] لاءِ [[راڻي جي پلاٽينم جوبلي بيڪنز|جوبلي بيڪن]] روشن ڪرڻ]]

ڪامن ويلٿ ملڪن جا قانوني ۽ حڪومتي نظام هڪجهڙا آهن، جڏهن ته ڪامن ويلٿ منشور جمهوريت، انساني حقن ۽ قانون جي حڪمراني سان وابستگين کي شامل ڪري ٿو. گهڻا ڪامن ويلٿ ملڪ [[پارلياماني نظام]] واري جمهوريت جو [[ويسٽ منسٽر نظام]] رکن ٿا، جنهن ۾ چونڊيل قانون ساز ادارا، گهڻ پارٽي چونڊون، [[ذميوار حڪومت]] ۽ اڪثر ٻه ايوان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth of Nations |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliament-and-empire/contemporary-context/ |access-date=21 March 2025 |website= |publisher=UK Parliament |language=en}}&lt;/ref&gt; [[ڪامن ويلٿ پارلياماني انجمن]] سڄي ڪامن ويلٿ جي قانون ساز ادارن وچ ۾ سهڪار کي آسان بڻائي ٿي، ۽ [[ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم]] [[مقامي حڪومت]] جي عملدارن ۾ [[سٺي حڪمراني]] کي فروغ ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PBs9DgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |title=The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Palgrave Macmillan UK |year=2017 |isbn=978-1-349-68398-7 |page=46 |access-date=27 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330165149/https://books.google.com/books?id=PBs9DgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |archive-date=30 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪامن ويلٿ قيادت تي 2022ع ۾ ڪگالي، روانڊا ۾ ٿيل ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس دوران گابون کي ميمبر طور قبول ڪرڻ تي تنقيد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ملڪ انساني حقن جي خراب رڪارڊ وارو هو. گابون 56 سالن تائين ڪليپٽوڪريٽڪ بونگو خاندان جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين 2023ع ۾ هڪ بغاوت ذريعي انهن کي اقتدار تان هٽايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gruenbaum |first=Oren |date=8 September 2023 |title=Why was a country as corrupt as Ali Bongo's Gabon ever admitted to the Commonwealth? |url=https://www.commonwealthroundtable.co.uk/general/eye-on-the-commonwealth/why-was-a-country-as-corrupt-as-ali-bongos-gabon-ever-admitted-to-the-commonwealth/# |access-date=21 March 2025 |website=The Round Table |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

گهڻا ڪامن ويلٿ ملڪ [[عام قانون]] استعمال ڪن ٿا، جيڪو [[انگريزي قانون]] جي نموني تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Legal |url=https://www.commonwealthofnations.org/?sectors=business/legal |access-date=3 March 2025 |website=Commonwealth of Nations |language=en-UK}}&lt;/ref&gt; 2003ع ۾ اختيار ڪيل لاٽيمر هائوس اصول [[اختيارن جي ورهاست]] کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 2023 |title=Commonwealth Latimer House Principles on the Three Branches of Government |url=https://www.cpahq.org/media/kafl4zuf/commonwealth_principles_cpa_sept_2023-v2_single.pdf |access-date=4 March 2025 |publisher=Commonwealth Parliamentary Association}}&lt;/ref&gt; گهڻن ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ جج آزاد ڪميشنن ذريعي مقرر ٿين ٿا، هڪ تبديلي جيڪا 20هين صديءَ جي آخر ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ سڄي ڪامن ويلٿ ۾ آئي ۽ ڪيپ ٽائون اصولن ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corder |first=Hugh |date=11 March 2016 |title=How Commonwealth countries have forged a new way to appoint judges |url=https://theconversation.com/how-commonwealth-countries-have-forged-a-new-way-to-appoint-judges-56090 |access-date=21 March 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

===نشانيون===
ڪامن ويلٿ ڪيترائي اهڙا نشان اختيار ڪيا آهن، جيڪي ان جي ميمبرن جي انجمن جي نمائندگي ڪن ٿا. انگريزي ٻولي کي ميمبرن جي ورثي جي نشاني طور تسليم ڪيو ويو آهي؛ ڪامن ويلٿ جي نشاني سمجهڻ کان علاوه، ان کي &quot;ڪامن ويلٿ رابطي جو ذريعو&quot; طور تسليم ڪرڻ ڪامن ويلٿ رڪنيت لاءِ هڪ اڳواٽ شرط آهي.
[[ڪامن ويلٿ جو جهنڊو]] ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ جي نشان تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڳاڙهي نيري ميدان تي نڪرندڙ ڪرڻن سان گهيريل سونهري گولو آهي؛ اهو 1973ع واري [[ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس 1973ع|ٻئي CHOGM]] لاءِ ٺاهيو ويو ۽ 26 مارچ 1976ع تي باضابطه طور اختيار ڪيو ويو. 1976ع ۾ تنظيم [[ڪامن ويلٿ ڏينهن]] ملهائڻ لاءِ هڪ گڏيل تاريخ تي پڻ راضي ٿي، يعني مارچ جو ٻيو سومر، جيڪو اڳ [[ايمپائر ڊي]] جي تقريبن مان الڳ الڳ تاريخن تي ترقي ڪري آيو هو.&lt;ref&gt;''Flags of All Nations: Flags of the British Commonwealth of Nations'' (Brown, Son &amp; Ferguson, 1952)&lt;/ref&gt;

===سڃاڻپ===
2009ع ۾، ڪامن ويلٿ جي قيام جي 60هين سالگرهه ملهائڻ لاءِ، [[رائل ڪامن ويلٿ سوسائٽي]] ستن ميمبر رياستن: آسٽريليا، ڪئناڊا، هندستان، جميڪا، ملائيشيا، ڏکڻ آفريڪا ۽ گڏيل بادشاهت ۾ عوامي راءِ جو هڪ سروي ڪرايو. ان مان معلوم ٿيو ته انهن ملڪن جا گهڻا ماڻهو [[ڪامن ويلٿ رانديون]] کان سواءِ ڪامن ويلٿ جي سرگرمين بابت وڏي حد تائين اڻڄاڻ هئا، ۽ ان جي مستقبل بابت به بي پرواهه هئا. ڪامن ويلٿ جي حمايت ترقي پذير ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ ٻه ڀيرا وڌيڪ هئي؛ اها گڏيل بادشاهت ۾ سڀ کان گهٽ هئي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20140808043749/https://thercs.org/assets/Research-/Commonwealth-Conversation-Final-Report.pdf Royal Commonwealth Society, ''An Uncommon Association, a Wealth of Potential:  Final Report of the Commonwealth Conversation'' (London, Royal Commonwealth Society, 2010)]}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author-link=Dhananjayan Sriskandarajah|first= Dhananjayan |last=Sriskandarajah |url=https://www.theglobeandmail.com/commentary/canada-commonwealth-and-the-key-to-relevance/article4279734/ |title=Canada, Commonwealth and the key to relevance |work=The Globe and Mail|date=21 July 2009 |access-date=18 April 2013 |archive-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510024750/http://www.theglobeandmail.com/commentary/canada-commonwealth-and-the-key-to-relevance/article4279734/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Elizabeth |last=Renzetti |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/commonwealth-quaint-historical-relic-or-meaningful-bloc/article4279618/ |title=Commonwealth: quaint historical relic or meaningful bloc? |work=The Globe and Mail |date=20 July 2009|access-date=18 April 2013 |archive-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510011926/http://www.theglobeandmail.com/news/world/commonwealth-quaint-historical-relic-or-meaningful-bloc/article4279618/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7931706.stm |title=Queen marks Commonwealth launch |work=BBC News |date=9 March 2009|access-date=5 August 2014 |archive-date=10 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810030912/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7931706.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{portal|ملڪ|گڏيل بادشاهت}}
* [[اينگلو سفير]]
* [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]]
* [[ڪامن ويلٿ ڪيريبين]]
* [[جي ڊي پي جي لحاظ کان ڪامن ويلٿ قومن جي ملڪن جي فهرست]]
* [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم|لا فرانڪوفوني]] (OIF)، انهن ملڪن جي انجمن جتي فرينچ ٻولي ۽ فرينچ ثقافت نمايان آهن
* [[پرتگالي ٻولي وارن ملڪن جي برادري]]، [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي ڳالهائيندڙ]] ملڪن ۽ علائقن جو گروهه
* [[آئبرو-آمريڪي رياستن جي تنظيم]]، جيڪا [[آئبيرين رومانس ٻوليون|آئبيروفون]] قومن تي مشتمل آهي
* [[لاطيني يونين]]، جيڪا [[رومانس ٻوليون]] استعمال ڪندڙ قومن تي مشتمل هئي
* [[ڊچ ٻولي يونين]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
{{refbegin|40em}}
* Ashton, Sarah R. &quot;British government perspectives on the Commonwealth, 1964–71: An asset or a liability?&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 35.1 (2007): 73–94.
* Bloomfield, Valerie. ''Commonwealth Elections 1945–1970'' (1976).
* Cook, Chris and John Paxton. ''Commonwealth Political Facts'' (Macmillan, 1978).
* Hall, H. Duncan. &quot;The genesis of the Balfour declaration of 1926&quot;. ''Journal of Commonwealth &amp; Comparative Politics'' 1.3 (1962): 169–193.
* Holland, Robert F. ''Britain and the Commonwealth Alliance, 1918–39'' (Springer, 1981).
* {{cite book |last1=Jebb |first1=Richard |author-link=Richard Claverhouse Jebb|title=The Empire and the century |year = 1905 |publisher=John Murray |location=London |pages=332–348 |chapter=[[s:The Empire and the century/Imperial Organization|Imperial Organization]]}}
* Lloyd, Lorna. ''Diplomacy with a difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006'' (Brill, 2007).
* McIntyre, W. David. &quot;The strange death of dominion status&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 27.2 (1999): 193–212.
* McIntyre, W. David. ''The commonwealth of nations: Origins and impact, 1869–1971'' (University of Minnesota Press, 1977); Comprehensive coverage giving London's perspective on political and constitutional relations with each possession.
* McIntyre, W. David. ''A Guide to the Contemporary Commonwealth'', Palgrave, 2001. {{ISBN|978-0-333-96310-4}}.
* McIntyre, W. David. &quot;The Unofficial Commonwealth Relations Conferences, 1933–59: Precursors of the Tri-sector Commonwealth.&quot; ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 36.4 (2008): 591–614.
* Madden, Frederick and John Darwin, eds. ''The Dependent Empire, 1900–1948: Colonies, Protectorates, and the Mandates'' (1994), 908 pp. [https://www.questia.com/library/91753673/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202045423/https://www.questia.com/library/91753673/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates |date=2 February 2017 }}
* Maitland, Donald. ed. ''Britain, the Commonwealth and Europe'' (Palgrave Macmillan UK, 2001) [http://vm3.ehaus2.co.uk/macmillan/resources/sample-chapters/9780333800133_sample.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819203743/http://vm3.ehaus2.co.uk/macmillan/resources/sample-chapters/9780333800133_sample.pdf |date=19 August 2018 }}
* [[Nicholas Mansergh|نڪولس مانسرگ]] ''The Commonwealth in the World'', [[University of Toronto Press]], 1982. {{ISBN|978-0-8020-2492-3}}.
* Moore, R.J. ''Making the New Commonwealth'', Clarendon Press, 1988. {{ISBN|978-0-19-820112-0}}.
* Murphy, Philip. ''Monarchy and the End of Empire: The House of Windsor, the British Government, and the Postwar Commonwealth'' (Oxford UP 2013) {{doi|10.1093/acprof:oso/9780199214235.001.0001}}
* Perkin, Harold. &quot;Teaching the nations how to play: sport and society in the British empire and Commonwealth&quot;. ''International Journal of the History of Sport'' 6.2 (1989): 145–155.
* Shaw, Timothy M. ''Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance'', Routledge, 2008. {{ISBN|978-0-415-35120-1}}
* Srinivasan, Krishnan. ''The rise, decline and future of the British Commonwealth'' (Springer, 2005).
* Wheare, K. C. ''The Constitutional Structure of the Commonwealth'', Clarendon Press, 1960. {{ISBN|978-0-313-23624-2}}.
* Williams, Paul D. &quot;Blair's Britain and the Commonwealth&quot;. ''The Round Table'' 94.380 (2005): 381–391.
* Winks, Robin, ed. ''The Historiography of the British Empire-Commonwealth: Trends, Interpretations and Resources'' (1966) [https://www.questia.com/library/95979771/the-historiography-of-the-british-empire-commonwealth online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623131142/https://www.questia.com/library/95979771/the-historiography-of-the-british-empire-commonwealth |date=23 June 2017 }}
{{refend}}

===بنيادي ماخذ===
{{refbegin}}
* Madden, Frederick, ed. ''The End of Empire: Dependencies since 1948: Select Documents on the Constitutional History of the British Empire and Commonwealth: The West Indies, British Honduras, Hong Kong, Fiji, Cyprus, Gibraltar, and the Falklands'' (2000) [https://www.questia.com/library/120072134/the-end-of-empire-dependencies-since-1948-select  online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819204658/https://www.questia.com/library/120072134/the-end-of-empire-dependencies-since-1948-select |date=19 August 2018 }} 596pp
* Madden, Frederick, and John Darwin, ed. ''The Dependent Empire: 1900–1948: Colonies, Protectorates, and Mandates'' (1963), 908pp [https://www.questia.com/read/91753692/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202050706/https://www.questia.com/read/91753692/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates |date=2 February 2017 }}
* Mansergh, Nicholas, ed. ''Documents and Speeches on Commonwealth Affairs, 1952–1962'' (1963), 804pp [https://www.questia.com/library/1817157/documents-and-speeches-on-commonwealth-affairs-1952-1962 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819212015/https://www.questia.com/library/1817157/documents-and-speeches-on-commonwealth-affairs-1952-1962 |date=19 August 2018 }}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Territories forming part of the Commonwealth|British Nationality Act (1981 c 61) Annex B – The territories forming part of the Commonwealth}}
* {{Commons-inline}}
* {{Wikivoyage inline}}
* [https://thecommonwealth.org/ ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ]
* [https://commonwealthfoundation.com/ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن]
{{Commonwealth of Nations topics}}
{{Commonwealth of Nations}}
{{Navboxes
|title = ڪامن ويلٿ قومن سان لاڳاپيل مضمون
| list =
{{Commonwealth of Nations key documents}}
{{British overseas territories}}
{{International organisations}}
{{Commonwealth Championships}}
}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth Of Nations}}
[[زمرو:ڪامن ويلٿ آف نيشنز]]
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:ثقافتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]]
[[زمرو:آسٽريليا جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:ڪئنيڊا جا بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:نيوزي لينڊ جا بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:ٻولي-بنياد بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:1949ع ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ تنظيمون]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]</text>
      <sha1>2dieg6mxovr4fcbzaronjku3wgr859p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنگال ۾ لوڪ پنٿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92420</id>
    <revision>
      <id>425146</id>
      <parentid>363071</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="1t1pg2vdligqv4vx404g8zjo16q11yt" xml:space="preserve">ڪجھ لوڪ فرقا، جھڙوڪ بلارمی، باول سھڌان، ڪارت ڀجا ماتویا، جگوموھانن ۽ نیدار، اڃا تائین ٻنھي بنگال ۾ مختلف ھنڌن تی ملیا آھن &lt;ref name=&quot;Cakrabarti2002&quot;&gt;{{Cite book|title=Gabhīra nirjana pathe|last=Cakrabartī|first=Sudhīra|publisher=Ānanda|year=2002|isbn=81-7756-266-5|edition=2. saṃskaraṇa|location=Kalakātā|oclc=54047438}}&lt;/ref&gt;

== بالارامي ==
بالارامي فرقو [[بنگال پريزيڊنسي]] جي [[ناڊيا ضلعو|ناڊيا]] ضلعي جي مهرپور (هاڻي [[بنگلاديش]] جي [[ميھرپور ضلعو|مهرپور ضلعي]] ۾) ۾ [[ٻلرام ھري|ٻلرام هري]] پاران قائم ڪيو ويو هو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=MUKHERJEE|first=SUJATA|year=1996|title=Popular Sects and Elite Culture in Nineteenth Century Bengal : Some Aspects of Interraction and Assimilation|url=https://www.jstor.org/stable/44133366|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=57|pages=612–623|issn=2249-1937|jstor=44133366}}&lt;/ref&gt; هي فرقو يقين رکي ٿو ته زندگي لوڀ ۽ ساڙ کان مٿانهون پاڪ ۽ سادو آهي. هن پنٿ ۾، واعظ، گرو ۽ اوتار موجود نه آهن. پوئلڳن وٽ ڪو به خاص پنٿ نشان يا وردي ناهي. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xlpLAAAAMAAJ|title=Hindu Castes and Sects: An Exposition of the Origin of the Hindu Caste System and the Bearing of the Sects Towards Each Other and Towards Other Religious Systems|last=Bhattacharya|first=Jogendra Nath|date=1896|publisher=Thacker, Spink|language=en}}&lt;/ref&gt; مسلمان شاگرد پنهنجي ديوتا کي هري-الله سڏين ٿا، جڏهن ته هندو شاگرد هري رام جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا. بالارامي اڃا تائين ڪجهه هنڌن جهڙوڪ بنگلاديش ۾ ميهرپور ۽ نشچنتا پور، شبينگر، پاليشپارا، نتنا، ھوليا، ارشيناگور، [[ناڊيا]] ۾ گوري پور، [[پوروليا ضلعو|پوروليا]] ۾ دائيڪياري، هندستان جي [[بنڪورا ضلعو|بنڪورا]] ۾ شالونيگرام، وغيره تي ملن ٿا.

== باؤل ==
باول بنگال ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور لوڪ فرقو آهي. باول سهجا ۽ صوفي ازم جي مخلوط عنصرن جو هڪ گروپ آهي. باولن جي هڪ روايت آهي جيڪا هڪ ھڪجھڙائي واري مذهبي فرقي ۽ هڪ موسيقي روايت ٻنهي کي ٺاهيندي آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Folk_Sects#:~:text=Religious%20sub-communities,%20like%20the,to%20as%20%27folk%20communities%27.&amp;text=Baul%20The%20Baul%20form%20the,sect%20or%20community%20in%20Bengal.|title=Folk Sects|website=Banglapedia|access-date=2021-03-28|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514212943/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Folk_Sects#:~:text=Religious%20sub-communities,%20like%20the,to%20as%20%27folk%20communities%27.&amp;text=Baul%20The%20Baul%20form%20the,sect%20or%20community%20in%20Bengal.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ساحبڌڻي ==
صاحبڌڻي فرقو ڪنهن به عقيدي يا ذات تي يقين نٿو رکي. هي فرقو گڏجي دعا ڪرڻ تي يقين رکي ٿو. شاگرد مسلمان ۽ هندو ٻنهي مذهبن سان تعلق رکن ٿا. روحاني رهنمائن کي هن فرقي جا پوئلڳ دين ديال، دين بندھو سڏيندا آهن. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; صاحبڌڻي جو جنم ناديا ضلعي جي برٽيهُودا ڳوٺ ۾ ٿيو. ڪبير سرڪار ۽ جادوبندو ٻه مشهور ۽ مشهور صاحبڌڻي بزرگ آهن. &lt;ref name=&quot;Cakrabarti2002&quot;/&gt;

== ماتويا ==
متويا فرقو 1860ع ڌاري [[بنگلاديش]] ۾ هري چند ٺاڪر پاران شروع ٿيو. هن فرقي جا پيروڪار بنيادي طور تي ناماسودر آهن، جيڪي بنگال ۾ هڪ شيڊولڊ ڪاسٽ گروپ آهن. اهي ويشنوائي هندومت ۽ خود شناسي (&quot;سويم-ديڪشيٽي&quot;) ۾ يقين رکن ٿا. اڄڪلهه، هندستان جي [[اولهه بنگال]] ۾ متويا جي هڪ وڏي تعداد ملي ٿي. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Namasudra movements in Bengal (1872-1947) : a case study of the transition from caste struggle to political identity|last=Biśvāsa|first=Ratana|date=December 2010|publisher=Progressive Book Forum|isbn=978-81-88006-19-9|edition=1st|location=Kolkata|oclc=932407935}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا پنٿ ==
بنگال ۾ ٻين اهم لوڪ فرقن ۾ شامل آهن: &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Cakrabarti2002&quot;/&gt;

* ڪرتا ڀاجا
* جاگوموهاني
* نيادار

== پڻ ڏسندا ==

* ماتوا مها سنگها

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:بنگال جي ثقافت]]</text>
      <sha1>1t1pg2vdligqv4vx404g8zjo16q11yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچيءَ جي ثقافت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94592</id>
    <revision>
      <id>424949</id>
      <parentid>420876</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22271" sha1="kmf6by1uo65vaiz0kmuf8t16ztkar6u" xml:space="preserve">[[ڪراچي]] جي ثقافتي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ پنج هزار سال پراڻي آهي، جيڪا ٽين هزاري قبل مسيح ۾ [[سنڌو تهذيب]] جي اڀرڻ تائين وڃي پهچي ٿي.{{Citation needed|date=August 2024}} ابتدائي ثقافت گهڻو ڪري [[نيو ليٿڪ]] (Neolithic) هئي، جنهن جي خاصيت ننڍڙن اوزارن ۽ قيمتي پٿرن جو وڏي پيماني تي استعمال هئي. ڪراچي جي آس پاس ملي آيل ڪيتريون ئي ميگاليٿڪ (megalithic) عرب قبرون [[جزيره نما عرب]] مان اهم ميگاليٿڪ سرگرمين جي نشاندهي ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailynews.net.pk/april2011/30-04-2011/e-paper/heritage.asp|title=Heritage Sites of Karachi|work=DAILY NEWS e-paper|access-date=20 December 2010}}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== ڪراچي جي تاريخ ==
{{main|ڪراچي جي تاريخ}}
[[File:Khi1851.jpg|thumb|right|ڪراچي شهر جو هڪ حصو، مٽيءَ جي گهرن سان؛ اٺ ۽ ڳوٺاڻا اڳيان نظر اچن ٿا. اپريل 1851ع]]
مورخن ڪراچي کي ''ڪروڪولا'' (Krokola) سڏيو آهي، جنهن جو لفظي مطلب آهي &quot;واڳن جي پوڄا جي جاءِ&quot;. لڳ ڀڳ 1558ع جي ڀرپاسي، ڪراچي لڳ ڀڳ 24 مڇي ماريندڙ ڳوٺن جو هڪ مجموعو هو، جنهن کي ''ڪولاچي'' يا ''ڪلاتي'' سڏيو ويندو هو. هيءَ ننڍڙي وسندي تڏهن مالامال ٿي جڏهن سيٺ ڀوڄومل 1729ع ۾ [[لياري ندي]] جي کاٻي ڪناري تي هڪ ننڍڙي شهر جو بنياد رکيو. 1793ع دوران، [[ڪلهوڙا خاندان]] جي حاڪمن هن بندرگاهه کي منافعي جي هڪ ذريعي طور ڏٺو. بعد ۾، 1839ع ۾، انگريزن [[منوڙو جو قلعو (ڪراچي)|منوڙو قلعي]] تي قبضو ڪيو، جنهن سان هي شهر برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ebooksread.com/authors-eng/william-wilson-hunter/the-imperial-gazetteer-of-india-volume-7-tnu/page-54-the-imperial-gazetteer-of-india-volume-7-tnu.shtml|title=The Imperial Gazetteer of India (Volume 7)|author=Willium Wilson Hunter|access-date=20 December 2010|archive-date=8 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008225310/http://www.ebooksread.com/authors-eng/william-wilson-hunter/the-imperial-gazetteer-of-india-volume-7-tnu/page-54-the-imperial-gazetteer-of-india-volume-7-tnu.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جديد بندرگاهه وارو شهر ڪراچي 19هين صدي ۾ [[برطانوي راڄ]] جي اختيارين ترقي ڏياريو. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ وقت، هن شهر کي قومي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن کانپوءِ هتي هندستان مان لڏي آيل اردو ڳالهائيندڙ [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجرن]] (اردو مہاجر قوم) جي آبادڪاري ٿي، جنهن شهر جي آبادي ۽ معيشت ٻنهي کي وڌايو.

== ورثو ==
1947ع کان پوءِ ڪراچي جو ثقافتي ورثو گهڻو ڪري اردو ڳالهائيندڙ [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]] برادري، انهن جي اردو ٻولي، لباس (ڪرتا پاجاما، شيرواني)، تعليم ۽ کاڌن (نہاري، برياني، ڪباب، حليم) تي ٻڌل آهي.

ان جي اڳوڻي ورثي ۾ ''ڪولاچي جو ڪن'' جي ڪهاڻي شامل آهي، جنهن ۾ [[مورڙو|مورڙو ميربحر]] پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪندي ان خوفناڪ مانگر مڇ (شارڪ) کي ماريو هو، جنهن سندس ڇهن ڀائرن کي شڪار ڪيو هو.{{Citation needed|date=July 2023}}

ڪراچي ۽ ان جي آس پاس ڪيتريون ئي ثقافتي جايون ڪراچي جي شاندار ماضي جي شاهدي ڏين ٿيون. تازو ئي سالن ۾ شهر ۾ سنڌي آبادي ۾ پڻ وڏو اضافو ٿيو آهي.

''واڳو ڏر'' (WAGU DARR)، جيڪو واڳن جي رهڻ لاءِ هڪ غار وانگر آهي، [[ڪورنگي]] جي ويجهو چشمو ڳوٺ ۾ واقع آهي. هتي هڪ قدرتي مٺي پاڻي جو چشمو سڄو سال وهندو رهي ٿو. هي [[منگهوپير]] وانگر واڳن جي پوڄا جو مرڪز پڻ آهي، جتي ماڻهو واڳن کي گوشت ڏيندا آهن ۽ چمڙي جي بيمارين جي علاج لاءِ گرم ۽ سرد گندرف واري پاڻيءَ سان وهنجندا آهن. ''رتو ڪوٽ'' جا کنڊرات ڪورنگي ڪريڪ ۾ واقع آهن. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي قلعو [[ديبل]] (ڀنڀور) جي بندرگاهه جي همعصر وسندي هئي، جنهن کي محمد بن قاسم 712ع ۾ فتح ڪيو هو. هتي پڪل مٽيءَ جا گولا (جيڪي منجنيق ۾ استعمال ٿيندا هئا)، شيشي جون ٽائلس ۽ ٻيون قديم شيون پکڙيل ملن ٿيون. [[چوڪنڊي جا قبا|چوڪنڊي جو قبرستان]]، جيڪو 17هين ۽ 18هين صديءَ جو هڪ محفوظ ٿيل تاريخي يادگار آهي، ۽ ملير جي ميمڻ ڳوٺ ويجهو ''بلوچن جون قبرون'' پٿر تي ٿيل چٽساليءَ جو بهترين نمونو آهن.

''موکي ۽ متارا'' (لوڪ ڪهاڻيءَ جي نالي پٺيان) هڪ ٻيو ثقافتي ماڳ آهي جيڪو [[گڏاپ]] ويجهو ناراٿر ٽڪريءَ تي واقع آهي. هي ماڳ قديم ديبل بندرگاهه کان وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قديم رستي تي آهي. موکي ۽ متارا جي لوڪ ڪهاڻي سنڌ جي عظيم شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] پڻ پنهنجي رسالي ۾ ڳائي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailynews.net.pk/april2011/30-04-2011/e-paper/heritage.asp|title=Heritage Sites of Karachi|work=Daily News e-paper|access-date=20 December 2010}}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻولي ==
تاريخي طور تي، 1843ع ۾ سر [[چارلس نيپيئر]] پاران برطانوي فتح کان اڳ هتي جي مقامي آبادي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندي هئي. برطانوي راڄ دوران، بمبئي پريزيڊنسي مان ڪيترائي [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]، [[پارسي]] واپاري خاندان ۽ گوا جا عيسائي بيوروڪريٽ ڪراچي لڏي آيا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ مهاجرن جي وڏي انگ ڪراچي ڏانهن هجرت ڪئي، جن جي اڪثريت [[اردو]] ڳالهائيندڙ هئي. اڄ ڪراچي هڪ اڪثريتي اردو ڳالهائيندڙ شهر آهي، جيتوڻيڪ هتي ٻيون به ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون. [[پشتون|پشتون]] (پختون يا پٺاڻ)، جن جو تعلق [[خيبر پختونخوا]] ۽ اتر [[بلوچستان]] سان آهي، هاڻي مهاجرن کانپوءِ ڪراچي جو ٻيو نمبر وڏو لساني گروهه آهن.&lt;ref name=pbs&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2009/07/karachis_invisi.html|title=Karachi's Invisible Enemy|author=Sharmeen Obaid-Chinoy|publisher=PBS|date=17 July 2009|access-date=2010-08-24}}&lt;/ref&gt; ڪجهه اندازن موجب، ڪراچي ۾ لڳ ڀڳ 7,000,000 پشتون رهن ٿا، جيڪا دنيا ۾ پشتونن جي ڪنهن به شهر ۾ سڀ کان وڏي آبادي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archives.dawn.com/2009/02/10/local9.htm|title=UN body, police baffled by minister's threat against Afghan refugees|publisher=Dawn Media Group|date=10 February 2009|access-date=2012-01-24}}&lt;/ref&gt; موجوده آدمشماري جي تناسب موجب 12 سيڪڙو ماڻهو پشتون آهن.&lt;ref&gt;[http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&amp;page=5] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209085408/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&amp;page=5 |date=9 December 2012 }}, thefridaytimes&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
{{Main|ڪراچي ۾ مذهب}}
{{bar box
|title=ڪراچي ۾ مذهب&lt;ref name=&quot;cia-rel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk|url-status=dead|archive-date=13 June 2007|title=Religions in Pakistan|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#ddd
|left1='''مذهب'''
|right1='''سيڪڙو'''
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|96.45}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|2.42}}
{{bar percent|[[هندو مذهب]]|orange|0.86}}
{{bar percent|ٻيا|purple|0.27}}
}}

&lt;div style=&quot;overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ڪراچي شهر ۾ مذهبي گروپ (1872−2023)
! rowspan=&quot;2&quot; |مذهبي&lt;br&gt;گروپ
! colspan=&quot;2&quot; |1872
! colspan=&quot;2&quot; |1881
! colspan=&quot;2&quot; |1891
! colspan=&quot;2&quot; |1901
! colspan=&quot;2&quot; |1911
! colspan=&quot;2&quot; |1921
! colspan=&quot;2&quot; |1931
! colspan=&quot;2&quot; |1941
! colspan=&quot;2&quot; |2017
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
!آبادي
!%
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 33,018
| 55.81
| 38,946
| 52.94
| 52,957
| 50.34
| 60,003
| 51.43
| 74,075
| 48.76
| 100,436
| 46.31
| 122,847
| 46.61
| 162,447
| 42.00
| 14,382,744
| 96.63
| 18,189,474
| 96.53
|-
| [[هندو مذهب]] [[File:Om.svg|15px]]
| 23,157
| 39.15
| 24,617
| 33.46
| 44,503
| 42.30
| 48,169
| 41.29
| 66,038
| 43.47
| 100,683
| 46.42
| 120,595
| 45.76
| 192,831
| 49.87
| 156,452
| 1.05
| 211,138
| 1.12
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 2,223
| 3.76
| 4,161
| 5.66
| 5,986
| 5.69
| 6,098
| 5.23
| 7,936
| 5.22
| 9,649
| 4.45
| 12,765
| 4.84
| 17,466
| 4.52
| 329,702
| 2.22
| 416,309
| 2.21
|-
| [[پارسي مذهب|زردشتيت]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 748
| 1.26
| 937
| 1.27
| 1,375
| 1.31
| 1,823
| 1.56
| 2,165
| 1.43
| 2,702
| 1.25
| 3,334
| 1.27
| 3,700
| 0.96
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 1,435
| 0.01
|-
| [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 7
| 0.01
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 128
| 0.12
| 349
| 0.30
| 535
| 0.35
| 645
| 0.30
| 943
| 0.36
| 1,051
| 0.27
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[جين مذهب]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 4
| 0.01
| 9
| 0.01
| 99
| 0.09
| 125
| 0.11
| 647
| 0.43
| 1,118
| 0.52
| 629
| 0.24
| 3,214
| 0.83
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[سکن جو مذهب|سکھ ازم]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 0
| 0
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0
| 0
| 0
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 1,425
| 0.66
| 2,254
| 0.86
| 5,835
| 1.51
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2,299
| 0.01
|-
| [[احمديه]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 8,751
| 0.06
| 7,948
| 0.04
|-
| ٻيا
| 0
| 0
| 4,890
| 6.65
| 119
| 0.11
| 96
| 0.08
| 507
| 0.33
| 180
| 0.08
| 10
| 0.00
| 36
| 0.01
| 6,753
| 0.05
| 15,241
| 0.08
|-
! ڪل آبادي
! 59,157
! 100
! 73,560
! 100
! 105,199
! 100
! 116,663
! 100
! 151,903
! 100
! 216,883
! 100
! 263,565
! 100
! 386,655
! 100
! 14,884,402
! 100
! 18,843,844
! 100
|}
&lt;/div&gt;

== ادب ==
شاعريءَ جو [[پاڪستاني ثقافت]] سان گهرو تعلق آهي. ڪراچي ۾ دانشورن جي هڪ وڏي برادري موجود آهي، جيڪي مخصوص کليل هنڌن تي گڏ ٿيندا آهن ته جيئن پنهنجي شاعراڻي صلاحيتن کي ونڊي سگهن، جن کي مقامي ٻوليءَ ۾ '''[[مشاعره|مشاعرا]]''' چيو ويندو آهي. ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان ڪيترائي دانشور ۽ اڀرندڙ شاعر روزگار جي بهتر موقعن جي تلاش ۾ ڪراچي جو رخ ڪندا آهن.

مشهور شاعرن ۾ [[عشرت آفرين]] شامل آهي، جيڪا هڪ پاڪستاني فيمينسٽ ۽ نامور شاعره آهي. آفرين تازو ئي پنهنجي اردو شاعريءَ جو ٻيو مجموعو &quot;''دھوپ اپنے حصے کی''&quot; جي نالي سان جاري ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/403021|title=KARACHI: Poetry collection launched|date=2005-04-29|work=DAWN.COM|access-date=2017-04-20|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[مستنصر حسين تارڙ]] پڻ تازو ئي شاعريءَ کان فڪشن نگاريءَ ڏانهن رخ ڪندي مختصر ڪهاڻين جو هڪ مجموعو &quot;''پندره ڪهانيان''&quot; (پندرهن ڪهاڻيون) جاري ڪيو آهي.

ڪراچي جي غير فڪشن ليکڪ [[احفاظ الرحمان]] جي ڪتاب ''سب سي بڙي جنگ'' کي پڻ تمام گهڻي موٽ ملي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1020836/what-was-staple-of-pakistans-literary-scene-in-2015/|title=What was staple of Pakistan's literary scene in 2015? - The Express Tribune|date=2016-01-02|work=The Express Tribune|access-date=2017-04-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== فن (آرٽس) ==
[[File:Hindu Gymkhana Karachi.jpeg|250px|thumb|نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس (ناپا)]]

=== آرٽ اڪيڊميون، اسٽيج ۽ فيسٽيول ===
ڪراچي پاڪستان جي ڪجهه اهم ثقافتي ادارن جو گهر آهي. [[نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس]] (ناپا)&lt;ref name=&quot;napa&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.napa.org.pk| title=Welcome to National Academy of Performing Arts| author=National Academy of Performing Arts| access-date=2006-04-17| archive-date=2006-04-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20060411143725/http://napa.org.pk/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نئين سر تعمير ٿيل [[هندو جمخانه، ڪراچي|هندو جمخانه]] ۾ واقع آهي. [[آل پاڪستان ميوزڪ ڪانفرنس]]، جيڪا [[لاهور]] جي 45 سال پراڻي اهڙي ئي اداري سان لاڳاپيل آهي، 2004ع کان پنهنجو ساليانو ميوزڪ فيسٽيول منعقد ڪري رهي آهي. هي فيسٽيول شهر جي ثقافت جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي، جنهن ۾ ڪراچي سميت ٻين شهرن جا 3000 کان وڌيڪ ماڻهو شرڪت ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=http://apmc.info/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127201053/http://apmc.info/ |archive-date=January 27, 2007 |website=The All Pakistan Music Conference}}&lt;/ref&gt;

مشهور فنڪارن جي باقاعده پرفارمنس کان علاوه، ڪراچي ۾ &quot;انڊر گرائونڊ ميوزڪ&quot; پڻ تمام گهڻو مقبول آهي، جتي [[پاڪستان جي موسيقي|روايتي اثرن]] کي جديد مغربي انداز سان ملائي &quot;فيوزن ميوزڪ&quot; تخليق ڪئي ويندي آهي. ملڪ جا ڪيترائي نوان موسيقار ڪراچي ۾ مقيم آهن. اهي فنڪار ڪراچي جي ڪيفي، ريسٽورنٽ ۽ ڪنسرٽس ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

[[پاڪستان نيشنل ڪائونسل آف دي آرٽس]] (ڪوچه ثقافت) ۾ پڻ موسيقي ۽ مشاعرن جون محفلون ٿينديون آهن. ڪراچي ۾ ڪجهه ميوزيم پڻ آهن، جهڙوڪ [[موهٽا پيلس]] ۽ [[پاڪستان جو قومي عجائب گھر|نيشنل ميوزيم آف پاڪستان]]، جتي فنون لطيفه سان لاڳاپيل نمائشون ٿينديون رهنديون آهن. ڪراچي ۾ ساليانو [[ڪارا فلم فيسٽيول]] پڻ منعقد ٿيندو آهي، جيڪو پاڪستان جي وڏن فلمي ميلن مان هڪ آهي.

=== گئلريون ۽ فنون لطيفه جي نمائش ===
ڪراچي ۾ ڪلفٽن آرٽ گئلري ۽ ڪوئل گئلري مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cliftonartgallery.com/|title=Clifton Art Gallery Pakistan –Paintings &amp; Master Collection|website=cliftonartgallery.com|language=en-US|access-date=2017-04-11}}&lt;/ref&gt; ڪليگرافي (خطاطي) جي فنڪار بن قلندر پنهنجي ڪم جي نمائش &quot;God in the details&quot; جي عنوان سان هتي منعقد ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1380054/44-artworks-bin-qulander-display-karachi/|title=44 artworks of Bin Qulander on display in Karachi - The Express Tribune|date=2017-04-11|work=The Express Tribune|access-date=2017-04-11|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{Main|ڪراچي ۾ تعليم}}

== کاڌا ==
[[File:Chicken Biryani.jpg|thumb|right|250px| چڪن برياني]]
{{main|پاڪستاني کاڌا}}
ڪراچي جي کاڌن ۾ گوشت، خاص ڪري گڏي (beef) ۽ ٻڪريءَ جو گوشت (mutton) وڏي اهميت رکي ٿو. ٻوڙ (Curries) ۽ دالين جو استعمال پڻ مقامي کاڌن ۾ عام آهي. چانورن جي کاڌن ۾ پلاؤ ۽ [[برياني]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا. مانيءَ جي مختلف قسمن ۾ چپاتي، نان، تندوري ماني، پراٺو ۽ پوري شامل آهن. [[سنڌي برياني]] پڻ شهر ۾ تمام گهڻي عام آهي.

== تهوار ۽ فيسٽيول ==
[[File:Sindh.cultural.day at Three Talwar (Swords).jpg|thumb|right|250px| سنڌ جي ثقافتي ڏهاڙي تي ٽن تلوارن کي [[اجرڪ]] سان سجايو ويو آهي]]
[[File:Sindhi Cultural Day 2016.jpg|thumb|[[سنڌي ثقافتي ڏهاڙو]] 2016ع]]
سڄي شهر ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهايا وڃن ٿا. مذهبي موقعن جهڙوڪ [[رمضان]]، [[چاند رات]]، [[عيد الفطر]]، [[عيد الضحيٰ]]، [[ميلاد النبي]] ۽ [[عاشورا]] جو ڏينهن جوش ۽ خذبي سان ملهايا ويندا آهن. عيد جي سيزن ۾ خريداري پنهنجي عروج تي هوندي آهي، جتي ملڪ جي ٻين حصن مان واپاري به پنهنجو سامان کڻي ايندا آهن. ميلاد النبي ۽ عاشوري جي موقعن تي شهر جي مختلف حصن مان ريليون ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. اقليتي برادريون جهڙوڪ [[عيسائي]]، [[هندو]] ۽ [[اسماعيلي]] پڻ پنهنجا ڏهاڙا ملهائيندا آهن.

14 آگسٽ، [[پاڪستان جي آزادي جو ڏهاڙو|آزاديءَ جو ڏهاڙو]] ڪراچي واسين لاءِ هڪ اهم ڏينهن هوندو آهي. هن ڏينهن تي گهرن کي جهنڊن سان سجايو ويندو آهي ۽ ٻار ملي نغما ڳائيندا آهن. ان کان علاوه 6 سيپٽمبر تي [[دفاع جو ڏهاڙو]] ۽ 23 مارچ تي [[پاڪستان جو ڏهاڙو|پاڪستان جو ڏهاڙو (قرارداد پاڪستان)]] پڻ جوش سان ملهايو ويندو آهي.

2009ع کان وٺي هر سال ڊسمبر جي مهيني ۾ شهر ۾ &quot;سنڌي ثقافتي ڏهاڙو&quot; (Sindh Cultural Day) ملهايو ويندو آهي. ماڻهو روايتي [[سنڌي ٽوپي]] ۽ اجرڪ پائي گڏ ٿيندا آهن ۽ سنڌي گيتن تي رقص ڪندا آهن.

== قومي لباس ==
ڪراچي جو قومي لباس [[شلوار قميص]] ({{langx|ur| شلوار قمیض }}) آهي، جيڪو پاڪستان جو روايتي لباس آهي. شلوار هڪ کليل پاجامي وانگر هوندي آهي جنهن جا پائچا مٿان ويڪرا ۽ هيٺان سوڙها هوندا آهن، جڏهن ته قميص هڪ ڊگهو چولو هوندو آهي.

== لساني ۽ نسلي برادريون ==
{{main|ڪراچي جي ڊيموگرافي|ڪراچي جا لساني گروهه|مهاجر ثقافت}}
ڪراچي جا رهواسي پنهنجي نسلي سڃاڻپ ۽ طرز زندگي کي برقرار رکڻ کي ترجيح ڏيندا آهن. مثال طور، [[ڪياماڙي]] پنهنجي [[ڪڇي ٻولي]] جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو، [[کارادر]] ۾ [[ميمڻ]] ۽ آغا خاني (اسماعيلي) گهڻائي ۾ آهن، [[لياري]] [[بلوچ]] ۽ ميمڻن جو ڳڙهه آهي، [[ناظم آباد]] ۽ [[لياقت آباد]] [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجرن]] (اردو ڳالهائيندڙن) جا علائقا آهن، ۽ [[ملير]] [[سنڌي]] ماڻهن جو قديم مرڪز آهي.

== سنڌي لوڪ ادب ۽ ثقافت ۾ ڪراچي ==
ڪراچي بابت ڪيترائي سنڌي لوڪ گيت ۽ شاديءَ جا [[سهرا]] ۽ لاڏا مشهور آهن، جهڙوڪ:

'''آيلڙي مون ته سُئي وڃائي'''&lt;br /&gt;
'''ڪراچيءَ جي شهر مان مون سُئي گھُرائي'''

هي گيت [[زرينه بلوچ]] پڻ ڳايو آهي. ان کان علاوه:

'''ڪراچيءَ جي شهر مان منڊيون جوڙايم'''&lt;br /&gt;
'''سونا گل ڪراچيءَ جي موٽر ڀرجي آيا'''

وڌيڪ هي ته، ڪراچي [[مورڙو|مورڙي ميربحر]] جي داستان جي حوالي سان پڻ مشهور آهي، جنهن کي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] پنهنجي شاعريءَ ۾ ڳايو آهي. هن داستان تي هڪ سنڌي فلم &quot;گھاتُو گھر نه آيا&quot; پڻ ٺهي چڪي آهي.

محمد بخش جوهر جو لکيل ناول ''ڪراچيءَ جا ڏينهن ۽ راتيون'' پڻ هن شهر جي پسمنظر ۾ لکيل آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪراچي]]
* [[مورڙو]]
* [[شيدي ميلو]]
* [[منگهوپير جو عرس]]
* [[سنڌ جي ثقافت]]
* [[پاڪستان جي ثقافت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Karachi topics}}
{{DEFAULTSORT:Culture of Karachi}}
[[زمرو:ڪراچي جي ثقافت| ]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]</text>
      <sha1>kmf6by1uo65vaiz0kmuf8t16ztkar6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنگي جهازن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94678</id>
    <revision>
      <id>425163</id>
      <parentid>370266</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103610" sha1="e1spiu7ow9s662czk5sl9homsrmn9xr" xml:space="preserve">{{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}}
جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا.

هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}&lt;/ref&gt; جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن.
==فهرست==
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=&quot;#ECECEC&quot;
!نالو
!ملڪ
!گنجائش 
!سال
!قسم
|
|-
|[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}||
|-
|[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||&lt;ref&gt;Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan&lt;/ref&gt;&lt;!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--&gt;
|-
|[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+||
|-
|[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+||
|-
|[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;250907-sp-300&quot;&gt;{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref&gt;{{cite
|-
|[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}||
|-
|[[AEG D.I, D.II &amp; D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--pursuit ground attack--&gt;
|-
|[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}||
|-
|[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.||
|-
|[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}||
|-
|[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}||
|-
|[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}||
|-
|[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}||
|-
|[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros D.V &amp; D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}||
|-
|[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}||
|-
|[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Alekseyev I-211 &amp; 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Ambrosini SAI.107 &amp; 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 &amp; 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}||
|-
|[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}||
|-
|[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}||
|-
|[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}||
|-
|[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}||
|-
|[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}||
|-
|[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 &amp; 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot;&gt;Mikesh, 1990&lt;/ref&gt;
|-
|[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+||
|-
|[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}||
|-
|[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}||
|-
|[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}||
|-
|[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}||
|-
|[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}||
|-
|[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}||
|-
|[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}||
|-
|[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.||
|-
|[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}||
|-
|[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}||
|-
|[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}||
|-
|[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}||
|-
|[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}||
|-
|[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}||
|-
|[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}||
|-
|[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}||
|-
|[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}||
|-
|[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}||
|-
|[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}||
|-
|[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Bernard 74 &amp; 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||&lt;!--plus 1 racer designated 72 &amp; 73--&gt;
|-
|[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref group=note&gt;Abandoned after problems during taxiing&lt;/ref&gt;
|-
|[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}||
|-
|[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}||
|-
|[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}||
|-
|[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}||
|-
|[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+||
|-
|[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+||
|-
|[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+||
|-
|[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}||
|-
|[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}||
|-
|[[Blohm &amp; Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}||
|-
|[[Blohm &amp; Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}||
|-
|[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}||
|-
|[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}||
|-
|[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}||
|-
|[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}||
|-
|[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}||
|-
|[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}||
|-
|[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}||
|-
|[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}||
|-
|[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}||
|-
|[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}||
|-
|[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--&gt;
|-
|[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}||
|-
|[[Boulton &amp; Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}||
|-
|[[Boulton &amp; Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.||
|-
|[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}||
|-
|[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}||
|-
|[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}||
|-
|[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}||
|-
|[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||&lt;!--23 more built as trainers--&gt;
|-
|[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}||
|-
|[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}||
|-
|[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||&lt;!--new design unrelated to previous Scout--&gt;
|-
|[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}||
|-
|[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}||
|-
|[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 &amp; http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--&gt;
|-
|[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}||
|-
|[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935&lt;!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence--&gt;||Retired||{{nts|755}}||
|-
|[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni Ca.70 &amp; 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}||
|-
|[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}||
|-
|[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.||
|-
|[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.||
|-
|[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}||
|-
|[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}||
|-
|[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}||
|-
|[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}&lt;!--3 fighters &amp; 3 mailplanes built--&gt;||
|-
|[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}||
|-
|[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}||
|-
|[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}||
|-
|[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}||
|-
|[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}||
|-
|[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}||
|-
|[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}||
|-
|[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}||
|-
|[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}||
|-
|[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}||
|-
|[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}||
|-
|[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}||
|-
|[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}||
|-
|[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Curtiss XP-53 &amp; P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}||
|-
|[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}||
|-
|[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}||
|-
|[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Dassault Mirage 5 &amp; 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}||
|-
|[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}&lt;!--# includes 2000N/2000D--&gt;||&lt;ref group=note name=non-fighter/&gt;
|-
|[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}||
|-
|[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}||
|-
|[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}||
|-
|[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}||
|-
|[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||&lt;ref name= &quot;rafale deliveries&quot;&gt;[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html  &quot;Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614223207/http://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html |date=2011-06-14 }} (in French) ''Sénat de France,'' 2009.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}||
|-
|[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+||
|-
|[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}||
|-
|[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}||
|-
|[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref&gt;Bruce, 1995&lt;/ref&gt;
|-
|[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}||
|-
|[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||&lt;ref group=note name=non-fighter&gt;Production total includes non-fighter variants&lt;/ref&gt;
|-
|[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}||
|-
|[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}||
|-
|[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}||
|-
|[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}||
|-
|[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}||
|-
|[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}||
|-
|[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[Dewoitine D.21 &amp; D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}||
|-
|[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}||
|-
|[[Dewoitine D.500 &amp; D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}||
|-
|[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}||
|-
|[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dewoitine D.513 &amp; 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}||
|-
|[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dewoitine D.560 &amp; D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}||
|-
|[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}||
|-
|[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}||
|-
|[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Eberhart XFG &amp; XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}||
|-
|[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}||
|-
|[[Engineering Division PW-1]]&lt;!--fighter variant of Verville VCP--&gt;||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}||
|-
|[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}||
|-
|[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}||
|-
|[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--not Idflieg designation--&gt;
|-
|[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--not Idflieg designation--&gt;
|-
|[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--not Idflieg designation--&gt;
|-
|[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}||
|-
|[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development||||
|-
|[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}||
|-
|[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}||
|-
|[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}||
|-
|[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.||
|-
|[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}||
|-
|[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}||
|-
|[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}||
|-
|[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}||
|-
|[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}||
|-
|[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}||
|-
|[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}||
|-
|[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}||
|-
|[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}||
|-
|[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}||
|-
|[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}||
|-
|[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}||
|-
|[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+||
|-
|[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}||
|-
|[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}||
|-
|[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}||
|-
|[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}||
|-
|[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}||
|-
|[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}||
|-
|[[Fokker D.VII &amp; V.34 &amp; 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}||
|-
|[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}||
|-
|[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}||
|-
|[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}||
|-
|[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}||
|-
|[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}||
|-
|[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}||
|-
|[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}||
|-
|[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}||
|-
|[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}||
|-
|[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}||
|-
|[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}||
|-
|[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}||
|-
|[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.||
|-
|[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}||
|-
|[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}||
|-
|[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--inline enlarged Dr.I--&gt;
|-
|[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 &amp; V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Fokker V.27|Fokker V.27 &amp; V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}||
|-
|[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.||
|-
|[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+||
|-
|[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+||
|-
|[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}||
|-
|[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}||
|-
|[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}||
|-
|[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator &amp; Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}||
|-
|[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}||
|-
|[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}||
|-
|[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar &amp; Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}||
|-
|[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}||
|-
|[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}||
|-
|[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}||
|-
|[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+||
|-
|[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+||
|-
|[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 &amp; 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 &amp; I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}||
|-
|[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}||
|-
|[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}||
|-
|[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}||
|-
|[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}||
|-
|[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}||
|-
|[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||&lt;ref group=note&gt;Includes FM &amp; FM-2&lt;/ref&gt;
|-
|[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}||
|-
|[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}||
|-
|[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}||
|-
|[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}||
|-
|[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}||
|-
|[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}||
|-
|[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||&lt;!--Still used by Iran--&gt; 
|-
|[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}||
|-
|[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}||
|-
|[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}||
|-
|[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}||
|-
|[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||
|-
|[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}||
|-
|[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}||
|-
|[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}||
|-
|[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}||
|-
|[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}||
|-
|[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.||
|-
|[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.||
|-
|[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 &amp; H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 &amp; SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.||
|-
|[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+||
|-
|[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}||
|-
|[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}||
|-
|[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}||
|-
|[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane &amp; Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}||
|-
|[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}||
|-
|[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}||
|-
|[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker P.V.3]]||UK||Day &amp; night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}||
|-
|[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}||
|-
|[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}||
|-
|[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}||
|-
|[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}||
|-
|[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}||
|-
|[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}||
|-
|[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}||
|-
|[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}||
|-
|[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}||
|-
|[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}||
|-
|[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}||
|-
|[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}||
|-
|[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}||
|-
|[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}||
|-
|[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}||
|-
|[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}||
|-
|[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}||
|-
|[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref group=note name=&quot;First flight&quot; /&gt;
|-
|[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}||
|-
|[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}||
|-
|[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}||
|-
|[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}||
|-	
|[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}||
|-
|[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}||
|-
|[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}||
|-
|[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}||
|-
|[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}||
|-
|[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}||
|-
|[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 &amp; Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}||
|-
|[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}||
|-
|[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}||
|-
|[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}||
|-
|[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}||
|-
|[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}||
|-
|[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}||
|-
|[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}||
|-
|[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}||
|-
|[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}||
|-
|[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}||
|-
|[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}||
|-
|[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}||
|-
|[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}||
|-
|[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 &amp; LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}||
|-
|[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}||
|-
|[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.||
|-
|[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}||
|-
|[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}||
|-
|[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}||
|-
|[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}||
|-
|[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}||
|-
|[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||&lt;ref group=note&gt;Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||&lt;ref name=F-22_prog_chrono&gt;[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html &quot;Chronology of the F-22 Program.&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}||
|-
|[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}||
|-
|[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}||
|-
|[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}||
|-
|[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 &amp; SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}||
|-
|[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}||
|-
|[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}||
|-
|[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}||
|-
|[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+||
|-
|[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}||
|-
|[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Macchi M.41|Macchi M.41 &amp; M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}||
|-
|[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.||
|-
|[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mann &amp; Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}||
|-
|[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+||
|-
|[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}||
|-
|[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}||
|-
|[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}||
|-
|[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}||
|-
|[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}||
|-
|[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}||
|-
|[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}||
|-
|[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}||
|-
|[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}||
|-
|[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}||
|-
|[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}||
|-
|[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.||
|-
|[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 &amp; 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}||
|-
|[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html &quot;Products:MilitaryPrograms.&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}||
|-
|[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||&lt;ref name=&quot;AF_Tech_MiG-35&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 &amp; Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}||
|-
|[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}||
|-
|[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot; /&gt;
|-
|[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}||
|-
|[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}||
|-
|[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}||
|-
|[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}||
|-
|[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}||
|-
|[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}||
|-
|[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}||
|-
|[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}||
|-
|[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot; /&gt;
|-
|[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.||
|-
|[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||&lt;ref group=note name=&quot;First flight&quot;/&gt;
|-
|[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||&lt;ref group=note&gt;The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun&lt;/ref&gt;
|-
|[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}||
|-
|[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}||
|-
|[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.||
|-
|[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.||
|-
|[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}||
|-
|[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.||
|-
|[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}||
|-
|[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}||
|-
|[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}||
|-
|[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}||
|-
|[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||&lt;ref group=note name=&quot;First flight&quot; /&gt;
|-
|[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}||
|-
|[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Nakajima Ki-12 &amp; PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}||
|-
|[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}||
|-
|[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}||
|-
|[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||&lt;ref group=note name=&quot;First flight&quot;&gt;Date of first flight is for original non-fighter variant&lt;/ref&gt;
|-
|[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}||
|-
|[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot; /&gt;
|-
|[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot; /&gt;
|-
|[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}||
|-
|[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}||
|-
|[[Nielsen &amp; Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.||
|-
|[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||&lt;ref name=&quot;Kowalski, 2003&quot;&gt;Kowalski, 2003&lt;/ref&gt;
|-
|[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||&lt;ref name=&quot;Kowalski, 2003&quot;/&gt;
|-
|[[Nieuport 17, 21 &amp; 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.||
|-
|[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis &amp; 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.||
|-
|[[Nieuport 24|Nieuport 24 &amp; 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.||
|-
|[[Nieuport 27|Nieuport 25 &amp; 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.||
|-
|[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.||
|-
|[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis &amp; 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}||
|-
|[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}||
|-
|[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[North American NA-50 &amp; P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}||
|-
|[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}||
|-
|[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}||
|-
|[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}||
|-
|[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}||
|-
|[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}||
|-
|[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}||
|-
|[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}||
|-
|[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}||
|-
|[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}||
|-
|[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}||
|-
|[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}||
|-
|[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}||
|-
|[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.||
|-
|[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}||
|-
|[[Packard-Le Peré LUSAC-11 &amp; LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}||
|-
|[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}||
|-
|[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}||
|-
|[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}||
|-
|[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}||
|-
|[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+||
|-
|[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+||
|-
|[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}||
|-
|[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}||
|-
|[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+||
|-
|[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+||
|-
|[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+||
|-
|[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}||
|-
|[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}||
|-
|[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}||
|-
|[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}||
|-
|[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}||
|-
|[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}||
|-
|[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}||
|-
|[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}||
|-
|[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}||
|-
|[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}||
|-
|[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}||
|-
|[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}||
|-
|[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}||
|-
|[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}||
|-
|[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.2 &amp; P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 &amp; P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||&lt;ref group=note name=non-fighter /&gt;
|-
|[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--&gt;
|-
|[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[PWS-1|PWS-1 &amp; 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}||
|-
|[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}||
|-
|[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}||
|-
|[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.||
|-
|[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV
|-
|[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}||
|-
|[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}||
|-
|[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}||
|-
|[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}||
|-
|[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Renard R.36, R.37 &amp; R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}||
|-
|[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}||
|-
|[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}||
|-
|[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}||
|-
|[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}||
|-
|[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref group=note&gt;Unsuccessful tethered trials in 1978&lt;/ref&gt;
|-
|[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||&lt;!--used operationally--&gt;
|-
|[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||&lt;!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--&gt;&lt;!--used operationally--&gt;
|-
|[[Royal Aircraft Factory S.E.5 &amp; 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}||
|-
|[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}||
|-
|[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+||
|-
|[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}||
|-
|[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}||
|-
|[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}||
|-
|[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}||
|-
|[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}||
|-
|[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}||
|-
|[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}||
|-
|[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+||
|-
|[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}||
|-
|[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}||
|-
|[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 &amp; M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}||
|-
|[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}||
|-
|[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}||
|-
|[[Shenyang J-8 &amp; J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}||
|-
|[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}||
|-
|[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}||
|-
|[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+||
|-
|[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+||
|-
|[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}||
|-
|[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Siemens-Schuckert E.I, E.II &amp; E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}||
|-
|[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.||
|-
|[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}||
|-
|[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}||
|-
|[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}||
|-
|[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}||
|-
|[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}||
|-
|[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}||
|-
|[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}||
|-
|[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.||
|-
|[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}||
|-
|[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}||
|-
|[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}||
|-
|[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.||
|-
|[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}||
|-
|[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}||
|-
|[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 &amp; SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}||
|-
|[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+||
|-
|[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref&gt;Davilla, 1997, pp.494-497&lt;/ref&gt;
|-
|[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||&lt;ref group=note&gt;as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed&lt;/ref&gt;
|-
|[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}||
|-
|[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}||
|-
|[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||&lt;ref&gt;Davilla, 1997, p.514-515&lt;/ref&gt;
|-
|[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||&lt;ref&gt;Davilla, 1997, p.521&lt;/ref&gt;
|-
|[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}||
|-
|[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref name=&quot;Davilla 526&quot;&gt;Davilla, 1997, p.526&lt;/ref&gt;
|-
|[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref name=&quot;Davilla 526&quot;/&gt;
|-
|[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||&lt;ref&gt;Davilla, 1997, p.528&lt;/ref&gt;
|-
|[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}||
|-
|[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-1 &amp; Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}||
|-
|[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}||
|-
|[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}||
|-
|[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}||
|-
|[[Sukhoi Su-17, 20 &amp; 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}||
|-
|[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}||
|-
|[[Sukhoi Su-30]]||Russia||	Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+||
|-
|[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}||
|-
|[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}||
|-
|[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}||
|-
|[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&amp;nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}||
|-
|[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}||
|-
|[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}||
|-
|[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}||
|-
|[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}||
|-
|[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}||
|-
|[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}||
|-
|[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}||
|-
|[[Svenska Aero Jaktfalken I &amp; II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}||
|-
|[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref&gt;https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}||
|-
|[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}||
|-
|[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}||
|-
|[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref name=&quot;Japanese Aircraft&quot; /&gt;
|-
|[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}||
|-
|[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}||
|-
|[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}||
|-
|[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}||
|-
|[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}||
|-
|[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}||
|-
|[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}||
|-
|[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}||
|-
|[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Type 123 &amp; 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}||
|-
|[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}||
|-
|[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vought VE-7S &amp; VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}||
|-
|[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}||
|-
|[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||&lt;!--fighter converted from O2U--&gt;
|-
|[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}||
|-
|[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}||
|-
|[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||&lt;ref group=note&gt;Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}||
|-
|[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}||
|-
|[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}||
|-
|[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}||
|-
|[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}||
|-
|[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Westland F.7/30]]||UK||Day &amp; night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}||
|-
|[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}||
|-
|[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}||
|-
|[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}||
|-
|[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}||
|-
|[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 7|Wibault 7 &amp; Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}||
|-
|[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 12, 121 &amp; 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe &amp; 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}||
|-
|[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}||
|-
|[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+||
|-
|[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}||
|-
|[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}||
|-
|[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}||
|-
|[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||&lt;ref group=note name=&quot;First flight&quot; /&gt;
|-
|[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}||
|-
|[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||&lt;ref&gt;Grosz, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref group= note&gt;Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice&lt;/ref&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:فوجي سواريون]]</text>
      <sha1>e1spiu7ow9s662czk5sl9homsrmn9xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيمبرڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95350</id>
    <revision>
      <id>424985</id>
      <parentid>407470</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21771" sha1="e4fus4mls4ql6sz7n8mwnnh2gb90zb9" xml:space="preserve">{{Short description|نرم، سادي اُڻت وارو ڪپهه يا لينن جو ڪپڙو، چمڪدار فنش سان}}
{{Distinguish|ڪيمبريا|ڪيمبرين|ڪمبرڪ}}
{{Redirect|باتسٽ}}
&lt;!--linked from [[Chambray]]--&gt;

[[File:Handkerchief,_embroidered_initials,_%27H.S.%27_--_White_applique_on_linen_batiste_with_needlepoint_fillings;_embroidered_initials._Made_in_Germany_or_Switzerland,_19th_century._LACMA_60.41.108.jpg|thumb|لينن باتسٽ تي اڇو اپليڪي، جيڪو ڪيمبرڪ جو هڪ قسم آهي، نيڊل پوائنٽ ڀرائي سان]]
[[File:Morning blouse (matinee) in white cambric, decorated with embroidery, 1850-1855.jpg|thumb|ڪيمبرڪ مان ٺهيل صبح جو بلائوز]]
[[File:Charvet corsage.jpg|thumb|upright|ڪيمبرڪ مان ٺهيل [[ڪورسيج (بوڊس)|ڪورسيج]] (1898ع)]]

'''ڪيمبرڪ''' يا '''باتسٽ''' هڪ نفيس، گهڻو ڳاڙهو [[ڪپڙو]] آهي۔&lt;ref name=&quot;Brewster1814&quot;&gt;{{cite book |author= Sir David Brewster |title=Second American edition of the new Edinburgh encyclopædia |url= https://books.google.com/books?id=RwsoAAAAYAAJ&amp;pg=PA189|year= 1814|publisher= Published by Samuel Whiting and John L. Tiffany [and others] |pages= 189–190}}&lt;/ref&gt; اهو هلڪي وزن وارو [[سادي اُڻت]] وارو ڪپڙو آهي، جيڪو اصل ۾ [[فرانس جون ڪميونون|ڪميون]] [[ڪيمبري]]، موجوده اتر [[فرانس]]، مان نڪتو؛ اهو [[wikt:greige|گريج]]، يعني نه اڇو ڪيل نه رنگيل، صورت ۾ اُڻيو ويندو هو، پوءِ [[ڪپڙي کي اڇو ڪرڻ|اڇو]] ڪيو ويندو هو، [[قدرتي رنگ#عمل|ٽڪري جي صورت ۾ رنگيو]] ويندو هو، ۽ اڪثر گليز يا [[ڪيلينڊرنگ|ڪيلينڊر]] ڪيو ويندو هو۔ شروعات ۾ اهو [[لينن]] مان ٺاهيو ويندو هو؛ 18هين ۽ 19هين صديءَ کان هي اصطلاح [[ڪپهه]] جي ڪپڙن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو۔

شيمبري هڪ ملندڙ جلندڙ ڪپڙو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Extension of the Emergency Price Control Act of 1942 |date=1944 |publisher=U.S. Government Printing Office |page=823 |url= https://books.google.com/books?id=PQ7RAAAAMAAJ |access-date= 14 July 2020}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ رنگيل، اڪثر نيرو يا ڀورو، [[وارپ ۽ ويفٽ|وارپ]] ۽ اڇو ويفٽ هوندو آهي؛ &quot;شيمبري&quot; نالي 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[آمريڪا]] ۾ &quot;ڪيمبرڪ&quot; جي جاءِ ورتي۔&lt;ref name=&quot;Ethnic Dress book&quot;&gt;{{cite book |last1=Bradley |first1=Linda Arthur |title=Ethnic Dress in the United States |year= 2014 |publisher= Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn= 9780759121508 |pages= 67–68 |url= https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;

ڪيمبرڪ [[لينن جون شيون]]، [[قميص]]ون، [[رومال]]، [[رف (لباس)|رف]]،&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Westman|first1= Hab'k O.|title= Transactions of the Society of Literary &amp; Scientific Chiffoniers|date= 1844|publisher= Harper &amp; Brothers|location= New York|page= 58|url= https://books.google.com/books?id=UixkAAAAcAAJ&amp;pg=PA58}}&lt;/ref&gt; [[ليس]]، ۽ [[ڪٽ ورڪ]] ۽ ٻين [[سئيءَ جو ڪم|سئيءَ جي ڪمن]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Hardouin-FugierBerthod1994&quot;&gt;{{cite book |author1=Elisabeth Hardouin-Fugier |author2= Bernard Berthod |author3= Martine Chavent-Fusaro |language= fr |page= 120 |title= Les étoffes: dictionnaire historique |url=https://books.google.com/books?id=7I_WAAAAMAAJ|year=1994|publisher=Editions de l'amateur|isbn=9782859171759 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Betzina |first=Sandra |url=https://books.google.com/books?id=ApAbw8CtvncC&amp;dq=%22eyelet+fabric%22&amp;pg=PA52 |title=More Fabric Savvy: A Quick Resource Guide to Selecting and Sewing Fabric |date=2004 |publisher=Taunton Press |isbn=978-1-56158-662-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪارو رنگيل هئڻ تي، اهو عام طور فرنيچر جي پوشش هيٺان مٽيءَ کان بچاءُ واري ڍڪ طور پڻ استعمال ٿيندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=x98DAAAAMBAJ&amp;dq=cambric+%22dust+cover%22&amp;pg=PA935 |title=Popular Mechanics |date=December 1935 |publisher=Hearst Magazines |pages=935 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==وضاحت==
ڪيمبرڪ نفاست سان اُڻيل ڪپڙو آهي، جنهن ۾ [[سادي اُڻت]] ۽ هموار مٿاڇري هوندي آهي، جيڪا [[ڪيلينڊرنگ]] جي عمل جو نتيجو آهي۔ اهو لينن يا ڪپهه مان ٺهي سگهي ٿو۔ ڪپڙي کي ڪيترن رنگن مان ڪنهن به رنگ ۾ رنگي سگهجي ٿو۔&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Mytum |editor1-first=Harold |title=Death Across Oceans: Archaeology of Coffins and Vaults in Britain, America, and Australia |date=2018 |publisher=Smithsonian |isbn=9781944466169 |url=https://books.google.com/books?id=2R06DwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;

باتسٽ ڪيمبرڪ جو هڪ قسم آهي؛&lt;ref name=&quot;EB1911&quot; /&gt; اهو &quot;ساڳي بناوت وارو، پر مختلف فنش سان، ۽ ڪپهه سان گڏ لينن مان به ٺاهيل&quot; هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; باتسٽ کي رنگي يا ڇاپي به سگهجي ٿو۔&lt;ref name=&quot;EB1911&quot; /&gt; ''باتسٽ'' ڪيمبرڪ لاءِ فرانسيسي لفظ آهي، ۽ ڪجهه ذريعا ٻنهي کي ساڳيو سمجهن ٿا،&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot; /&gt; پر انگريزي ۾ اهي ٻه الڳ ڪپڙا آهن۔{{Citation needed|date=June 2008}}

شيمبري، جيتوڻيڪ ڪيمبرڪ جهڙي ئي قسم جو ڪپڙو آهي، پر ان ۾ رنگيل وارپ ۽ اڇو ويفٽ هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو &quot;توهان جي خواهش مطابق وارپ ۾ ڪنهن به رنگ، ۽ ويفٽ ۾ به، ٺاهي سگهجي ٿو؛ رڳو اهي هڪ ٻئي کان مختلف هجن.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book |title=Early American Weaving and Dyeing: The Domestic Manufacturer's Assistant and Family Directory in the Arts of Weaving and Dyeing |url=https://archive.org/details/earlyamericanwea0000bron |last=Bronson |first=J. and R. |orig-year=First published in 1817 |publisher=Dover Publications |location=New York |year=1977 |page=[https://archive.org/details/earlyamericanwea0000bron/page/21 21]}}&lt;/ref&gt;

شيمبري [[ڊينم]] کان هن طرح مختلف آهي ته &quot;شيمبري جا وارپ ۽ ويفٽ ڌاڳا هڪ ٻئي مٿان هڪ-هڪ ڪري ايندا ويندا آهن، جڏهن ته ڊينم جو وارپ ڌاڳو ويفٽ جي ٻن ڌاڳن مٿان وڃڻ کان پوءِ هڪ ڌاڳي هيٺان ويندو آهي۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nenadseo.com/chambray-vs-denim-difference/|title=WHAT'S THE DIFFERENCE BETWEEN CHAMBRAY AND DENIM?|website=Nenad SEO|date=30 January 2023 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، شيمبري ڪپڙي جو رنگ اڳيان ۽ پٺيان لڳ ڀڳ ساڳيو هوندو آهي، جڏهن ته ڊينم جو پويون پاسو هلڪو رنگ وارو هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://propercloth.com/reference/chambray-vs-denim/| title=Chambray vs Denim| date=12 February 2014| publisher=Proper Cloth| access-date=4 August 2018| archive-date=4 August 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180804075749/https://propercloth.com/reference/chambray-vs-denim/| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ== 
[[File:Chambray fabric.jpg|thumb|left|نيرو شيمبري ڪپڙو، لينن ۽ ڪپهه جي ملاوٽ مان ٺهيل، نيري وارپ ۽ اڇي ويفٽ سان]]

ڪيمبرڪ اصل ۾ نفيس، اڇو، سادي اُڻت وارو لينن ڪپڙو هو، جيڪو [[ڪيمبري]] ۾ يا ان جي ويجهو ٺاهيو ويندو هو۔&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Cambric|volume=5|page=89}}&lt;/ref&gt; لفظ ''Kameryk'' يا ''Kamerijk'' مان نڪتل آهي، جيڪو ڪيمبري جو [[فلانڊرز|فليمش]] نالو آهي،&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EB1911&quot; /&gt; ۽ اهو شهر 1677ع ۾ فرانس جو حصو بڻيو۔ هي لفظ 1530ع کان ملي ٿو۔&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; اهو فرانسيسي لفظ ''باتسٽ'' جو مترادف آهي،&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; جيڪو پاڻ 1590ع کان ملي ٿو۔&lt;ref name=&quot;littré&quot;&gt;{{cite book |title=Le Robert: Dictionnaire historique de la langue française |volume=1 |page=352 |language=fr |publisher=Dictionnaires Le Robert |year=2000 |isbn=2-85036-532-7}}&lt;/ref&gt; ''باتسٽ'' پاڻ [[پيڪارڊ ٻولي|پيڪارڊ]] لفظ ''batiche'' مان نڪتل آهي، جيڪو 1401ع کان ملي ٿو ۽ پراڻي فرانسيسي ''battre''، يعني اون کي ڪٽڻ يا مارڻ، مان نڪتل آهي۔ جديد صورت ''batiste'' يا ''baptiste'' لقب [[باپتست (ابهام)|باپتست]] سان عام ميلاپ مان نڪتي، جيڪو ''Batisse'' اچاريو ويندو هو، جيئن ساڳئي ڪپڙي لاءِ ''thoile batiche'' (1499ع) ۽ ''toile de baptiste'' (1536ع) جي اظهار مان ظاهر ٿئي ٿو۔&lt;ref name=&quot;littré&quot; /&gt; 1300ع جي لڳ ڀڳ هن ڪپڙي جي مبينا&lt;ref&gt;{{cite book |title=Archives historiques et littéraires du nord de la France, et du midi de la Belgique |url=https://archive.org/details/bub_gb_7c0GAAAAYAAJ|year=1829 |language=fr |publisher=Au Bureau des Archives. |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_7c0GAAAAYAAJ/page/n587 341]–}}&lt;/ref&gt; ايجاد، جيڪا ڪيمبري جي ويجهو [[مارڪوانگ]] جي [[پيريئج]] ۾ ڪاستائنگ ڳوٺ جي هڪ اُڻندڙ باپتست يا جين-باپتست ڪيمبري يا شيمبري سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، تاريخي بنياد نٿي رکي۔&lt;ref name=&quot;littré&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;philologie1898&quot;&gt;{{cite book |author=France. Comité des travaux historiques et scientifiques. Section d'histoire et de philologie |title=Bulletin historique et philologique du Comité des travaux historiques et scientifiques |language=fr |quote=Pas plus une réalité historique que l'étymologique brasseur Cambrinus. |url=https://books.google.com/books?id=Y2Q9AAAAYAAJ|year=1898|publisher=Impr. nationale}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambrai1859&quot;&gt;{{cite book |author=Société d'émulation de Cambrai |title=Séance publique [afterw.] Mémoires |url=https://archive.org/details/bub_gb_3MsEAAAAQAAJ |language=fr |quote=On ignore complètement le siècle où a vécu Jean-Baptiste Cambrai.|year=1859 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_3MsEAAAAQAAJ/page/n199 1]–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pfister1980&quot;&gt;{{cite book |author=Max Pfister |language=de |quote=Obschon Cambrai fûr die mittelalterliche Leinenindustrie bekannt ist und ''Baptiste'' sogar mit einem Denkmal geehrt wurde, dürfte dieser Fabrikant historisch nicht nachweisbar sein, da ''batiste'' etymologisch auf ''battre'' zurück geht. |title=Einführung in die romanische Etymologie |url=https://books.google.com/books?id=0wsaAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Wissenschaftliche Buchgesellschaft, [Abt. Verl.] |isbn=978-3-534-07834-9}}&lt;/ref&gt;

ڪيمبرڪ [[لان ڪپڙو|لان]] کان وڌيڪ نفيس معيار ۽ وڌيڪ مهانگو هو&lt;ref name=&quot;Society1808&quot;&gt;{{cite book |author=Belfast Literary Society |title=Select papers |url=https://books.google.com/books?id=3f8AAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA31|year=1808 |page=32 |quote=Cloth of this fabrick, lower than ''5s.'' per yard, is called Lawn, above ''5s.'', Cambrick.}}&lt;/ref&gt;، لان فرانسيسي ''laune'' مان نڪتل آهي، جيڪو شروع ۾ فرانس جي شهر لاون مان سادي اُڻت وارو لينن ڪپڙو هو۔&lt;ref name=&quot;Romania1900&quot;&gt;{{cite book |author=Société des amis de la Romania |title=Romania |url=https://books.google.com/books?id=55iPPxxZLMwC|year=1900|publisher=Société des amis de la Romania |volume=29 |page=182}}&lt;/ref&gt; ڪيمبري شهر يا ان جي آس پاس واري علائقي، جنهن کي فرانسيسي ۾ ''Cambresis'' چيو وڃي ٿو، جي جاگرافيائي اصل کي ظاهر ڪندي، ڪيمبرڪ فرانسيسي ''cambrésine'' ({{IPA|/kɑ̃.bʁe.zin/}}) جو بلڪل برابر لفظ آهي،&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; جيڪو تمام نفيس، لڳ ڀڳ شفاف، اڇو، سادي اُڻت وارو لينن ڪپڙو هو،&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Illustrations of a Manuscript of the Travel Account of François de la Boullaye le Gouz in the Library of the Accademia Nazionale dei Lincei in Rome |last=Bernardini |first=Michele |journal=Muqarnas |volume=21 |year=2004 |page=64 |quote=Elle a une pièce de cambrésine sur son corps tellement fine que l'on voit à travers. |doi=10.1163/22118993-90000054}}&lt;/ref&gt; جنهن کي ''cambrasine'' کان ڌار سمجهڻ گهرجي،&lt;ref name=&quot;française1836&quot;&gt;{{cite book |author=Académie française |title=Dictionnaire de l'Académie française |url=https://books.google.com/books?id=2XlXry4HAGgC&amp;pg=PA135|year=1836|publisher=Firmin Didot frères |language=fr |page=135}}&lt;/ref&gt; جيڪو پرڏيهي اصل باوجود فرانسيسي لان سان ملندڙ ڪپڙو هو۔&lt;ref name=&quot;M.)1839&quot;&gt;{{cite book |author=Guillaumin (Gilbert-Urbain, M.) |title=Dictionnaire universel théorique et practique du commerce et de la navigation |url=https://books.google.com/books?id=C4FQAAAAYAAJ&amp;pg=PA493|year=1839|publisher=Guillaumin et Cie |language=fr |page=493 |quote=On a donné ce nom à des toiles fines d'Égypte, à cause de leur ressemblance avec la toile de Cambrai. Il y a aussi des cambrasines, que l'on tire de Smyrne; elles sont de deux sortes : celles qui viennent de la Perse, et celles apportées de la Mecque. Les premières conservent la dénomination de cambrasinbes; les secondes se nomment ''mamoudis''.}}&lt;/ref&gt;

ڪيمبرڪ شيمبري ({{IPA|/ˈʃɒmbreɪ/}}) سان به ملندڙ آهي، جيڪو &quot;ڪيمبري&quot; جي فرانسيسي علائقائي صورت مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; ۽ اهو نالو &quot;ڪيمبري، فرانسيسي شهر، مان ئي اچي ٿو، جتي هي مواد اصل ۾ لينن جي ڌاڳي مان ٺاهيو ويندو هو۔&quot;&lt;ref name=&quot;Thompson1917&quot;&gt;{{cite book |author=Eliza Bailey Thompson |title=The cotton and linen departments |url=https://archive.org/details/cottonlinendepar00thomuoft |page=[https://archive.org/details/cottonlinendepar00thomuoft/page/63 63]|year=1917 |publisher=Ronald press company}}&lt;/ref&gt; شيمبري، جنهن کي &quot;چيمبرائي&quot; به لکيو ويندو آهي، 19هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر آمريڪي انگريزي ۾ ظاهر ٿيو۔&lt;ref name=&quot;oed&quot; /&gt; جيتوڻيڪ اصطلاح عام طور رنگيل وارپ ۽ اڇي ويفٽ واري ڪپهه جي سادي اُڻت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[گنگهم]] سان ويجهو آهي، پر &quot;ريشمي شيمبري&quot; به گڏ موجود لڳي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book |title=Textiles for Regency clothing 1800-1850: a workbook of swatches and information |last=Bassett |first=Lynne Z. |publisher=Q Graphics Production Co. |year=2001 |page=28 |isbn=9780965819763 |url=https://books.google.com/books?id=mupJAAAAYAAJ&amp;q=chambrai}}&lt;/ref&gt; ان دور ۾ شيمبري اڪثر انهن ئي اُڻندڙن طرفان ٺاهيو ويندو هو، جيڪي گنگهم ٺاهيندا هئا۔&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Putting up with Putting-Out: Power-Loom Diffusion and Outwork for Rhode Island Mills, 1821-1829 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-early-republic_summer-1989_9_2/page/204 |last=Fowler Mohanty |first=Gail |journal=Journal of the Early Republic |volume=9 |date=Summer 1989 |pages=204, 206, 214}}&lt;/ref&gt;

ڪيمبري مان اڇو لينن ڪيمبرڪ يا باتسٽ، جيڪو پنهنجي وزن ۽ چمڪ سبب مشهور هو،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Savary des Bruslons |first=Jacques |title=Dictionnaire universel de commerce |volume=1 |page=902 |publisher=Vve Estienne |location=Paris |year=1741 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1117365/f757.image.r=savary+dictionnaire+de+commerce.langFR |language=fr |quote=Sorte de toile de lin, très fine, &amp; très blanche |archive-date=18 March 2025 |access-date=23 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318031057/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1117365/f757.image.r=savary+dictionnaire+de+commerce.langFR |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &quot;ڪليسائي لباس، نفيس قميصن، اندروني لباس، قميص جي فرلن، ڪراواٽن، ڪالرن ۽ ڪفن، رومالن ۽ ٻارن جي لباس&quot; لاءِ پسند ڪيو ويندو هو۔&lt;ref name=&quot;Greene&quot;&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Clothing and Fashion |volume=1 |last=Greene |first=Susan W. |publisher=Charles Scribner's sons |year=2005 |page=217}}&lt;/ref&gt; فني استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيمبرڪ ۽ باتسٽ ۾ فرق ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ باتسٽ هلڪي وزن ۽ وڌيڪ نفيس ڌاڳن وارو هوندو هو۔

18هين صديءَ ۾، جڏهن فرانسيسي ڪيمبرڪ جي انگلينڊ ۾ درآمد تي پابندي لڳي،&lt;ref name=&quot;The Gentleman's magazine&quot;&gt;{{cite book |title=The Gentleman's magazine |url=https://books.google.com/books?id=W0gDAAAAMAAJ&amp;pg=PA241|year=1759|publisher=F. Jefferies |page=241}}&lt;/ref&gt; ۽ هندستاني ڪپهه جي ڪپڙن جي درآمد وڌي، ته ساڳيا&lt;ref name=&quot;Hardouin-FugierBerthod1994&quot;/&gt; ڪپهه جا ڪپڙا، جهڙوڪ [[نينسوڪ]]، جيڪو هندي ''nainsukh'' (&quot;اکين جي خوشي&quot;) مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;oed&quot;/&gt; مشهور ٿيا۔ اهي ڪپڙا، جن کي شروعات ۾ اصل فرانسيسي ڪيمبرڪ کان ڌار ڪرڻ لاءِ اسڪاچ ڪيمبرڪ چيو ويندو هو،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Official descriptive and illustrated catalogue: Great Exhibition of the Works of Industry of all Nations, 1851. By Authority of the Royal Commission. In 3 volumes |url=https://books.google.com/books?id=qb1AAAAAcAAJ&amp;pg=PA516|year=1851|publisher=Spicer Brothers |page=516}}&lt;/ref&gt; پوءِ ڪپهه جا ڪيمبرڪ يا باتسٽ سڏجڻ لڳا۔&lt;ref name=&quot;Greene&quot;/&gt; ڪجهه ليکڪن ان مفروضي سان وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو ته لفظ باتسٽ هندستاني ڪپڙي ''bastas'' مان نڪتل ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;RipleyDana1859&quot;&gt;{{cite book |author1=George Ripley |author2=Charles Anderson Dana |title=The new American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge |url=https://archive.org/details/newamericancycl16danagoog|year=1859 |publisher=D. Appleton and Co. |pages=[https://archive.org/details/newamericancycl16danagoog/page/n744 738]–}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ ۾ ڪيمبرڪ ۽ باتسٽ اصطلاحن جو لينن سان تعلق آهستي آهستي گهٽجي ويو، ۽ اهي صرف چمڪدار فنش سان نفيس سادي اُڻت وارن ڪپڙن جي مختلف قسمن ڏانهن اشارو ڪرڻ لڳا۔&lt;ref&gt;{{cite book |last=Denny |first=Grace Goldena |title=Fabrics and How to Know Them |url=https://archive.org/details/fabricshowtoknow00denn |publisher=Lippincott |year=1923 |oclc=2231068 |quote=In this century, [nainsook] is described as a soft-finished white cotton fabric with a polish on one side ... not so closely woven as cambric but heavier than batiste.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Philippine magazine&quot;&gt;{{cite book |title=Philippine magazine |url=https://books.google.com/books?id=WGkVAAAAIAAJ|year=1922|page=382 |quote=Cambric is a fine calendered cotton or linen cloth of plain weave characterised by the smooth glossy surface.}}&lt;/ref&gt; 1907ع ۾، نفيس ڪپهه باتسٽ ۾ تيار ڪپڙي ۾ في انچ 100 [[وارپ]] ڌاڳا هوندا هئا، جڏهن ته سستي درجي واري ۾ 60 کان گهٽ۔&lt;ref name=&quot;Co1914&quot;&gt;{{cite book |author=Frank P. Bennett &amp; Co |title=A cotton fabrics glossary |url=https://archive.org/details/acottonfabricsg00cogoog|year=1914 |publisher=Frank P. Bennett &amp; co., inc. |page=[https://archive.org/details/acottonfabricsg00cogoog/page/n177 125]}}&lt;/ref&gt; ساڳئي وقت، رنگين قميصن ۾ دلچسپي وڌڻ سان ڪيمبرڪ به رنگن ۾ اُڻجڻ لڳو، جهڙوڪ گلابي ڪپڙو جيڪو [[شارويٽ پلاس وينڊوم|شارويٽ]] ڪورسيج لاءِ استعمال ڪيو، جنهن سان ڪيمبرڪ ۽ شيمبري ۾ فرق گهٽجي ويو۔ وڌيڪ، مشيني اُڻت جي ترقي ۽ ترتيب سبب شيمبري ۾ رنگيل وارپ ۽ اڇي ويفٽ جي جاءِ ابتڙ صورت، يعني اڇي وارپ ۽ رنگيل ويفٽ، ورتي، جنهن سان ڊگها وارپ ممڪن ٿيا۔&lt;ref name=&quot;Coffin1998&quot;&gt;{{cite book |author=David Page Coffin |title=Shirtmaking: developing skills for fine sewing|url=https://books.google.com/books?id=9H06BYNzm5sC&amp;pg=PA7|year=1998|publisher=Taunton Press |isbn=978-1-56158-264-8 |page=7}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[گنگهم]]
* [[لان ڪپڙو|لان]]
* [[نينسوڪ]]

==حوالا==
{{reflist|30em}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wiktionary|cambric}}
{{Commons category|Cambric}}
* [https://www.wisegeek.com/what-is-cambric.htm ڪيمبرڪ بابت مضمون]
* [https://www.thosethatknow.co.uk/chambray-work-shirts/ لباس ۾ ڪيمبرڪ جي استعمال جي تاريخ]
* [https://www.gulahmedshop.com/blog/post/why-wear-cambric ڪيمبرڪ ڇو پائڻ گهرجي بابت مضمون]

{{Fabric}}

[[زمرو:ڪيمبري]]
[[زمرو:ليس]]
[[زمرو:سئيءَ جو ڪم]]
[[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]]</text>
      <sha1>e4fus4mls4ql6sz7n8mwnnh2gb90zb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرافٽ سموٿي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98607</id>
    <revision>
      <id>424935</id>
      <parentid>385033</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="llefit5obimpbp3ionbwmj1x5wm4eoe" xml:space="preserve">{{Short description|نيوزيلينڊ جي ترسيل خدمت}}
{{Infobox company
| name = ڪرافٽ سموٿي
| native_name =
| native_name_lang =
| romanized_name =
| trading_name =
| logo = Craft_Smoothie_Logo.jpg
| logo_size = 200px
| logo_alt =
| logo_caption =
| logo_padding =
| image =
| image_size =
| image_alt =
| image_caption =
| type = [[خانگي ڪمپني]]
| traded_as =
| ISIN =
| predecessor =
| successor =
| founded = {{Start date|2016}}
| founders = [[ريڪي هوياتا]]
| defunct =
| fate =
| hq_location =
| hq_location_city =
| hq_location_country = [[نيوزيلينڊ]]
| num_locations =
| num_locations_year =
| key_people =
| industry = [[ميل ڪِٽ]]&lt;br /&gt;[[برقي واپار]]&lt;br /&gt;[[پرچون واپار]]
| genre =
| products =
| brands =
| production =
| production_year =
| services =
| revenue =
| revenue_year =
| operating_income =
| income_year =
| net_income =
| net_income_year =
| aum =
| assets =
| assets_year =
| equity =
| equity_year =
| owner =
| members =
| members_year =
| num_employees =
| num_employees_year =
| parent =
| divisions =
| subsid =
| module =
| ratio =
| rating =
| website = {{URL|https://www.craftsmoothie.co.nz}}
| footnotes =
| former_name =
| areas_served = سڄو [[نيوزيلينڊ]]&lt;br /&gt;[[آڪلينڊ]]&lt;br /&gt;[[ويلنگٽن]]&lt;br /&gt;[[ڪرائسٽ چرچ]]&lt;br /&gt;[[هيملٽن، نيوزيلينڊ|هيملٽن]]&lt;br /&gt;[[تاورانگا]]&lt;br /&gt;[[نيپيئر-هيسٽنگز]]&lt;br /&gt;[[ڊنيڊن]]&lt;br /&gt;[[ڪوئينز ٽائون، نيوزيلينڊ|ڪوئينز ٽائون]]&lt;br /&gt;[[واناڪا]]&lt;br /&gt;[[پالمرسٽن نارٿ]]&lt;br /&gt;[[نيلسن، نيوزيلينڊ|نيلسن]]&lt;br /&gt;[[بلينهم، نيوزيلينڊ|بلينهم]]&lt;br /&gt;[[روٽوروا]]&lt;br /&gt;[[تاپو]]&lt;br /&gt;[[نيو پليمائوٿ]]&lt;br /&gt;[[فانگاري]]&lt;br /&gt;[[انوَرڪارگِل]]&lt;br /&gt;[[ٽيمارو]]&lt;br /&gt;[[وانگانُوئي]]&lt;br /&gt;[[گِزبورن، نيوزيلينڊ|گِزبورن]]
}}

'''ڪرافٽ سموٿي''' (Craft Smoothie) هڪ [[سموٿي]] باڪس پهچائڻ واري خدمت آهي، جيڪا نيوزيلينڊ ۾ پنهنجي گراهڪن کي هفتيوار بنياد تي اڳواٽ ماپيل سموٿي جا جزا ۽ ترڪيبون پهچائي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nzavocado.co.nz/recipes/Smoothies/Craft_Smoothie's_Avocado_and_Apricot_Superfood_Smoothie |title=Craft Smoothie's Avocado and Apricot Superfood Smoothie |access-date=2018-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202005627/https://www.nzavocado.co.nz/recipes/Smoothies/Craft_Smoothie's_Avocado_and_Apricot_Superfood_Smoothie |archive-date=2018-02-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

ڪرافٽ سموٿي جو بنياد اڳوڻي [[نيوزيلينڊ رگبي]] رانديگر [[ريڪي هوياتا]] رکيو، جنهن جي رگبي کيڏڻ واري پيشاورانه زندگي دماغي ڌڪ (ڪنڪشن) واري زخمي ٿيڻ سبب وقت کان اڳ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cleaver|first1=Dylan|title=A smoothie operator: Hoeata's journey back from concussion|url=http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=11802580|publisher=NZ Herald|date=February 2017|accessdate=21 October 2017|archive-date=26 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026001148/http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=11802580|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

پهريون سموٿي باڪس 2016ع ۾ پهچايو ويو. آڪٽوبر 2017ع ۾ ڪرافٽ سموٿي کي ''دي ڊيوڊ ايوارڊز'' ۾ &quot;سڀ کان نمايان نئين ڪاروبار&quot; ۽ &quot;مشڪلاتن تي سڀ کان نمايان فتح&quot; وارين درجن ۾ فائنلسٽ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Baker|first1=Brittany|title=Ex-rugby union player Riki Hoeata finds 'smooth' business after concussion|url=https://www.stuff.co.nz/business/97119244/exrugby-union-player-riki-hoeata-finds-smooth-business-after-concussion|publisher=Stuff NZ|date=August 2017|accessdate=21 October 2017}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه هن 2017ع لاءِ ''سولو ميو ايوارڊ'' پڻ حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Baker|first1=Brittany|title=Smoothie delivery service wins award for ex-rugby player|url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/news/97608715/smoothie-delivery-service-wins-award-for-exrugby-player|publisher=Stuff NZ|date=August 2017|accessdate=21 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== پيداوار ==

هر سموٿي ڪِٽ ۾ اڳواٽ ماپيل جزا ۽ هدايتون شامل هونديون آهن، جن جي مدد سان گهر ۾ سپر فوڊ سموٿي تيار ڪري سگهجي ٿي. ترڪيبون هر هفتي موسم مطابق تبديل ٿينديون آهن ۽ انهن ۾ تازا ميوا، ڀاڄيون، نامياتي خشڪ ميوا، ٻج ۽ سپر فوڊ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Venture Taranaki|title=The perfect smoothie, started from scratch - Craft Smoothie|url=http://business.taranaki.info/casestudy_detail.php/id/56/from/229|publisher=Venture Taranaki|accessdate=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055143/http://business.taranaki.info/casestudy_detail.php/id/56/from/229|archive-date=7 November 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انعام ==
* دي ڊيوڊ ايوارڊز – سولو ميو ايوارڊ (2017ع)&lt;ref&gt;{{cite web|last1=The David Awards|title=From Fledgling to Flying High|url=http://www.scoop.co.nz/stories/BU1710/S00125/from-fledgling-to-flying-high.htm|website= Scoop NZ|date=October 2017|accessdate=21 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{official website|https://craftsmoothie.co.nz/}}

{{Online food ordering}}

[[زمرو:نيوزيلينڊ جا آن لائين پرچون وڪرو ڪندڙ]]
[[زمرو:نيوزيلينڊ جون ڪيٽرنگ ۽ خوراڪ فراهم ڪندڙ ڪمپنيون]]
[[زمرو:نيوزيلينڊ جا برانڊ]]
[[زمرو:رڪنيت تي ٻڌل خدمتون]]
[[زمرو:آن لائين خوراڪ آرڊر ڪرڻ]]</text>
      <sha1>llefit5obimpbp3ionbwmj1x5wm4eoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داھومي (فلم)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98855</id>
    <revision>
      <id>425171</id>
      <parentid>419299</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40940" sha1="bnsmkx7z8t5nqw9ei5k2ypkn09fv2oa" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|2024ع جي دستاويزي فلم، هدايت: ماتي ديوپ}}


{{Infobox film
| name           = داھومي 
| image          = Dahomey film poster.jpg
| caption        = سينيما ۾ نمائش لاءِ جاري ڪيل پوسٽر
| director       = [[ماتي ديوپ]]
| producer       = {{Plainlist|
* ماتي ديوپ
* ايو روبين
* جوڊٿ لو ليوي
}}
| writer         = ماتي ديوپ
| music          = {{Plainlist|
* [[والي بدارو]]
* [[ڊين بلنٽ]]
}}
| cinematography = جوزيفين دروين-ويالر
| editing        = گيبريل گونزالز
| studio         = {{ubl|Les Films du Bal|Fanta Sy|[[آرٽي فرانس سينيما]]}}
| distributor    = {{ubl|[[لي فلم دو لوزانج]] (فرانس)|Sudu Connexion&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mati Diop's Berlinale Golden Bear Winner 'Dahomey' Sells Nearly Worldwide for Films du Losange|website=Variety|first=Elsa|last=Keslassy|date=26 March 2024|access-date=27 March 2024|url=https://variety.com/2024/film/global/berlinale-golden-bear-winner-dahomey-mati-diop-international-sales-1235952321/}}&lt;/ref&gt; (آفريڪا)|[[موبي]] (سڄي دنيا)}}
| released       = {{Film date|df=y|2024|2|18|برلينالي|2024|9|11|فرانس}}
| runtime        = 68 منٽ
| country        = {{ubl|فرانس|سينيگال|بينن}}
| language       = فرينچ
| gross          = $565,958
}}

'''داهومي''' يا '''دھومي''' (''Dahomey'') 2024ع جي هڪ [[دستاويزي فلم]] آهي، جنهن جي هدايت [[ماتي ديوپ]] ڪئي. فلم [[داهومي بادشاهت]] جي 26 شاهي نوادرات جي ڊرامائي انداز ۾ پيش ڪيل ڪهاڻي بيان ڪري ٿي، جيڪي جديد [[بينن]] مان فرانس منتقل ڪيا ويا هئا ۽ ڪيترن سالن تائين فرانس جي عجائب گهرن ۾ رکيا ويا هئا.

فلم ان عمل جو جائزو وٺي ٿي، جنهن وسيلي اهي ثقافتي ۽ تاريخي نوادرات فرانس مان واپس بينن موٽايا ويا، ۽ ان واپسي تي بينن جي عوام جي مختلف ردعملن کي پڻ پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lead:cine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/454362 |title=20 European films we're anticipating in 2024}}&lt;/ref&gt;
هي فلم فرانس، سينيگال ۽ بينن جي فلمي ادارن جي گڏيل بين الاقوامي پيداوار هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cineuropa.org/film/455750/ |title=Dahomey}}&lt;/ref&gt;

==مواد==

هي دستاويزي فلم حقيقت ۽ افسانوي بيانيي کي گڏائي 26 آفريقي فن پارن جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lead:cine&quot;/&gt;
اهي شاهي نوادرات [[داهومي بادشاهت]] (1600ع–1904ع) سان لاڳاپيل هئا. فرانسيسي نوآبادياتي دور دوران اهي شيون فرانس منتقل ڪيون ويون. بعد ۾ انهن کي [[موزي دو ڪَي برانلي – جاڪ شيراڪ]] نالي عجائب گهر ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو، جيڪو [[پيرس]] ۾ واقع غير يورپي فن جو هڪ اهم عجائب گهر آهي.
ثقافتي ورثي جي واپسي بابت هلندڙ مهمن کان پوءِ اهي نوادرات بينن حوالي ڪيا ويا.
واپس ڪيل نوادرات ۾ داهومي جي ٻن بادشاهن [[گليلي]] ۽ [[بيهانزين]] جا مجسما پڻ شامل هئا. سندن شاهي تخت، جيڪو 1892ع ۾ فرانسيسي فوجين قبضي ۾ ورتو هو، اهو پڻ بينن کي واپس ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://de.euronews.com/2021/11/09/schatze-aus-dahomey-frankreich-gibt-geraubte-kunst-an-benin-zuruck}}&lt;/ref&gt;
اهي فن پارا هاڻي [[ابومي]] جي عجائب گهر ۾ رکيل آهن، جيڪو قديم شاهي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ [[گني نار]] کان لڳ ڀڳ 65 ميل پري واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://momaa.org/directory/musee-histsorique-d-abomey/ |title=Musee Histsorique d' Abomey}}&lt;/ref&gt;
فلم ۾ [[ابومي-ڪالاوي يونيورسٽي]] جي شاگردن جي بحث کي پڻ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ثقافتي اثاثن جي واپسي بابت مختلف رايا پيش ڪيا ويا آهن.
ڪجهه شاگردن پيرس جي عجائب گهر تي تنقيد ڪندي چيو ته ان وٽ موجود لڳ ڀڳ 7000 نسلياتي (Ethnographic) شين مان رڳو 26 واپس ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;DeadlineHollywood 18-02-2024&quot;&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2024/02/dahomey-review-mati-diop-audacious-doc-offers-a-provocative-view-of-modern-africa-berlin-film-festival-1235829786/}}&lt;/ref&gt;

فلم ۾ سڀ کان نمايان ڪردار 26هين واپس ڪيل فن پارو آهي، جيڪو [[بادشاهه گيزو]] جو مجسمو آهي. گيزو 1818ع کان 1859ع تائين داهومي جو حڪمران رهيو.
هي مجسمو فلم ۾ هڪ علامتي آواز ذريعي ڳالهائيندي ڏيکاريو ويو آهي. هي آواز هيتي جي ليکڪ [[ماڪينزي اورسيل]] جي لکيل متن تي ٻڌل آهي، جيڪو مجسمي جي زباني پنهنجي يادگيرين، آفريڪا سان وابستگي ۽ وطن واپسي بابت احساسن جو اظهار ڪري ٿو.

==نمائش ٿيل تصويرون==

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Royaume du Danhomè 1894.svg|1894ع ڌاري داهومي بادشاهت جو نقشو، جديد [[بينن]] جي نقشي تي ڏيکاريل.
File:Royal_statues_of_Abomey_in_Quai_Branly_museum_May_2021.jpg|مئي 2021ع ۾ ڪَي برانلي عجائب گهر ۾ موجود ٽي شاهي مجسما.
File:Statue du roi Ghézo-Musée du Quai Branly (6).jpg|[[بادشاهه گيزو]] جو مجسمو (فن پارو نمبر 26)
&lt;/gallery&gt;

==تياري==

[[File:Film Crew of Dahowey at Berlinale 2024.jpg|thumb|فلم ''داھومي'' جي عملي جا ميمبر: حبيب اهانديسي، جوزيا گوئيدجي، [[ماتي ڊيوپ]] ۽ گلداس اڊانو، برلينالي 2024ع دوران]]

هن دستاويزي فلم جي تياري '''Les Films du Bal''' پاران '''Fanta Sy''' جي سهڪار سان ڪئي وئي، جڏهن ته ان جي ورهاست [[لي فلمس دو لوزانج]] ڪئي.&lt;ref name=&quot;rev:variety&quot;/&gt; فلم جي هدايتڪاره [[ماتي ڊيوپ]] هئي، جنهن فلم جو اسڪرپٽ پڻ لکيو. فلم جي [[فلمبرداري جي هدايتڪار]] جوزيفين دروئن-ويالارڊ هئي. فلم جي تدوين گيبريل گونزاليس ڪئي. ڳالهائيندڙ مجسمي جي خيالن وارو حصو {{ill|ماڪينزي اورسيل|fr||ht}} لکيو. فلم جي موسيقي [[والي بادارو]] ۽ [[ڊين بلنٽ]] ترتيب ڏني. ڪورنئي هوسو، [[نيڪولا بيڪر (آواز انجنيئر)|نيڪولا بيڪر]] ۽ سيريل هولٽز فلم جا آواز ڊزائنر هئا.&lt;ref name=&quot;rev:variety&quot;/&gt;

فلم ۾ [[موزي دو ڪئي برانلي – جيڪ شيراڪ]] ۽ [[ڪوٽونو]] ۾ واقع پاليس ڊي لا مارينا جي نگراني ڪيميرائن مان ورتل وڊيو مواد پڻ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unifrance.org/movie/56518/dahomey |title=Dahomey |date=18 December 2023 |access-date=28 January 2024 |website=[[Unifrance]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128062723/https://en.unifrance.org/movie/56518/dahomey |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==نمائش ۽ رليز==

'''''داھومي''''' جو عالمي پريميئر 18 فيبروري 2024ع تي [[74هون برلن بين الاقوامي فلم ميلو]] دوران ٿيو، جتي فلم کي مکيه مقابلي واري شعبي ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2024/01/berlin-film-festival-2024-competition-lineup-rooney-mara-1235800214/|title=Berlin Reveals 2024 Competition Lineup: Rooney Mara, Mati Diop, Isabelle Huppert, Abderrahmane Sissako Movies Among Selection|website=Deadline|first=Zac|last=Ntim|date=22 January 2024|access-date=28 January 2024|archive-date=13 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213060034/https://deadline.com/2024/01/berlin-film-festival-2024-competition-lineup-rooney-mara-1235800214/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.berlinale.de/en/2024/programme/202414781.html#screening_dates |title=Dahomey |work=Berlinale |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225162319/https://www.berlinale.de/en/2024/programme/202414781.html#screening_dates |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جنوري 2024ع ۾ پيرس سان تعلق رکندڙ [[لي فلمس دو لوزانج]] فلم جي عالمي ورهاست جا حق حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;rel:variety&quot;&gt;{{Cite news |url=https://variety.com/2024/film/global/mati-diop-dahomey-berlin-film-festival-les-films-du-losange-sales-1235881580/ |title=Mati Diop's Berlinale Competition Title 'Dahomey' Lands at Les Films du Losange for International Sales, French Distribution (EXCLUSIVE) |first=Elsa |last=Keslassy |work=Variety |date=22 January 2024 |access-date=28 January 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
فيبروري 2024ع ۾ [[موبي]] اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، برطانيا، آئرلينڊ، جرمني، آسٽريا، سوئٽزرلينڊ، اٽلي، ترڪي ۽ ڀارت لاءِ فلم جي ورهاست جا حق حاصل ڪيا، ۽ فلم کي 2024ع جي آخر ۾ جاري ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;mubi:variety&quot;&gt;{{Cite news |url=https://variety.com/2024/film/global/mubi-berlinale-dahomey-mati-diop-north-america-u-k-germany-1235920227/ |title=Mubi Buys Berlinale Highlight 'Dahomey' by Mati Diop for North America, U.K., Germany and More Territories (EXCLUSIVE) |first=Elsa |last=Keslassy |work=Variety |date=23 February 2024 |access-date=23 February 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هي فلم 22 کان 31 مارچ 2024ع تائين پيرس ۾ منعقد ٿيل '''46هين سينيما دو ريئل فلم ميلو''' جي افتتاحي فلم پڻ رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/458901/ |title=Documentaries cause a stir in Paris thanks to the Cinéma du Réel Festival |first=Fabien |last=Lemercier |date=22 March 2024 |access-date=16 May 2024 |website=Cineuropa |language=en}}&lt;/ref&gt;
8 جون 2024ع تي فلم کي [[71هون سڊني فلم ميلو]] جي ''خاص مظاھرا'' شعبي ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sff.org.au/program/browse/dahomey|title=Dahomey|website=Sydney Film Festival Festival|date=8 June 2024|access-date=23 July 2024|archive-date=6 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606004941/https://www.sff.org.au/program/browse/dahomey|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر 2024ع تي فلم [[2024ع ٽورانٽو بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ پڻ نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tiff.net/events/dahomey |title=Dahomey |website=[[Toronto International Film Festival]] |access-date=19 August 2024}}&lt;/ref&gt;
14 سيپٽمبر 2024ع تي فلم کي [[2024ع ائٽلانٽڪ بين الاقوامي فلم ميلو]] جي ''دستاويزي فلمن'' واري شعبي ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2024aiff.eventive.org/films/66b4b44bd4ac1e00d2c6380f|title=Dahomey|website=Atlantic International Film Festival|date=1 September 2024|access-date=1 September 2024}}&lt;/ref&gt;
فلم کي [[72هون سان سيباستيان بين الاقوامي فلم ميلو]] جي ''زابالٽيگي-تاباڪاليرا'' شعبي جي افتتاح لاءِ پڻ چونڊيو ويو، جتي ان جي نمائش 20 سيپٽمبر 2024ع تي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.europapress.es/euskadi/noticia-pelicula-dahomey-mati-diop-inaugurara-seccion-zabaltegi-72-festival-cine-san-sebastian-20240827135207.html|title=La película 'Dahomey' de Mati Diop inaugurará la sección Zabaltegi del 72 Festival de Cine de San Sebastián|website=Europa Press|date=27 August 2024|access-date=28 August 2024}}&lt;/ref&gt;

29 سيپٽمبر 2024ع تي فلم کي [[2024ع وينڪوور بين الاقوامي فلم ميلو]] جي ''شو ڪيس'' شعبي ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viff.org/series/showcase/|title=Dahomey|work=VIFF|date=28 August 2024|access-date=1 September 2024|archive-date=1 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901062950/https://viff.org/series/showcase/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
فرانس ۾ فلم جي سينيما گهرن ۾ نمائش 11 سيپٽمبر 2024ع تي [[لي فلمس دو لوزانج]] پاران شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dahomey |url=https://filmsdulosange.com/film/dahomey/ |access-date=29 August 2024 |publisher=[[Les Films du Losange]] |language=fr-FR }}&lt;/ref&gt;

فلم کي [[29هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو]] جي ''دستاويزي شوڪيس'' شعبي ۾ پڻ دعوت ڏني وئي، جتي آڪٽوبر 2024ع ۾ ان جي نمائش ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biff.kr/eng/artyboard/mboard.asp?Action=view&amp;strBoardID=9611_05&amp;intPage=1&amp;intCategory=0&amp;strSearchCategory=%7Cs_name%7Cs_subject%7C&amp;strSearchWord=&amp;intSeq=94209|title=The 29th BIFF announces Special Program in Focus 'Teen Spirit, Teen Movie'|website=Busan International Film Festival|date=19 August 2024|access-date=5 September 2024}}&lt;/ref&gt;

12 آڪٽوبر 2024ع تي فلم کي [[2024ع بي ايف آءِ لنڊن فلم ميلو]] جي ''خاص ڪارڪردگي جو مظاھرو'' شعبي ۾ پڻ پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/09/bfi-london-film-festival-lineup-2024-elizabeth-chai-vasarhelyi-jimmy-chin-endurance-sean-baker-anora-ali-abbasis-donald-trump-the-apprentice-1236077351/|title=BFI London Film Festival Lineup|website=Deadline|date=4 September 2024}}&lt;/ref&gt;
فلم [[2024ع نيو يارڪ فلم ميلو]] جي ''مکيہ سليٽ'' فهرست ۾ پڻ شامل ٿي ۽ آڪٽوبر 2024ع دوران [[لنڪن سينٽر]] ۾ ڏيکاري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.filmlinc.org/daily/62nd-new-york-film-festival-main-slate-announced/ |date=6 August 2024 |title=62nd New York Film Festival Main Slate Announced}}&lt;/ref&gt;

16 آڪٽوبر 2024ع تي فلم جو ڪيوبيڪ ۾ پهريون ڀيرو ''لوازمات'' شعبي تحت [[فيسٽيول دو نووو سينيما]] ۾ مظاهرو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nouveaucinema.ca/en/films/dahomey |title=Dahomey: Documentary |date=16 October 2024}}&lt;/ref&gt;
31 آڪٽوبر 2024ع تي فلم کي [[37هون ٽوڪيو بين الاقوامي فلم ميلو]] جي ''ورلڊ فوڪس'' شعبي ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2024.tiff-jp.net/en/lineup/list.html|title=TIFF: Full lineup|website=Tokyo International Film Festival|date=25 September 2024}}&lt;/ref&gt;
==پذيرائي==

[[File:MKr354597 Mati Diop (Goldener Bär der Berlinale 2024).jpg|thumb|upright|[[ماتي ڊيوپ]]، [[گولڊن بيئر]] ايوارڊ سان، جيڪو [[برلن بين الاقوامي فلم ميلو|برلينالي]] 2024ع ۾ بهترين فلم لاءِ ڏنو ويو]]

===تنقيدي ردعمل===

جائزي گڏ ڪندڙ ويب سائيٽ [[راٽن ٽوميٽوز]] تي فلم کي 81 جائزن جي بنياد تي 99٪ منظوري جي درجابندي حاصل ٿي، جڏهن ته سراسري درجابندي 8.2/10 رهي. ويب سائيٽ جي نقادن جي گڏيل راءِ موجب: &quot;سخت پر خيالي انداز اختيار ڪندي، ماتي ڊيوپ جي ''داھومي'' چوري ٿيل ورثي جي واپسي ۽ اصل ملڪ ڏانهن موٽائڻ واري عمل کي اثرائتي نموني سامهون آڻي ٿي، ۽ نوآبادياتي نظام جي خاتمي بابت هڪ مضبوط بيان پيش ڪري ٿي.&quot;&lt;ref name=&quot;score:rotten&quot;&gt;{{cite Rotten Tomatoes|title=Dahomey|id=dahomey|type=m|access-date=13 December 2024}}&lt;/ref&gt;

[[ميٽاڪرٽڪ]] تي فلم کي 23 جائزن جي بنياد تي 100 مان 85 جو وزنائتو اوسط اسڪور مليو، جيڪو &quot;عالمي سطح جي ساراهه&quot; جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite Metacritic|id=dahomey|type=movie|title=Dahomey|access-date=13 December 2024}}&lt;/ref&gt;

[[آلو سيني]] تي، جتي 27 صحافتي جائزا درج ٿيل آهن، فلم کي 4.1/5 جي سراسري درجابندي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;rec:allocine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=314794.html |title=Dahomey |website=[[AlloCiné]] |date=13 September 2024 |access-date=13 December 2024 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

''[[دي هالي ووڊ رپورٽر]]'' لاءِ فلم جو جائزو وٺندي ڊيوڊ روني ان کي &quot;گهڻ پرت وارو ۽ گهري اثر وارو&quot; قرار ڏنو. هن لکيو ته: &quot;هدايتڪاري جو هي انداز لٽيل خزاني کي رڳو شين جي حيثيت کان آزاد ڪري ٿو، ۽ جوزيفين دروئن-ويالارڊ جي ذهين ڪيميرا استعمال سبب اهي شيون ڪردارن وانگر زنده محسوس ٿين ٿيون.&quot;&lt;ref name=&quot;rev:hr&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/dahomey-review-mati-diop-1235829050/ |title='Dahomey' Review |first=David |last=Rooney |website=The Hollywood Reporter |date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

''[[انٽرنيشنل سيني فائيل سوسائٽي]]'' لاءِ لکندي اي. نينا روٿي نشاندهي ڪئي ته فلم &quot;اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو پيغام نوآبادياتي ظلم جي تلافي جي شروعات لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو&quot;.&lt;ref name=&quot;rev:ics&quot;&gt;{{Cite web |url=https://icsfilm.org/reviews/berlinale-2024-review-dahomey-mati-diop/ |title=Berlinale 2024 review: Dahomey (Mati Diop) |first=E. Nina |last=Rothe |website=International Cinephile Society |date=22 February 2024}}&lt;/ref&gt;

وينڊي آئيڊ ''[[اسڪرين ڊيلي]]'' ۾ لکيو ته فلم دستاويزي منظرن، ابومي-ڪالاوي يونيورسٽي جي شاگردن جي بحث ۽ تخيلي عنصرن کي گڏ ڪري نوآباديات جي ورثي ۽ ثقافتي اثاثن جي واپسي بابت جاري بحث ۾ هڪ اهم اضافو بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;rev:sd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.screendaily.com/reviews/dahomey-berlin-review/5190575.article |title='Dahomey': Berlin Review |first=Wendy |last=Ide |date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

''[[ويرائٽي]]'' ۾ جيسيڪا ڪيانگ لکيو ته ماتي ڊيوپ پنهنجي شاندار ۽ مختصر پر اثرائتي دستاويزي فلم ''داھومي'' ذريعي نوآبادياتي تاريخ جي بند صندوق کي کولڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي، جنهن سان تاريخي ناانصافيون روشني ۾ اچي وڃن ٿيون. هن نتيجو ڪڍيو ته ''داھومي'' ان شاعراڻي قوت جو مثال آهي، جيڪا تڏهن جنم وٺي ٿي جڏهن مئل ۽ محروم ماڻهو جيئرن سان ۽ انهن جي ذريعي ڳالهائين ٿا.&lt;ref name=&quot;rev:variety&quot;&gt;{{Cite news|url=https://variety.com/2024/film/reviews/dahomey-review-mati-diop-1235911765/|title='Dahomey' Review|first=Jessica|last=Kiang|work=Variety|date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

''[[ڊيڊ لائين هالي ووڊ]]'' ۾ اسٽيفني بنبري لکيو ته: &quot;هي فلم سوالن جا سڌا جواب نه ٿي ڏئي، پر اهو ٻڌائي ٿي ته ڪهڙا سوال پڇڻ گهرجن. ماتي ڊيوپ جي فلم هڪ شاندار ذهني تحريڪ آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;DeadlineHollywood 18-02-2024&quot; /&gt;

''[[انڊي وائر]]'' جي ايڊم سولومنز فلم کي B درجو ڏنو. هن فلم جي ڊگھائي تي تنقيد ڪندي چيو ته شاگردن جو بحث ڪجهه ورجاءُ وارو لڳي ٿو ۽ ڪجهه منظر تمام آهستي اڳتي وڌن ٿا. تنهن هوندي به هن ماتي ڊيوپ جي واکاڻ ڪندي لکيو ته ''داھومي'' هڪ جرئتمند ۽ يادگار تاريخي سبق آهي.&lt;ref name=&quot;rev:iw&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.indiewire.com/criticism/movies/dahomey-review-mati-diop-1234954949/ |title='Dahomey' Review |first=Adam |last=Solomons |website=IndieWire |date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

''[[RogerEbert.com]]'' تي رابرٽ ڊينيلز ماتي ڊيوپ جي &quot;جديد ۽ تخليقي&quot; انداز جي تعريف ڪئي. هن فلم جي خواب جهڙي موسيقي ۽ جذباتي قوت جي ساراهه ڪندي لکيو ته فلم ڏسندڙن کي نئين اميد ۽ انصاف جي خواهش سان ڀري ڇڏي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Daniels |first=Robert |title=Berlin Film Festival 2024: Dahomey, My Favorite Cake, A Traveler's Needs |url=https://www.rogerebert.com/festivals/berlin-film-festival-2024-dahomey-my-favorite-cake-a-travelers-needs}}&lt;/ref&gt;

''لي پوليئسٽر'' ۾ نڪولا بارڊو فلم کي 5/6 درجابندي ڏني ۽ لکيو ته ماتي ڊيوپ سياسي ۽ شاعراڻي عنصرن کي وڏي مهارت سان گڏ ڪري ٿي. سندس خيال ۾ ''داھومي'' ۾ ماضي رڳو حال سان نه پر مستقبل سان پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lepolyester.com/critique-dahomey/ |title=Berlinale | Critique: Dahomey |first=Nicolas |last=Bardot |date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

آئن سينيما ۾ نڪولس بيل فلم کي ساڍا ٽي تارا ڏنا ۽ لکيو ته فلم ثقافتي نوادرات جي واپسي کان گهڻو وڌيڪ ڳالهيون ڪري ٿي. هن ان کي نوآبادياتي تاريخ بابت جاري بحث ۾ هڪ اهم شروعاتي نقطو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;rev:ionc&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.ioncinema.com/reviews/mati-diop-dahomey-review |title=Plunder Years: Diop Reflects on the Complex Realities of Reparation |first=Nicholas |last=Bell |work=Ion Cinema |date=18 February 2024}}&lt;/ref&gt;

[[پيٽر بريڊشا]] ''[[دي گارڊين]]'' لاءِ جائزو وٺندي فلم کي پنجن مان چار تارا ڏنا ۽ ان کي هڪ متحرڪ ۽ فڪر انگيز فلم قرار ڏنو، جنهن جا واضح اثر برطانوي ميوزيم ۾ موجود ايلگن يا پارٿينون سنگ مرمرن جي بحث تي به لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2024/feb/23/dahomey-review-benin-bronze-berlin-film-festival-mati-diop |title=Dahomey review |first=Peter|last=Bradshaw}}&lt;/ref&gt;

''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' ۾ شبھرا گپتا لکيو ته فلم جو دستاويزي ۽ تخيلي انداز نوآبادياتي دور کان پوءِ جي تلافي ۽ مرمت بابت خيالن کي طاقتور نموني چئلينج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;rev:ie&quot;&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/from-hilde-with-love-dahomey-the-undead-memories-of-holocaust-colonialism-9170180/ |title=From Hilde, With Love to Dahomey |first=Shubhra |last=Gupta}}&lt;/ref&gt;

جون 2025ع ۾ ''[[انڊي وائر]]'' فلم کي &quot;2020ع واري ڏهاڪي جون 100 بهترين فلمون&quot; فهرست ۾ 48هين نمبر تي رکيو.&lt;ref name=&quot;Best&quot;&gt;{{cite web |date=June 16, 2025 |title=The 100 Best Movies of the 2020s (So Far)|url=https://www.indiewire.com/lists/best-movies-2020s/}}&lt;/ref&gt;

===باڪس آفيس===


2024.12.01 تي، فلم سڄي دنيا مان 522,753 آمريڪي ڊالر ڪمائي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;bo:mojo&quot; /&gt;

===اعزاز ۽ انعام===

[[File:Mati Diop with Golden Bear of Berlinale 2024.tiff|thumb|[[ماتي ڊيوپ]]، [[برلن بين الاقوامي فلم ميلو|برلينالي]] 2024ع ۾ گولڊن بيئر سان]]

''داھومي'' کي [[74هون برلن بين الاقوامي فلم ميلو]] جي مقابلي واري شعبي لاءِ چونڊيو ويو، جتي ان کي بهترين فلم جو [[گولڊن بيئر]] انعام مليو. هي ميلو جو اعليٰ ترين انعام کٽيندڙ ٻي آفريقي فلم هئي. ان کان اڳ [[مارڪ ڊورنفورڊ-مئي]] جي ڏکڻ آفريقي فلم ''[[يو-ڪارمين ايخائيليتشا]]'' اها ڪاميابي حاصل ڪئي هئي. ''داھومي'' لڳاتار ٻئي دستاويزي فلم هئي جنهن گولڊن بيئر حاصل ڪيو؛ ان کان اڳ 2023ع ۾ [[نيڪولا فليبير]] جي ''[[آن دي ايڊمنٽ]]'' اهو اعزاز حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/457564 |title=Mati Diop's Dahomey bags the Berlinale Golden Bear |first=Davide |last=Abbatescianni |date=24 February 2024}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2024ع ۾ فلم کي [[37هون يورپي فلم ايوارڊ]] لاءِ نامزدگي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي تقريب 7 ڊسمبر 2024ع تي [[لوسرن]] ۾ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=European Film Awards 2024: The European Film Academy announces this year's Documentary Film Selection |url=https://www.europeanfilmacademy.org/press/european-film-awards-2024-documentary-selection/}}&lt;/ref&gt;

''[[سيني يوروپا]]'' جي صحافين 2024ع جي 25 بهترين يورپي فن پارن جي فهرست ۾ فلم کي 15هين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/471402 |title=Cineuropa's Best of 2024 |date=19 December 2024}}&lt;/ref&gt;

==اعزاز ۽ انعام==

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ style=&quot;background:#1F4E79; color:white;&quot; | '''اعزاز ۽ نامزدگيون'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | وصول ڪندڙ
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | نتيجو
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | حوالو
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[برلن بين الاقوامي فلمي ميلو]]
| rowspan=&quot;2&quot;|[[74هون برلن بين الاقوامي فلمي ميلو|25 فيبروري 2024ع]]
| [[گولڊن بيئر]]
| rowspan=&quot;2&quot;|[[ماتي ڊيوپ]]
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot;|&lt;ref name=&quot;biff:sd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.screendaily.com/news/berlin-film-festival-reveals-2024-competition-line-up/5189659.article |title=Berlin film festival reveals 2024 competition line-up |first=Michael |last=Rosser |date=22 January 2024 |access-date=28 January 2024 |website=[[ScreenDaily]] |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131161340/https://www.screendaily.com/news/berlin-film-festival-reveals-2024-competition-line-up/5189659.article |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;winner:hr&quot;&gt;{{Cite web |url= https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2024-berlin-film-festival-winners-mati-diop-sebastian-stan-emily-watson-1235833970/ |title= Mati Diop Doc 'Dahomey' Wins Berlin Golden Bear |first= Scott |last= Roxborough |website= Hollywood Reporter |date= 24 February 2024 |access-date= 24 February 2024 |language= en |archive-date= 25 February 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240225034232/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2024-berlin-film-festival-winners-mati-diop-sebastian-stan-emily-watson-1235833970/ |url-status= live }}&lt;/ref&gt;.
|-
| برلينالي دستاويزي فلم ايوارڊ
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref name=&quot;bda:acc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.berlinale.de/en/festival/awards-and-juries/berlinale-documentary-award.html |title=Berlinale Documentary Award and Jury |work=Berlinale |date=1 February 2024 |access-date=2 February 2024 |archive-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128130040/https://www.berlinale.de/en/festival/awards-and-juries/berlinale-documentary-award.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[سان سيباستيان بين الاقوامي فلمي ميلو]]
| [[72هون سان سيباستيان بين الاقوامي فلمي ميلو|28 سيپٽمبر 2024ع]]
| زابالٽيگي-تاباڪاليرا ايوارڊ
| rowspan=&quot;4&quot;| ''داھومي''
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|website=Escribiendo Cine|url=https://www.escribiendocine.com/noticias/2024/09/28/18445-todos-los-ganadores-del-festival-de-san-sebastian-2024|title=Todos los ganadores del Festival de San Sebastián 2024|date=28 September 2024|access-date=18 October 2024|archive-date=29 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929061937/https://www.escribiendocine.com/noticias/2024/09/28/18445-todos-los-ganadores-del-festival-de-san-sebastian-2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[شڪاگو بين الاقوامي فلمي ميلو]]
| [[60هون شڪاگو بين الاقوامي فلمي ميلو|27 آڪٽوبر 2024ع]]
| گولڊ هوگو – دستاويزي مقابلو
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.screendaily.com/news/all-we-imagine-as-light-the-end-harvest-among-chicago-international-film-festival-line-up-exclusive/5197376.article|title=‘All We Imagine As Light’, ‘The End’, ‘Harvest’ among Chicago International Film Festival line-up (exclusive)|website=[[ScreenDaily]]|first=Jeremy|last=Kay|date=20 September 2024|accessdate=20 September 2024|archive-date=23 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923215221/https://www.screendaily.com/news/all-we-imagine-as-light-the-end-harvest-among-chicago-international-film-festival-line-up-exclusive/5197376.article|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[ٽوڪيو بين الاقوامي فلمي ميلو]]
| [[37هون ٽوڪيو بين الاقوامي فلمي ميلو|6 نومبر 2024ع]]
| ٽي آءِ ايف ايف اخلاقي فلم ايوارڊ
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;tffa:hr&quot;&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot;| [[ڪرٽڪس چوائس ڊاڪيومينٽري ايوارڊز]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[9هون ڪرٽڪس چوائس ڊاڪيومينٽري ايوارڊز|10 نومبر 2024ع]]
| بهترين تاريخي دستاويزي فلم
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
| [[ڪرٽڪس چوائس ڊاڪيومينٽري ايوارڊ فار بيسٽ نيريشن|بهترين بيان]]
| ميڪنزي اورسيل، لوڪريس هوئگبيلو، پرفي ويائينون، ڊيڊيئر سيڊوها ناسيگاندي ۽ سابين بادجوگومين
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[فيستيوال انٽرنيشنل دو سينيما فرانڪوفون ائن اڪيڊي]]
| 24 نومبر 2024ع
| بهترين دستاويزي فلم
| ''داھومي''
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[گوٿم ايوارڊز]]
| [[گوٿم آزاد فلم ايوارڊز 2024|2 ڊسمبر 2024ع]]
| [[گوٿم آزاد فلم ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري|بهترين دستاويزي فيچر]]
| ماتي ڊيوپ، جوڊٿ لو ليوي، ايو رابن
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[لوئي ڊيلڪ انعام]]
| 4 ڊسمبر 2024ع
| بهترين فلم
| ''داھومي''
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[انٽرنيشنل ڊاڪيومينٽري ايسوسيئيشن ايوارڊز]]
| 5 ڊسمبر 2024ع
| بهترين دستاويزي فيچر
| ماتي ڊيوپ، جوڊٿ لو ليوي، ايو رابن
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[نيشنل بورڊ آف ريويو ايوارڊز]]
| [[نيشنل بورڊ آف ريويو ايوارڊز 2024|5 ڊسمبر 2024ع]]
| مٿيون 5 دستاويزي فلمون
| rowspan=&quot;14&quot;| ''داھومي''
| {{included|Top 5}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[يورپي فلم ايوارڊز]]
| rowspan=&quot;3&quot;| [[37هون يورپي فلم ايوارڊز|7 ڊسمبر 2024ع]]
| [[يورپي فلم ايوارڊ فار بيسٽ فلم|يورپي فلم]]
| {{shortlisted}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
| [[يورپي فلم ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري|يورپي دستاويزي فلم]]
| {{nom}}
|-
| [[يورپي فلم اڪيڊمي لڪس ايوارڊ|لڪس ايوارڊ]]
| {{nominated}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[واشنگٽن ڊي سي ايريا فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[واشنگٽن ڊي سي ايريا فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|8 ڊسمبر 2024ع]]
| [[واشنگٽن ڊي سي ايريا فلم ناقدين ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
| [[واشنگٽن ڊي سي ايريا فلم ناقدين ايوارڊ فار بيسٽ پرڏيهي ٻولي فلم|بهترين پرڏيهي ٻولي فلم]]
| {{nom}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[لاس اينجلس فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[لاس اينجلس فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|8 ڊسمبر 2024ع]]
| [[لاس اينجلس فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{draw|ٻيو نمبر}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[شڪاگو فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[شڪاگو فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|12 ڊسمبر 2024ع]]
| [[شڪاگو فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[ٽورانٽو فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[ٽورانٽو فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|15 ڊسمبر 2024ع]]
| [[ٽورانٽو فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{won}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[سينٽ لوئس فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[سينٽ لوئس فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|15 ڊسمبر 2024ع]]
| بهترين بين الاقوامي فيچر فلم
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[سيئٽل فلم ناقدين سوسائٽي]]
| [[سيئٽل فلم ناقدين سوسائٽي ايوارڊز 2024|16 ڊسمبر 2024ع]]
| [[سيئٽل فلم ناقدين سوسائٽي ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فيچر|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[ڊالس–فورٽ ورٿ فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[ڊالس–فورٽ ورٿ فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|9 ڊسمبر 2024ع]]
| [[ڊالس–فورٽ ورٿ فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{draw|پنجون نمبر}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[نيشنل سوسائٽي آف فلم ڪرٽڪس]]
| [[2024 نيشنل سوسائٽي آف فلم ڪرٽڪس ايوارڊز|4 جنوري 2025ع]]
| بهترين غير افسانوي فلم
| {{draw|ٻيو نمبر}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[آسٽن فلم ناقدين ايسوسيئيشن]]
| [[آسٽن فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊز 2024|6 جنوري 2025ع]]
| [[آسٽن فلم ناقدين ايسوسيئيشن ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;5&quot;| [[سينيما آئي آنرز]]
| rowspan=&quot;5&quot;| [[18هون سينيما آئي آنرز|9 جنوري 2025ع]]
| شاندار غير افسانوي فيچر
| [[ماتي ڊيوپ]]، ايو رابن، جوڊٿ لو ليوي، گيبريل گونزاليس، جوزيفين ڊروئن-ويالرڊ ۽ [[نيڪولا بيڪر (صوتي انجنيئر)|نيڪولا بيڪر]]
| {{nom}}
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
| شاندار هدايتڪاري
| ماتي ڊيوپ
| {{won}}
|-
| شاندار سئنيماٽوگرافي
| جوزيفين ڊروئن-ويالرڊ
| {{nom}}
|-
| شاندار اصل موسيقي
| [[والي بادارو]] ۽ [[ڊين بلنٽ]]
| {{nom}}
|-
| شاندار صوتي ڊزائن
| [[نيڪولا بيڪر (صوتي انجنيئر)|نيڪولا بيڪر]]
| {{nom}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[لوميئر ايوارڊز]]
| [[30هون لوميئر ايوارڊز|20 جنوري 2025ع]]
| [[لوميئر ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري|بهترين دستاويزي فلم]]
| [[ماتي ڊيوپ]]
| {{won}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;nom:dl&quot;&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[سيٽلائيٽ ايوارڊز]]
| [[29هون سيٽلائيٽ ايوارڊز|26 جنوري 2025ع]]
| [[سيٽلائيٽ ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| rowspan=&quot;3&quot;| ''داھومي''
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[عورت فلم صحافين جو اتحاد]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 7 جنوري 2025ع
| بهترين بين الاقوامي فلم
| {{nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
| بهترين دستاويزي فلم
| {{won}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[گولڊن ريل ايوارڊز]]
| [[گولڊن ريل ايوارڊز 2024|23 فيبروري 2025ع]]
| صوتي تدوين ۾ شاندار ڪاميابي – فيچر دستاويزي فلم
| نيڪولا بيڪر، سلوين مالبغان، ميڪسم ساليڪس، گيل مارسالي
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[سيزار ايوارڊز]]
| [[50هون سيزار ايوارڊز|28 فيبروري 2025ع]]
| [[سيزار ايوارڊ فار بيسٽ ڊاڪيومينٽري فلم|بهترين دستاويزي فلم]]
| ''داھومي''
| {{nom}}
| align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
|-
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[97هين اڪيڊمي ايوارڊز ۾ بهترين بين الاقوامي فيچر فلم لاءِ موڪليل فلمن جي فهرست]]
* [[بهترين بين الاقوامي فيچر فلم لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ ۾ سينيگال جي موڪليل فلمن جي فهرست]]
* [[بهترين دستاويزي فيچر فلم لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ لاءِ موڪليل فلمن جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons}}

* {{IMDb title}}
* {{Rotten tomatoes}}
* {{AlloCiné title}}
* [https://www.berlinale.de/en/2024/programme/202414781.html ''داھومي''] برلينالي تي
* [https://www.youtube.com/watch?v=rWUelP_QR_4 داھومي جا خزانا: فرانس پاران ڦريل فن پارن جي بينن ڏانهن واپسي] [[يورو نيوز]] تي {{langx|de|Schätze aus Dahomey: Frankreich gibt geraubte Kunst an Benin zurück}}

{{Navboxes
|title = ''داھومي'' لاءِ اعزاز
|list =
{{Golden Bear}}
{{Lumière Award for Best Documentary}}
{{Online Film Critics Society Award for Best Documentary Film}}
{{TFCA Award for Best Documentary Film}}
}}

{{بهترين بين الاقوامي فيچر فلم لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ ۾ سينيگال جون موڪليل فلمون}}

[[زمرو:2024ع جون دستاويزي فلمون]]
[[زمرو:2024ع جون فلمون]]
[[زمرو:2024ع جون فرانسيسي فلمون]]
[[زمرو:2024ع جون فرانسيسي ٻولي واريون فلمون]]
[[زمرو:آرٽ فرانس سينيما جون فلمون]]
[[زمرو:فن بابت دستاويزي فلمون]]
[[زمرو:فرانسيسي دستاويزي فلمون]]
[[زمرو:سينيگالي دستاويزي فلمون]]
[[زمرو:بينيني دستاويزي فلمون]]
[[زمرو:بينن بابت تخليقون]]
[[زمرو:گولڊن بيئر کٽيندڙ فلمون]]
[[زمرو:لي فلم دو لوزانج جون فلمون]]
[[زمرو:داھومي بادشاھت]]
[[زمرو:ماتي ڊيوپ جي هدايتڪاري هيٺ ٺهيل فلمون]]
[[زمرو:بهترين دستاويزي فلم لاءِ لوميئر ايوارڊ کٽيندڙ فلمون]]
[[زمرو:2020ع واري ڏهاڪي جون سينيگالي فلمون]]</text>
      <sha1>bnsmkx7z8t5nqw9ei5k2ypkn09fv2oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روپلو ڪولهي ريزارٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100870</id>
    <revision>
      <id>425184</id>
      <parentid>423579</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7296" sha1="pglhyqxkwd1ac9uiuvi9g9ict17tyha" xml:space="preserve">{{short description|Resort hotel in Pakistan}}
{{Infobox settlement 
| name      = روپلو ڪولھي رزارٽ
| logo               = 
| image           = Rooplo Kolhi Resort.jpg
| caption         = Rooplo Kolhi Resort, Nagarparkar
| location        = [[Nagarparkar]], [[Sindh]], [[Pakistan]]
| owner           = [[Sindh Tourism Development Corporation]]
| number_of_rooms = 18 Super Deluxe and Deluxe Rooms&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 | title=Rooplo Kohli Resort, Nagarparkar, Pakistan | publisher=Sindh Tourism Development Corporation | location=Pakistan | access-date=2026-07-25 | archive-date=2024-06-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240625055536/https://www.stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| website         = {{URL| https://stdc.gos.pk}}
|native_name=Rooplo Kolhi Resort|settlement_type=هوٽل/ريزارٽ|type=ريزارٽ|image_skyline=Rooplo Kolhi Resort.jpg|image_caption=روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[ننگر پارڪر]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_name1={{flag|Sindh}}|subdivision_name2=[[عمر ڪوٽ ضلعو]]|subdivision_name3=[[ننگر پارڪر تعلقو]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_type3=[[تعلقو]]|subdivision_type4=مالڪ|subdivision_name4=سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|subdivision_type5=رهائشي سهولت/ڪمرا|subdivision_name5=18 ڊيلڪس ۽ سپر ڊيلڪس ايئر ڪنڊيشنڊ ڪمرا&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 | title=Rooplo Kohli Resort, Nagarparkar, Pakistan | publisher=Sindh Tourism Development Corporation | location=Pakistan | access-date=2026-07-25 | archive-date=2024-06-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240625055536/https://www.stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|subdivision_type6=|subdivision_name6=}}
'''روپلو ڪولهي ريزارٽ''' (Rooplo Kolhi Resort) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] جي تعلقي [[ننگر پارڪر تعلقو|نگر پارڪر]] ۾ واقع هڪ تفريحي مرڪز (resort) آهي، جنهن جي ملڪيت سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن وٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1352849|title=Tourist resort in Nagarparkar opens|first=Hasan|last=Mansoor|date=August 21, 2017 | website=dawn.com }}&lt;/ref&gt;  [[اسلام ڪوٽ]]-[[ننگرپارڪر|نگرپارڪر]] روڊ تي واقع، هن ريزورٽ ۾ مجموعي طور تي 18 ڪمرا آهن، جن ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ، نان-ايئر ڪنڊيشنڊ ۽ سنگل ڪمرا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://hapka.info/pakistan/20170821/34578/tourist-resort-in-nagarparkar-opens/ | title=Tourist Resort in Nagarparkar Opens | website=Hapka.info | date=August 21, 2017 | access-date=July 25, 2026 | archive-date=August 30, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190830082400/https://hapka.info/pakistan/20170821/34578/tourist-resort-in-nagarparkar-opens/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==نالو==
[[روپلو ڪولهي]] هڪ آزاديءَ جو مجاهد هو، جنهن [[برطانوي راڄ]] خلاف سنڌي عوام ۽ ڪارونجھر جبلن جي حقن لاءِ جدوجهد ڪئي هئي. سنڌ جي ثقافت ۽ سياحت جي وزير، سيد سردار علي شاهه، [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبليءَ]] مان هڪ بل منظور ڪرايو ۽ سنڌي عوام جي ان هيرو جي نالي سان هن ريزورٽ جي قيام جو عمل شروع ڪيو.
==قيام==
روپلو ڪولهي ريزورٽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمنٽ ڪارپوريشن پاران قائم ڪيو ويو ۽ ان جو افتتاح 26 آگسٽ 2017ع تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1354115|title=Rooplo Kohli tourist resort in Nagarparkar inaugurated|date=August 27, 2017|website=dawn.com }}&lt;/ref&gt;

==مقام==
هي ريزورٽ [[ننگر پارڪر]] جي ويجهو، [[اسلام ڪوٽ]]-[[ننگر پارڪر]] روڊ تي واقع آهي.

== سياحتي ڪشش ==
ريزورٽ [[ڪارونجھر جبل جو سلسلو|ڪارونجھر جبلن]] ۽ قديم ورثي، جهڙوڪ پراڻن مندرن ۽ مسجدن سان گهيريل آهي. نگرپارڪر ثقافتي سياحت جو مرڪز آهي، جتي روايتي لباس، ٿري رقص ۽ موسيقيءَ جا مختلف رنگ ڏسڻ ۽ ٻڌڻ لاءِ ملن ٿا. برسات جي موسم هتي جي ريگستانن ۽ جبلن تي سائو ڇانوَ (سرسبزي) آڻيندي آهي. هتي صدين پراڻن تاريخي جين مندرن جي سير پڻ ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jhangizone.com/1272018/|title=Major Tourist Attractions of The Thar Desert, Sindh Pakistan &amp;#124; Jhangi Zone|first=T. J.|last=Chawhan|date=July 12, 2018}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Karoonjhar Mountains.jpg|[[ڪارونجھر جبل جو سلسلو|ڪارونجهر جبلن جو سلسلو]] 
File:Desert after rain.jpg|ورسات کانپوء ڪارونجھر جو ڏيک 
File:Ghori Temple, Tharparkar.jpg|[[گوري مندر، نگرپارڪر]]
File:Jain Temple 1.jpg|ڪارونجھر جبل تي [[جين ڌرم|جين مندر]] 
File:Jain Temple 2.jpg|Jain Temple at Karoonjhar Mountains
File:Jain Temple Nagarparkar by smn121-16.JPG|ننگرپارڪر بازار مندر جو شيکر (''[[Shikhara|Shikhar]])'' 
File:Jain Temple, Nagarparkar - The Goddess resize.jpg|Paintings at the Bazaar Temple
File:Jain_Temple_Nagarparkar_by_smn121-21.JPG|Architectural details at Nagarparkar Jain Temples
File:Jain Temple Nagarparkar by smn121-6.JPG|Wall carving of Nagarparkar Bazaar Temple
File:Jain Temple Nagarparkar by smn121-4.JPG|Painting of ''[[Tirthankaras]]'' at the Bazaar Temple
File:Pillars_and_Roof_designs_of_Goddi_Temple.JPG|Entry to the Godi Temple
File:Remains_of_Worship_Area_in_Goddi_Temple.JPG|Intricate stonework at Godi Temple
File:Jain Temple Nagarparkar by smn121-13.JPG|Jain Temple in Nagarparkar
File:Jain Temple Thar.jpg|Jain temple 2 in Nagarparkar
File:Bhodesar_Stone_Mosque_Dome_Ceiling.JPG|The dome at the Bhodesar Mosque is similar to those found in nearby Jain temples.
File:FileJain Temple, Nagarparkar - Guarding Lion resize.jpg|External view of a Jain Temple
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 STDC portal of Rooplo Kolhi resort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240625055536/https://www.stdc.gos.pk/index.php/reservations/reservationasset/rooplo-kohli-resort-16 |date=2024-06-25 }}

[[زمرو:نگر پارڪر تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:2017ع ۾ قائم ٿيل هوٽل]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 2017ع جا قيام]]
[[زمرو:سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جا ريزارٽ]]</text>
      <sha1>pglhyqxkwd1ac9uiuvi9g9ict17tyha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گهريلو معاشيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101058</id>
    <revision>
      <id>425013</id>
      <parentid>410556</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12007" sha1="ta9v7a9adas7ulnsqfijas548omqvs3" xml:space="preserve">[[File:The_Auxiliary_Territorial_Service_in_Britain_during_the_Second_World_War_TR2604.jpg|thumb|عالمي جنگ (II) دوران لنڊن ۾ هڪ گهريلو سائنس ڪورس پڙهايو پيو وڃي.]]
[[File:Home_ec_mary_norris_seattle.gif|thumb|گھر جي معاشيات جو استاد هڪ مظاهرو ڏئي رهيو آهي، [[سياٽل]]، 1953ع]]
[[File:RSWittgensteinLehrküchev1985unbek.jpg|thumb|1985 ۾ وٽگنسٽائن ريفينسٽين اسڪولن ۾ هڪ تربيتي ڪلاس]]
'''گھريلو معاشيات''' (Home Economics)، جنهن کي '''گھر جي معاشيات'''، '''گھر جي سائنس'''، '''گھر سازي جي فن''' يا '''خانداني ۽ صارف سائنس''' پڻ سڏيو ويندو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2023-03-08|archivedate=2023-03-07}}&lt;/ref&gt; انساني ترقي، ذاتي ۽ خانداني ماليات، صارف جي مسئلن، رهائش ۽ گهر جي اندروني ڊيزائن، غذائيت ۽ کاڌي جي تياري، انهي سان گڏ ڪپڙي ۽ لباس سان لاڳاپيل هڪ موضوع آهي. &lt;ref name=&quot;faq&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2015-01-11|archivedate=2015-01-11}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ تاريخي طور تي گهڻو ڪري سيڪنڊري اسڪول يا هاءِ اسڪول ۾ پڙهايو ويندو هو، پر اڄڪلهه گھر جي معاشيات جا ڪورس تمام گهٽ عام آهن. گھر جي معاشيات ''زندگي جي صلاحيتن تي ٻڌل تعليم'' جي تصور سان گڏ آهي. 

گھر جي معاشيات جا ڪورس سڄي دنيا ۾ ۽ ڪيترن ئي تعليمي سطحن تي پيش ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور تي، انهن ڪورسن جو مقصد گهر جي ڪم کي پيشه ورانه بڻائڻ، عورتن لاءِ ذهني اطمينان فراهم ڪرڻ، سماج ۾ عورتن جي ڪم جي قدر تي زور ڏيڻ ۽ انهن کي روايتي صنفي ڪردارن لاءِ تيار ڪرڻ هو. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Danovich |first=Tove |date=June 14, 2018 |title=Despite A Revamped Focus On Real-Life Skills, 'Home Ec' Classes Fade Away |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2018/06/14/618329461/despite-a-revamped-focus-on-real-life-skills-home-ec-classes-fade-away |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116152611/https://www.npr.org/sections/thesalt/2018/06/14/618329461/despite-a-revamped-focus-on-real-life-skills-home-ec-classes-fade-away |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 14, 2020 |work=NPR}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|date=January 2006}}&lt;/ref&gt; خانداني ۽ صارف سائنس [[ثانوي تعليم]] ۾ هڪ اختياري يا گهربل ڪورس طور، ادارن ۾ هڪ جاري تعليمي ڪورس طور ۽ [[ابتدائي تعليم|پرائمري]] سطح تي سيکاريا ويندا آهن.

1850ع جي ڏهاڪي ۾ اسڪاٽلينڊ ۾ شروع ٿيندڙ، اهو هڪ عورت جي غلبي وارو ڪورس هو، جنهن ۾ عورتن کي گهر ٺاهڻ سيکاريو ويندو هو ۽ سلائي کي مکيه مهارت سمجهيو ويندو هو. 20 صدي جي شروعات ۾ آمريڪي ايسوسيئيشن آف فيملي اينڊ ڪنزيومر سائنسز ڏٺو ته آمريڪي نوجوان پيشه ورانه صلاحيتون سکڻ جي خواهشمند هئا. سياست گھريلو معاشيات جي تعليم ۾ ڪردار ادا ڪيو ۽ اهو صدي جي آخر تائين نه هو جڏهن ڪورس عورت جي تسلط کان هاڻي ٻنهي جنسن لاءِ لازمي ٿي ويو. &lt;ref name=&quot;faq&quot;/&gt;

هاڻي خاندان ۽ صارف سائنس کي ڪيريئر ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن جي وسيع مضمون ۾ شامل ڪيو ويو آهي، هڪ پروگرام جيڪو ماهر تجارت، اپلائيڊ سائنسز، جديد ٽيڪنالاجيون ۽ ڪيريئر جي تياري سيکاري ٿو. &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2013-05-15|quote=2021-04-03|archivedate=2019-08-07}}&lt;/ref&gt; گذريل صديءَ دوران موضوع جي وسيع ٿيڻ جي باوجود، تعليمي ادارن پاران پيش ڪيل گھريلو معاشيات جي ڪورسن ۾ وڏي گهٽتائي آئي آهي. &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite book |last=Noddings |first=Nel |url=https://books.google.com/books?id=30rpWaadUPwC&amp;q=homemaking+in+21st+century&amp;pg=PR5 |title=Education and Democracy in the 21st Century |date=2013 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0807753965 |access-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219042332/https://books.google.com/books?id=30rpWaadUPwC&amp;q=homemaking+in+21st+century&amp;pg=PR5 |archive-date=2022-12-19 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Domestic_Science_Kitchen,_YWCA,_Minneapolis,_Minn_A.jpg|thumb|گهريلو سائنس ڪچن، منياپولس، [[منيسوٽا]]]]

==اصطلاحيات==
==ملڪن جي لحاظ کان==
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|معاشيات|تعليم|سماج}}
* صارفين جي معاشيات 
* گھريلو ٽيڪنالاجي 
* [[انساني ڀلائي جو اڀياس]] (Euthenics)
* خاندان (معاشيات)
* گھر سنڀاليندڙ
* انساني ماحوليات 
* گھريلو معاشيات جي ڳجهي تاريخ

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* Apple, Rima D., and Joyce Coleman, &quot; 'As Members of the Social Whole': A History of Social Reform as a Focus of Home Economics, 1895–1940.&quot; ''Family and Consumer Sciences Research Journal 32.2'' (2003): 104-126. 
* Biltekoff, Charlotte. &quot; 'Strong men and women are not products of improper food': Domestic science and the history of eating and identity.&quot; ''Journal for the Study of Food and Society'' 6.1 (2002): 60-69. [http://www.charlottebiltekoff.com/uploads/2/2/6/4/22641274/strong_men_and_women_2002.pdf online]
* Dreilinger Danielle, ''The secret history of home economics: How trailblazing women harnessed the power of home and changed the way we live'' (Norton, 2021) [https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=vgYDEAAAQBAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PT11&amp;dq=%22History+of+home+economics%22&amp;ots=KOt4yZrXLL&amp;sig=ZxqwMTYWjk5bcSwdPprm2LssVdM online] 
* Elias, Megan J. &quot;No place like home: A survey of American home economics history.&quot; ''History Compass'' 9.1 (2011): 97-105. [https://www.academia.edu/download/82055746/j.1478-0542.2010.00752.x20220312-3219-gmfvym.pdf online]
* {{Cite book |first=Carolyn M. |last=Goldstein |title=Creating Consumers: Home Economists in Twentieth-Century America |location=Chapel Hill, NC |publisher=University of North Carolina Press |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=6uIWFfewB3QC |isbn=978-0807872383}}
* {{Cite book |last=Lee |first=Tsz Ngong |title=Historical Dictionary of American Education |url=https://archive.org/details/historicaldictio00alte | url-access=limited |editor=Altenbaugh, Richard J. |year=1999 |isbn=978-0313285905 |chapter=Home Economics |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio00alte/page/n192 175]–176 |publisher=Greenwood Press}}
* McGregor, Sue LT. &quot;Home economics 5.0: In readiness for industry 5.0 and society 5.0.&quot; ''International Journal of Home Economics'' 17.2 (2024): 110-128. On role of AI. [https://www.ifhe.org/fileadmin/IJHE-Vol-17-Iss-2-2024_complete.pdf#page=113 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251027195333/https://www.ifhe.org/fileadmin/IJHE-Vol-17-Iss-2-2024_complete.pdf#page=113 |date=2025-10-27 }}
* Pendergast, Donna. &quot;The role of home economics education in the 21st century: the COVID-19 pandemic as a disruptor, accelerator, and future shaper.&quot; ''CEPS Journal'' 11.4 (2021): 13-32; worldwide coverage. [https://www.pedocs.de/volltexte/2022/23791/pdf/cepsj_2021_4_Pendergast_The_role.pdf  online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260731093758/https://www.pedocs.de/volltexte/2022/23791/pdf/cepsj_2021_4_Pendergast_The_role.pdf |date=2026-07-31 }}
* Philippy, David, and Marco P. Vianna Franco. &quot;Ecology and environment in home economics.&quot; in ''Environment and Ecology in the History of Economic Thought'' (Routledge, 2024) pp. 69-88.
* {{Cite book |last=Solomon |first=Barbara Miller |title=In the Company of Educated Women |year=1985 |isbn=978-0300033144 |publisher=Yale University Press | url-access= registration |url=https://archive.org/details/incompanyofeduca00solo}}
* {{Cite book |last=Tolley |first=Kim |title=The Science Education of American Girls |url=https://archive.org/details/scienceeducation0000toll_f7k3 |year=2003 |isbn=978-0415934732 |publisher=RoutledgeFalmer}}
* Stage, Sarah, and Virginia Bramble Vincenti, eds. ''Rethinking home economics: Women and the history of a profession'' (Cornell University Press, 1997) [https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=o_jL-Uf1s1UC&amp;oi=fnd&amp;pg=PR9&amp;dq=%22History+of+home+economics%22&amp;ots=_9UuxKv6WL&amp;sig=ts4VCRUWcWNC8YqBSh8102EbfKo online. ]
* {{Cite book |last=Walker |first=Melissa |title=Historical Dictionary of Women's Education in the United States |editor=Eisenmann, Linda |year=1998 |isbn=978-0313293238 |chapter=Home Economics |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4/page/201 201–206]|publisher=Bloomsbury Academic |chapter-url=https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4/page/201}}
* {{Cite book |last=Woody |first=Thomas |title=A History of Women's Education in the United States |year=1929 |edition=1966 reprint |volume=2 |publisher=Octagon Press}}
* [https://web.archive.org/web/20200919163414/https://heia.com.au/images/Journal9/JHEIA92-6.pdf/ Nutrition Education - Making it work By Dr. Janet Reynolds ]
* [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/57342024/Vaines_ref_practicePIPHE.pdf People and Practice: International Issues for Home Economists by Elanour Vaines, Doris Badir and Dianne Kieren ]
* [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/57342058/thomas_smith.pdf Toward an Ideal of the Person Educated in Home Economics: An Invitation to Dialogue by Jane Thomas and Gale Smith ]
* [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/58511298/Sustainable%20food%20futures.pdf Sustainable food futures: Lessons for home economics pedagogy and practice by Martin Caraher and Janet Reynolds ]
* {{cite book |last1=Shapiro |first1=Laura |author-link=Laura Shapiro |title=Perfection Salad |url=https://archive.org/details/perfectionsaladw0000shap_b8k3 |date=2008 |publisher=University of California Press}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا== 
'''Societies and associations'''
* [http://www.ifhe.org International Federation for Home Economics (IFHE)]
* [http://www.aafcs.org/ American Association of Family and Consumer Sciences]
* [http://www.neafcs.org/ National Extension Association of Family and Consumer Sciences]
* [http://bctf.ca/thesa/ Teachers of Home Economics Specialist Association ]

'''Resources'''
* [https://web.archive.org/web/20071011045240/http://rmc.library.cornell.edu/homeEc/masterlabel.html &quot;What Was Home Economics?&quot; web pages at the Cornell University library on the history and influence of home economics]
* [http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm USDA Cooperative State Research, Education, and Extension Service] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071204020927/http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm |date=2007-12-04 }}
* [https://hearth.library.cornell.edu/ Home Economics Archive: Tradition, Research, History (HEARTH)]
* [http://www.familyconsumersciences.com Family Consumer Science Lesson Plans]
* [https://web.archive.org/web/20110429204901/http://www.doe.in.gov/octe/facs/NASAFACS/index.html National Standards for Family and Consumer Sciences Education (India)]
* [http://www.fcclainc.org/ Family, Career and Community Leaders of America (FCCLA)]

{{Authority control}}
[[زمرو:گهريلو معاشيات]] 
[[زمرو:اطلاقي سائنس]]
[[زمرو:گهريلو زندگي]] 
[[زمرو:زندگي جا ھنر]]
[[زمرو:انساني ڀلائي جو اڀياس]]</text>
      <sha1>ta9v7a9adas7ulnsqfijas548omqvs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳيريلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102603</id>
    <revision>
      <id>425085</id>
      <parentid>414590</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28848" sha1="9lypalkzjh2yeciav7jf2v0jbuamndm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ڳيريلو
| native_name             = ڳيريلو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Sindh Dist Larkana.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|26|07|N|68|04|34|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             =
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 14,726
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77120
}}

'''ڳيريلو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍڙو تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ اهو '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان شهري آبادي طور درج آهي. شهر جي ڪل آبادي 14,726 هئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلي جي آبادي 11,597 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين ان جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڳيريلو لاڙڪاڻي جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن موجب موجوده ڳوٺ جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 16هين صديءَ تائين پوئتي وڃي ٿي ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ هي علائقو سياسي، مذهبي ۽ واپاري لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Kamber, Shahdadkot &amp; Miro Khan: Stories of Past &amp; Present
 |year=2012
 |url=https://www.scribd.com/document/95764266/Kamber-Shahdadkot-amp-Miro-Khan-Stories-of-Past-amp-Present-as-Told-by-Zulfiqar-Ali-Kalhoro-2012
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|280px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]]

== جاگرافي ==
ڳيريلو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[ڏوڪري]] کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب شهر جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.435° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.076° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garello Map
 |url=https://mapcarta.com/N11232930572
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ اسلام آباد، غلام علي زهراڻي، فقير محمد کوکر، جهنجهڻ، پٽارو، جتوئي، علي خان پنهور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

ڳيريلو زرعي علائقي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي واري زمين واهن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي آباد ٿئي ٿي. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي زمين کي زرعي لحاظ کان زرخيز قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳيريلو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1069/read/54751
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ڳيريلي جي نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ روايتون موجود آهن.

تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب '''ڳيريلو''' اصل ۾ قمبر واري علائقي ۾ چانڊيا قبيلي جي جاگير مان وهندڙ '''ڳيريلو نئن''' جو نالو هو. ان روايت موجب نئن جي ڪنارن وٽ رهندڙ ماڻهن 16هين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي اچي وسندي قائم ڪئي ۽ پنهنجي پراڻي علائقي جي نسبت سان ان جو نالو ڳيريلو رکيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ قمبر واري علائقي ۾ '''ڳيريلو نئن''' جو ذڪر ڪري ٿي، جيڪا کيرٿر مان برساتي پاڻي کڻي چانڊين جي جاگير واري زمين کي سيراب ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNain&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جون نئيون
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88%D9%86+%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%88%D9%86
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي مقامي لوڪ روايت موجب ڪلهوڙا دور جي هڪ عملدار شڪار دوران هڪ ڳيرو ماريو، جنهن کان پوءِ ان جي مادي به ساڳئي جاءِ تي مري وئي. روايت موجب ماديءَ جي وفاداريءَ کان متاثر ٿي هن وسندي کي ”ڳيري جي لوءِ“ مان '''ڳيريلو''' نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt; هيءَ روايت لوڪ ڪهاڻيءَ جي نوعيت جي آهي ۽ تاريخي ماخذن ۾ نالي جي نئن سان لاڳاپيل تشريح کان مختلف آهي.

== تاريخ ==
=== ابتدائي آبادي ===
هڪ تاريخي تحقيق موجب ڳيريلو 16هين صديءَ ۾ آباد ٿيو. ان تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قمبر جي چانڊيا جاگير واري ڳيريلو نئن جي ڪناري کان آيل ماڻهن هتي نئين آبادي قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ساڳئي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

ڳيريلو بعد ۾ ڪلهوڙن جي تحريڪ ۽ سندن سياسي عروج سان پڻ لاڳاپيل رهيو. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪلهوڙن لاءِ ڊگهي عرصي تائين هڪ '''دائري''' يا سياسي ۽ روحاني مرڪز جي حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا دور ===
17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي سياسي طاقت طور اڀريو. ڳيريلو سندن شروعاتي اثر واري علائقي ۾ شامل هو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙن ۽ مغل لشڪر وچ ۾ ويڙهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي ماڳن بابت تحقيق ۾ ڳيريلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي مقبري جا آثار پڻ درج ڪيا ويا آهن. ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ مقبري جي اڏاوت، سرن، محرابي پينلن، گنبذ جي ڍانچي ۽ اندروني سجاوٽ جو تفصيلي بيان ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Lost Glory of Larkana Including Kamber Shahdadkot District
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf
 |year=2022
 |access-date=11 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي مسجد ===
تاريخي تحقيق موجب ڳيريلي ۾ هڪ '''ٽن گنبذن واري قديم مسجد''' پڻ موجود رهي آهي، جنهن کي ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تحقيقي ماخذ ان مسجد جي تعمير کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿو، پر اها نسبت روايتي بيان تي ٻڌل هجڻ سبب قطعي طور ثابت ٿيل تاريخ طور نه پر منسوب روايت طور ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخي بيان ۾ پڻ ڳيريلي جي هڪ پراڻي جامع مسجد ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب مقبري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

=== واپاري مرڪز ===
ڳيريلو تاريخي طور هڪ مقامي واپاري مرڪز پڻ رهيو. ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب ڪنهن زماني ۾ هي هڪ اهم بازار وارو شهر هو ۽ ورهاڱي کان اڳ هندو واپاري شهر جي واپار ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخ مطابق شهر ۾ هندو واپارين جون عمارتون، بنگلا ۽ دڪان موجود هئا. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ سان شهر جي سماجي ۽ ملڪيت واري ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

== انتظامي تاريخ ==
20هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڳيريلو [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. 2002ع جي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري حدبنديءَ ۾ به '''ڳيريلو ٽائون''' ۽ ڳيريلو تپيدار سرڪل کي ڏوڪري تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies – Sindh Province 2002
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |archive-date=7 July 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707212115/https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[باقراڻي تعلقو]] بعد ۾ ڏوڪري تعلقي مان الڳ انتظامي يونٽ طور قائم ٿيو. اليڪشن ڪميشن جي بعد واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ايس ٽي سي، ڳيريلو ٽائون ۽ ڳيريلو ٽي سي''' کي نئين ٺهيل باقراڻي تعلقي ۾ شامل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |archive-date=1 July 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701044351/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري پراڻن ڪتابن يا سوانحي ماخذن ۾ ڳيريلي کي ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل ڏسڻ تاريخي طور درست آهي، پر شهر جي '''موجوده انتظامي حيثيت باقراڻي تعلقو''' آهي.

== آبادي ==
2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي 11,597 هئي، جنهن ۾ 5,862 مرد ۽ 5,735 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ آبادي وڌي 14,726 ٿي وئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون هيون. آدمشماريءَ ۾ ڪو ٽرانسجينڊر رهواسي درج نه ٿيو. شهر ۾ سراسري گهريلو جسامت 6.09 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#eaf3f8;&quot;
| '''2017ع'''
| 11,597
| 5,862
| 5,735
| 5.71
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''2023ع'''
| 14,726
| 7,770
| 6,956
| 6.09
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين ڳيريلي جي شهري آباديءَ ۾ '''3,129''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني مجموعي واڌ لڳ ڀڳ '''27.0 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== آدمشماريءَ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي ===
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' کان سواءِ '''ايڊيشنل ڳيريلو ٽي سي''' اندر ”ڳيريلو“ نالي هڪ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي به الڳ درج آهي، جنهن جي آبادي 6,114 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي انگ هڪٻئي سان ملائڻ نه گهرجن: '''14,726''' شهر/ٽائون ڪميٽي جي شهري آبادي آهي، جڏهن ته '''6,114''' ساڳئي نالي واري الڳ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي جو انگ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''51.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''62.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.18 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#287271; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي شرح
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''مجموعي'''
| 51.94٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''مرد'''
| 62.40٪
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''عورتون'''
| 40.18٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ساڳئي شمارياتي جدول موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي 14,726 رهواسين مان 14,621 مسلمان ۽ 105 غير مسلم آباديءَ سان تعلق رکندڙ ماڻهو درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ مجموعي طور '''2,418 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 1,115 پڪا، 233 نيم پڪا ۽ 1,070 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي انگن موجب 2,374 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 1,014 لاءِ بجلي ۽ 1,271 لاءِ گئس جي سهولت درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6b4f9b; color:white;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#f2edf8;&quot;
| '''2,418'''
| 1,115
| 233
| 1,070
| 2,374
| 1,014
| 1,271
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
ڳيريلو باقراڻي تعلقي جو هڪ مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڳيريلو''' ۽ شهر جا ٻيا پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Budget and Institution List – District Larkana
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
 |archive-date=9 December 2017
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209201419/http://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو جو سيمس ڪوڊ '''413040334''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSUSAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو کي فعال تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting Order
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/113580%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr%20Bashir%20Ahmed%20Jiskani%2CAssistant%20%28BS-16%29%20ID%20No.10232499.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=16 April 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڳيريلو، تعلقو باقراڻي''' لاءِ پڻ بجيٽ مختص ڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III – Budget Estimates 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڳيريلي ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' قائم آهي، جيڪو شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.

2021ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت لاڙڪاڻي ضلعي جا اٺ وڏا سرڪاري صحت مرڪز پي پي ايڇ آءِ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. انهن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;DawnHealth&quot;&gt;{{cite news
 |title=Eight govt hospitals in Larkana being handed over to PPHI
 |url=https://www.dawn.com/news/1672759
 |work=Dawn
 |date=2 February 2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي ڪارڪردگي ڊيش بورڊ ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو، ضلعو لاڙڪاڻو''' پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facility Ranking Dashboard — Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/04/shhaid.html
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
ڳيريلو موجوده مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ڳيريلو''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Returned Candidates of Local Governments
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي تازي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي ڳيريلي جي چيئرمين طور '''عرفان احمد جتوئي''' ۽ وائيس چيئرمين طور '''ظهور احمد ڪماريه''' جا نالا درج آهن؛ ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;/&gt;

ان کان اڳ ڳيريلو يونين ڪائونسل جي صورت ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2011–12ع واري مقامي حڪومت جي آڊٽ فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل ڳيريلو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' صاف طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين باقراڻي جي اڳوڻي تعلقي ميونسپل انتظاميه جي جاءِ تي ڳيريلو ۽ آريجا جون ٽائون ڪميٽيون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;&gt;{{cite news
 |title=400 TMA employees unpaid for past four months
 |url=https://dailytimes.com.pk/20395/400-tma-employees-unpaid-for-past-four-months/
 |work=Daily Times
 |date=30 March 2017
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
ڳيريلو مقامي روڊن وسيلي [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. شهر کان ڏوڪري لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

2025ع ۾ ''Dawn'' ۾ ڇپيل هڪ شهري خط ۾ ڳيريلو کان عمر ڀيو ۽ باقراڻي کان ڳيريلو ويندڙ رستن جي نامڪمل تعمير جو مسئلو اٿاريو ويو، جنهن مان انهن رستن جي مقامي آمدرفت لاءِ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnRoad&quot;&gt;{{cite news
 |title=Incomplete roads
 |url=https://www.dawn.com/news/1887149
 |work=Dawn
 |date=23 January 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ حيدر بخش جتوئي ريلوي اسٽيشن ۽ باقراڻي روڊ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳيريلي جي معيشت تاريخي طور زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل رهي آهي. شهر ڀرپاسي جي زرعي آبادين لاءِ ننڍي بازار ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.

تاريخي ماخذ ڳيريلي کي ڪنهن دور ۾ علائقي جو اهم واپاري مرڪز ڄاڻائين ٿا، جتي ورهاڱي کان اڳ هندو واپارين جو وڏو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

جديد دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، اناج ۽ سارين جي واپار، ننڍي ڪاروبار، سرڪاري نوڪرين ۽ مقامي خدمتن جو حصو آهي. ڳيريلو ۽ باقراڻي وارو علائقو سنڌ جي انهن علائقن ۾ شامل آهي جتي سارين جي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم معاشي سرگرمي آهي.

== ثقافت ۽ ادب ==
ڳيريلو سنڌي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. [[سنڌي ادبي سنگت]] جي ڳيريلو شاخ مقامي سطح تي ادبي سرگرمين جو مرڪز رهي آهي.

سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''ابرار حسين ابڙو''' 21 مارچ 1974ع تي ڳيريلي ۾ پيدا ٿيو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 1996ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ سنڌي ادبي سنگت ڳيريلو شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ '''ڳيريلو هسٽاريڪل سوسائٽي''' سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;&gt;{{cite web
 |title=ابرار ابڙو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ابرار ابڙي شاعري، غزل، نظم، ڪهاڻين ۽ ادبي اڀياس ۾ ڪم ڪيو آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''اکين کي پنڌ ڪرڻو آ''' 2023ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;/&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
ڳيريلي ۾ سنڌ پوليس جي '''پوليس اسٽيشن ڳيريلو''' موجود آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۽ سنڌ جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ ڪيترن ڪيسن ۾ پوليس اسٽيشن ڳيريلو جو نالو اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case Profile – SHO PS Gerello
 |url=https://cases.shc.gov.pk/khi/web/index.php?id=431343&amp;r=cases%2Fview
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ مواصلات ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب '''ڳيريلو''' جو پوسٽل ڪوڊ '''77120''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڏوڪري]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>9lypalkzjh2yeciav7jf2v0jbuamndm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرن شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102695</id>
    <revision>
      <id>424953</id>
      <parentid>420881</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23506" sha1="82ujd9uqb5s7zv8t60er2diympbnrkx" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ ۽ تاريخي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڪرن شريف
| native_name             = ڪرن
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Karan Sharif
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = ڪرن شريف
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 6797
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪرن شريف''' ({{lang-en|Karan Sharif}})، جنهن کي سرڪاري مردم شماريءَ جي انگن ۾ '''ڪرن''' (Karan) لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڪرن جي آبادي '''6,797''' هئي، جڏهن تہ ان جي نالي سان قائم '''ڪرن ٽي سي''' جي مجموعي آبادي '''13,128''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ڪرن شريف شڪارپور ضلعي جي پراڻين آبادين مان شمار ٿئي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' شڪارپور ضلعي جي تاريخي ڳوٺن ۽ شهرن جي فهرست ۾ سلطان ڪوٽ، همايون، امروٽ شريف، جاڳڻ ۽ جهان خان سان گڏ '''ڪرن شريف''' جو به ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شڪارپور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڪرن شريف [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ موجب '''ڪرن''' شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur Taluka
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي انتظامي نقشي ۾ پڻ '''KARAN''' کي هڪ مقامي انتظامي يونٽ طور ڏيکاريو ويو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي نقشي جو بنيادي ذريعو سنڌ حڪومت جو بورڊ آف روينيو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |page=11
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ پڻ '''ڪرن شريف''' شڪارپور تعلقي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن شريف جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو ديهه
| ڪرن
|-
| مردم شماري يونٽ
| ڪرن ٽي سي
|}

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] ۾ ڪرن ڳوٺ جي آبادي '''6,797''' درج ڪئي وئي. ان ۾ '''3,382 مرد''' ۽ '''3,415 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | تناسب
|-
| مرد
| 3,382
| 49.76٪
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 3,415
| 50.24٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''6,797'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

سرڪاري مردم شماري موجب ڪرن ۾ 18 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جو تعداد '''4,748'''، 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''3,374''' ۽ 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''325''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ڪرن ٽي سي ==
2023ع جي آدمشماري ۾ '''ڪرن ٽي سي''' جي مجموعي آبادي '''13,128''' هئي، جنهن ۾ 6,544 مرد ۽ 6,584 عورتون شامل هيون. ٽي سي ۾ دڙو سونو، ڪاڪيپوٽا ۽ ڪرن نالي ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون درج آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | ڪل
|-
| [[دڙو سونو]]
| 1,721
| 1,810
| 3,531
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور|ڪاڪيپوٽا]]
| 1,441
| 1,359
| 2,800
|-
| '''ڪرن'''
| 3,382
| 3,415
| '''6,797'''
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪرن ٽي سي'''
| '''6,544'''
| '''6,584'''
| '''13,128'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن موجب ڪرن پاڻ ٽي سي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''51.8٪''' حصو رکي ٿو.

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي مردم شماري موجب ڪرن ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''44.5٪''' هئي. مردن جي شرحِ خواندگي '''54.9٪''' ۽ عورتن جي '''33.6٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 54.9٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 33.6٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''44.5٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان حساب سان مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ '''21.3 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو. ڪرن ٽي سي جي مجموعي شرحِ خواندگي 27.1٪ هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ ڪرن ڳوٺ جي شرح وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

سرڪاري آدمشماري ۾ ڪرن لاءِ تعليمي حاصلات بابت پڻ انگ ڏنا ويا آهن: 521 مرد ۽ 385 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ، 400 مرد ۽ 134 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 173 مرد ۽ 35 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي سرڪاري انگن موجب ڪرن جي 6,797 رهواسين مان '''6,767 مسلمان''' هئا، جڏهن تہ '''30''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:58%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام|مسلمان]]
| 6,767
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا
| 30
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''6,797'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== صحت ۽ سماجي سهولتون ==
سنڌ جي پاپوليشن ويلفيئر کاتي جي ضلعي رڪارڊ ۾ '''Village Karan Near Main Road''' تي هڪ '''فيملي ويلفيئر سينٽر''' درج ٿيل آهي. اهڙا مرڪز خانداني منصوبابندي ۽ ماءُ ۽ ٻار سان لاڳاپيل بنيادي آباديءَ جي ڀلائي جون خدمتون مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Welfare Department Sindh – District Shikarpur
 |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s...
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي دائرو ==
ڪرن شريف ۾ سنڌ پوليس جو '''ڪرن شريف پوليس ٿاڻو''' قائم آهي. [[سنڌ پوليس]] جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ ''PS Karan Sharif'' الڳ پوليس اسٽيشن طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en
 |archive-date=7 October 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007092715/https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ جي ضلعي عدالتون|شڪارپور جي ضلعي عدالتن]] جي انتظامي ورهاست موجب ڪرن شريف پوليس ٿاڻي سان لاڳاپيل فوجداري معاملن لاءِ مقرر عدالتي دائرو پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District and Sessions Court Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ معيشت ==
ڪرن شريف اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني خطي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جو ڳوٺاڻو علائقو بنيادي طور آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقو آهي. ڪرن جي چوڌاري به ڳوٺاڻيون آباديون ۽ زرعي زمينون موجود آهن.

شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان موجب ضلعي جي معيشت جو اهم بنياد زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون آهن، جڏهن تہ ٻوڏ، ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جهڙا قدرتي خطرا ڳوٺاڻن آبادين ۽ زرعي معيشت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
سرڪاري مردم شماري ۽ روينيو رڪارڊ ۾ آبادي ۽ ديهه جو نالو '''ڪرن''' (Karan) ملي ٿو، جڏهن تہ سنڌي ادبي ۽ مقامي استعمال ۾ '''ڪرن شريف''' پڻ رائج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''شريف'' جو اضافو سنڌ جي ڪيترين آبادين جي نالن ۾ مذهبي يا روحاني وابستگيءَ جي نشاندهي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر دستياب معتبر ماخذن مان ڪرن جي نالي سان ''شريف'' جي مخصوص تاريخي سبب يا ان کي ڪنهن خاص بزرگ سان منسوب ڪرڻ جي قابلِ تصديق تفصيل نه ملي آهي. تنهنڪري اهڙي نسبت کي معتبر تاريخي ماخذ ملڻ کان سواءِ مضمون ۾ حقيقت طور شامل ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[دڙو سونو]]
* [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ]]
* [[جهان واھ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڪرن شريف]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
*

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>82ujd9uqb5s7zv8t60er2diympbnrkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳاهيجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102709</id>
    <revision>
      <id>425032</id>
      <parentid>411755</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12326" sha1="me85401y8jwqlbsp2mezuugh7d16vtt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڳاھيجا
| other_name              = ڳاهيجه
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.79059|68.50146|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| elevation_m             = 62
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳاھيجا''' ({{lang-en|Gaheja}}؛ مختلف ماخذن ۾ ''Gaheja Goth'' ۽ ''Goth Gaheja'' پڻ لکيل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ مقامي انتظامي مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gaheja Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15150002
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڳوٺاڻين وسندين جي رڪارڊ ۾ ڳاھيجا نالي وسندي، ڳاھيجا ٽپيدار سرڪل (TC) ۽ ان کان وڏي ڳاھيجا سپروائيزر ٽپيدار سرڪل (STC) الڳ شمارياتي يونٽن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳاھيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ڳوٺ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 27.79059° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.50146° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ۽ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 62 ميٽر اوچائيءَ تي آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

ڳاھيجا جي ڀرپاسي ۾ ڳوٺ سهتا، داد محمد بروهي، نبي آباد، آريائين ۽ پليجا پنهور سميت ڪيتريون ڳوٺاڻيون وسنديون واقع آهن. [[مدئجي]] ۽ ڳڙهي ياسين پڻ هن وسيع علائقي جا اهم شهري ۽ واپاري مرڪز آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڳاھيجا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني حڪومت جي رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل نمبر 34 ڳاھيجا''' درج ٿيل آهي. ان يونين ڪائونسل ۾ ڳاھيجا کان سواءِ خالق ڏنو جي وانڍ، ويسر ۽ شاهه محمد مڱريو جهڙيون وسنديون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Elections, Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي تازي پولنگ اسٽيشنن واري رڪارڊ ۾ پڻ ڳاھيجا کي الڳ چونڊ علائقي طور درج ڪيو ويو آهي، جتي سرڪاري هاءِ اسڪول ۽ سرڪاري پرائمري اسڪول سميت مقامي تعليمي ادارا پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en
 |archive-date=18 December 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218041238/https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي آدمشماريءَ ۾ ''ڳاھيجا'' نالي اصل وسندي ۽ ان سان لاڳاپيل وڏيون شمارياتي حدون الڳ الڳ درج ٿيل آهن؛ تنهنڪري ڳوٺ جي آبادي بيان ڪندي انهن حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;

2023ع جي ڳوٺاڻين وسندين بابت PBS جدول موجب '''ڳاھيجا سپروائيزر ٽپيدار سرڪل (Gaheja STC)''' جي مجموعي آبادي 97,436 هئي، جنهن ۾ 48,652 مرد، 48,780 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt; هي انگ رڳو ڳاھيجا ڳوٺ جي آبادي نه، پر ان وڏي شمارياتي علائقي جي آبادي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳاھيجا علائقي جون 2023ع واري آدمشماري جون چونڊيل ڄاڻون'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! شمارياتي يونٽ
! آبادي/لاڳاپيل انگ
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | '''ڳاھيجا STC'''
| '''97,436'''
| سپروائيزر ٽپيدار سرڪل
|-
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | '''ڳاھيجا TC'''
| PBS ۾ الڳ يونٽ
| ٽپيدار سرڪل
|-
| style=&quot;background:#e8f8f5;&quot; | '''ڳاھيجا'''
| الڳ ڳوٺاڻي وسندي
| ڳوٺ
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f4f6f7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''نوٽ:''' STC، TC ۽ ڳوٺ جون حدون هڪجهڙيون ناهن؛ ان ڪري STC جي 97,436 آبادي کي ڳاھيجا ڳوٺ جي آبادي سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;
|}

2017ع جي سرڪاري ڳوٺاڻين رهائشي انگن اکرن ۾ پڻ ''Gaheja TC'' ۽ ''Gaheja'' کي الڳ داخلائن طور ڏيکاريو ويو هو، جنهن مان انهن شمارياتي حدن جي فرق جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District079_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڳوٺ ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي پولنگ اسٽيشنن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڳاھيجا''' جي مردن ۽ عورتن واري حصن سان گڏ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڳاھيجا-1''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt; اهي سرڪاري رڪارڊ ڳاھيجا جي مقامي تعليمي ڍانچي جي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.

== صحت ==
صحت جي سرڪاري سهولتن جي فهرستن ۾ '''بنيادي صحت مرڪز ڳاھيجا''' (BHU Gaheja) کي شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين تعلقي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. بنيادي صحت مرڪز ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ابتدائي طبي خدمتن جو مقامي مرڪز آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
ڳاھيجا ۾ پوليس اسٽيشن پڻ موجود آهي. شڪارپور جي ضلعي عدليه جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''پوليس اسٽيشن ڳاھيجا''' سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس ڳڙهي ياسين جي سول جج ۽ جڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي سنڌ عدليه جي ڪيس مئنيجمينٽ رڪارڊن ۾ پڻ پوليس اسٽيشن ڳاھيجا جي نالي سان داخل ٿيل ڪيس موجود آهن، جيڪي هن پوليس اسٽيشن جي موجوده انتظامي حيثيت جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Civil Judge &amp; Judicial Magistrate I, Garhi Yasin
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/163687
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=17 June 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== برطانوي دور جو ورثو ==
ڳاھيجا جي تاريخ بابت هڪ اهم دستاويزي شاهدي برطانوي دور جي '''ڊاڪ بنگلي''' سان لاڳاپيل آهي. 2023ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي موجب برطانوي حڪومت جي 1922ع واري فهرست ۾ سنڌ اندر سرڪاري آفيسرن ۽ مسافرن لاءِ 377 بنگلا درج هئا. موجوده شڪارپور ضلعي جي حدن اندر انهن مان نو هنڌ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، سهتا، '''ڳاھيجا'''، ايو جو ڳوٺ، رڪ، چڪ، شاهپور ۽ چيمن هئا.&lt;ref name=&quot;RajBungalows&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Shaheen
 |first1=Ifqut
 |last2=Gohar
 |first2=Sirat
 |last3=Aysha
 |first3=Syeda
 |last4=Sultan
 |first4=Ausima
 |title=Bungalows Of The British Raj In Shikarpur, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal of Positive School Psychology
 |volume=7
 |issue=4
 |date=4 April 2023
 |url=https://journalppw.com/index.php/jpsp/article/view/16299
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق لاءِ 2020ع ۾ شڪارپور ضلعي جي انهن ماڳن جو فيلڊ سروي پڻ ڪيو ويو. اهڙي دستاويزي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڳاھيجا برطانوي دور ۾ علائقائي سفر ۽ انتظام سان لاڳاپيل سرڪاري رستي جي نظام جو هڪ ماڳ هو.&lt;ref name=&quot;RajBungalows&quot;/&gt;

== معيشت ۽ جاگرافيائي ماحول ==
ڳاھيجا سنڌوءَ جي ميداني زرعي پٽي ۾ واقع آهي. ڳڙهي ياسين تعلقي جي معيشت بنيادي طور زراعت سان لاڳاپيل آهي ۽ علائقي ۾ چانور، ڪڻڪ، داليون، مڪئي، ڪمند، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ڳڙهي ياسين
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; ڳاھيجا ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون پڻ انهيءَ ڳوٺاڻي زرعي خطي جو حصو آهن.

== آمدرفت ==
ڳاھيجا جي ڀرپاسي ۾ روڊن سان گڏ ريلوي جو تاريخي ڍانچو پڻ موجود آهي. جاگرافيائي رڪارڊ موجب الله ڏناڻي ريلوي اسٽيشن ڳاھيجا کان لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر اوڀر ۽ [[مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن]] لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مدئجي]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[ڊکڻ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>me85401y8jwqlbsp2mezuugh7d16vtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي چنڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102763</id>
    <revision>
      <id>425090</id>
      <parentid>411942</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10371" sha1="sznjcoto3o8dig8xzu2ce9yoluzf1hr" xml:space="preserve">{{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي چنڊ
| settlement_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڳڙهي چنڊ جو مقام
| coordinates             = {{coord|28.17714|N|68.50019|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[جيڪب آباد تعلقو]]
| government_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| timezone                = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset              = +5
}}

'''ڳڙهي چنڊ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of Union Councils
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202016-17%20after%20%20Internal%20QCC.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ ڳڙهي چنڊ کي ضلعو ۽ تعلقو جيڪب آباد هيٺ الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Jacobabad Education Budget 2015–16
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
 |archive-date=9 December 2017
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209202031/http://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي چنڊ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ڳوٺ ڳڙهي چنڊ جو مقام لڳ ڀڳ 28.17714° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.50019° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 64 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=Goth Garhi Chand
 |url=https://mapcarta.com/14703434
 |website=Mapcarta
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[آباد ريلوي اسٽيشن]] ڳڙهي چنڊ کان لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot; /&gt;

== انتظام ==
ڳڙهي چنڊ گهڻي عرصي کان جيڪب آباد ضلعي جي مقامي حڪومت جي انتظامي يونٽن مان هڪ رهي آهي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي يونين ڪائونسلن بابت آڊٽ رپورٽ ۾ '''يو سي ڳڙهي چنڊ، جيڪب آباد''' کي جيڪب آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ الڳ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot; /&gt;

2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن واري انتظامي جوڙجڪ ۾ ڳڙهي چنڊ کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 19''' طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي ضمني مڪاني چونڊن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ ان جو نالو '''يو سي نمبر 19 ڳڙهي چنڊ''' طور ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Vacant Seats of Local Governments
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf
 |publisher=Election Commission of Pakistan
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
 |archive-date=31 December 2025
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231203307/https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ۽ آباديون ==
چونڊ رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ديهه ڳڙهي چنڊ''' پاڻ به هن علائقي جي هڪ ديهه آهي. ان کي مردم شماري جي چئن بلاڪن 301020201، 301020202، 301020203 ۽ 301020204 ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad
 |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه ڳڙهي مهراب''' جا ٽي مردم شماري بلاڪ ۽ '''ديهه ڪوريجا''' پڻ هن ڳوٺاڻي علائقي سان لاڳاپيل درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Polling&quot; /&gt;

سرڪاري ۽ ترقياتي رڪارڊن مان ڳڙهي چنڊ يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مختلف ڳوٺن ۽ آبادين جا نالا ملن ٿا، جن ۾ '''بنگلو سيدان'''، '''خداد کهر''' ۽ '''بچل پور''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Monthly Narrative Report, February 2018
 |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/monthly_ucbprp/maintenance%20phase/UCBPRP_February-2018.pdf
 |publisher=Union Council Based Poverty Reduction Programme
 |date=February 2018
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڳڙهي چنڊ يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ ۾ ڳڙهي چنڊ کي جيڪب آباد تعلقي جي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RSU&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Directory&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Directory – District Jacobabad
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب يو سي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول آباد'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول اصغر علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نور محمد پنهور''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالله مڇي''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot; /&gt;

ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ذيشان علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي علي بهار بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محب علي جتوئي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديوال'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول منگريو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ويرم سڌايو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي مهراب''' پڻ ڳڙهي چنڊ يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot; /&gt;

سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي چنڊ، چنا محلو''' پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification for Posting of Head Masters and Head Mistresses
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/63464%20Notification%20for%20posting%20as%20HMHMs%28BS-17%29%20%20Mr%20Muhammad%20Moosa%20So%20Lal%20Muhammad%20PID%20No.10374569%20and%2047%20others.PDF
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |date=February 2022
 |language=en
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڳوٺاڻي ترقي ==
ڳڙهي چنڊ انهن يونين ڪائونسلن مان رهي آهي جتي ڳوٺاڻي غربت گهٽائڻ ۽ برادريءَ جي تنظيم جا پروگرام هلايا ويا آهن. 2018ع جي يونين ڪائونسل بيسڊ پاورٽي ريڊڪشن پروگرام جي رپورٽ موجب پروگرام جي عملي '''بنگلو سيدان''' ۽ '''خداد کهر''' جي ڳوٺاڻين تنظيمن جو دورو ڪيو، جڏهن ته '''بچل پور''' ۾ هڪ ڪاروباري ترقياتي گروپ جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot; /&gt;

رپورٽ ۾ ڳڙهي چنڊ سان لاڳاپيل مقامي سپورٽ تنظيم '''مرڪ''' جو پڻ ذڪر ٿيل آهي، جنهن ذريعي ڳوٺاڻن جي معاشي ۽ تنظيمي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot; /&gt;

== چونڊون ==
2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ ڳڙهي چنڊ يو سي نمبر 19 تان '''اورنگزيب خان پنهور''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ضلعي ڪائونسل لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot; /&gt;

بعد ۾ ضلعي ڪائونسل جي اها سيٽ استعيفيٰ سبب خالي ٿي، جنهن کي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] ضمني مڪاني چونڊن لاءِ خالي سيٽن جي فهرست ۾ شامل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[جيڪب آباد ضلعو]]
* [[جيڪب آباد]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Jacobabad District}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]]
[[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>sznjcoto3o8dig8xzu2ce9yoluzf1hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي حسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102822</id>
    <revision>
      <id>425086</id>
      <parentid>422013</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19093" sha1="8yimrysic9ssr2xefb0m4fw2ivzlfou" xml:space="preserve">{{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي حسن
| other_name              = ڳڙهي حسن سرڪي
| settlement_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڳڙهي حسن جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ٺل تعلقو]]
| government_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| blank_name_sec1         = موجوده يو سي نمبر
| blank_info_sec1         = 27
| timezone                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset              = +5
}}

'''ڳڙهي حسن'''، جنهن کي سرڪاري ۽ پراڻن انتظامي دستاويزن ۾ '''ڳڙهي حسن سرڪي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
|title=Names of Councils of District Jacobabad
|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
|publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department, Government of Sindh
|date=27 April 2022
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ڳڙهي حسن '''يونين ڪائونسل نمبر 27''' آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڳڙهي حسن [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ضلعي ڪائونسل واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ شامل آهي. 2022ع ۾ سنڌ حڪومت پاران [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي مڪاني ڪائونسلن جي نئين ترتيب جاري ڪرڻ وقت ڳڙهي حسن کي يو سي نمبر 27 مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;

موجوده ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | يو سي نمبر
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 23 || [[ڪوٽ جنگو]]
|-
| 24 || [[دين ڳڙهه]]
|-
| 25 || [[مالوئي]]
|-
| 26 || [[تاجو کوسو]]
|-
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | 27
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | '''ڳڙهي حسن'''
|-
| 28 || [[لوگي]]
|-
| 29 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]]
|-
| 30 || [[شير واهه]]
|}

&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;== پراڻي انتظامي جوڙجڪ ==
موجوده حدبنديءَ کان اڳ يونين ڪائونسل جو نالو عام طور '''ڳڙهي حسن سرڪي''' لکيو ويندو هو ۽ اها '''يو سي نمبر 38''' هئي.&lt;ref name=&quot;OldUC&quot;&gt;{{cite web
|title=District Jacobabad Union Councils
|url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ پڻ ڳڙهي حسن سرڪي کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يو سي نمبر 38 طور درج ڪيو ويو هو. ان چونڊ ۾ محمد حنيف کوسو، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور چيئرمين چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Election2015&quot;&gt;{{cite web
|title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015
|url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html
|website=ElectionPakistani
|year=2015
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#665C85;color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#665C85;color:white;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#665C85;color:white;&quot; | يو سي نمبر
|-
| پراڻي مڪاني جوڙجڪ || ڳڙهي حسن سرڪي || 38
|-
| 2022ع کان پوءِ || ڳڙهي حسن || 27
|}

&lt;ref name=&quot;OldUC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;

ان ڪري پراڻن چونڊ، صحت ۽ تعليمي دستاويزن ۾ ملندڙ '''ڳڙهي حسن سرڪي''' کي موجوده ڳڙهي حسن يو سي سان لاڳاپيل تاريخي نالو سمجهڻ گهرجي.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ مان اخذ ڪيل آبادي واري ڊيٽا ۾ '''ڳڙهي حسن ٽي سي''' جي آبادي '''10,447''' درج ٿيل هئي، جڏهن ته '''ڳڙهي حسن''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''4,080''' ڄاڻايل هئي.&lt;ref name=&quot;Pop2017&quot;&gt;{{cite web
|title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017–2018
|url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/
|website=PoliticPK
|year=2018
|language=en
|access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#427A73;color:white;&quot; | 2017ع جي شمارياتي يونٽ
! style=&quot;background:#427A73;color:white;&quot; | آبادي
|-
| ڳڙهي حسن ٽي سي || 10,447
|-
| ڳڙهي حسن نالي انفرادي آبادي || 4,080
|}

&lt;ref name=&quot;Pop2017&quot; /&gt;اهي ٻئي انگ موجوده '''يونين ڪائونسل نمبر 27''' جي آباديءَ سان سڌيءَ طرح برابر نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ مردم شماري جي شمارياتي حدن ۽ 2022ع کان پوءِ واري مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. ان ڪري تصديق کان سواءِ 10,447 يا 4,080 کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور انفوباڪس ۾ لکڻ مناسب نه آهي.

== صحت ==
ڳڙهي حسن ٺل تعلقي جي ڳوٺاڻي صحت جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هتي '''ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي وچڙندڙ بيمارين جي ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
|title=Sentinel Sites
|url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
|publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي کاتي جي ٽي بي سينٽينل مرڪزن واري فهرست ۾ پڻ '''ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;CDCTB&quot;&gt;{{cite web
|title=TB Sentinel Sites
|url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
|publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي ريجن وار ڳوٺاڻن صحت مرڪزن جي فهرست ۾ پڻ:

'''ريجن 3 → جيڪب آباد → ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن'''

درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;&gt;{{cite web
|title=Secondary Care Services
|url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php
|publisher=PPHI Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ هن اداري جو هنڌ '''ڳوٺ ڳڙهي حسن سرڪي، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' ڄاڻايو ويو آهي ۽ ان کي بنيادي صحت جي اداري طور رجسٽر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SHCC&quot;&gt;{{cite web
|title=Registered Healthcare Establishments
|url=https://www.scribd.com/document/527456568/HCERegisteredList
|publisher=Sindh Healthcare Commission
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#467C5A;color:white;&quot; | صحت ادارو
! style=&quot;background:#467C5A;color:white;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#467C5A;color:white;&quot; | نوعيت
|-
| ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن || ڳڙهي حسن سرڪي، ٺل || ڳوٺاڻو صحت مرڪز
|}

آبادي ڀلائي کاتي جي پراڻي ڊائريڪٽري ۾ '''خانداني ڀلائي مرڪز ڳڙهي حسن''' پڻ ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن اندر قائم هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PWD&quot;&gt;{{cite web
|title=Population Welfare Facilities in Sindh
|url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s...
|publisher=Population Welfare Department, Government of Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ ڳڙهي حسن سرڪي هڪ الڳ تعليمي انتظامي علائقي طور پڻ ملي ٿو. سرڪاري اسڪولن جي بجيٽ رڪارڊ ۾ يو سي '''9-ڳڙهي حسن''' هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
|title=District Jacobabad School Budget
|url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf
|publisher=Reform Support Unit, School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
|language=en
|access-date=14 September 2026
|archive-date=9 December 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209202031/http://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي اسڪول شامل هئا:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | سطح
|-
| 412030582 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان سرڪي || پرائمري
|-
| 412030614 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله جڙيو سرڪي || پرائمري
|-
| 412030649 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم ڏنو ڀنگر || پرائمري
|-
| 412030650 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير حسن ڊاهو || پرائمري
|-
| 412030675 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالرحمان کوسو || پرائمري
|-
| 412030676 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهل سهندڙو عرف حاجي عبدالخالق || پرائمري
|}

&lt;ref name=&quot;RSU&quot; /&gt;گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان سرڪي جي تعليمي ڊيٽابيس ۾ تعلقو '''ٺل''' ۽ يو سي '''ڳڙهي حسن سرڪي''' درج ٿيل آهي. اسڪول سنڌي ذريعي تعليم ڏيندڙ گڏيل پرائمري اسڪول طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;KhanSarki&quot;&gt;{{cite web
|title=GBPS Khan Sarki
|url=https://www.stepon.pk/school-deails/412030582
|website=Step On
|language=en
|access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي حسن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن''' پڻ موجود آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي دستاويز ۾ هن اسڪول جي هيڊ ماستر کي ٺل جي مڪاني چونڊن لاءِ اسسٽنٽ ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
|title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers
|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
|publisher=Election Commission of Pakistan
|date=13 April 2022
|language=en
|access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڳڙهي حسن ۽ سردار سهراب خان سرڪي ==
ڳڙهي حسن سان '''سردار سهراب خان سرڪي''' نالي ٽائون ڪاميٽي جو انتظامي ۽ جاگرافيائي لاڳاپو پڻ ملي ٿو. 2022ع جي مڪاني چونڊن بابت اليڪشن ڪميشن جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن (سردار سهراب خان سرڪي)، ٺل''' لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot; /&gt;

اليڪشن ڪميشن جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''ٽائون ڪاميٽي سردار سهراب خان سرڪي''' لاءِ نائب چيئرمين وحيد مراد جو پتو '''ڳڙهي حسن سرڪي، ٺل''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
|title=Returned Candidates of Local Councils
|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43532.pdf
|publisher=Election Commission of Pakistan
|language=en
|access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڳڙهي حسن سرڪي نالي آبادي ۽ سردار سهراب خان سرڪي ٽائون ڪاميٽي جو علائقائي لاڳاپو ويجهو آهي، پر '''يونين ڪائونسل ڳڙهي حسن''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي سردار سهراب خان سرڪي''' کي هڪ ئي مڪاني حڪومت وارو ادارو نه سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي عمارت ==
ڳڙهي حسن ۾ آبپاشي کاتي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي '''آبپاشي آرامگاهه''' پڻ موجود آهي. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اها عمارت '''اُنڙ واهه''' جي ڪناري تي واقع هڪ پراڻو اڪيلو بلاڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
|title=Irrigation Rest House, Garrhi Hassan
|url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php
|publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
|date=19 July 2017
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي عمارت ڳڙهي حسن ۾ آبپاشي نظام ۽ سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل پراڻي تعميري ورثي جي مثالن مان هڪ آهي.

== آبپاشي ۽ زراعت ==
ڳڙهي حسن [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. علائقي ۾ پراڻي آبپاشي آرامگاهه جو '''اُنڙ واهه''' تي واقع هجڻ پڻ مقامي آبپاشي نظام جي تاريخي اهميت جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot; /&gt;

ڳوٺاڻن آبادين ۾ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار مقامي معيشت جو اهم حصو آهن. تنهن هوندي به ڳڙهي حسن يو سي لاءِ مخصوص فصلوار پيداوار جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص پيداوار يا سيڪڙو بابت انگ شامل نه ڪيا ويا آهن.

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران ڳڙهي حسن وارو علائقو به متاثر ٿيو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي 28 آگسٽ 2022ع واري جيڪب آباد ضلعي جي ٻوڏ واري نقشي ۾ '''ڳڙهي حسن''' جي 57 ڳوٺن مان '''2 ڳوٺ پاڻي هيٺ''' هجڻ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
|title=Flood Inundation Map – District Jacobabad
|url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Jacobabad_28-08-2022.pdf
|publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh
|date=28 August 2022
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#557B9D;color:white;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#557B9D;color:white;&quot; | ڄاڻايل ڳوٺ
! style=&quot;background:#557B9D;color:white;&quot; | پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ
|-
| ڳڙهي حسن || 57 || 2
|}

&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot; /&gt;هي انگ 28 آگسٽ 2022ع جي مخصوص صورتحال جي عڪاسي ڪن ٿا ۽ سڄي ٻوڏ واري عرصي جي آخري نقصان جو مجموعي انگ نه آهن.

== پوليس ۽ عدالتي حوالا ==
ڳڙهي حسن ۾ پوليس اسٽيشن پڻ موجود آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ '''ايس ايڇ او پوليس اسٽيشن ڳڙهي حسن''' کي مختلف ڪيسن ۾ ڌر طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
|title=Reported Judgments and Orders
|url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/965/2/-1
|publisher=Sindh High Court
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ سول ڪيس جي فيصلي ۾ پڻ زمين جو هنڌ '''ڳڙهي حسن، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' لکيل آهي، جيڪو هن آباديءَ جي روينيو ۽ عدالتي سڃاڻپ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SHCLand&quot;&gt;{{cite web
|title=Judgment concerning property at Garhi Hassan, Taluka Thul, District Jacobabad
|url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTk5MTA5Y2Ztcy1kYzgz
|publisher=Sindh High Court
|language=en
|access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#284B63;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#284B63;color:white;&quot; | ڄاڻ
|-
| ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]
|-
| تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]]
|-
| موجوده يونين ڪائونسل || '''نمبر 27'''
|-
| پراڻو يو سي نمبر || 38
|-
| پراڻو نالو || ڳڙهي حسن سرڪي
|-
| اهم صحت ادارو || ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن
|-
| اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن
|-
| تاريخي سرڪاري عمارت || آبپاشي آرامگاهه ڳڙهي حسن
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[ٺل تعلقو]]
* [[ٺل]]
* [[مالوئي]]
* [[تاجو کوسو]]
* [[لوگي]]
* [[سردار سهراب خان سرڪي]]
* [[جيڪب آباد ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڳڙهي حسن]]
[[زمرو:ٺل تعلقو]]
[[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>8yimrysic9ssr2xefb0m4fw2ivzlfou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪريم آباد، ٺل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102824</id>
    <revision>
      <id>424954</id>
      <parentid>412138</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13655" sha1="8310xl2sf2vrklhtwrcn2jejt4yqmx1" xml:space="preserve">{{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڪريم آباد
| settlement_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| image_map               = Thul Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ ڪريم آباد جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ٺل تعلقو]]
| government_type         = [[يونين ڪائونسل]]
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 29
| timezone                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset              = +5
}}

'''ڪريم آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. ساڳئي نالي سان ٺل تعلقي ۾ هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=لاڙڪاڻو ڊويزن جي ڪائونسلن جا نالا ۽ وارڊ
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت
 |date=27 April 2022
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري موجوده مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب ڪريم آباد کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 29''' قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;

== انتظام ==
ڪريم آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿي. موجوده ضلعي ڪائونسل ترتيب ۾ ان جي ڀرپاسي واري يو سي نمبرنگ هن ريت آهي:&lt;ref name=&quot;LG2022&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | يو سي نمبر
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 26 || [[تاجو کوسو]]
|-
| 27 || [[ڳڙهي حسن]]
|-
| 28 || [[لوگي]]
|-
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | 29
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | '''ڪريم آباد'''
|-
| 30 || [[شير واهه]]
|-
| 31 || [[دينپور]]
|-
| 32 || [[توج]]
|}

هي نمبرنگ موجوده 2022ع کان پوءِ واري حدبنديءَ جي آهي؛ پراڻن تعليمي، مردم شماري يا مڪاني حڪومت وارن دستاويزن ۾ مختلف انتظامي ورهاست ملي سگهي ٿي.

== ديهه ڪريم آباد ==
'''ڪريم آباد''' ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست ۾ اها '''ديهه نمبر 43''' طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Dehs&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#557A5B;color:white;&quot; | ديهه نمبر
! style=&quot;background:#557A5B;color:white;&quot; | ديهه
|-
| 40 || [[جهانگي واهه]]
|-
| 41 || [[جئونگل]]
|-
| 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
|-
! style=&quot;background:#E5F1E8;&quot; | 43
! style=&quot;background:#E5F1E8;&quot; | '''ڪريم آباد'''
|-
| 44 || [[ڪريم بخش]]
|-
| 45 || [[ڪٽا]]
|-
| 46 || [[کٽڻ]]
|}

سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ ڪريم آباد کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 43 طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٺل تعلقو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |language=sd
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

'''يونين ڪائونسل ڪريم آباد''' ۽ '''ديهه ڪريم آباد''' کي هڪجهڙيون انتظامي حدون سمجهڻ ضروري ناهي؛ پهرين مڪاني حڪومت جي يونٽ ۽ ٻي روينيو انتظام جي يونٽ آهي.

== 2023ع جي مڪاني چونڊ ==
2022ع جي سنڌ مڪاني چونڊن جي ملتوي ٿيل پولنگ مان ڪريم آباد جي هڪ وارڊ تي ٻيهر پولنگ 26 مارچ 2023ع تي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جي مختلف يونين ڪائونسلن ۾ ٻيهر پولنگ
 |url=https://www.dawn.com/news/1744421
 |work=ڊان
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ڪريم آباد کي صاف طور '''يو سي نمبر 29، ضلعو جيڪب آباد''' لکيو ويو آهي. جنرل ميمبر جي سيٽ تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي '''علي گل''' 133 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] جي علي نواز کي 87 ووٽ مليا.&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#6B5B7B;color:white;&quot; | اميدوار
! style=&quot;background:#6B5B7B;color:white;&quot; | جماعت
! style=&quot;background:#6B5B7B;color:white;&quot; | ووٽ
|-
| '''علي گل''' || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] || '''133'''
|-
| علي نواز || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || 87
|}

اهي غيرحتمي ميڊيا رپورٽ ڪيل وارڊ سطح جا نتيجا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot; /&gt;

ٻيهر پولنگ بابت هڪ ٻي رپورٽ موجب ڪريم آباد ۽ [[ڪوٽ جنگو]] جي لاڳاپيل پولنگ لاءِ گڏيل طور 4,386 رجسٽرڊ ووٽر ووٽ ڏيڻ جا اهل هئا.&lt;ref name=&quot;Repoll&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني چونڊن ۾ ٻيهر پولنگ
 |url=https://pnp.com.pk/24298/sindh-local-government-elections-re-polling-continues-in-15-districts/
 |date=26 March 2023
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
ڪريم آباد جي موجوده '''يونين ڪائونسل نمبر 29''' لاءِ اهڙو واضح 2023ع جو پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس انگ دستياب تحقيق مان نه مليو آهي، جيڪو 2022ع واري موجوده يو سي حدبنديءَ سان قطعي طور هڪجهڙو هجي.

ان ڪري:
* ڪنهن هڪ ڪريم آباد ڳوٺ جي آبادي؛
* ديهه ڪريم آباد جي آبادي؛
* يا ڪنهن پراڻي مردم شماري سرڪل جي آبادي

کي موجوده يونين ڪائونسل جي ڪُل آبادي طور استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تعليم ==
ٺل تعلقي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد''' نالي هڪ سرڪاري تعليمي ادارو موجود آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''412030566''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ هن اسڪول جو مقامي نالو '''ڪريم آباد بروهي''' ڏنو ويو آهي ۽ اهو ٺل تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot; /&gt;

2015ع جي سرڪاري تعليمي بجيٽ ۾ پڻ هن اسڪول جو سيمس ڪوڊ 412030566 ۽ نالو '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=جيڪب آباد ضلعي جي تعليمي بجيٽ 2015–16ع
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت
 |year=2015
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#315F7D;color:white;&quot; | سطح
|-
| 412030566 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد || پرائمري
|}

بهرحال تعليمي انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن. پراڻي اسڪول رڪارڊ ۾ ساڳيو اسڪول '''شير واهه''' هيٺ درج هو، جڏهن ته جديد ڪلسٽر رڪارڊ ۾ '''دينپور''' تعليمي ڪلسٽر هيٺ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cluster2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=جيڪب آباد ضلعي جي اسڪول ڪلسٽرن جي فهرست
 |url=https://www.scribd.com/document/841305699/Notifications
 |year=2025
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري رڳو اسڪول ڪلسٽر جي بنياد تي ان کي موجوده يو سي نمبر 29 جي جاگرافيائي حدن جو قطعي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== نالي جي هڪجهڙائي ==
جيڪب آباد ضلعي ۾ '''ڪريم آباد''' نالي هڪ کان وڌيڪ ادارا يا آباديون ملن ٿيون. مثال طور [[جيڪب آباد]] شهر ۾ '''ڪريم آباد @ زرڪ خان ڊومڪي''' نالي هڪ الڳ سرڪاري اسڪول موجود آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 412020286 آهي.&lt;ref name=&quot;JacobabadSchool&quot;&gt;{{cite web
 |title=جيڪب آباد ضلعي جي اسڪولن جي فهرست
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو اسڪول [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۽ جيڪب آباد شهر سان لاڳاپيل آهي ۽ '''ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل ڪريم آباد''' کان الڳ آهي.

اهڙيءَ طرح [[ڪراچي]]، [[چترال]] ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن ۾ موجود ڪريم آباد نالي هنڌن جي معلومات کي هن مضمون سان نه ملائڻ گهرجي.

== جاگرافي ==
ڪريم آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي اتر سنڌ واري ميداني ۽ بنيادي طور ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ پوليس جي هڪ سرڪاري تصديقي رڪارڊ ۾ پڻ پتو '''ڳوٺ ڪريم آباد، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' لکيل ملي ٿو، جنهن سان ڪريم آباد نالي آباديءَ جي ٺل تعلقي سان موجوده سڃاڻپ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=جيڪب آباد ضلعي جو تصديقي رڪارڊ
 |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf
 |publisher=سنڌ پوليس
 |language=en
 |access-date=14 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٺل تعلقو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. ڪريم آباد ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ مقامي معاشي سرگرمين جو تعلق وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ ۽ ڳوٺاڻن خدمتن سان آهي.

يو سي سطح تي مخصوص فصلن، زرعي ايراضي يا پيداوار جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب انهن بابت عددي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن.

== انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:75%;&quot;
! style=&quot;background:#284B63;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#284B63;color:white;&quot; | ڄاڻ
|-
| ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]
|-
| تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]]
|-
| موجوده يونين ڪائونسل || '''نمبر 29'''
|-
| روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 43'''
|-
| مڪاني چونڊ ۾ تصديق || 2023ع جي ٻيهر پولنگ
|-
| سرڪاري پرائمري اسڪول || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد
|-
| اسڪول سيمس ڪوڊ || 412030566
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ٺل]]
* [[لوگي]]
* [[شير واهه]]
* [[دينپور]]
* [[ڪريم بخش]]
* [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
* [[جيڪب آباد ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪريم آباد، ٺل]]
[[زمرو:ٺل تعلقو]]
[[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>8310xl2sf2vrklhtwrcn2jejt4yqmx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيھلپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102926</id>
    <revision>
      <id>425026</id>
      <parentid>420980</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6690" sha1="peg5yr0etmg26h6eybnn2c0wgisw5sf" xml:space="preserve">{{Short description|ڪشمور تعلقي جي ديهه}}


{{Infobox settlement
| name                    = گيهلپور
| native_name             = 
| settlement_type         = [[ديهه]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ گيهلپور جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڪشمور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڪشمور تعلقو]]
| unit_pref               = Metric
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''گيهلپور''' (انگريزي: ''Geehalpur'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جي [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ گيهلپور کي ڪشمور تعلقي جي '''ديهه نمبر 13''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]، حڪومت سنڌ
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=12 October 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
روينيو انتظام جي لحاظ کان گيهلپور [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] جي ديهن مان هڪ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي فهرست ۾ ڪشمور تعلقي جون مجموعي طور '''57 ديهون''' درج ٿيل آهن؛ انهن جي ترتيب ۾ [[گنڌير]] کان پوءِ گيهلپور ۽ ان کان پوءِ [[گشڪوري]] درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''گيهلپور جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | صوبو
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | ضلعو
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ڪشمور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[ڪشمور تعلقو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | روينيو يونٽ
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[ديهه]]
|-
| سرڪاري فهرست ۾ نمبر
| '''13'''
|}&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== روينيو رڪارڊ ==
[[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جو لينڊ ايڊمنسٽريشن اينڊ روينيو مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم سنڌ جي ديهن سان لاڳاپيل زميني رڪارڊ جي ڊجيٽل سهولت مهيا ڪري ٿو. ان نظام ۾ وليج فارم 7-اي، وليج فارم 7-بي، وليج فارم 2، پراپرٽي رجسٽر، پراڻا مائڪرو فلم ڪيل رڪارڊ ۽ ديهه نقشا جهڙا رڪارڊ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Board of Revenue, Sindh — Sindh Zameen
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=31 August 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

بورڊ آف روينيو جي سنڌ زمين پورٽل تي سنڌ جي ديهن جا نقشا ڏسڻ جي سهولت پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Maps of Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=12 October 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
گيهلپور اتر سنڌ جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ واقع آهي. هي ضلعو سنڌ جي انتهائي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدن سان لڳي ٿو. ڪشمور تعلقي جي ايراضي 1,262 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي 487,601 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گيهلپور جي مخصوص ايراضي، حدن ۽ جاگرافيائي متناسق بابت دستياب سرڪاري آن لائن فهرست ۾ تفصيل ڏنل نه آهن؛ تنهنڪري انهن بابت غيرتصديق ٿيل انگ اکر شامل نه ڪيا ويا آهن.

== معيشت ۽ زمين جو استعمال ==
گيهلپور ڪشمور تعلقي جي ٻهراڙي واري روينيو ڍانچي جو حصو آهي. ڪشمور ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن جي معيشت وڏي حد تائين زراعت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل آهي. تنهن هوندي به گيهلپور ديهه اندر پوک هيٺ ايراضي، فصلن جي پيداوار يا زمين جي استعمال بابت الڳ سرڪاري انگ اکر عام دستياب ذريعن ۾ نه مليا آهن؛ تنهنڪري ديهه بابت مخصوص زرعي دعوائون ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشمور تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[ڪشمور]]
* [[سنڌ جون ديهون]]
* [[گنڌير]]
* [[گشڪوري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪشمور تعلقو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعو]]
[[زمرو:ڪشمور تعلقي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]</text>
      <sha1>peg5yr0etmg26h6eybnn2c0wgisw5sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گشڪوري، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102927</id>
    <revision>
      <id>425004</id>
      <parentid>420951</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7921" sha1="l8e7lskvc6a3cd1yusbfwahwbhiacmu" xml:space="preserve">{{Short description|ڪشمور تعلقي جي ديهه}}


{{Infobox settlement
| name                    = گشڪوري
| native_name             =
| settlement_type         = [[ديهه]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ گشڪوري جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڪشمور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڪشمور تعلقو]]
| unit_pref               = Metric
| timezone1               = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''گشڪوري''' (انگريزي: ''Gishkori'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جي [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب گشڪوري ڪشمور تعلقي جي '''ديهه نمبر 14''' آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]، حڪومت سنڌ
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=12 October 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
گشڪوري روينيو انتظام جي لحاظ کان [[ڪشمور تعلقو|ڪشمور تعلقي]] جي ديهن مان هڪ آهي. سرڪاري فهرست ۾ ڪشمور تعلقي جون مجموعي طور '''57 ديهون''' درج ٿيل آهن. فهرست جي ترتيب موجب ديهه نمبر 13 [[گيهلپور]]، نمبر 14 گشڪوري ۽ نمبر 15 [[گونڊڪ ڪوش]] آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#264653; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;&quot; | '''گشڪوري جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#2A9D8F; color:white;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#E76F51; color:white;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | صوبو
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | ضلعو
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[ڪشمور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[ڪشمور تعلقو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | انتظامي نوعيت
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[ديهه]]
|-
| سرڪاري ديهه نمبر
| '''14'''
|}&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
گشڪوري [[اتر سنڌ]] جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ واقع آهي. هي ضلعو سنڌ جي اترئين سرحدي علائقي جو حصو آهي، جڏهن ته [[ڪشمور تعلقو]] ضلعي جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي.

[[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڪشمور تعلقي جي ايراضي '''1,262 چورس ڪلوميٽر''' ۽ ڪل آبادي '''487,601''' هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گشڪوري ديهه جا مخصوص جاگرافيائي متناسق، ايراضي ۽ حدون دستياب سرڪاري آن لائن ديهن واري فهرست ۾ بيان ٿيل نه آهن. ''Gishkori'' نالي پاڪستان جي ٻين صوبن ۽ علائقن ۾ پڻ آباديون موجود آهن، تنهنڪري انهن جا جاگرافيائي متناسق هن ديهه لاءِ استعمال ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== روينيو انتظام ==
سنڌ ۾ [[ديهه]] زمين ۽ روينيو انتظام جو هڪ بنيادي علائقائي يونٽ آهي. گشڪوري پڻ انهيءَ نظام تحت ڪشمور تعلقي جي روينيو حدبنديءَ جو حصو آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ''سنڌ زمين'' نظام وسيلي ديهن سان لاڳاپيل زميني رڪارڊ، وليج فارم، پراپرٽي رجسٽر ۽ ديهه نقشا محفوظ ۽ ڊجيٽل صورت ۾ مهيا ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Board of Revenue Sindh — Sindh Zameen
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو سنڌ]]
 |website=سنڌ زمين
 |access-date=16 September 2026
 |language=en
 |archive-date=31 August 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جون ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ترتيب موجب گشڪوري سان گڏ ساڳئي تعلقي جي هن حصي ۾ [[گنڌير]]، [[گيھلپور]]، [[گونڊڪ ڪوش]]، [[گبلو]] ۽ [[گلانپور]] جهڙيون ديهون پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-weight:bold;&quot; | '''سرڪاري فهرست ۾ گشڪوري جي ترتيب'''
|-
! style=&quot;background:#6C5B7B; color:white;&quot; | ديهه نمبر
! style=&quot;background:#C06C84; color:white;&quot; | ديهه
|-
| 12
| [[گنڌير]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 13
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[گيهلپور]]
|-
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''14'''
| style=&quot;background:#EAF7EE;&quot; | '''گشڪوري'''
|-
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | 15
| style=&quot;background:#FFF4E5;&quot; | [[گونڊڪ ڪوش]]
|-
| 16
| [[گبلو]]
|-
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | 17
| style=&quot;background:#EAF4FF;&quot; | [[گلانپور]]
|}&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== معيشت ==
گشڪوري ڪشمور تعلقي جي ٻهراڙي واري روينيو ڍانچي ۾ شامل آهي. ڪشمور ضلعي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت ۽ چوپائي مال کي اهميت حاصل آهي. البت گشڪوري ديهه جي مخصوص فصلن، زرعي ايراضي، آبپاشي، مالداري يا مقامي معاشي پيداوار بابت الڳ تصديق ٿيل سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب انهن بابت مخصوص دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن.

== آبادي ==
[[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2023ع واري عام ضلعي ۽ تعلقي سطح جي شايع ٿيل جدولن ۾ ڪشمور تعلقي جا مجموعي انگ اکر موجود آهن، پر گشڪوري ديهه جي آباديءَ جو الڳ انگ عام تعلقي واري جدول ۾ نه ڏنو ويو آهي. تنهنڪري ڪنهن ڳوٺ يا ساڳئي نالي واري ٻي آباديءَ جا انگ هن ديهه سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشمور تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[گيھلپور]]
* [[گونڊڪ ڪوش]]
* [[سنڌ جون ديهون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪشمور تعلقو]]
[[زمرو:ڪشمور ضلعو]]
[[زمرو:ڪشمور تعلقي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]</text>
      <sha1>l8e7lskvc6a3cd1yusbfwahwbhiacmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪمون شھيد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102973</id>
    <revision>
      <id>424961</id>
      <parentid>413055</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11164" sha1="9g1gk1nkz4xg5uhzftka0oyonx9hmjm" xml:space="preserve">{{Short description|اوٻاڙو تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ديهه}}


{{Infobox settlement
| name                    = ڪمون شهيد
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ [[ديهه]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = [[سنڌ]] ۾ ڪمون شهيد جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[سکر ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[گھوٽڪي ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[اوٻاڙو تعلقو]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪمون شهيد''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Kamo Shaheed}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ واقع هڪ آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ [[ديهه]] آهي. سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد کي اوٻاڙو تعلقي جي مقامي انتظامي يونٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LGD&quot;&gt;{{cite web
|title=Union Councils – Sukkur Division
|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsSukkur.pdf
|publisher=Local Government Department, Government of Sindh
|access-date=17 September 2026
|archive-date=3 December 2023
|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203132702/https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsSukkur.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
|title=District Disaster Management Plan – Ghotki
|url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Ghotki.pdf
|publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh
|access-date=17 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڪمون شهيد [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سنڌ جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي انتظامي فهرست ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل نمبر 44''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LGD&quot;/&gt;

ضلعي انتظام سان لاڳاپيل پراڻي ترتيب ۾ ڪمون شهيد کي '''يونين ڪائونسل نمبر 07''' طور پڻ درج ڪيو ويو هو. [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي پي ڊي ايم اي واري انتظامي منصوبي ۾ ڪمون شهيد ضلعي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ طور ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

يونين ڪائونسل کان سواءِ '''ڪمون شهيد''' نالي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ موجود آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي بنياد تي مرتب ڪيل ديهن جي فهرست ۾ ڪمون شهيد کي اوٻاڙو تعلقي جي 65 ديهن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
|title=اوٻاوڙو
|url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-ubauro/
|website=سنڌ ائٽلس
|access-date=17 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڪمون شهيد سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ واقع آهي. اوٻاڙو تعلقو سنڌ جي انتهائي اتر وارن علائقن مان هڪ آهي ۽ [[پنجاب]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي.

ڪمون شهيد واري علائقي جي ڀرپاسي ۾ [[ريٽي]]، [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]]، [[جهنگل ملڪ]]، [[راونتي (اوٻاڙو)|راونتي]] ۽ اوٻاڙي تعلقي جون ٻيون آباديون ۽ ديهون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل اتر سنڌ جي زرعي پٽيءَ جو حصو آهي. گھوٽڪي ضلعي جي ٻين ٻهراڙي وارن علائقن وانگر هتي به آبپاشي ۽ زراعت مقامي زمين جي استعمال جا اهم جزا آهن.

== مقامي آباديون ==
ڪمون شهيد يونين ڪائونسل جي حدن ۾ مختلف ڳوٺ ۽ ننڍيون آباديون شامل آهن. سنڌ جي اسڪولن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل '''جلال پور'''، '''بهار چاچڙ'''، '''عثمان چاچڙ'''، '''مير خان رند''' ۽ '''ديواري''' جهڙين آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
|title=SAT Time Schedule
|url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
|publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
|access-date=17 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڪمون شهيد ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا قائم آهن. سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڪمون شهيد''' کي [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ ڪمون شهيد سان لاڳاپيل ثانوي اسڪول طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
|title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
|url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
|publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
|access-date=17 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد يونين ڪائونسل اندر بهار چاچڙ، عثمان چاچڙ، مير خان رند، ديواري ۽ ٻين ڳوٺن ۾ پڻ تعليمي ادارن جو اندراج ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;/&gt;

== مذهبي ماڳ ==
ڪمون شهيد ۾ مسلمان آباديءَ سان گڏ هندو برادريءَ سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ پڻ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اقليتي معاملن واري کاتي جي سکر ڊويزن جي مندرن واري فهرست ۾ '''راما پير مندر''' جو هنڌ ڪمون شهيد، تعلقو اوٻاڙو، ضلعو گھوٽڪي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Minority&quot;&gt;{{cite web
|title=Temples in Sukkur Division
|url=https://minorityaffairs.sindh.gov.pk/sukkur-temples
|publisher=Minority Affairs Department, Government of Sindh
|access-date=17 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ ==
سنڌ جي ثقافت کاتي پاران 1995ع ۾ سکر ڊويزن جي آثار قديمه بابت ڪرايل سروي ۾ گھوٽڪي ضلعي جي ڪمون شهيد ۽ ان جي ڀرپاسي واري خطي جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ان سروي ۾ '''وڄڻوٺ جو دڙو'''، ريٽي ريلوي اسٽيشن ۽ اوٻاڙي تعلقي جي مختلف پراڻن ماڳن، مسجدن ۽ مقبرن بابت معلومات درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
|title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
|url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
|publisher=Exploration and Excavation Branch, Culture Department, Government of Sindh
|year=1995
|access-date=17 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سروي ۾ ڪمون شهيد واري علائقي سان گڏ ريٽي، جهنگل ملڪ، سوئي شريف، محمدپور ۽ اوٻاڙو شهر جي ڪيترن پراڻن ماڳن جو اندراج ملي ٿو، جنهن مان اوٻاڙو تعلقي جي هن حصي جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڪمون شهيد جي ڀرپاسي جو علائقو بنيادي طور زرعي معيشت سان لاڳاپيل آهي. گھوٽڪي ضلعي ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، ڪمند ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ چوپايو مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري پڻ ٻهراڙيءَ جي روزگار جا اهم ذريعا آهن.

ڪمون شهيد جو نالو مقامي صنعتي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي؛ علائقي ۾ ڪمند جي پيداوار سبب کنڊ جي صنعت سان لاڳاپيل سرگرميون موجود رهيون آهن.

== آمدرفت ==
ڪمون شهيد [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] جي انهن علائقن مان آهي، جيڪي اتر سنڌ جي اهم زميني آمدرفت واري پٽيءَ سان ڳنڍيل آهن. اوٻاڙو تعلقو [[قومي شاهراهه 5]] وسيلي ڏکڻ طرف [[ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن، جڏهن تہ اتر طرف [[پنجاب]] سان ڳنڍيل آهي.

ويجهي [[ريٽي]] واري علائقي ۾ ريلوي اسٽيشن جي موجودگيءَ جو ذڪر سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
هن آبادي ۽ ديهه جو سرڪاري ۽ جديد انتظامي رڪارڊ ۾ نالو '''ڪمون شهيد''' ملي ٿو، جڏهن تہ انگريزي رڪارڊ ۾ ''Kamo Shaheed''، ''Kamu Shaheed'' ۽ ''Kamoon Shaheed'' جهڙيون مختلف هجيون استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RSU&quot;/&gt;

'''ڪمون شهيد''' نالي جي تاريخي اصل يا اهو نالو جنهن شخص جي نسبت سان پيو، تنهن بابت هن وقت دستياب معتبر سرڪاري يا علمي ماخذن مان واضح تفصيل نٿا ملن؛ تنهنڪري ان بابت مقامي روايتن کي معتبر حوالن کان سواءِ تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اوٻاڙو]]
* [[اوٻاڙو تعلقو]]
* [[گھوٽڪي ضلعو]]
* [[ريٽي]]
* [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]]
* [[جهنگل ملڪ]]
* [[سکر ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{گھوٽڪي ضلعو}}

[[زمرو:اوٻاڙو تعلقو]]
[[زمرو:گھوٽڪي ضلعو]]
[[زمرو:گھوٽڪي ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:اوٻاڙو تعلقي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
```1</text>
      <sha1>9g1gk1nkz4xg5uhzftka0oyonx9hmjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گشڪور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102979</id>
    <revision>
      <id>425002</id>
      <parentid>413095</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16721" sha1="59sjv0beggu6f0ch0tnwww8du11q3x0" xml:space="preserve">{{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}}


{{Infobox settlement
| name                    = گشڪور
| other_name              = گِشڪَور
| settlement_type         = ڳوٺ
| pushpin_map             = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[بلوچستان]]
| subdivision_type2       = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[قلات ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[آواران ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[گشڪور تحصيل]]
| seat_type               = انتظامي حيثيت
| seat                    = [[گشڪور تحصيل]] جو صدر مقام
| population_as_of        = 2017ع
| population_total        = 442
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه ٻولي
| demographics1_info1     = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
}}

'''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationPlan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21
 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf
 |publisher=Education Department, Government of Balochistan
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تحصيل جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن.

[[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;EducationPlan&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government – District Awaran
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf
 |publisher=Election Commission of Pakistan
 |access-date=18 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تحصيل قائم ٿي ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تحصيل''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع'''
! style=&quot;background:#0d47a1;color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#1565c0;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#1976d2;color:white;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 228
| 51.58٪
|-
| عورتون
| 214
| 48.42٪
|-
! ڪل
! '''442'''
! '''100٪'''
|}

2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع'''
! style=&quot;background:#e65100;color:white;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#ef6c00;color:white;&quot; | شرح
|-
| مجموعي
| '''23.96٪'''
|-
| مرد
| 35.14٪
|-
| عورتون
| 12.14٪
|}

2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تحصيل]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ٻولي ==
گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع
| label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| value1 = 99.88
| label2 = ٻيون ٻوليون
| value2 = 0.12
}}

== تعليم ==
گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;EducationPlan&quot;/&gt;

استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=General Vacancy Statement of District Awaran
 |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf
 |publisher=Education Department, Government of Balochistan
 |access-date=18 September 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا.

2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;&gt;{{cite web
 |title=Balochistan Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2020
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ مواصلات ==
گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.&lt;ref name=&quot;USF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan
 |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf
 |publisher=Universal Service Fund
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Development Programme – Balochistan
 |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/
 |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2007ع واري ٻوڏ ==
2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو.

== 2013ع وارو زلزلو ==
{{Main|2013ع آواران زلزلو}}

[[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]]

24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو.

زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;EarthquakeStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013
 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013
 |year=2018
 |access-date=18 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو.

== گشڪور ۽ گشڪور تحصيل ==
گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق'''
! style=&quot;background:#37474f;color:white;&quot; | انگ اکر
! style=&quot;background:#455a64;color:white;&quot; | گشڪور
! style=&quot;background:#546e7a;color:white;&quot; | [[گشڪور تعلقو]]
|-
| انتظامي نوعيت
| ڳوٺ / صدر مقام
| تعلقو
|-
| آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ
| '''442''' (2017ع)
| '''31,462''' (2023ع)
|-
| شهري حيثيت
| ڳوٺاڻي آبادي
| 100٪ ٻهراڙي
|-
| ضلعو
| [[آواران ضلعو]]
| [[آواران ضلعو]]
|-
| مکيه ٻولي
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪)
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[گشڪور تحصيل]]
* [[آواران ضلعو]]
* [[آواران]]
* [[قلات ڊويزن]]
* [[بلوچستان جون تحصيلون]]
* [[2013ع آواران زلزلو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite web
 |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}
* {{cite web
 |title=Balochistan Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2020
}}
* {{cite web
 |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21
 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf
 |publisher=Education Department, Government of Balochistan
}}

{{آواران ضلعو}}

[[زمرو:گشڪور]]
[[زمرو:آواران ضلعو]]
[[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>59sjv0beggu6f0ch0tnwww8du11q3x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زميني منظرنامو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102997</id>
    <revision>
      <id>425187</id>
      <parentid>423589</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69620" sha1="f634ambx8yc3xux0gah9ms3ofvmd6v4" xml:space="preserve">{{short description|Visible features of a land area}}
{{other uses}}
{{multiple image
 | align     = center
 | direction = vertical
 | image1    = Cumulus Clouds over Yellow Prairie2.jpg
 | width1    = 220
 | caption1  =هڪ گھاس جو ميدان (Prairie): بيڊلينڊز نيشنل پارڪ، [[ڏکڻ ڊڪوٽا]]، [[آمريڪا]]
 | image2    = Rainforest Fatu Hiva.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = [[ٽراپڪس|استوائي خطي]] جا برساتي ٻيلا (Tropical rainforest): فاتو هيوا ٻيٽ، مارڪيساس ٻيٽ، [[فرينچ پولينيشيا]]
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Tundra in Siberia.jpg
 | caption1  = [[سائبيريا]] ۾ [[ٽنڊرا]]
 | width1    = 220
 | image2    = Picea glauca taiga.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = [[ٽائيگا]]، [[الاسڪا]]، [[آمريڪا]]
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow.jpg
 | width1    = 220
 | caption1  = هڪ [[سوانا]]: [[ڀارت]] جي علائقي ترونيلويلي جو &quot;برسات کان محروم&quot; (rainshadow) علائقو
 | image2    = EE-Lahemaa-Bagno Viru.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = هڪ [[آبستان]]: [[اسٽونيا]] ۾ &quot;لاهيما نيشنل پارڪ:
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Grosser Aletschgletscher 3178.JPG 
 | width1    = 220
 | caption1  = اليٽش گليشيئر (Aletsch Glacier)، سوئس [[الپس]] جو سڀ کان وڏو [[گليشيئر]]
 | image2    = 040719 172 dorset marnhull2.jpg 
 | width2    = 220
 | caption2  = جديد زرعي فارمن جا وسيع ميدان، ڊورسيٽ، [[انگلينڊ]]
}}
'''زميني منظرنامو''' (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) ڪنهن علائقي جي [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|زميني بيهڪ]]، ان جي جاگرافيائي شڪلن (جهڙوڪ [[جبل]] ۽ ٽڪريون) ۽ انهن جي قدرتي يا انساني ٺاهيل شين سان ميلاپ جو نالو آهي؛ اڪثر ڪري ان جو جائزو ان جي [[جماليات|جمالياتي حسن]] جي تناظر ۾ ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;&gt;''New Oxford American Dictionary''.&lt;/ref&gt; زميني منظرنامي ۾ مختلف عنصر؛ ارضياتي-طبعي) لحاظ کان طئي ٿيل زميني بناوٽون جهڙوڪ جبل، ٽڪريون ۽ آبي ذخيرا ([[درياھ|درياهه]]، [[ڍنڍ|ڍنڍون]]، تلاءُ ۽ [[سمنڊ]])؛ [[ڌرتي|زمين]] تي موجود جاندار عنصر جهڙوڪ مقامي [[ٻوٽا|نباتات]]؛ انساني سرگرمين سان لاڳاپيل عنصر جهڙوڪ زمين جو استعمال، [[عمارت|عمارتون]] ۽ تعميرات ۽ عارضي عنصر جهڙوڪ [[روشني]] ۽ [[آبھوا|موسم جون حالتون]] شامل هونديون آهن. هزارين سالن دوران جڙيل، زميني بناوتن جي طبعي اصل ۽ انساني موجودگيءَ جي ثقافتي اثرن جو هي ميلاپ، ماڻهن ۽ ان جاءِ جي وچ ۾ هڪ اهڙي زندهه ڳانڍاپي يا ميلاپ جي عڪاسي ڪري ٿو جيڪو مقامي ۽ قومي سڃاڻپ لاءِ انتهائي اهم آهي.

ڪنهن علائقي جي جاگرافيائي منظرنامي (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) جي نوعيت اتي رهندڙ ماڻهن جي پنهنجي سڃاڻپ ۽ ان علائقي جي انفراديت کي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪا ان کي ٻين علائقن کان مختلف بڻائي ٿي. اهو ماڻهن جي زندگين لاءِ هڪ متحرڪ پس منظر جو ڪم ڏئي ٿو. منظرنامو مختلف شڪلين وارو، جهڙوڪ [[ٻهراڙي علائقو|زرعي زمين]]، [[پارڪ]] يا ويران جهنگلي علائقو ٿي سگهي ٿو. ڌرتيء تي وسيع قسم جا منظرناما موجود آهن، جن ۾ [[قطبي دائرو|قطبي علائقن]] جا برفاني منظرناما، جابلا علائقا، وسيع خشڪ [[ريگستان]]، [[ٻيٽ]]، ساحلي علائقا، گهاٽا [[ٻيلا]] (جهڙوڪ بوريل ۽ استوائي برساتي ٻيلا) ۽ معتدل توڙي [[ٽراپڪس|استوائي علائقن]] جا زرعي منظرناما شامل آهن. ڪنهن علائقي جي ظاهري خد وخال يا منظرنامي ۾ تبديلي آڻڻ واري عمل کي &quot;لينڊ اسڪيپنگ&quot; (landscaping) چيو ويندو آهي. 

==تعريف ۽ لفظي ماخذ==
[[File:Stanisław Masłowski (1853-1926), Autumn landscape in Rybiniszki, 1902.jpeg|left|thumb|رائيبازنسڪي، [[ليٽويا|لاتويا]] ۾ خزاں جو منظر- واٽر ڪلر - اسٽانيسلاف ميسلووسڪي 1902 (نيشنل ميوزيم [[وارسا]]، [[پولينڊ]] ۾)]]
[[File:Lisse, Netherlands - panoramio (44).jpg|thumb|left|ڏکڻ هالينڊ ۾ هڪ عام ڊچ منظرنامو]]
پس منظر يا حوالي جي لحاظ کان منظرنامي (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) جي تعريف جا ڪيترائي رخ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-06-01|title=Methods for landscape characterisation and mapping: A systematic review|journal=Land Use Policy|language=en|volume=75|pages=557–569|doi=10.1016/j.landusepol.2018.04.022|issn=0264-8377|doi-access=free|last1=Simensen|first1=Trond|last2=Halvorsen|first2=Rune|last3=Erikstad|first3=Lars|hdl=10852/64958|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; عام استعمال ۾، ان مان مراد يا ته ڪنهن علائقي, عام طور ڳوٺاڻي جون سموريون نظر ايندڙ خاصيتون هونديون آهن، جن کي اڪثر [[جماليات|جمالياتي خوبصورتي]] جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي؛ يا وري ان مان مراد ڪنهن ڳوٺاڻي علائقي، خاص طور تي &quot;منظرنامي جي مصوري&quot; (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt; &lt;small&gt;painting&lt;/small&gt;) جي صنف ۾, جي تصويري عڪاسي هوندي آهي. جڏهن ماڻهو ڄاڻي واڻي زمين جي ڪنهن ٽڪري جي جمالياتي ظاهري شڪل کي بهتر بڻائيندا آهن, مثال طور زمين جي بيهڪ يا اڀار (&lt;small&gt;contours&lt;/small&gt;) ۽ [[ٻوٽا|نباتات]] وغيره ۾ تبديلي آڻي, ته چيو ويندو آهي ته ان زمين کي &quot;منظرنامي جي ترتيب&quot; (&lt;small&gt;landscaped&lt;/small&gt;) ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه تعريفن موجب ان جو نتيجو شايد &quot;منظرنامو&quot; نه به سڏجي.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot; /&gt;

رنگين منظرناما (&lt;small&gt;Color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;landscapes&lt;/small&gt;) مصنوعي عنصرن، جهڙوڪ [[عمارت|عمارتن]]، [[رستو|رستن]] ۽ پيادل هلڻ وارن رستن کي قدرتي خاصيتن جهڙوڪ [[جبل|جبلن]]، [[ٻيلو|ٻيلن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[آسمان]] ۽ [[درياھ|دريائن]] سان گڏين ٿا. پري ۽ ويجهي منظرن جو هي ميلاپ ماڻهن جي جذبات تي گهرو اثر وجهي سگهي ٿو. جيئن جيئن شهريت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، شهرن لاءِ پنهنجي منفرد سڃاڻپ ۽ ماحول کي نمايان ڪرڻ ۽ ان جي علامت بڻائڻ لاءِ ”شهري رنگين منظرنامي جي ڊيزائن“ (&lt;small&gt;urban&lt;/small&gt; &lt;small&gt;color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt; &lt;small&gt;design&lt;/small&gt;) ضروري بڻجي وئي آهي. تنهن هوندي به، هن تبديلي ڪجهه چئلينج پيدا ڪيا آهن. پهريون، ڪجهه شهرن ۾ روايتي رنگين منظرنامن تي قدرتي جاگرافي، [[موسم]]، مقامي مواد، نسلي ثقافت، مذهب ۽ سماجي-اقتصادي عنصرن جو گهرو اثر رهيو آهي. ٻيو، ”رنگن جي آلودگي“ (&lt;small&gt;color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pollution&lt;/small&gt;) جو وڌندڙ مسئلو, جيڪو چمڪندڙ ۽ گهري رنگن وارين عمارتن، بل بورڊن ۽ روشنين جي ڍيرن ذريعي پيدا ٿئي ٿو, ماڻهن تي جسماني ۽ نفسياتي طور تي منفي اثر وجهي ٿو. ٽيون، شهرن جي وچ ۾ رنگن جي هڪجهڙائي سبب ثقافتي سڃاڻپ ختم ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي جديد عمارتون ساڳين رنگن جي ميلاپ (&lt;small&gt;palettes&lt;/small&gt;) کي اپنائين ٿيون، جنهن سان مقامي خاصيتون گهٽجي وڃن ٿيون. محققن رنگين منظرنامن جي انهن مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ شهرن جي منفرد سڃاڻپ برقرار رکڻ توڙي متحرڪ ۽ جذباتي طور تي متاثر ڪندڙ شهري ماحول پيدا ڪرڻ ۾ مدد لاءِ وڌيڪ مربوط شهري منظرنامي وارا طريقا تجويز ڪيا آهن.&lt;ref&gt;Zeng, et al. Chromaticity Analysis on Ethnic Minority Color Landscape Culture in Tibetan Area: A Semantic Differential Approach. Appl. Sci. 2024, 14, 4672. https://doi.org/10.3390/app14114672&lt;/ref&gt;

لفظ ”لئنڊ اسڪيپ“ (''&lt;small&gt;landscipe&lt;/small&gt;'' &lt;small&gt;or ''landscaef''&lt;/small&gt;) [[انگلينڊ]] ۾ ۽ ان ڪري [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾, پنجين صديءَ کان پوءِ، اينگلو-سئڪسن (&lt;small&gt;Anglo-Saxons&lt;/small&gt;) جي آمد کانپوءِ آيو؛ اهي اصطلاح زمين تي انسان جي ٺاهيل جڳهن جي نظام ڏانهن اشارو ڪندا هئا. ”لئنڊ اسڪيپ“ جو اصطلاح سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ان مصوري لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو جنهن جو بنيادي موضوع قدرتي منظر هوندو هو.&lt;ref name=&quot;olw1&quot;&gt;[[Kenneth Olwig|Olwig K.R.]], Recovering the Substantive Nature of Landscape, ''Annals of the A.A.G''(1996), 86, 4, 630-653&lt;/ref&gt; لفظ ”لئنڊ“ (&lt;small&gt;land&lt;/small&gt; - جيڪو [[جرمن ٻوليون|جرمن]]  نسل جو لفظ آهي) ان معنيٰ ۾ وٺي سگهجي ٿو جنهن سان ماڻهن جو تعلق هجي (جيئن انگلينڊ [[انگريز|انگريزن]] جي سرزمين آهي).&lt;ref name=&quot;olwig3&quot;&gt;Olwig K.R., Representation and Alienation in the Political Landscape, ''cultural geographies'' (2005) 12, 19-40&lt;/ref&gt; ان سان گڏ لڳل پڇاڙي (&lt;small&gt;suffix&lt;/small&gt;) &quot;-&lt;small&gt;schaft&lt;/small&gt;“ جو تعلق فعل ”&lt;small&gt;schaffen&lt;/small&gt;“ سان آهي، جنهن ڪري لفظ ”-&lt;small&gt;ship&lt;/small&gt;“ ۽ ”&lt;small&gt;shape&lt;/small&gt;“ پڻ لفظي ماخذ جي لحاظ کان پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;olwig3&quot; /&gt;  هن لفظ جي جديد صورت، جنهن ۾ قدرتي منظرن جو مفهوم شامل آهي، سورهين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آئي؛ ان وقت ڊچ مصورن ”&lt;small&gt;landschap&lt;/small&gt;“ جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو هو، جنهن کي اهي خشڪي واري علائقي جي قدرتي يا ڳوٺاڻن منظرن تي ٻڌل تصويرن لاءِ استعمال ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Makhzoumi J. and Pungetti G., Ecological Landscape Design and Planning, Spon Routledge,(1999)&lt;/ref&gt;

لغتن ۾ ”لينڊ اسڪيپ“ (منظرنامي) بابت جيڪو عام تصور ملي ٿو، ان جا ٻه مفهوم آهن: هڪ خاص ۽ ٻيو عام. خاص مفهوم مان مراد زمين جي سطح جو ڪو مخصوص حصو آهي، جڏهن ته عام مفهوم مان مراد اهو منظر آهي جيڪو ڪو ڏسندڙ پنهنجي اکين سان ڏسي سگهي ٿو. هن ٻئي مفهوم (يا استعمال) جو مثال 1662ع ۾ شايع ٿيل &quot;بڪ آف ڪامن پريئر&quot; (&lt;small&gt;Book of Common Prayer&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو: &quot; 
::&lt;small&gt;Could we but climb where Moses stood,&lt;/small&gt;
::&lt;small&gt;And view the landscape over.&lt;/small&gt;
::'''&lt;small&gt;ڪاش اسان ان هنڌ چڙهي سگهون جتي موسيٰ بيٺا هئا،&lt;/small&gt;''' 
::'''&lt;small&gt;۽ اتان ان منظرنامي جو نظارو ڪري سگهون&lt;/small&gt;.''' 
::(&lt;small&gt;جنرل همنز، شعر نمبر 536&lt;/small&gt;).&lt;ref&gt;Found via Google Ngram&lt;/ref&gt; 
[[File:El Turbó (Baixa Ribagorça).jpg|thumb|[[Pre-Pyrenees]] and [[Pyrenees]]]]
There are several words that are frequently associated with the word landscape:
* Scenery: The natural features of a landscape considered in terms of their appearance, esp. when picturesque: spectacular views of mountain scenery.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;/&gt;
* [[Setting (narrative)|Setting]]: In works of narrative (especially [[fiction]]al), it includes the [[time|historical moment in time]] and [[location (geography)|geographic location]] in which a [[storytelling|story]] takes place, and helps initiate the main [[Theatrical scenery|backdrop]] and [[Mood (psychology)|mood]] for a story.&lt;ref&gt;[[#Obstfeld|Obstfeld]], 2002, p. 1, 65, 115, 171.&lt;/ref&gt;
* [[Picturesque]]: The word literally means &quot;in the manner of a picture; fit to be made into a picture&quot;, and used as early as 1703 (''Oxford English Dictionary''), and derived from an Italian term ''pittoresco'', &quot;in the manner of a painter&quot;. [[William Gilpin (priest)|Gilpin]]'s ''Essay on Prints'' (1768) defined ''picturesque'' as &quot;a term expressive of that peculiar kind of beauty, which is agreeable in a picture&quot; (p. xii).
* A view: &quot;A sight or prospect of some landscape or extended scene; an extent or area covered by the eye from one point&quot; (OED).
* [[Wilderness]]: An uncultivated, uninhabited, and inhospitable region.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;/&gt; See also [[Natural landscape]].
* [[Cityscape]] (also townscape): The urban equivalent of a landscape. In the [[visual arts]] a cityscape (urban landscape) is an artistic representation, such as a [[painting]], [[drawing]], [[Publishing|print]] or [[photograph]], of the physical aspects of a [[city]] or urban area.
* [[Seascape]]: A [[photograph]], [[painting]], or other [[work of art]] which depicts the [[sea]], in other words an example of [[marine art]].

==طبعي منظرنامو==
===Geomorphology: The physical evolution of landscape===
[[Geomorphology]] is the scientific study of the origin and evolution of [[topographic]] and [[bathymetric]] features  created by physical or chemical processes operating at or near Earth's surface. Geomorphologists seek to understand why landscapes look the way they do, to understand landform history and dynamics and to predict changes through a combination of field observations, physical experiments and [[landscape evolution model|numerical modeling]]. Geomorphology is practiced within [[physical geography]], [[geology]], [[geodesy]], [[engineering geology]], [[archaeology]] and [[geotechnical engineering]]. This broad base of interests contributes to many research styles and interests within the field.&lt;ref&gt;Summerfield, M.A., 1991, ''Global Geomorphology'', Pearson Education Ltd,  {{ISBN|0-582-30156-4}}.&lt;/ref&gt;

The surface of [[Earth]] is modified by a combination of surface processes that sculpt landscapes, and geologic processes that cause [[tectonic uplift]] and [[subsidence]], and shape the [[coastal geography]]. Surface processes comprise the action of [[water]], [[wind]], [[ice]], [[wildfire|fire]], and living things on the surface of the Earth, along with chemical reactions that form [[soil]]s and alter material properties, the stability and rate of change of [[topography]] under the force of [[gravity]], and other factors, such as (in the very recent past) human alteration of the landscape. Many of these factors are strongly mediated by [[climate]]. Geologic processes include the uplift of [[mountain range]]s, the growth of [[volcano]]es, [[isostasy|isostatic]] changes in land surface elevation (sometimes in response to surface processes), and the formation of deep [[sedimentary basins]] where the surface of Earth drops and is filled with material [[erosion|eroded]] from other parts of the landscape.  The Earth surface and its topography therefore are an intersection of climatic, [[hydrology|hydrologic]], and [[biology|biologic]] action with geologic processes.

====List of different types of landscape====
{{see also|List of landforms}}
[[Desert]], [[Plain]], [[Taiga]], [[Tundra]], [[Wetland]], [[Mountain]], [[Mountain range]], [[Cliff]], [[Coast]], [[Littoral zone]], [[Glacier]], [[Polar regions of Earth]], [[Shrubland]], [[Forest]], [[Rainforest]], [[Woodland]], [[Jungle]], [[Moorland|Moors]], [[Steppe]], [[Valley]].

{{Wide image|Panorama puy de dome sud.jpg|1200px| Panorama of the [[Chaîne des Puys]] from [[Puy de Dôme]] in winter. [[Massif Central]], [[France]]. An example of how past volcanic activity shaped a landscape}}

===Landscape ecology===
{{main|Landscape ecology}}

[[Landscape ecology]] is the science of studying and improving relationships between ecological processes in the environment and particular ecosystems. This is done within a variety of landscape scales, development spatial patterns, and organizational levels of research and policy.&lt;ref&gt;Wu, J. 2006. Cross-disciplinarity, landscape ecology, and sustainability science. Landscape Ecology 21:1-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wu-2007&quot;&gt;Wu, J. and R. Hobbs (Eds). 2007. Key Topics in Landscape Ecology. Cambridge University Press, Cambridge.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wu, J. 2008. Landscape ecology. In: S. E. Jorgensen (ed), Encyclopedia of Ecology. Elsevier, Oxford.&lt;/ref&gt;

Landscape is a central concept in landscape ecology. It is, however, defined in quite different ways. For example:&lt;ref&gt;Kirchhoff, T., Trepl, L. and V. Vicenzotti, V. 2012: What is landscape ecology? An analysis and evaluation of six different conceptions. Landscape Research online first.&lt;/ref&gt;  [[Carl Troll]] conceives of landscape not as a mental construct but as an objectively given 'organic entity', a ''harmonic individuum of space''.&lt;ref&gt;Troll, C. 2007: The geographic landscape and its investigation. In: Wiens, J.A., Moss, M.R., Turner, M.G. &amp; Mladenoff, D.J. (eds): Foundation papers in landscape ecology. New York, Columbia University Press:71–101 [First published as: Troll, C. 1950: Die geographische Landschaft und ihre Erforschung. Studium Generale 3(4/5):163–181].&lt;/ref&gt; 
[[Ernst Neef]]&lt;ref&gt;Neef, E. 1967: Die theoretischen Grundlagen der Landschaftslehre. Haack, Gotha; cf. Haase, G. and H. Richter 1983: Current trends in landscape research. GeoJournal 7(2):107–119.&lt;/ref&gt; defines landscapes as sections within the uninterrupted earth-wide interconnection of geofactors which are defined as such on the basis of their uniformity in terms of a specific land use, and are thus defined in an anthropocentric and relativistic way.

According to [[Richard Forman]] and [[Michael Godron]],&lt;ref&gt;Forman, R.T.T. and M. Godron, M. 1981: Patches and structural components for a landscape ecology. BioScience 31(10):733–740; Forman, R.T.T. and M. Godron 1986: Landscape ecology. Wiley, New York.&lt;/ref&gt; a landscape is a heterogeneous land area composed of a cluster of interacting ecosystems that is repeated in similar form throughout, whereby they list woods, meadows, marshes and villages as examples of a landscape's ecosystems, and state that a landscape is an area at least a few kilometres wide. 
[[John A. Wiens]]&lt;ref&gt;Wiens, J.A. and B.T. Milne, B.T. 1989: Scaling of 'landscapes' in landscape ecology, or, landscape ecology from the beetle's perspective. Landscape Ecology 3(2):87–96; Wiens, J.A.: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds) 1999: Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383.&lt;/ref&gt; opposes the traditional view expounded by [[Carl Troll]], Isaak S. Zonneveld, Zev Naveh, Richard T. T. Forman/Michel Godron and others that landscapes are arenas in which humans interact with their environments on a kilometre-wide scale; instead, he defines 'landscape'—regardless of scale—as &quot;the template on which spatial patterns influence ecological processes&quot;.&lt;ref&gt;Wiens, J.A. 1999: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds): Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383; cf. Wiens, J.A. 2005: ''Toward a unified landscape ecology''. In: Wiens, J.A. and M.R. Moss (eds): Issues and perspectives in landscape ecology. Cambridge University Press, Cambridge:365–373.&lt;/ref&gt;
Some define 'landscape' as an area containing two or more [[ecosystem]]s in close proximity.&lt;ref name=&quot;Sanderson-2000&quot;&gt;Sanderson, J. and L. D. Harris (eds.).  2000.  Landscape Ecology: A Top-Down Approach.  Lewis Publishers, Boca Raton, Florida, USA.&lt;/ref&gt;

===Landscape science===
The discipline of landscape science has been described as &quot;bring[ing] landscape ecology and urban ecology together with other disciplines and cross-disciplinary fields to identify patterns and understand social-ecological processes influencing landscape change&quot;.&lt;ref name=&quot;elsevier&quot;&gt;{{cite web |title=Landscape and Urban Planning: An International Journal of Landscape Science, Planning and Design |url=https://www.journals.elsevier.com/landscape-and-urban-planning |publisher=Elsevier |access-date=12 January 2019}}&lt;/ref&gt; A 2000 paper entitled &quot;Geography and landscape science&quot; states that &quot;The whole of the disciplines involved in landscape research will be referred to as landscape science, although this term was used first in 1885 by the geographers Oppel and Troll&quot;.&lt;ref name=&quot;antrop&quot;&gt;{{cite journal |last1=Antrop |first1=Marc |title=Geography and landscape science |journal= Belgeo|date=2000 |volume=Special issue: 29th International Geographical Congress |issue=1-2-3-4 |pages=9–36 |doi=10.4000/belgeo.13975 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; A 2013 guest editorial defines landscape science as &quot;research that seeks to understand the relationship between people and their environment, with a focus on [[land use change]] and data pertaining to land resources at the landscape scale&quot;.&lt;ref name=&quot;robinson&quot;&gt;{{cite journal |last1=Robinson |first1=Guy M. |author-link=Guy M. Robinson |last2=Carson |first2=Doris A. |title=Applying Landscape Science to Natural Resource Management |journal=Ecology and Society |volume=18 |issue=1 |page=32 |doi=10.5751/ES-05639-180132 |year=2013 |doi-access=free |hdl=10535/8798 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; The ''[[Great Soviet Encyclopedia]]'' of 1979 defines landscape science as &quot;the branch of physical geography that deals with natural territorial complexes (or geographic complexes, geosystems) as structural parts of the earth's geographic mantle&quot; and states that &quot;The basis of landscape science is the theory that the geographic landscape is the primary element in the physicogeo-graphical differentiation of the earth. Landscape science deals with the origin, structure, and dynamics of landscapes, the laws of the development and arrangement of landscapes, and the transformation of landscapes by the economic activity of man.&quot;, and asserts that it was founded in Russia in the early 20th century by L. S. Berg and others, and outside Russia by the German S. Passarge.&lt;ref name=&quot;soviet&quot;&gt;{{cite book |title=The Great Soviet Encyclopedia |date=1979 |chapter-url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Landscape+Science |access-date=12 January 2019 |chapter=Landscape Science}}&lt;/ref&gt; The conception of landscape as the relationship between various  components  of  natural  environments and geochemistry was devoted by soviet scientist Viktor Sochava, based on the ideas of American geographer [[George Van Dyne]].&lt;ref&gt;Valerian A. Snytko, Alexey V. Sobisevich [https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 Scientific path of Viktor Borisovich Sochava and his contributions for landscape analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260919041951/https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 |date=2026-09-19 }} // Revista do Instituto Geológico, São Paulo, 41 (3), 1-7, 2020. P. 1-7.&lt;/ref&gt;

===Integrated landscape management===
[[Integrated landscape management]] is a way of managing a landscape that brings together multiple stakeholders, who collaborate to integrate policy and practice for their different land use objectives, with the purpose of achieving sustainable landscapes.&lt;ref name=&quot;Reed&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|first1=J|last2=Deakin|first2=E|last3=Sunderland|first3=T|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4|issue=2|page=2|doi=10.1186/2047-2382-4-2|doi-access=free|bibcode=2015EnvEv...4....2R|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSLB&quot;&gt;{{cite book|last1=Denier|first1=L|last2=Scherr|first2=S|last3=Shames|first3=S|last4=Chatterton|first4=P|last5=Hovani|first5=L|last6=Stam|first6=N|title=The Little Sustainable Landscapes Book|date=2015|publisher=Global Canopy Programme|location=Oxford|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}&lt;/ref&gt; It recognises that, for example, one river basin can supply water for towns and agriculture, timber and food crops for smallholders and industry, and habitat for biodiversity; the way in which each one of these sectors pursues its goals can have impacts on the others. The intention is to minimise conflict between these different land use objectives and [[ecosystem services]].&lt;ref name=&quot;LSLB&quot; /&gt; This approach draws on landscape ecology, as well as many related fields that also seek to integrate different land uses and users, such as [[watershed management]].&lt;ref name=&quot;Reed&quot;/&gt;

Proponents of integrated landscape management argue that it is well-suited to address complex global challenges, such as those that are the focus of the [[Sustainable Development Goals]].&lt;ref name=&quot;SDG briefing&quot;&gt;{{cite journal|last1=Landscapes for People Food and Nature|title=Integrated Landscape Management: The Means of Implementation for the Sustainable Development Goals|journal=Landscapes for People Food and Nature Briefing|date=2015|url=http://peoplefoodandnature.org/wp-content/uploads/2015/09/ILM-for-the-SDGs-Two-Page-Statement-Sept-21-2015-FINAL-FINAL.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215073003/http://peoplefoodandnature.org/wp-content/uploads/2015/09/ILM-for-the-SDGs-Two-Page-Statement-Sept-21-2015-FINAL-FINAL.pdf |date=2017-02-15 }}&lt;/ref&gt; Integrated landscape management is increasingly taken up at the national,&lt;ref&gt;{{cite web|title=GMS Workshop on Landscape Approaches|url=http://www.gms-eoc.org/events/gms-workshop-on-landscape-approaches|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program|access-date=2026-09-18|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816092142/http://www.gms-eoc.org/events/gms-workshop-on-landscape-approaches|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IINDC&quot;&gt;{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|website=UNFCCC submissions}}&lt;/ref&gt; local&lt;ref&gt;Landscapes for People Food and nature case studies http://peoplefoodandnature.org/analysis/all-publications/case-studies/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814130636/https://peoplefoodandnature.org/analysis/all-publications/case-studies/ |date=2020-08-14 }}&lt;/ref&gt; and international level, for example the [[UN Environment Programme]] states that &quot;UNEP champions the landscape approach de facto as it embodies the main elements of integrated [[ecosystem management]]&quot;.

===Landscape archaeology===
{{Main|Landscape archaeology|Historical ecology}}
[[File:Medieval Ridge and Furrow above Wood Stanway - geograph.org.uk - 640050.jpg|220px|left|thumb|[[Medieval]] Ridge and Furrow above [[Wood Stanway]], [[Gloucestershire]], England.]]
Landscape archaeology or [[landscape history]] is the study of the way in which humanity has changed the physical appearance of the environment - both present and past. Landscape generally refers to both natural environments and environments constructed by human beings.&lt;ref name=&quot;Nicole&quot;&gt;Branton, Nicole (2009) Landscape Approaches in Historical Archaeology: The Archaeology of Places. In International Handbook of Historic Archaeology, Majewski, Teresita and [[David Gaimster|Gaimster, David]], eds. Springer:&lt;/ref&gt;  [[Natural landscape]]s are considered to be environments that have not been altered by humans in any shape or form.&lt;ref name=&quot;Hood&quot;&gt;Hood, Edward J. (1996)  &quot;Social Relations and the Cultural Landscape&quot;. In Landscape Archaeology:Reading and Interpreting the American Historical Landscape. Yamin, Rebecca and Karen Bescherer Metheny, eds. Knoxville:The University of Tennessee Press.&lt;/ref&gt;  [[Cultural landscapes]], on the other hand, are environments that have been altered in some manner by people (including temporary structures and places, such as campsites, that are created by human beings).&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;Spencer-Wood, Suzanne M. and Sherene Baugher. (2010) &quot;Introduction to the Historical Archaeology of Powered Cultural Landscapes.&quot; International Journal of Historical Archaeology 14, pp. 463-474.&lt;/ref&gt; Among archaeologists, the term landscape can refer to the meanings and alterations people mark onto their surroundings.&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garden&quot; /&gt;  As such, landscape archaeology is often employed to study the human use of land over extensive periods of time.&lt;ref name=&quot;garden&quot;&gt;Gleason, Kathryn L. (1994). &quot;To Bound and to Cultivate: An Introduction to the Archaeology of Gardens and Fields. In The Archaeology of Garden and Field. Miller, Naomi F. and Kathryn L. Gleason, eds. Philadelphia:University of Pennsylvania Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Erika Martin Seibert. [https://web.archive.org/web/20090531144737/http://www.nps.gov/nr/publications/guidance/NR_workshop_3-11-09/Archeol_and_landscapes_Erika.doc &quot;Archaeology and Landscape&quot;], Accessed December 12, 2010.&lt;/ref&gt;
Landscape archaeology can be summed up by Nicole Branton's statement: 
:&quot;the landscapes in landscape archaeology may be as small as a single household or garden or as large as an empire&quot;, and &quot;although resource exploitation, class, and power are frequent topics of landscape archaeology, landscape approaches are concerned with spatial, not necessarily ecological or economic, relationships. While similar to [[settlement archaeology]] and ecological archaeology, landscape approaches model places and spaces as dynamic participants in past behavior, not merely setting (affecting human action), or artifact (affected by human action)&quot;.&lt;ref name=&quot;Nicole&quot; /&gt;

===Cultural landscape===
[[File:Inside the Batad rice terraces.jpg|thumb|The Batad rice terraces, The [[Rice Terraces of the Philippine Cordilleras]], the first site to be included in the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage List]] cultural landscape category in 1995.&lt;ref name=not-danger&gt;{{cite news|last=Malig|first=Jojo|title=Philippine rice terraces no longer in danger|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|access-date=26 June 2012|newspaper=[[ABS-CBN News]]|date=26 June 2012|archive-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626173348/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
The concept of [[cultural landscapes]] can be found in the European tradition of [[landscape art|landscape painting]].&lt;ref&gt;PANNELL, S (2006) Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List. James Cook University. Cairns, Australia. Page 62&lt;/ref&gt;  From the 16th century onwards, many European artists painted landscapes in favor of people, diminishing the people in their paintings to figures subsumed within broader, regionally specific landscapes.&lt;ref name=&quot;GIBS1989&quot;&gt;GIBSON, W.S (1989) Mirror of the Earth: The World Landscape in Sixteenth-Century Flemish Painting.  Princeton University Press, Princeton, New Jersey&lt;/ref&gt;

The geographer [[Otto Schlüter]] is credited with having first formally used  &quot;cultural landscape&quot; as an academic term in the early 20th century.&lt;ref name=&quot;JAMA1981&quot;&gt;JAMES, P.E &amp; MARTIN, G (1981) ''All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas''. John Wiley &amp; Sons. New York, p. 177.&lt;/ref&gt; In 1908, Schlüter argued that by defining [[geography]] as a ''Landschaftskunde'' (landscape science) this would give geography a logical subject matter shared by no other discipline.&lt;ref name=&quot;JAMA1981&quot;/&gt;&lt;ref&gt;ELKINS, T.H (1989) ''Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century''. ENTRIKEN, J. Nicholas &amp; BRUNN, Stanley D (Eds) Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography. Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. Page 27&lt;/ref&gt;  He defined two forms of landscape: the ''Urlandschaft'' (transl. original landscape) or landscape that existed before major human induced changes and the ''Kulturlandschaft'' (transl. 'cultural landscape') a landscape created by human culture. The major task of geography was to trace the changes in these two landscapes.

It was [[Carl O. Sauer]], a [[human geography|human geographer]], who was probably the most influential in promoting and developing the idea of cultural landscapes.&lt;ref&gt;JAMES, P.E &amp; MARTIN, G (1981) All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas. John Wiley &amp; Sons. New York. Page 321-324.&lt;/ref&gt; Sauer was determined to stress the agency of culture as a force in shaping the visible features of the Earth's surface in delimited areas. Within his definition, the physical environment retains a central significance, as the medium with and through which human cultures act.&lt;ref name =&quot;SAUE1925&quot;&gt;SAUER, C (1925) ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography. Number 22. Pages 19-53&lt;/ref&gt;  His classic definition of a 'cultural landscape' reads as follows:

&lt;blockquote&gt;
The cultural landscape is fashioned from a [[natural landscape]] by a cultural group. Culture is the agent, the natural area is the medium, the cultural landscape is the result.&lt;/blockquote&gt;

A cultural landscape, as defined by the [[World Heritage Site|World Heritage Committee]], is the &quot;cultural properties [that] represent the combined works of nature and of man.&quot;&lt;ref&gt;UNESCO (2012) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention [https://whc.unesco.org/archive/opguide12-en.pdf]. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 14.&lt;/ref&gt;

The World Heritage Committee identifies three categories of cultural landscape, ranging from (i) those landscapes most deliberately 'shaped' by people, through (ii) full range of 'combined' works, to (iii) those least evidently 'shaped' by people (yet highly valued).  The three categories extracted from the Committee's Operational Guidelines, are as follows:&lt;ref&gt;UNESCO (2005) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 84.&lt;/ref&gt;

# &quot;A landscape designed and created intentionally by man&quot;;
# an &quot;organically evolved landscape&quot; which may be a &quot;[[relict (geology)|relict (or fossil) landscape]]&quot; or a &quot;continuing landscape&quot;; and
# an &quot;associative cultural landscape&quot; which may be valued because of the &quot;religious, artistic or cultural associations of the natural element&quot;.

==منظرنامي بابت انساني تصور ۽ عڪاسي==
===Landscape gardens===
[[File:Stourhead garden.jpg|left|thumb|[[Stourhead]] garden, [[Wiltshire]], England ]]
[[File:Jichang Yuan.jpg|thumb|upright|[[Jichang Garden]] in [[Wuxi]] (1506–1521) ]]
{{See also|Landscaping|Landscape design|Landscape architecture|Garden|Park}}
The [[Chinese garden]] is a landscape garden style which has evolved over three thousand years. It includes both the vast gardens of the Chinese emperors and members of the Imperial Family, built for pleasure and to impress, and the more intimate gardens created by scholars, poets, former government officials, soldiers and merchants, made for reflection and escape from the outside world.  They create an idealized miniature landscape, which is meant to express the harmony that should exist between man and nature.&lt;ref&gt;Michel Baridon, ''Les Jardins - paysagistes, jardiners, poḕts''. p. 348&lt;/ref&gt;
A typical Chinese garden is enclosed by walls and includes one or more ponds, [[scholar's rock]]s, trees and flowers, and an assortment of halls and pavilions within the garden, connected by winding paths and zig-zag galleries. By moving from structure to structure, visitors can view a series of carefully composed scenes, unrolling like a scroll of landscape paintings.&lt;ref&gt;Records of the 21st conference of the UNESCO World Heritage Committee, describing Classical Chinese garden design and the gardens of Suzhou.&lt;/ref&gt;

The [[English landscape garden]], also called English landscape park or simply the 'English garden', is a style of parkland garden intended to look as though it might be a natural landscape, although it may be very extensively re-arranged.  It emerged in England in the early 18th century, and spread across Europe, replacing the more formal, symmetrical ''[[jardin à la française]]'' of the 17th century as the principal style for large parks and gardens in Europe.&lt;ref&gt;Yves-Marie Allain and Janine Christiany, ''L'Art des jardins en Europe'', Citadelles and Mazenod, Paris, 2006.&lt;/ref&gt; The English garden (and later [[French landscape garden]]) presented an idealized view of nature. It drew inspiration from paintings of landscapes by [[Claude Lorrain]] and [[Nicolas Poussin]], and from the classic [[Chinese gardens]] of the East,&lt;ref name=Boults/&gt; which had recently been described by European travellers and were realized in the Anglo-Chinese garden,&lt;ref name=Boults&gt;{{cite book|title=Illustrated History of Landscape Design|author=Boults, Elizabeth and Chip Sullivan|publisher=[[John Wiley and Sons]]|year=2010|isbn=978-0-470-28933-4|page=175}}&lt;/ref&gt; and the philosophy of [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778).

The English garden usually included a lake, sweeps of gently rolling lawns set against groves of trees, and recreations of classical temples, Gothic ruins, bridges, and other picturesque architecture, designed to recreate an idyllic pastoral landscape. The work of [[Capability Brown|Lancelot &quot;Capability&quot; Brown]] and [[Humphry Repton]] was particularly influential. By the end of the 18th century the English garden was being imitated by the French landscape garden, and as far away as St. Petersburg, Russia, in [[Pavlovsk, Saint Petersburg|Pavlovsk]], the gardens of the future [[Emperor Paul]]. It also had a major influence on the form of the [[public parks]] and gardens which appeared around the world in the 19th century.&lt;ref&gt;Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan&lt;/ref&gt;

===Landscape architecture===
[[File:Central park manhattan 2 New York photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|[[Central Park]], [[New York City]], US, designed by [[Frederick Law Olmsted]]. ]]
[[Landscape architecture]] is a multi-disciplinary field, incorporating aspects of [[botany]], [[horticulture]], the [[fine art]]s, [[architecture]], [[industrial design]], [[geology]] and the [[earth sciences]], [[environmental psychology]], [[geography]], and [[ecology]]. The activities of a landscape architect can range from the creation of public parks and parkways to site planning for campuses and corporate office parks, from the design of residential estates to the design of civil [[infrastructure]] and the management of large [[wilderness]] areas or [[Land reclamation|reclamation]] of degraded landscapes such as mines or [[landfill]]s. Landscape architects work on all types of structures and external space&amp;nbsp;– large or small, [[urban area|urban]], [[suburban]] and [[rural]], and with &quot;hard&quot; (built) and &quot;soft&quot; (planted) materials, while paying attention to ecological [[Sustainable development|sustainability]].

For the period before 1800, the history of landscape gardening (later called landscape architecture) is largely that of master planning and [[garden design]] for [[manor houses]], [[palace]]s and royal properties, religious complexes, and centers of government. An example is the extensive work by [[André Le Nôtre]] at [[Vaux-le-Vicomte]] and at the [[Palace of Versailles]] for King [[Louis XIV]] of France. The first person to write of making a landscape was [[Joseph Addison]] in 1712. The term landscape architecture was invented by [[Gilbert Laing Meason]] in 1828 and was first used as a professional title by [[Frederick Law Olmsted]] in 1863. During the latter 19th century, the term [[landscape architect]] became used by professional people who designed landscapes. [[Frederick Law Olmsted]] used the term 'landscape architecture' as a profession for the first time when designing [[Central Park]], [[New York City]], US. Here the combination of traditional landscape gardening and the emerging field of city planning gave landscape architecture its unique focus. This use of the term landscape architect became established after [[Frederick Law Olmsted Jr.]] and others founded the [[American Society of Landscape Architects]] (ASLA) in 1899.

===Landscape and literature===
{{See also|Pastoral|British regional literature|American literary regionalism}}

====The earliest landscape literature====
[[File:Damarri001.jpg|thumb|The [[Djabugay people|Djabugay]] language group's mythical being, ''Damarri'', transformed into a mountain range, is seen lying on his back above the [[Barron Gorge National Park|Barron River Gorge]], looking upwards to the skies, within north-east Australia's wet tropical forested landscape]]
Possibly the earliest landscape literature is found in [[Australian Aboriginal mythology|Australian aboriginal myths]]  (also known as [[Dreamtime]] or Dreaming stories, [[songlines]], or Aboriginal [[oral literature]]), the stories [[ritual|traditionally performed]] by [[Indigenous Australians|Aboriginal peoples]]&lt;ref&gt;Morris, C. (1994) &quot;Oral Literature&quot; in Horton, David (General Editor)&lt;/ref&gt; within each of the [[language group]]s across Australia. All such myths variously tell significant truths within each Aboriginal group's local [[cultural landscape|landscape]]. They effectively layer the whole of the Australian continent's topography with cultural nuance and deeper meaning, and empower selected audiences with the accumulated wisdom and knowledge of Australian Aboriginal ancestors back to [[time immemorial]].&lt;ref&gt;Morris, C. (1995) &quot;An Approach to Ensure Continuity and Transmission of the Rainforest Peoples' Oral Tradition&quot;, in Fourmile, H; Schnierer, S.; &amp; Smith, A. (Eds) ''An Identification of Problems and Potential for Future Rainforest Aboriginal Cultural Survival and Self-Determination in the Wet Tropics.'' Centre for Aboriginal and Torres Strait Islander Participation Research and Development. Cairns, Australia&lt;/ref&gt;

In the [[Western culture|West]] [[pastoral]] poetry represent the earliest form of landscape literature, though this literary genre presents an idealized landscape peopled by shepherds and shepherdesses, and creates &quot;an image of a peaceful uncorrupted existence; a kind of [[fall of man|prelapsarian]] world&quot;.&lt;ref&gt;J. A. Cuddon, P. 644.&lt;/ref&gt; The pastoral has its origins in the works of the Greek poet [[Theocritus]] (c. 316 - c. 260 BC). The [[Romanticism|Romantic period]] poet [[William Wordsworth]] created a modern, more realistic form of pastoral with ''[[Michael (poem)|Michael, A Pastoral Poem]]'' (1800).&lt;ref&gt;Peter V. Marinetti, ''Pastoral''. London: Methuen, 1971, p.4.&lt;/ref&gt;

An early form of landscape poetry, [[Shanshui poetry]], developed in China during the third and fourth centuries A.D.&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;&gt;Yip, 130&lt;/ref&gt;

[[File:Hambledon Hill towards Stourton Tower 20070730.jpg|thumb|left|The [[Vale of Blackmore]], the main setting for [[Thomas Hardy]]'s novel ''[[Tess of the d'Urbervilles]]''. [[Hambledon Hill]] towards [[King Alfred's Tower|Stourton Tower]] ]]

====Topographical poetry====
[[Topographical poetry]]  is a [[genre]] of poetry that describes, and often praises, a landscape or place. [[John Denham (poet)|John Denham]]'s 1642 poem &quot;Cooper's Hill&quot; established the genre, which peaked in popularity in 18th-century England. Examples of [[Topography|topographical]] verse date, however, to the [[Late Classical]] period, and can be found throughout the [[Medieval]] era and during the [[Renaissance]]. Though the earliest examples come mostly from continental Europe, the topographical poetry in the tradition originating with Denham concerns itself with the classics, and many of the various types of topographical verse, such as river, ruin, or hilltop poems were established by the early 17th century.&lt;ref&gt;Aubin, Robert Arnold. ''Topographical Poetry in XVIII-Century England''. New York: The Modern Language Association of America, 1936, p. 3.&lt;/ref&gt; [[Alexander Pope]]'s &quot;Windsor Forest&quot; (1713) and [[John Dyer]]'s &quot;[[Grongar Hill]]' (1762) are two other familiar examples. [[George Crabbe]], the [[Suffolk]] regional poet, also wrote topographical poems, as did  [[William Wordsworth]], of which ''[[Lines written a few miles above Tintern Abbey]]'' is an obvious example.&lt;ref&gt;L. A. Cuddon, ''Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 922&lt;/ref&gt; More recently, [[Matthew Arnold]]'s &quot;[[The Scholar Gipsy]]&quot; (1853) praises the [[Oxfordshire]] countryside, and [[W. H. Auden]]'s &quot;[[In Praise of Limestone]]&quot; (1948) uses a [[limestone]] landscape as an allegory.&lt;ref name=&quot;France&quot;&gt;{{cite journal|author=France, Alan W.|title=Gothic North and the Mezzogiorno in Auden's 'In Praise of Limestone'|url=https://archive.org/details/sim_renascence_spring-1990_42_3/page/141|journal=[[Renascence (journal)|Renascence]]|volume=42|issue=3|year=1990|pages=141–148|doi=10.5840/renascence199042319}}&lt;/ref&gt;

Subgenres of topographical poetry include the [[country house poems|country house poem]], written in 17th-century England to compliment a wealthy patron, and the [[prospect poem]], describing the view from a distance or a temporal view into the future, with the sense of opportunity or expectation.  When understood broadly as landscape poetry and when assessed from its establishment to the present, topographical poetry can take on many formal situations and types of places. Kenneth Baker, in his &quot;Introduction to ''The Faber Book of Landscape Poetry'', identifies 37 varieties and compiles poems from the 16th through the 20th centuries—from [[Edmund Spenser]] to [[Sylvia Plath]]—correspondent to each type, from &quot;Walks and Surveys&quot;, to &quot;Mountains, Hills, and the View from Above&quot;, to &quot;Violation of Nature and the Landscape&quot;, to &quot;Spirits and Ghosts.&quot;&lt;ref&gt;Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000.&lt;/ref&gt;

Common aesthetic registers of which topographical poetry makes use include [[pastoral]] imagery, the [[sublime (philosophy)|sublime]], and the [[picturesque]], which include images of rivers, ruins, moonlight, birdsong, and clouds, peasants, mountains, caves, and waterscapes.

Though describing a landscape or scenery, topographical poetry often, at least implicitly, addresses a political issue or the meaning of [[nationalism|nationality]] in some way.  The description of the landscape therefore becomes a poetic vehicle for a political message.  For example, in John Denham's &quot;Cooper's Hill&quot;, the speaker discusses the merits of the recently executed [[Charles I of England|Charles I]].&lt;ref&gt;John Denham, &quot;Cooper's Hill&quot;, (ll.111-119)&lt;/ref&gt;

====The Romantic era in Britain====
{{Quote box |width=300px |align=right |quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right
 |quote  =&lt;poem&gt;
'''The Vision on Mount [[Snowdon]]'''

.................................and on the shore
I found myself of a huge sea of mist,
Which meek and silent rested at my feet.
A hundred hills their dusky backs upheaved
All over this still ocean, and beyond,
Far, far beyond, the vapours shot themselves
In headlands, tongues, and promontory shapes, Into the sea, the real sea, that seemed
To dwindle and give up its majesty,
Usurped upon as far as sight could reach.

&lt;/poem&gt;|source =from ''[[The Prelude]]'' (1805), Book 13, lines 41-51.&lt;br&gt;by [[William Wordsworth]]
}}
One important aspect of British [[Romantic poetry|Romanticism]]&amp;nbsp;– evident in painting and literature as well as in politics and philosophy&amp;nbsp;– was a change in the way people perceived and valued the landscape. In particular, after [[William Gilpin (priest)|William Gilpin]]'s ''Observations on the River Wye'' was published in 1770, the idea of the [[picturesque]] began to influence artists and viewers. Gilpin advocated approaching the landscape &quot;by the rules of picturesque beauty,&quot;&lt;ref&gt;Gilpin, William, quoted in Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000, p. xxvi&lt;/ref&gt; which emphasized contrast and variety. [[Edmund Burke]]'s ''[[A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful]]'' (1757) was also an influential text, as was [[Longinus (literature)|Longinus]]' ''On the Sublime'' (early A.D., Greece), which was translated into English from the French in 1739. From the 18th century, a taste for the sublime in the natural landscape emerged alongside the idea of the sublime in language; that is elevated rhetoric or speech.&lt;ref&gt;In the late 17th century in England, [[John Dennis (dramatist)|John Dennis]] brought attention to Longinus' argument for the emotive power of figurative language in poetry.&lt;/ref&gt; A topographical poem that influenced the Romantics, was [[James Thomson (poet, born 1700)|James Thomson]]'s ''[[The Seasons (Thomson poem)|The Seasons]]'' (1726–30).&lt;ref&gt;Fulford, Tim. ''Landscape, Liberty, and Authority: Poetry, Criticism, and Politics from Thomson to Wordsworth.''  New York: Cambridge University Press, 1996., p. 21'&lt;/ref&gt;
The changing landscape, brought about by the [[Industrial Revolution|industrial]] and [[British Agricultural Revolution|agricultural revolution]]s, with the expansion of the city and depopulation of the countryside, was another influences on the growth of the [[Romantic movement]] in Britain. The poor condition of workers, the new class conflicts, and the pollution of the environment all led to a reaction against urbanism and industrialisation and a new emphasis on the beauty and value of [[nature]] and landscape.&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Romanticism&quot;. Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 24 August 2010.&lt;/ref&gt; However, it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the [[Age of Enlightenment]], as well a reaction against the scientific [[rationalization (sociology)|rationalisation]] of nature.&lt;ref&gt;Christopher Casey, (October 30, 2008). &quot;&quot;Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time&quot;: Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism&quot;. ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 25 June 2009.&lt;/ref&gt;

The poet [[William Wordsworth]] was a major contributor to the literature of landscape,&lt;ref&gt;Margaret Drabble, ''A Writer's Britain'' (originally subtitled &quot;Landscape in literature&quot;, 1979).  New York: Thames &amp; Hudson, 2000, p. 152.&lt;/ref&gt; as was his contemporary poet and novelist [[Walter Scott]]. Scott's influence was felt throughout Europe, as well as on major [[Victorian novel]]ists in Britain, such as [[Emily Brontë]], [[Mrs Gaskell]], [[George Eliot]], and [[Thomas Hardy]], as well as [[John Cowper Powys]] in the 20th-century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scottsabbotsford.co.uk/history/ |title=Walter Scott was the foremost literary figure of his days |access-date=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Drabble, p. 170&lt;/ref&gt; [[Margaret Drabble]] in ''A Writer's Britain'' suggests that Thomas Hardy &quot;is perhaps the greatest writer of rural life and landscape&quot; in English.&lt;ref&gt;Drabble, p.91&lt;/ref&gt;

====Europe====
Among European writers influenced by Scott were Frenchmen [[Honoré de Balzac]] and [[Alexandre Dumas]] and Italian [[Alessandro Manzoni]].&lt;ref&gt;Drabble, p. 166; [http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html/ &quot;Alexandre Dumas&quot;: The official French site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515044747/http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html |date=2014-05-15 }}&lt;/ref&gt; Manzoni's famous novel ''[[The Betrothed]]'' was inspired by [[Walter Scott]]'s ''[[Ivanhoe]]''.&lt;ref&gt;From Georg Lukàcs, &quot;The Historical Novel&quot; (1969): &quot;In Italy Scott found a successor who, though in a single, isolated work, nevertheless broadened his tendencies with superb originality, in some respect surpassing him. We refer, of course, to Manzoni's ''I Promessi Sposi'' (The Betrothed). Scott himself recognized Manzoni's greatness. When in Milan Manzoni told him that he was his pupil, Scott replied that in that case Manzoni's was his best work. It is, however, very characteristic that while Scott was able to write a profusion of novels about English and Scottish society, Manzoni confined himself to this single masterpiece.&quot;&lt;/ref&gt;

====North America====
Also influenced by Romanticism's approach to landscape was the American novelist [[Fenimore Cooper]], who was admired by [[Victor Hugo]] and Balzac and characterized as the &quot;American [[Walter Scott|Scott]].&quot;&lt;ref&gt;[[#Phillips|Phillips, 1913]], p. 160&lt;/ref&gt;

====China====
Landscape in [[Chinese poetry]] has often been closely tied to Chinese landscape painting, which developed much earlier than in the West. Many poems evoke specific paintings, and some are written in more empty areas of the scroll itself. Many painters also wrote poetry, especially in the [[scholar-official]] or literati tradition.  Landscape images were present in the early ''[[Shijing]]'' and the ''[[Chuci]]'', but in later poetry the emphasis changed, as in painting to the ''[[Shan shui]]'' ({{lang-zh|山水}} lit. &quot;mountain-water&quot;) style featuring wild mountains, rivers and lakes, rather than landscape as a setting for a human presence.&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;/&gt;  [[Shanshui poetry]] {{CJKV|t=山水詩|s=山水诗}} developed in China during the third and fourth centuries AD&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;&gt;Yip, 130&lt;/ref&gt; and left most of the varied landscapes of China largely unrepresented. ''Shan shui'' painting and poetry shows imaginary landscapes, though with features typical of some parts of South China; they remain popular to the present day.

[[Fields and Gardens poetry]] ({{lang-zh|t=田園詩|s=田园诗|p=tiányuán shī|w=t'ien-yuan-shih|l=fields and gardens poetry}}), in [[Chinese poetry|poetry]] was a contrasting poetic movement which lasted for centuries, with a focused on the nature found in gardens, in backyards, and in the cultivated countryside. Fields and Gardens poetry is one of many [[Classical Chinese poetry genres]].  One of the main practitioners of the Fields and Gardens poetry genre was Tao Yuanming (also known as [[Tao Yuanming|Tao Qian]] (365–427), among other names or versions of names).&lt;ref&gt;Yip, 163-169&lt;/ref&gt; Tao Yuanming has been regarded as the first great poet associated with the Fields and Gardens poetry genre.&lt;ref&gt;Watson, 79&lt;/ref&gt;

===Landscape art===

{{Main|Landscape photography|Conservation photography|Aerial photography}}
[[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|''The Tetons and the Snake River'' (1942) photograph by [[Ansel Adams]]]]

====Landscape photography====
Many landscape photographs show little or no human activity and are created in the pursuit of a pure, unsullied depiction of [[nature]]&lt;ref name=&quot;Photography: A Cultural History 136&quot;&gt;Mary Warner Marien (2006). ''Photography: A Cultural History''. Laurence King Publishing. Page 136.&lt;/ref&gt; devoid of human influence, instead featuring subjects such as strongly defined landforms, weather, and ambient light. As with most forms of art, the definition of a landscape photograph is broad, and may include urban settings, industrial areas, and [[nature photography]]. Notable landscape photographers include [[Ansel Adams]], [[Galen Rowell]], [[Edward Weston]], [[Ben Heine]], Mark Gray and [[Judges Postcards|Fred Judge]].

====Landscape painting====
{{Main|Landscape painting|Aerial landscape art}}
[[File:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|left|thumb|[[Salomon van Ruisdael]], &quot;View of Deventer&quot; (1657). ]]
The earliest forms of art around the world depict little that could really be called [[Landscape painting|landscape]], although ground-lines and sometimes indications of mountains, trees or other natural features are included. The earliest &quot;pure landscapes&quot; with no human figures are [[fresco]]s from [[Minoan civilization|Minoan Greece]] of around 1500 BCE.&lt;ref&gt;Honour &amp; Fleming, 53. The only very complete example is now in the [[National Archaeological Museum, Athens]]&lt;/ref&gt; Hunting scenes, especially those set in the enclosed vista of the reed beds of the [[Nile Delta]] from Ancient Egypt, can give a strong sense of place, but the emphasis is on individual plant forms and human and animal figures rather than the overall landscape setting. For a coherent depiction of a whole landscape, some rough system of perspective, or scaling for distance, is needed, and this seems from literary evidence to have first been developed in [[Ancient Greece]] in the [[Hellenistic]] period, although no large-scale examples survive. More [[Ancient Roman art|ancient Roman]] landscapes survive, from the 1st century BCE onwards, especially frescos of landscapes decorating rooms that have been preserved at archaeological sites of [[Pompeii]], [[Herculaneum]] and elsewhere, and [[mosaic]]s.&lt;ref&gt;Honour &amp; Fleming, 150-151&lt;/ref&gt;

The Chinese [[Ink and wash painting|ink painting]] tradition of [[shan shui]] (&quot;mountain-water&quot;), or &quot;pure&quot; landscape, in which the only sign of human life is usually a sage, or a glimpse of his hut, uses sophisticated landscape backgrounds to figure subjects, and landscape art of this period retains a classic and much-imitated status within the Chinese tradition.

Both the Roman and Chinese traditions typically show grand panoramas of imaginary landscapes, generally backed with a range of spectacular mountains – in China often with waterfalls and in Rome often including sea, lakes or rivers. These were frequently used to bridge the gap between a foreground scene with figures and a distant panoramic vista, a persistent problem for landscape artists.

A major contrast between landscape painting in the West and East Asia has been that while in the West until the 19th century it occupied a low position in the accepted [[hierarchy of genres]], in East Asia the classic Chinese mountain-water ink painting was traditionally the most prestigious form of visual art. However, in the West, history painting came to require an extensive landscape background where appropriate, so the theory did not entirely work against the development of landscape painting – for several centuries landscapes were regularly promoted to the status of history painting by the addition of small figures to make a narrative scene, typically religious or mythological.
{{Clear}}

[[Dutch Golden Age painting]] of the 17th century saw the dramatic growth of landscape painting, in which many artists specialized, and the development of extremely subtle realist techniques for depicting light and weather. The popularity of landscapes in the [[Netherlands]] was in part a reflection of the virtual disappearance of religious painting in a [[Calvinist]] society, and the decline of religious painting in the 18th and 19th centuries all over Europe combined with [[Romanticism]] to give landscapes a much greater and more prestigious place in 19th-century art than they had assumed before.

In England, landscapes had initially been mostly backgrounds to portraits, typically suggesting the parks or estates of a landowner, though mostly painted in London by an artist who had never visited the site. The English tradition was founded by [[Anthony van Dyck]] and other, mostly [[Flemish people|Flemish]], artists working in England. By the beginning of the 19th century the English artists with the highest modern reputations were mostly dedicated landscapists, showing the wide range of [[Romanticism|Romantic]] interpretations of the English landscape found in the works of [[John Constable]], [[J. M. W. Turner]] and [[Samuel Palmer]]. However all these had difficulty establishing themselves in the contemporary art market, which still preferred history paintings and portraits.&lt;ref&gt;Reitlinger, 74-75, 85-87&lt;/ref&gt;

[[File:Cole Thomas The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State 1836.jpg|thumb|[[Thomas Cole]] &quot;The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State&quot;, US, 1836.]]
[[File:Laurent Guetal Le lac de l'Eychauda.jpg|thumb|[[Laurent Guétal]], ''[[Lac de l'Eychauda]]'', France, 1886, [[Museum of Grenoble]].]]
In Europe, as [[John Ruskin]] said,&lt;ref&gt;''[[Modern Painters]]'', volume three, &quot;Of the novelty of landscape&quot;.&lt;/ref&gt; and [[Sir Kenneth Clark]] confirmed, landscape painting was the &quot;chief artistic creation of the nineteenth century&quot;, and &quot;the dominant art&quot;, with the result that in the following period people were &quot;apt to assume that the appreciation of natural beauty and the painting of landscape is a normal and enduring part of our spiritual activity&quot;&lt;ref&gt;Clark, 15-16.&lt;/ref&gt;

The Romantic movement intensified the existing interest in landscape art, and remote and wild landscapes, which had been one recurring element in earlier landscape art, now became more prominent.  The German [[Caspar David Friedrich]] had a distinctive style, influenced by his [[Art of Denmark|Danish training]]. To this he added a quasi-mystical Romanticism. French painters were slower to develop landscape painting, but from about the 1830s [[Jean-Baptiste-Camille Corot]] and other painters in the [[Barbizon School]] established a French landscape tradition that would become the most influential in Europe for a century, with the [[Impressionist]]s and [[Post-Impressionist]]s for the first time making landscape painting the main source of general stylistic innovation across all types of painting.

In the [[United States]], the [[Hudson River School]], prominent in the middle to late 19th century, is probably the best-known native development in landscape art. These painters created works of mammoth scale that attempted to capture the epic scope of the landscapes that inspired them. The work of [[Thomas Cole]], the school's generally acknowledged founder, has much in common with the philosophical ideals of European landscape paintings — a kind of secular faith in the spiritual benefits to be gained from the contemplation of natural beauty. Some of the later Hudson River School artists, such as [[Albert Bierstadt]], created less comforting works that placed a greater emphasis (with a great deal of Romantic exaggeration) on the raw, even terrifying power of nature. The best examples of Canadian landscape art can be found in the works of the [[Group of Seven (artists)|Group of Seven]], prominent in the 1920s.&lt;ref&gt;&quot;Landscapes&quot; in [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&amp;PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 Virtual Vault] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312150933/http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&amp;PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 |date=2016-03-12 }}, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada&lt;/ref&gt; [[Emily Carr]] was also closely associated with the Group of Seven, though was never an official member. Although certainly less dominant in the period after World War I, many significant artists still painted landscapes in the wide variety of styles exemplified by [[Neil Welliver]], [[Alex Katz]], [[Milton Avery]], [[Peter Doig]], [[Andrew Wyeth]], [[David Hockney]] and [[Sidney Nolan]].

The term [[neo-romanticism]] is applied in British art history, to a loosely affiliated school of landscape painting that emerged around 1930 and continued until the early 1950s.&lt;ref&gt;It was first labeled in March 1942 by the critic [[Raymond Mortimer]] in the ''New Statesman''.&lt;/ref&gt; These painters looked back to 19th-century artists such as [[William Blake]] and [[Samuel Palmer]], but were also influenced by French cubist and post-cubist artists such as [[Pablo Picasso]], [[André Masson]], and [[Pavel Tchelitchew]].&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Clarke and Clarke|2001}}|reference=Clarke, Michael, and Deborah Clarke. 2001. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. Oxford and New York: Oxford University Press.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Hopkins|2001}}|reference=Hopkins, Justine. 2001. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''The Oxford Companion to Western Art'', edited by Hugh Brigstocke. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-866203-7}}.}}&lt;/ref&gt;   This movement was motivated in part as a response to the threat of invasion during World War II. Artists particularly associated with the initiation of this movement included [[Paul Nash (artist)|Paul Nash]], [[John Piper (artist)|John Piper]], [[Henry Moore]], [[Ivon Hitchens]], and especially [[Graham Sutherland]]. A younger generation included [[John Minton (artist)|John Minton]], [[Michael Ayrton]], [[John Craxton]], [[Keith Vaughan]], [[Robert Colquhoun]], and [[Robert MacBryde]].&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Button|1996}}|reference=Button, Virginia. 1996. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''Dictionary of Art'', 34 volumes, edited by Jane Turner. New York: Grove's Dictionaries. {{ISBN|9781884446009}}.}}&lt;/ref&gt;

==مختلف دورن جي منظرنامي جي گيلري==
&lt;gallery widths=&quot;154px&quot; heights=&quot;154px&quot;&gt;
File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|&quot;[[اوڊيسي]]&quot; جي منظر واري قدرتي منظرن جي تصوير، [[روم]]، تقريبن 60-40 قبل مسيح. 
File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|''رافيل'' ''پاران، &quot;ميڊونا ان دي ميڊو (1505ع - 1506ع)''
File:Spring in Kiangnan.jpg|''&quot;''ڪيانگنان ۾ بهار&quot; (1547ع)، وين چينگ-منگ پاران (هيٺئين حصي جي تفصيل)
File:Claude Lorrain 014.jpg|ڪلاڊ لورين پاران، &quot;قدرتي منظرنامو: [[اپولو]] پاران اڊميٽ جي ڌڻ جي حفاظت ۽ مرڪري پاران انهن جي چوري&quot; (1645ع)
File:Unspunnen - Louise Elisabeth Vigée Le Brun.jpg|ايلزبيٿ وگي لي برن پاران، &quot;لا فيٽ ڊيس برجرس سوئس آ انسپنن&quot; (1808/1809ع)
File:Albert Bierstadt - Matterhorn.jpg|البرٽ بيئر اسٽاڊٽ پاران، &quot;[[ميٽرهارن|ميٽر هورن]]&quot; (لڳ ڀڳ 1867ع)
File:Wheat Fields at Auvers Under Clouded Sky 1890 Vincent van Gogh.jpg|[[ونسينٽ وان گوگ|ونسنٽ وان گوگ]] پاران، &quot;اوورس (&lt;small&gt;Auvers&lt;/small&gt;) ۾ ڪڪرن هيٺ ڪڻڪ جون پوکيل ٻنيون&quot; (1890ع) 
File:Pablo Picasso, 1908, Paysage aux deux figures (Landscape with Two Figures), oil on canvas, 60 x 73 cm, Musée Picasso, Paris.jpg|[[Pablo Picasso]], 1908, ''Paysage aux deux figures'' (Landscape with Two Figures)  پابلو پڪاسو (Pablo Picasso)، 1908، ”پيسيج آ ڊيو فيگرز“ (Paysage aux deux figures / ٻن شڪلين وارو قدرتي منظر). *  
File:Paul Nash Wire 1918-19.jpg|پال ناش پاران، &quot;وائر&quot; (1918ع)
File:Carl Brandt - Norrländskt vinterlandskap med Åreskutan i fonden.jpg|ڪارل برانڊٽ پاران، &quot;آريسڪوٽن (Åreskutan)، قدرتي منظر&quot;، 1921ع ([[سويڊن]]) 
File:EmilyCarr - Odds and Ends.png|ايميلي ڪار پاران، &quot;آڊز اينڊ اينڊز&quot; (Odds and Ends)، 1939ع ([[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]])
File:Sommergewitter in Algerien 1971.jpg|بيٽينا هينن-آئيچ، &quot;[[الجزائر]] ۾ اونهاري جو طوفان&quot; (Sommergewitter in Algerien) (1971ع)
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[باغباني]] 
* [[فن تعمير]]
* [[جماليات]]
* [[ڊزني لينڊ]]
* [[گلن جي گھڙي]]
* منظرنامي جي تاريخ ۾ حدون 
* منظرنامي جي ماحوليات 
* هارڊ اسڪيپ 
* منظرنامي وارن باغن جي فهرست
* سافٽ اسڪيپ 
* ساؤنڊ اسڪيپ 
* منظرنامي سان لاڳاپيل ڏند ڪٿائون
* ارضي بناوٽ 
* ٽاسڪ اسڪيپ

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wiktionary|landscape}}
* [https://www.theguardian.com/books/audio/2010/aug/04/jonathan-raban-landscape-literature ''Guardian'' podcasts: &quot;Landscape and literature&quot;]
* [https://theworldagriculture.com/plan-and-execute-landscape-projects] Plan &amp; Execute landscape projects
* [https://alelandscapesltd.co.uk/ ALE Landscapes Ltd – Official website]

{{Authority control}}

[[زمرو:زميني منظرنامو|زميني منظرنامو]]
[[زمرو:زمين]] 
[[زمرو:جماليات]]
[[زمرو:ٽوپولاجي]]
[[زمرو:شڪليات]]
[[زمرو:فن جا ڪم]]
[[زمرو:ڌرتي جي ايراضي جو استعمال]]</text>
      <sha1>f634ambx8yc3xux0gah9ms3ofvmd6v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڙنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103959</id>
    <revision>
      <id>425029</id>
      <parentid>423854</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8630" sha1="qwehwq9o4yjk79bzgphkyu2rejrfxxk" xml:space="preserve">{{Short description|مغل دور ۾ درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}}

{{Infobox settlement
| name = گرنگ
| native_name = گرنگ
| other_name = گڙنگ
| settlement_type = تاريخي وسندي
| subdivision_type = تاريخي سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name1 = [[درٻيلو پرڳڻو]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| footnotes = نياز همايونيءَ موجب درٻيلي شهر جي اتر ۾ واقع هئي؛ موجوده روينيو سڃاڻپ غيرتصديق ٿيل آهي.
}}

'''گرنگ''' يا '''گڙنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلي پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب هيءَ وسندي [[درٻيلو|درٻيلي شهر]] جي اتر ۾ واقع هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-garang&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1994
|edition=ٻيو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

گرنگ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ان جي تعلق جي قطعي تصديق نه ٿي آهي.


== نالي جو اشتقاق ==

'''گرنگ''' يا '''گڙنگ''' نالي جي لغوي معنيٰ ۽ اشتقاق بابت ڪا قطعي ڄاڻ دستياب نه آهي. البت ڪردي، دري فارسي ۽ براهوي ٻولين ۾ «گرنگ» سان ملندڙ لفظ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا.

'''ڪردي ٻوليءَ''' جي سوراني لهجي ۾ «گرنگ» (''giring'') جي معنيٰ «اهم»، «خاص اهميت وارو» يا «وزندار» آهي. ان مان ٺهيل لفظ «گرنگي» (''giringî'') جي معنيٰ «اهميت» آهي. ڪردي ٻوليءَ جي ڪرمانجي لهجي ۾ پڻ «girîng» اهم يا اهميت واري شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;kurdish-garang&quot;&gt;{{cite web
|title=گرنگ
|url=https://en.wiktionary.org/wiki/گرنگ
|website=Wiktionary
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kurmanji-giring&quot;&gt;{{cite web
|title=girîng
|url=https://en.wiktionary.org/wiki/gir%C3%AEng
|website=Wiktionary
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''دري فارسيءَ''' ۾ «گرنگ» (''girang'') لفظ «گران» جي عام گفتاري صورت طور استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي معنيٰ «ڳرو» يا «وزني» آهي. اها معنيٰ ڪردي لفظ جي مفهوم کان مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;dari-garang&quot;&gt;{{cite book
|last=Bulkin
|first=Carleton
|title=Dari-English/English-Dari Practical Dictionary
|url=https://archive.org/details/darienglishengli0000bulk_2edi
|edition=2
|publisher=Hippocrene Books
|year=2012
|page=[https://archive.org/details/darienglishengli0000bulk_2edi/page/300 300]
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''براهوي ٻوليءَ''' ۾ «گِرِّنگ» (''girriṅg'') فعل جي معنيٰ «گهلي وڃڻ»، «ڇڪي کڻي وڃڻ» يا «گهلي ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ» آهي. براهوي ٻوليءَ جي محقق ڊينس بري (Denys Bray) پنهنجي ڪتاب ''The Brahui Language'' جي لغوي ڀاڱي ۾ هن لفظ کي درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;brahui-girring&quot;&gt;{{cite book
|last=Bray
|first=Denys
|title=The Brahui Language
|volume=3
|publisher=Superintendent Government Printing
|location=Calcutta
|year=1934
|page=117
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن لغوي معنائن مان ظاهر ٿئي ٿو ته «گرنگ» سان ملندڙ لفظ مختلف ٻولين ۾ موجود آهن، پر انهن جي بنياد تي [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلي پرڳڻي]] جي تاريخي وسنديءَ جي نالي جو اصل مقرر نٿو ڪري سگهجي. خاص طور «گرنگ» ۽ «گڙنگ» جي املا ۽ اچار ۾ فرق هجڻ ڪري ٻنهي صورتن جي هڪجهڙي اشتقاق جي تصديق ضروري آهي.

نالي جي صحيح تاريخي صورت ۽ اشتقاق معلوم ڪرڻ لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي اصل فارسي متن، [[نياز همايوني]] جي سنڌي ترجمي، قديم روينيو رڪارڊ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي مستند لغتن جو تقابلي مطالعو گهربل آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

مغل دور ۾ [[سنڌ]] مختلف انتظامي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[درٻيلو پرڳڻو]] انهن تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هو.

[[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي مختلف وسندين، انتظامي علائقن ۽ مقامي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب گرنگ يا گڙنگ درٻيلي پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي، جيڪا درٻيلي شهر جي اتر طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-garang&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

تاريخي گرنگ جي بيهڪ بابت موجود ڄاڻ موجب اها درٻيلي شهر جي اتر ۾ هئي.

موجوده درٻيلو، جنهن کي دڀرو پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] ۾ واقع آهي.

تاريخي پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. انهيءَ ڪري تاريخي گرنگ کي ڪنهن موجوده ڳوٺ يا ديهه سان منسوب ڪرڻ لاءِ قديم ۽ جديد نقشن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== روينيو رڪارڊ ۾ گڙنگ جو نالو ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي آن لائين زميني رڪارڊ ۾ گڙنگ جاگير ۽ گڙنگ رعيتي نالا ديھن لاء ملن ٿا &lt;ref name=&quot;bor-garang&quot;&gt;{{cite web
|title=Revenue Records
|url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx
|publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال انهن اندراجن کي تاريخي درٻيلي پرڳڻي جي گڙنگ سان ڳنڍڻ لاءِ ضلعي، تعلقي، ديهه جي حدن ۽ قديم ماڳ جي تصديق ضروري آهي.

== ٻين هم نالي ماڳن کان فرق ==

سنڌ ۾ گڙنگ نالي سان ٻيا ماڳ پڻ ڄاڻايا ويا آهن. سانگهڙ ضلعي ۾ «گڙنگ بنگلو» نالي آبادي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو تعلق حر تحريڪ جي تاريخي مطالعي سان پڻ رهيو آهي.
درٻيلي جي اتر ۾ واقع تاريخي گرنگ کي ڪنهن ٻئي ضلعي جي هم نالي آبادي سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ الڳ تاريخي ۽ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن.

== تاريخي اهميت ==

گڙنگيا گرنگ جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ مقامي آبادين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.
نياز همايونيءَ جي ڄاڻايل اتر واري بيهڪ هن وسنديءَ جي ڳولا لاءِ هڪ بنيادي جاگرافيائي اشارو فراهم ڪري ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[درٻيلو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[ڪنڊيارو تعلقو]]
* [[نوشهروفيروز ضلعو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[نياز همايوني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست]
* [https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا]
* [https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx بورڊ آف روينيو جو زميني رڪارڊ]

[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:درٻيلو پرڳڻو]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>qwehwq9o4yjk79bzgphkyu2rejrfxxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرچات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103971</id>
    <revision>
      <id>424955</id>
      <parentid>421790</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19514" sha1="8ggmstypnkgylze1pe59k2l64ao0a6p" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = ڪرچات
| native_name = ڪرچات
| other_name = ڪارچٽ، کارڇٽ، Karchat، Karachat
| settlement_type = تاريخي وسندي ۽ جابلو علائقو
| image_skyline =
| image_caption =
| pushpin_map = Pakistan Sindh
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪرچات جي بيهڪ
| coordinates = {{coord|25.75549|N|67.73551|E|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| blank_name = تاريخي پرڳڻو
| blank_info = [[سيوهڻ پرڳڻو]]
| blank1_name = لاڳاپيل جبل
| blank1_info = [[ڪانڀو جبل]]
| blank2_name = جابلو سلسلو
| blank2_info = [[کيرٿر جبل]]
| blank3_name = لاڳاپيل روينيو ديهون
| blank3_info = بٺارو ڪرچات، پاٽ ڪرچات
| blank4_name = تاريخي ماخذ
| blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| footnotes = هم آهنگيون موجوده ڪرچات ڳوٺ جون آهن، تاريخي وسنديءَ جي قطعي حدبندي جون نه.
}}

'''ڪرچات''' (انگريزي: ''Karchat'' يا ''Karachat'')، جنهن جو نالو '''ڪارچٽ''' ۽ '''کارڇٽ''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻي بولا خان تعلقي]] ۾ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جو هڪ تاريخي علائقو ۽ وسندي آهي. هي علائقو [[ڪانڀو جبل]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ قديم آبادڪاري، جابلو جاگرافي، برساتي نئين ۽ آثار قديمه جي حوالي سان اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ڪرچات |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرچات |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي تاريخي جاگرافيءَ جي حوالي سان ملي ٿو. انهيءَ بيان موجب ڪانڀو جبل هن ماڳ جي ڀرسان واقع هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي اندر '''بٺارو ڪرچات''' ۽ '''پاٽ ڪرچات''' نالي ٻه الڳ ديهون درج آهن. اهي اندراج ڪرچات جي تاريخي نالي جي جديد انتظامي ۽ جاگرافيائي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09 |archive-date=2026-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ بڻ بنياد ==

ڪرچات جو نالو سنڌي ۽ انگريزي ماخذن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو، جن ۾ ڪرچات، ڪارچٽ، کارڇٽ، Karchat ۽ Karachat شامل آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب «ڪرچات» جي نالي کي جابلو جاگرافيءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. انهيءَ ماخذ ۾ «ڪر» کي جبل يا جابلو بناوت سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته «چات» جي معنيٰ اوٽ، ڇانوَ يا اوڙاهه بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ تشريح موجب ڪرچات جو نالو کيرٿر جي اوٽ ۾ واقع علائقي جي جاگرافيائي خصوصيت سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;/&gt;

بهرحال، هن اشتقاق کي هڪ ماخذي تشريح طور سمجهڻ گهرجي. نالي جي اصل لسانياتي بڻ بنياد جي قطعي تصديق لاءِ پراڻن فارسي، سنڌي ۽ مقامي جاگرافيائي ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ڪرچات سنڌ جي اولهندي جابلو علائقي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۾، کيرٿر جبلن جي ڏاکڻي حصي وٽ واقع آهي. موجوده انتظامي ورهاست موجب هي علائقو ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;/&gt;

جديد جاگرافيائي نقشن ۾ ڪرچات ڳوٺ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 25.75549 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.73551 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;MapcartaKarchat&quot;&gt;{{cite web |title=Karchat Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/N1463134528 |website=Mapcarta |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي علائقي جو هڪ ٻيو جاگرافيائي اندراج ''Karachat'' جي نالي سان 25.75501 درجا اتر ۽ 67.73720 درجا اوڀر تي موجود آهي، جنهن جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 200 ميٽر ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;MapcartaKarachat&quot;&gt;{{cite web |title=Karachat Map – Locality – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14695286 |website=Mapcarta |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهي هم آهنگيون موجوده آبادي ۽ علائقي جي نقشائي نقطن جون آهن؛ انهن مان سترهين صديءَ جي وسنديءَ جون صحيح حدون معلوم نٿيون ٿين.

=== کيرٿر ۽ ڪانڀو جبل ===

ڪرچات جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۾ [[ڪانڀو جبل]] کي خاص اهميت حاصل آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڪانڀو جبل کي ڪارچٽ يا کارڇٽ جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «ڪوهستان» واري داخلا موجب ڪانڀو جبل ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ لڪي جبل جي هوٿياڻي ڀاڱي جي سامهون واقع آهي. انهيءَ ماخذ ۾ هن جبل کي لڳ ڀڳ 32 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 2300 فوٽ اوچو چُن جي پٿر وارو جبل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKohistan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ڪوهستان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪوهستان |language=sd}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي ماهر [[اين جي مجمدار]] پنهنجي ڪتاب ''Explorations in Sind'' ۾ ڪرچات جي ڀرسان کيرٿر جبلن جي قطار ختم ٿيڻ ۽ ڪانڀو نالي ٻي جابلو قطار شروع ٿيڻ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/83975.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪرچات کيرٿر ۽ ڪانڀو جي جابلو قطارن جي سنگم واري علائقي ۾ واقع آهي. اها شاهدي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪانڀو جبل ۽ ڪارچٽ جي ڀرپاسي واري نسبت سان پڻ ٺهڪي اچي ٿي.

=== نئن بارڻ ۽ جابلو ماٿري ===

ڪرچات جي ڀرپاسي وارو علائقو [[نئن بارڻ]] جي جابلو ماٿريءَ سان لاڳاپيل آهي. مجمدار موجب ڪرچات جي ڀرسان کيرٿر جبلن جي ڏاکڻي حصي وٽ بارڻ نئن وهي ٿي. اها نئن اڳتي اهڙي ماٿريءَ مان گذري ٿي، جنهن جي اولهه ۾ ڪانڀو ۽ اوڀر ۾ لڪي جبلن جون قطارون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪرچات نالي هڪ نئن پڻ هن علائقي مان وهي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;/&gt;

هن جابلو علائقي ۾ نيون، ماٿريون، قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا ۽ جابلو گذرگاهه مقامي آبادڪاريءَ جي جاگرافيائي پسمنظر جو حصو آهن.

== تاريخ ==

=== مغل دور ===

سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سرڪارن ۽ پرڳڻن تي ٻڌل هئي.

[[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ جاگرافيائي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جي حوالي سان ملي ٿو ۽ ڪانڀو جبل کي ان جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

موجوده ڪرچات علائقي ۽ ڪانڀو جبل جي جاگرافيائي نسبت انهيءَ تاريخي بيان سان ٺهڪي اچي ٿي. تنهن هوندي به سترهين صديءَ جي مخصوص وسنديءَ جون حدون يا آباديءَ جو مرڪز موجوده نقشن جي بنياد تي قطعي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي.

=== برطانوي دور ۽ آثار قديمه جي تحقيق ===

ويهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي آثار قديمه جي مطالعي دوران ڪرچات جي جابلو علائقي کي خاص اهميت حاصل ٿي.

اين جي مجمدار 1927ع کان 1931ع تائين سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آثار قديمه جي سروي ڪئي. هن پنهنجي رپورٽ ''Explorations in Sind'' ۾ ڪرچات، بارڻ ماٿري ۽ ڀرپاسي جي جابلو قطارن جو تفصيلي جاگرافيائي احوال ڏنو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

مجمدار موجب ڪرچات هڪ اهڙو ماڳ هو، جتي جهنگار کان پوءِ سندس مهم کي ضروري سامان ملي سگهيو. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ڪرچات کان ٿاڻي بولا خان تائين لڳ ڀڳ 35 ميلن جو فاصلو هو ۽ ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ اٺن وسيلي ٽپال جي آمدرفت جو انتظام ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

هن بيان مان ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪرچات جي آبادڪاري ۽ جابلو رستن سان تعلق بابت معلومات ملي ٿي.

== روينيو ۽ انتظامي حيثيت ==

سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب موجوده ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ ڪرچات جي نالي سان لاڳاپيل ٻه ديهون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڪرچات سان لاڳاپيل موجوده روينيو ديهون
! ديهه جو نالو
! انگريزي نالو
! ضلعو
! تعلقو
|-
| بٺارو ڪرچات
| Batharo Karchat
| ڄامشورو
| ٿاڻو بولا خان
|-
| پاٽ ڪرچات
| Pat Karchat
| ڄامشورو
| ٿاڻو بولا خان
|}

سنڌ بورڊ آف روينيو جي آن لائين رڪارڊ ۾ پڻ انهن ٻنهي ديهن جي نالن سان الڳ دستاويزن جا اندراج موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BORMicrofilm&quot;&gt;{{cite web |title=Suspected Entries and Deh Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ائٽلس جي ٿاڻي بولا خان تعلقي واري فهرست ۾ بٺارو ڪرچات ٽئين نمبر ۽ پاٽ ڪرچات ارڙهين نمبر تي درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web |title=Thana Bulla Khan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-thana-bulla-khan/ |website=SindhAtlas |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اهي انگ تعلقي جي فهرست اندر ديهن جي ترتيب ظاهر ڪن ٿا، نه ته جاگرافيائي فاصلو يا سروي نمبر.

موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ٻنهي ديهن جي موجودگي ڪرچات نالي جي انتظامي تسلسل جي اهم شاهدي آهي. البت تاريخي وسنديءَ جي صحيح جاءِ بٺارو ڪرچات ۾ هئي يا پاٽ ڪرچات ۾، تنهن بابت قطعي تصديق لاءِ ٻنهي ديهن جي سرڪاري نقشن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== آثار قديمه ==

ڪرچات ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي آثار قديمه جي مطالعي ۾ پڻ اهميت رکي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪرچات جي قديم وسندين جي ڀرپاسي انساني آبادڪاريءَ جا آثار ملن ٿا. هن علائقي ۾ پنڊ پهڻ ٿيل وڻن جي ٿڙن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي ثقافتي ورثي جي 2015ع واري سرڪاري فهرست ۾ ڪرچات جي علائقي اندر '''عثمان جو بُٺي''' (Othman Jo Buthi) نالي آثار قديمه جو ماڳ درج آهي. هن ماڳ جي سروي 13 نومبر 2013ع تي ڪئي وئي هئي ۽ ان جا جاگرافيائي هم آهنگيون 25°42′25.03″ اتر ۽ 67°45′31.71″ اوڀر ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;HeritageInventory&quot;&gt;{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-09 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208093305/https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

عثمان جو بُٺي ڪرچات جي وسيع آثار قديمه واري علائقي جو هڪ الڳ ماڳ آهي. ان کي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ذڪر ڪيل مخصوص تاريخي وسنديءَ سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي.

== قدرتي ماحول ==

ڪرچات جو علائقو کيرٿر جي جابلو ماحول جو حصو آهي. هتي جبلن، پٿريلي ماٿرين، برساتي نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن جي موجودگي علائقي جي طبعي جاگرافيءَ جون نمايان خصوصيتون آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي ۾ برفت، بروهي، بلوچ، ڪانڙا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaKarchat&quot;/&gt;

ڪرچات [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن سبب هتي قدرتي ماحول، جهنگلي جيوت ۽ تاريخي ماڳن جي گڏيل مطالعي جي اهميت آهي.

== تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت ==

ڪرچات سنڌ جي انهن تاريخي جابلو وسندين مان هڪ آهي، جن جو نالو مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪانڀو جبل جي ڀرسان ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر هن علائقي جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. موجوده ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ بٺارو ڪرچات ۽ پاٽ ڪرچات نالي ٻن ديهن جي موجودگي تاريخي نالي جي جاگرافيائي تسلسل کي وڌيڪ واضح ڪري ٿي.

ڪرچات جي اهميت ان جي کيرٿر ۽ ڪانڀو جبلن جي سنگم واري بيهڪ، بارڻ ماٿريءَ سان تعلق ۽ آثار قديمه وارن ماڳن سبب پڻ آهي. اين جي مجمدار جي آثار قديمه واري تحقيق ۾ ڪرچات جي جابلو جاگرافي ۽ تاريخي رستن بابت ڏنل تفصيل هن علائقي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهن. انهن تاريخي، جاگرافيائي، روينيو ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب ڪرچات سنڌ جي جابلو آبادڪاري، قديم آمدرفت، ثقافتي ورثي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ اهم علائقو آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪانڀو جبل]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[ٿاڻو بولا خان]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[نئن بارڻ]]
* [[سيوهڻ پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[اين جي مجمدار]]

== حوالا ==

{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}
* {{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/83975.pdf |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست]
* [https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا]
* [https://mapcarta.com/N1463134528 ڪرچات ڳوٺ جو نقشو]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرچات انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪرچات]

[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] 
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه وارا ماڳ]]</text>
      <sha1>8ggmstypnkgylze1pe59k2l64ao0a6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کروتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103972</id>
    <revision>
      <id>424919</id>
      <parentid>418366</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8990" sha1="l1hma4ftnkfbb7fjhe5l1qhb9kd81nd" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ڳاها پرڳڻي جو گم ٿيل تاريخي ڳوٺ}}

{{Infobox settlement
| name = کروتي
| native_name = کروتي
| settlement_type = تاريخي ڳوٺ
| subdivision_type = تاريخي سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name2 = [[ڳاها پرڳڻو]]
| subdivision_type3 = تاريخي علائقو
| subdivision_name3 = [[سنڌ]]
| subdivision_type4 = موجوده ملڪ
| subdivision_name4 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = موجوده حيثيت
| extinct_date = تاريخي وسنديءَ جي موجوده سڃاڻپ اڻڄاتل
| blank_name = تاريخي ماخذ
| blank_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| blank1_name = موجوده ديهه
| blank1_info = تصديق نه ٿيل
| blank2_name = موجوده جاگرافيائي بيهڪ
| blank2_info = اڻڄاتل
}}

'''کروتي''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[ڳاها پرڳڻو|ڳاها پرڳڻي]] ۾ واقع هو. هن وسنديءَ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب، سندس زماني تائين هن ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=حيدرآباد، سنڌ
|year=1979
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

کروتي جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ، روينيو سڃاڻپ ۽ ڳوٺ جي ختم ٿيڻ جي سببن بابت قطعي معلومات موجود نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو وڏو حصو [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو. انهيءَ دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست سرڪارن ۽ پرڳڻن تي ٻڌل هئي.

[[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBook&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ ڳاها پرڳڻي جي تاريخي وسندين جي حوالي سان کروتي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، کروتي ڳاها پرڳڻي ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

ڳاها پرڳڻو مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي ورهاست جو حصو هو. انهيءَ پرڳڻي جون حدون موجوده ضلعن ۽ تعلقن جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

کروتي جي سيوهڻ، ڳاها يا ٻين تاريخي وسندين کان فاصلي، رخ ۽ صحيح بيهڪ بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.

== ڳوٺ جي گم ٿيڻ بابت وضاحت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب، سندس زماني تائين کروتي ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته مترجم جي دور ۾ هن تاريخي وسنديءَ جي سڃاڻپ واضح نه هئي.

بهرحال، ڳوٺ جي ختم ٿيڻ جو سبب معلوم نه آهي. ان کي ڪنهن مخصوص ٻوڏ، درياهي وهڪري جي تبديلي، جنگ، لڏپلاڻ يا آباديءَ جي تباهيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهي.

اهو پڻ ممڪن آهي ته تاريخي ڳوٺ جو نالو تبديل ٿي ويو هجي يا ان جو علائقو ڪنهن ٻي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿيو هجي، پر اهڙي تبديليءَ جي تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي.

== روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ ==

کروتي جي موجوده سڃاڻپ معلوم ڪرڻ لاءِ ڄامشوري، دادو، شهيد بينظيرآباد ۽ مٽياري ضلعن جي روينيو رڪارڊ ۾ هن نالي ۽ ان سان ملندڙ املا جي ڳولا اهم آهي.

ابتدائي آن لائين ڳولا ۾ انهن ضلعن مان ڪنهن به ضلعي اندر «کروتي» نالي موجوده ديهه جي تصديق نه ٿي آهي. تنهن هوندي به سمورن سرڪاري ديهه نقشن ۽ پراڻن حدبندي رڪارڊ جي مڪمل جانچ کان سواءِ هن نالي جي مڪمل عدم موجودگيءَ جو قطعي نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو.

سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ديهن جون فهرستون، نقشا ۽ پراڻا روينيو رڪارڊ موجود آهن، جن جي مدد سان وڌيڪ تحقيق ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
|title=List of Dehs in Sindh
|url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
|publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
|language=en
|access-date=2026-10-09
|archive-date=2026-10-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BORMaps&quot;&gt;{{cite web
|title=Maps of Sindh
|url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
|publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
|language=en
|access-date=2026-10-09
|archive-date=2026-10-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جو بڻ بنياد ==

تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ هن وسنديءَ جو نالو «کروتي» ملي ٿو.

نالي جي اصل فارسي املا، لغوي معنيٰ ۽ ڪنهن شخص، خاندان، ذات يا جاگرافيائي خصوصيت سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.

اصل فارسي متن ۽ پراڻن روينيو رڪارڊ جي ڀيٽ مان هن نالي جي وڌيڪ سڃاڻپ ٿي سگهي ٿي.

== تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت ==

کروتي سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو نالو مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهي، پر جن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ واضح نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڳاها پرڳڻي جي وسنديءَ طور ان جو ذڪر سترهين صديءَ جي سنڌ جي آبادڪاري ۽ انتظامي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.

نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب هن ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهڻ سنڌ جي گم ٿيل تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. کروتي جي سڃاڻپ لاءِ ڳاها پرڳڻي جي پراڻن نقشن، ديهن جي رڪارڊ، تاريخي رستن ۽ ٻين آبادين سان ان جي ممڪن تعلق جي تحقيق ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[نياز همايوني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==

{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=حيدرآباد
|year=1979
|language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست]
* [https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا]

[[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]]</text>
      <sha1>l1hma4ftnkfbb7fjhe5l1qhb9kd81nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪائي ۽ نيئنگ جا چشما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103973</id>
    <revision>
      <id>424925</id>
      <parentid>419652</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30086" sha1="t15q6at9yx93dnreiuhfwjhvitlqxbz" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}}

{{Infobox hot spring
| name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما
| other_name = کاھي ۽ نئيگ وارا چشما
| image =
| image_size =
| caption =
| pushpin_map = Sindh
| pushpin_label = نئينگ شريف جو چشمو
| location = [[ڪائي جي وادي]] ۽ [[نئينگ جي وادي]]، [[کيرٿر جبل]]، [[سيوهڻ تعلقو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|26|17|33|N|67|30|45|E|region:PK-SD_type:landmark|display=inline}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;MUET&quot;&gt;{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}&lt;/ref&gt;
| hot_spring_type = قدرتي پاڻيءَ جا چشما
| elevation =
| discharge =
| temperature =
| depth =
}}

'''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما'''، جن کي تاريخي بيان ۾ '''کاھي ۽ نئيگ وارا چشما''' پڻ سڏيو ويو آهي، [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ [[کيرٿر جبلن]] جي ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين سان لاڳاپيل قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن. انهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۽ تشريح موجب اهي چشما تاريخي [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئا ۽ [[سيوهڻ]] شهر کان لڳ ڀڳ 28 ميلن جي فاصلي تي موجود هئا. [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب اهي چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا، پر سندن فاصلو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MazharKaiNaig&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd |type=سنڌي ترجمو ۽ تشريح؛ چشمن بابت صفحي جي تصديق گهربل}}&lt;/ref&gt;

نياز همايونيءَ چشمن واري علائقي ۾ [[سرھ|سرهن]] ۽ [[گڊ|گڊن]] جي موجودگي، انهن جي شڪار، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt; جديد جاگرافيائي ۽ ثقافتي ورثي بابت تحريرن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين اندر قدرتي چشمن، انهن جي پاڻيءَ سان هلندڙ روايتي اٽي پيهڻ وارين چڪين، کجين جي وڻن ۽ زرعي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnKaiNaig&quot;&gt;{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=17 June 2012 |access-date=11 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierKaiNaig&quot;&gt;{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |access-date=11 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا، پر هر چشمي جي صحيح بيهڪ کي ڪنهن مخصوص روينيو حد سان ملائڻ لاءِ تفصيلي ديهه نقشن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09 |archive-date=2026-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ ذڪر ===

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سترهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي. ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري هي ڪتاب مڪمل ڪيو. ڪتاب جو اصل فارسي متن 1962ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] شايع ڪيو، جڏهن تہ [[نياز همايوني]] جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |access-date=11 October 2026 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما ان جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] جي جابلو علائقي ۾ واقع هئا. انهن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ٻنهي چشمن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻن ميلن جي وٿي بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;MazharKaiNaig&quot;/&gt;

=== نياز همايونيءَ جي وضاحت ===

نياز همايونيءَ موجب سندس دور ۾ ڪائي ۽ نئينگ جا چشما موجود هئا ۽ سيوهڻ کان انهن جو فاصلو تاريخي متن ۾ ڄاڻايل 28 ميلن بدران لڳ ڀڳ 30 ميل هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي شڪار، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

هي بيان ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول، جهنگلي جيوت ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ اهم تاريخي شاهدي آهي. بهرحال، ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو [[کيرٿر جبلن]] جي ماٿرين، موسمي نئن، قدرتي چشمن ۽ مختلف تاريخي وسندين تي مشتمل آهي. ٻنهي ماٿرين جا چشما الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن، پر انهن جو تعلق ساڳئي وسيع تاريخي ۽ جاگرافيائي خطي سان آهي.

=== ڪائي جي وادي ۽ چشما ===

[[ڪائي جي وادي]] سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي، جيڪا قدرتي چشمن، قديم غارن، کجين ۽ ٻين وڻن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي.

ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809181127/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |archive-date=2025-08-09 |access-date=2026-10-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي قدرتي چشمي، ان جي پاڻيءَ سان هلندڙ پراڻي اٽي پيهڻ واري چڪي ۽ زرعي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪائي جي ماٿريءَ ۾ قديم غارن ۽ ٻين تاريخي ماڳن سان گڏ پنجتن جو باغ پڻ واقع آهي، جتي کجين ۽ ٻين وڻن جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhCourierKaiNaig&quot;/&gt;

=== نئينگ جي وادي ۽ چشما ===

[[نئينگ جي وادي]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي ۽ ان جو تعلق [[نئينگ شريف]] جي وسندي ۽ نئينگ نئن سان آهي. نئينگ نئن ڀٽ جبلن کان وهي واديءَ ۾ داخل ٿئي ٿي. جديد جاگرافيائي بيان موجب نئينگ جي اوڀر ۾ باڊو يا بدرو جبل ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;DawnKaiNaig&quot;/&gt;

ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. مطالعي موجب هي چشمو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MUET&quot;/&gt;

2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ ۾ قدرتي چشمي جي پاڻيءَ سان هلندڙ اٽي پيهڻ واري چڪي ۽ کجين، پپرن ۽ ٻين وڻن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;/&gt;

== سيوهڻ کان تاريخي ۽ موجوده فاصلا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو جديد ماپ موجب لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

جديد ماخذن ۾ ٻنهي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڄاڻايا ويا آهن. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي، جڏهن تہ نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت ارضياتي مطالعي ۾ 48 ڪلوميٽر جو فاصلو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MUET&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن بابت تاريخي ۽ جديد فاصلن جي ڀيٽ
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | ڄاڻايل فاصلو
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | جديد ماپ
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | ''تاريخ مظهر شاهجهاني''
| 28 ميل
| لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | نياز همايونيءَ جي وضاحت
| 30 ميل
| لڳ ڀڳ 48.3 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | ڪائي ماٿري، جديد رپورٽ
| —
| لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | نئينگ ماٿري، جديد رپورٽ
| —
| لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | نئينگ شريف جو گرم چشمو، ارضياتي مطالعو
| —
| لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر
|}

فاصلن ۾ فرق پراڻن ۽ جديد رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي.

== قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي ==

ڪائي ۽ نئينگ جا چشما مقامي آباديءَ لاءِ پاڻيءَ جا اهم ذريعا رهيا آهن. انهن جي پاڻيءَ جو استعمال زراعت، روزمره ضرورتن ۽ روايتي اٽي پيهڻ وارين چڪين ۾ ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnKaiNaig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierKaiNaig&quot;/&gt;

ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ زرعي آبادڪاري ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

جابلو علائقن ۾ قدرتي چشما عام طور انهن هنڌن تي پيدا ٿين ٿا، جتي زيرزمين پاڻي پٿرن جي درزن، ارضياتي ڀڃ ڊاهه وارن حصن يا زميني تهن مان ٻاهر نڪري ٿو. انهن جي وهڪري جو دارومدار مقامي ارضياتي بناوت، برسات ۽ زيرزمين پاڻيءَ جي دستيابيءَ تي هوندو آهي.

نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت ارضياتي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ ڏکڻ کيرٿر جي زيرزمين پاڻيءَ جي نظام جو مطالعو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MUET&quot;/&gt;

بهرحال، ڪائي ۽ نئينگ جي سڀني چشمن جي موجوده پاڻيءَ جي مقدار، گرمي پد، ڪيميائي بناوت ۽ موسمي تبديليءَ بابت مڪمل ۽ هڪجهڙا سائنسي انگ اکر دستياب نه آهن.

== نباتات ۽ جهنگلي جيوت ==

=== نباتات ===

نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا جا سڃاتل وڻ آهن. قدرتي چشمن ۽ پاڻيءَ جي ٻين ذريعن جي ڀرسان انهن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جديد رپورٽن ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ پپرن، کجين ۽ ٻين وڻن جو ذڪر ملي ٿو. ڪائي جي پنجتن واري باغ ۽ نئينگ جي واديءَ ۾ اهڙي وڻڪار جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierKaiNaig&quot;/&gt;

=== جهنگلي جيوت ===

نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جي ڀرپاسي سندس دور ۾ سرھ ۽ گڊ موجود هئا ۽ انهن جو شڪار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharKaiNaig&quot;/&gt;

سنڌ جي جابلو علائقن ۾ سرھ ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، تاريخي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان ڪنهن مخصوص چشمي جي ڀرسان موجوده آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. ان لاءِ جديد جهنگلي جيوت جي سروي جي ضرورت آهي.

== مقامي آبادي ==

نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

2012ع جي رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;/&gt;

ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Courier&quot;&gt;{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي قبيلي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت الڳ سرڪاري تصديق گهربل آهي.

== آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثو ==

ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثي جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ٻنهي ماٿرين ۾ قديم انساني آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل ماڳن، غارن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnKaiNaig&quot;/&gt;

=== ڪائي جا غار ===

ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور '''ست گهاريون''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين بابت آثار قديمه جي رپورٽن ۾ معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Courier&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-09 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208093305/https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== لکمير جي ماڙي ===

نئينگ ماٿريءَ ۾ '''[[لکمير جي ماڙي]]''' نالي هڪ آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب هي ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Lakhmir&quot;&gt;{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن آثارن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به، هر آثار قديمه واري ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

== روينيو ۽ انتظامي حيثيت ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ''Sindh Zameen'' پورٽل تي سنڌ جي ديهن جي فهرست، ديهه نقشا، زميني سروي رجسٽر ۽ پراڻا روينيو رڪارڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BORPortal&quot;&gt;{{cite web |title=Board of Revenue, Sindh — Sindh Zameen Platform |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=11 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع ٻه الڳ روينيو ديهون آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |format=PDF |access-date=11 October 2026 |language=en |archive-date=12 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | ڪائي
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | نئينگ
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | انگريزي نالو
| Kai
| Naing
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | ضلعو
| [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تعلقو
| [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تعلقي اندر ترتيب
| 38
| 51
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر
| 1553
| 1566
|}

انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي جاگرافيائي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن.

بهرحال، ديهه جي انتظامي حد، ڳوٺ جي آبادي ۽ قدرتي چشمي جي مخصوص جاگرافيائي بيهڪ الڳ شيون آهن. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي پورٽل تي اهڙا نقشا ۽ ٻيا لاڳاپيل دستاويز مهيا ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;BORMaps&quot;&gt;{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=11 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] جون حدون موجوده ضلعن ۽ تعلقن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. تنهنڪري مغل دور جي انتظامي سڃاڻپ کي موجوده روينيو حدن سان ملائڻ لاءِ پراڻن ۽ جديد نقشن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== تاريخي ۽ جاگرافيائي معلومات جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#24577c;color:white;width:34%;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#24577c;color:white;&quot; | معلومات
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي نالو
| کاھي ۽ نئيگ وارا چشما
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | موجوده نالن جي صورت
| ڪائي (Kai) ۽ نئينگ (Naing)
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي ماخذ
| ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي دور
| سترهين صدي عيسوي
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي انتظامي وحدت
| [[بوبڪ پرڳڻو]]، [[سيوهڻ سرڪار]]
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | موجوده ضلعو ۽ تعلقو
| [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سيوهڻ تعلقو]]
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | سيوهڻ کان تاريخي فاصلو
| 28 ميل، لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | نياز همايونيءَ موجب فاصلو
| لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | ٻن چشمن جو پاڻ ۾ تاريخي فاصلو
| لڳ ڀڳ 2 ميل، يعني 3.2 ڪلوميٽر
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | جاگرافيائي علائقو
| [[کيرٿر جبل]]، ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | قدرتي وسيلا
| قدرتي چشما، جابلو وهڪرا ۽ وڻڪار
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | پاڻيءَ جو تاريخي استعمال
| زراعت ۽ روايتي اٽي پيهڻ واريون چڪيون
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | نباتات
| پپر، ڄمون ۽ کجيون
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي جهنگلي جيوت
| سرھ ۽ گڊ
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | تاريخي مقامي آبادي
| نوحاڻي بلوچ
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | لاڳاپيل آثار قديمه
| ڪائي جا غار، پنجتن جو باغ ۽ [[لکمير جي ماڙي]]
|-
! style=&quot;background:#e4eff7;&quot; | موجوده روينيو ديهون
| ڪائي (Kai) ۽ نئينگ (Naing)
|}

== تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت ==

ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن سان لاڳاپيل جاگرافيائي نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ نباتات جو بيان تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;/&gt;

ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي، آثار قديمه جي سرڪاري فهرستن ۽ ثقافتي ورثي بابت رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي قدرتي پاڻيءَ، زراعت، انساني آبادڪاريءَ ۽ تاريخي آثارن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MUET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، آبپاشيءَ جي تاريخ، قدرتي وسيلن، جهنگلي جيوت ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪائي]]
* [[ڪائي جي وادي]]
* [[نئينگ]]
* [[نئينگ جي وادي]]
* [[نئينگ شريف]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[نئن نئيگ]]
* [[لکمير جي ماڙي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[نياز همايوني]]
* [[سرھ]]
* [[گڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}
* {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809181127/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |archive-date=2025-08-09 |access-date=2026-10-09 |url-status=dead}}
* {{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-09 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208093305/https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |url-status=dead}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست]
* [https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا]
* [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ]
* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ سنڌ حڪومت: لکمير جي ماڙي]
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Kai+Valley+Sindh&amp;title=Special:MediaSearch&amp;type=image وڪيميڊيا ڪامنز تي ڪائي ماٿري جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Naig+Valley+Sindh&amp;title=Special:MediaSearch&amp;type=image وڪيميڊيا ڪامنز تي نئينگ ماٿري جون تصويرون]

{{DEFAULTSORT:Kai and Naig Springs}}
[[زمرو:سنڌ جا چشما]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سيوهڻ تعلقو]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:کيرٿر جبل]]</text>
      <sha1>t15q6at9yx93dnreiuhfwjhvitlqxbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کجي ڳوٺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103977</id>
    <revision>
      <id>424918</id>
      <parentid>418382</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="k2uku648ru3ndks4zc4hlid4smntc5m" xml:space="preserve">{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}}

{{Infobox settlement
| name = کجي
| native_name = کجي ڳوٺ
| settlement_type = تاريخي ڳوٺ
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ پرڳڻو]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = موجوده صورتحال
| extinct_date = غيرمعلوم
}}

'''کجي''' يا '''کجي ڳوٺ''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل دور]] دوران [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. هن وسنديءَ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. تاريخي بيان موجب ڳوٺ [[سيوهڻ]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن جبلن جي اولهه طرف، لڳ ڀڳ ڏهن ميلن جي فاصلي تي واقع هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book
| author = [[يوسف ميرڪ]]
| title = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| language = fa
| year = 1044هه
| postscript = . تاريخي ماڳن بابت بيان؛ صفحو ۽ ڇاپو گهربل
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

کجي ڳوٺ جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي تاريخي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيل ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ملي ٿو. هي ڪتاب مغل دور جي سنڌ، ان جي انتظامي علائقن، مقامي وسندين ۽ سياسي حالتن بابت اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

ان دور ۾ کجي ڳوٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر سيوهڻ پرڳڻي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot; /&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

تاريخي بيان موجب کجي ڳوٺ سيوهڻ ۽ جبلن جي اولهه طرف، لڳ ڀڳ ڏهن ميلن جي فاصلي تي واقع هو. اهو فاصلو موجوده ماپي موجب تقريباً 16 ڪلوميٽر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot; /&gt;

ڳوٺ جي صحيح جاگرافيائي هم آهنگين ۽ موجوده مقام جي تصديق اڃا نه ٿي سگهي آهي.

== نالي جو بنياد ==

سنڌي ٻوليءَ ۾ «کجي» کجور جي وڻ کي چيو ويندو آهي. انهيءَ ڪري ڳوٺ جي نالي جو تعلق کجين جي وڻن سان هجڻ ممڪن آهي، پر ان بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي موجود ناهي.

== موجوده صورتحال ==

کجي ڳوٺ جي موجوده صورتحال واضح نه آهي. سنڌ جي موجوده محصولي انتظام ۾ ضلع ڄامشوري ۽ ضلع دادو جون ديهون سرڪاري فهرستن ۾ درج ٿيل آهن، پر تاريخي کجي ڳوٺ جي ڪنهن موجوده ديهه يا وسنديءَ سان سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;DehList&quot;&gt;{{cite web
| title = List of Dehs in Sindh
| url = https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
| publisher = Board of Revenue, Government of Sindh
| language = en
| access-date = 2026-10-10
| archive-date = 2026-10-12
| archive-url = https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سيوهڻ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سيوهڻ]]
* [[کيرٿر جبل]]

== حوالا ==

{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]]</text>
      <sha1>k2uku648ru3ndks4zc4hlid4smntc5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاھي ماجوبي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103980</id>
    <revision>
      <id>424917</id>
      <parentid>418401</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15176" sha1="ka54lhjhtmeo4kau3012nw3m7vrtcw4" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}}

{{Infobox settlement
| name = کاهي ماجوبي
| native_name = کاهي ماجوبي
| other_name = ڪمال پور
| settlement_type = تاريخي ڳوٺ
| subdivision_type = تاريخي سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[سنڌ]]
| subdivision_type4 = موجوده ضلعو
| subdivision_name4 = [[ڄامشورو ضلعو]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ
| extinct_title = موجوده حالت
| extinct_date = وسنديءَ جو نالو نشان باقي نہ رهيو
}}

'''کاهي ماجوبي''' (انگريزي: ''Kahi Majubi'') [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا [[سيوهڻ]] جي اولهه ۾ [[لڪي جبلن]] ڏانهن ويندڙ پراڻي رستي تي واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهم گذرگاهه وٽ واقع هجڻ سبب فوجي، مواصلاتي ۽ محصولي لحاظ کان اهم هئي. ڳوٺ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ اچ وڃ برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ محصولي رعايتون حاصل هيون.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |quote=Mazhar-i-Shahjahani, vol. II, pp. 20, 28, 103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810070135/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |archive-date=2025-08-10 |access-date=2026-10-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي تشريح موجب، کاهي ماجوبي سيوهڻ شهر کان چار ميل اولهه طرف، لڪي جبلن جي قطار کان ٻه ميل پري، سيوهڻ ۽ ڀڳي ٺوڙهي جي وچ ۾ پراڻي لڪي–سيوهڻ رستي تي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

نياز همايونيءَ اهو امڪان پڻ ظاهر ڪيو آهي تہ جتان پراڻو رستو درياهه پار ڪري جبلن ڏانهن ويندو هو، اهو هنڌ کاهي ماجوبيءَ وارو ئي هجي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ وسندي ميداني علائقي ۽ جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي.

کاهي ماجوبيءَ جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ اهو گذرگاهه پڻ هو، جيڪو ميداني سنڌ ۽ جبلن جي وچ ۾ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن رستي تي جبلن جي حملي آورن ۽ سميجن جي سرگرمين سبب مسافرن ۽ آبادگارن جي حفاظت هڪ اهم مسئلو هئي.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== سمن جي دور ۾ تباهي ===
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ کاهي ماجوبيءَ جي تباهيءَ جو ذڪر ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان موجب، هن وسنديءَ کي [[سما خاندان|سمن]] تباهه ڪري ڇڏيو هو. ان کان پوءِ سيد جلال نالي هڪ شخص هن ڳوٺ کي ٻيهر آباد ڪيو ۽ ان جو نالو '''ڪمال پور''' رکيائين.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

نياز همايونيءَ جي تشريح موجب، سندس زماني تائين انهيءَ ڳوٺ جو نالو نشان باقي نہ رهيو هو.

=== جبلن جي گذرگاهه جي حفاظت ===
کاهي ماجوبي لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهڙي رستي تي واقع هئي، جتان جبلن جا ماڻهو ميداني علائقن ڏانهن ايندا ويندا هئا. هي رستو حملن ۽ ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ رهندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل آهي تہ جبلن جي پاسي کان ايندڙ حملي آورن جي ڪري رستي جي حفاظت هڪ اهم انتظامي مسئلو هئي. انهيءَ سبب کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ آمدرفت برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ مخصوص رعايتون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

ان دور ۾ اهڙين گذرگاهن جي حفاظت لاءِ مقامي آبادگارن جون خدمتون حاصل ڪيون وينديون هيون. کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي پڻ رستي جي حفاظت سان لاڳاپيل ذميوارين جي عيوض محصولي سهولتون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

=== محصولي رعايتون ===
کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي اڳوڻن انتظامن هيٺ محصولي رعايتون حاصل هيون. انهن رعايتن جو تعلق جبلن ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت ۽ علائقي ۾ امن امان برقرار رکڻ سان هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ترخان دور جي محصولي انتظام جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ويو آهي تہ اهڙين رعايتن ۾ تبديليون آنديون ويون. ان جي نتيجي ۾ مقامي آبادگارن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ محصول ۽ حفاظت سان لاڳاپيل مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

تاريخي تحقيق موجب، کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت جي عيوض '''مواجبي''' ڏني ويندي هئي. اها هڪ قسم جي مالي رعايت يا وظيفي جي صورت ۾ هئي، جنهن کي محصولي مطالبي سان حساب ۾ آندو ويندو هو. ترخان دور ۾ اهڙي انتظام جو ذڪر ملي ٿو ۽ قاسم خان نمڪين جي انتظام هيٺ پڻ انهيءَ پاليسيءَ کي جاري رکڻ جو احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

اهڙي محصولي انتظام مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڳوٺ جي آبادگارن جون حفاظتي خدمتون ۽ سندن مالي ذميواريون هڪٻئي سان لاڳاپيل هيون.

=== مغل دور جو انتظام ===
[[مغل سلطنت|مغلن]] جي دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن تي مقامي قبيلن جي سرگرمين، جاگيردارن جي پاليسين ۽ محصولي وصولين جو گهرو اثر پيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بختيار بيگ، مير ابوالقاسم، شمشير خان ۽ ديندار خان جي انتظامي دورن جا احوال ملن ٿا. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ جي علائقي ۾ امن امان، محصولي وصوليون، آبادگارن جون رعايتون ۽ مقامي قبيلن سان لاڳاپا اهم انتظامي مسئلا هئا.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ [[سميجا|سميجن]] جي حملن ۽ انهن خلاف فوجي ڪارروائين جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اهڙين حالتن سبب ڪيترن ئي ڳوٺن جي آبادي ۽ پوکي راهي متاثر ٿيندي رهي.


=== مير ابوالقاسم نمڪين جي دور ۾ ٻيهر آبادڪاري ===
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ڄاڻايل آهي تہ [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ [[سيوهڻ]] جي جاگيردار [[مير ابوالقاسم نمڪين]] کاهي ماجوبيءَ جي ويران ٿيل وسنديءَ کي ٻيهر آباد ڪرڻ لاءِ قدم کنيا. هن [[بکر]] ڏانهن لڏي ويل آبادگارن کي واپس گهرائي سندن اڳوڻين زمينن تي آباد ڪيو ۽ کين محصولي رعايتون ڏنيون. کاهي ماجوبي [[لڪي جبلن]] جي هڪ اهم ۽ خطرناڪ گذرگاهه وٽ واقع هئي، جتان جبلن ۽ سيوهڻ جي وچ ۾ ماڻهن ۽ واپاري قافلن جي اچ وڃ ٿيندي هئي. مير نمڪين ڳوٺ جي آبادگارن کي محصولي رعايتن جي عيوض انهيءَ رستي جي حفاظت جي ذميواري سونپي، جنهن جو مقصد جبلن جي پاسي کان ٿيندڙ حملن ۽ ڦرلٽ کي روڪڻ، آمدرفت کي محفوظ بڻائڻ ۽ علائقي ۾ پوکي راهي توڙي واپار کي بحال ڪرڻ هو. هن واقعي مان مغل دور ۾ ڳوٺن جي ٻيهر آبادڪاري، محصولي رعايتن ۽ رستن جي حفاظت جي وچ ۾ لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=پير حسام الدين راشدي |title=تذڪره اميرخاني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page5.html}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
کاهي ماجوبيءَ جو نالو تاريخي مواد ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. لفظ «کاهي» سنڌي ٻوليءَ ۾ کوٽيل کڏ، کاهي يا دفاعي خندق جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

«ماجوبي» جي امڪاني لاڳاپي بابت «مواجبي» جو اصطلاح قابلِ غور آهي، ڇاڪاڻ تہ تاريخي بيان ۾ ڳوٺ جي آبادگارن کي محصولي رعايتون ملڻ جو ذڪر آهي. تنهن هوندي بہ اصل فارسي متن جي لساني ڇنڊڇاڻ کان سواءِ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ اشتقاقي تعلق کي يقيني نٿو قرار ڏئي سگهجي.

انگريزي تحقيقي ادب ۾ هن وسنديءَ جو نالو ''Kahi Majubi'' ۽ ''Kahi Ma'ujubi'' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. «مواجبي» جو اصطلاح مالي وظيفي يا محصولي رعايت سان لاڳاپيل هو، پر انهيءَ اصطلاح ۽ وسنديءَ جي نالي جو قطعي لساني تعلق اڃا ثابت نہ ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

== موجوده حالت ۽ سڃاڻپ ==
نياز همايونيءَ جي بيان موجب، کاهي ماجوبي، جنهن کي ٻيهر آباد ٿيڻ کان پوءِ ڪمال پور سڏيو ويو، سندس زماني تائين پنهنجي پراڻي نالي ۽ سڃاڻپ سان باقي نہ رهي هئي.

موجوده سنڌ جي محصولي ديهن ۽ تاريخي نقشن جي بنياد تي هن وسنديءَ جي قطعي جاگرافيائي سڃاڻپ اڃا ثابت نہ ٿي سگهي آهي. ان ڪري کاهي ماجوبيءَ کي ڪنهن موجوده ديهه يا ڳوٺ سان يقيني طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ محصولي ثبوت گهربل آهن.

سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون ڪڇي، ڪائي، ڪرمپور ۽ سيوهڻ سميت ڪيتريون ديهون درج آهن. تنهن هوندي بہ کاهي ماجوبيءَ جي ڪنهن موجوده ديهه سان سڃاڻپ جي تصديق نہ ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2026-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪمال پور نالي هڪ ديهه [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۾ پڻ موجود آهي، پر ان کي تاريخي کاهي ماجوبيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود نہ آهن. ٻنهي نالن جي هڪجهڙائي تاريخي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
کاهي ماجوبيءَ جي تاريخ مان سيوهڻ جي اولهه واري علائقي جي مواصلاتي ۽ انتظامي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. هيءَ وسندي ميداني سنڌ ۽ لڪي جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي.

ان جي آبادگارن کي مليل محصولي رعايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ حڪومت بعض ڳوٺن کي رستن جي حفاظت ۽ علائقائي امن امان برقرار رکڻ جي عيوض مالي سهولتون ڏيندي هئي.

کاهي ماجوبيءَ جي تباهي ۽ ٻيهر آبادڪاريءَ جو احوال پڻ سنڌ جي تاريخي وسندين تي سياسي ۽ قبائلي ڇڪتاڻ جي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.

هن وسنديءَ جو احوال مغل دور جي سنڌ ۾ محصولي انتظام، مقامي دفاعي بندوبست ۽ رستن جي حفاظت جي وچ ۾ موجود لاڳاپي کي پڻ واضح ڪري ٿو. مواجبيءَ جي صورت ۾ ڏنل مالي رعايتون ان دور جي انتظامي نظام جو هڪ اهڙو مثال آهن، جنهن ۾ مقامي آبادگارن جون خدمتون ۽ محصولي ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل هيون.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[لڪي جبل]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[نياز همايوني]]
* [[سما خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، جلد ٻيو، ص 20، 28 ۽ 103.
* ''Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)''.

[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]]</text>
      <sha1>ka54lhjhtmeo4kau3012nw3m7vrtcw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کٻڙوٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103982</id>
    <revision>
      <id>424924</id>
      <parentid>418398</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16122" sha1="stngl32950ohl3lbedj0wd7p15e6b4b" xml:space="preserve">
{{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي ڳوٺ}}

{{Infobox settlement
| name = کٻڙوٽ
| native_name = کٻڙوٽ
| other_name = Khabrot، Khabroth، Khambroth
| settlement_type = ڳوٺ ۽ تاريخي وسندي
| pushpin_map = Pakistan Sindh
| pushpin_label = کٻڙوٽ
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ کٻڙوٽ جي بيهڪ
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]]
| subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]]
| subdivision_type5 = يونين ڪائونسل
| subdivision_name5 = جعفرآباد (موجوده اسڪول رڪارڊ موجب)؛ بوبڪ (پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري موجب)
| coordinates = {{coord|26.43140|67.78309|display=inline,title}}
| elevation_m = 39
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''کٻڙوٽ''' (انگريزي: ''Khabrot'' يا ''Khabroth'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ هڪ تاريخي وسندي ۽ موجوده ڳوٺ آهي. هن نالي جو ذڪر ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. [[نياز همايوني]] جي تشريح موجب، تاريخي کٻڙوٽ [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ سيوهڻ شهر جي اتر طرف واقع هئي. موجوده دور ۾ کٻڙوٽ جو نالو سرڪاري محصولي رڪارڊ ۾ ٻن ديهن، '''کٻڙوٽ جاگير''' ۽ '''کٻڙوٽ رعيتِي'''، جي صورت ۾ پڻ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2026-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
کٻڙوٽ جو نالو جديد انگريزي جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ''Khabrot''، ''Khabroth'' ۽ ''Khambroth'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انهن صورتن ۾ بنيادي نالي جي هڪجهڙائي برقرار آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web |title=Khabrot Map - Village - Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15155004 |website=Mapcarta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
کٻڙوٽ سيوهڻ تعلقي ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي اتر اوڀر واري پاسي واقع آهي. جديد جاگرافيائي رڪارڊ موجب ڳوٺ جا مختصات 26.43140° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.78309° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن. سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 39 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;GeoNames&quot;&gt;{{cite web |title=Khabrot |url=https://www.geonames.org/1404663/khabrot.html |website=GeoNames |id=1404663 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اوپن اسٽريٽ ميپ]] تي ڳوٺ جو هڪ ٻيو نقطو 26.43116° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.78322° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي درج آهي. اهي مختصات ڳوٺ جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ آهن، محصولي ديهن جي سرحدن لاءِ نہ آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

=== ڀرپاسي جون وسنديون ===
جديد نقشن موجب کٻڙوٽ جي ڀرپاسي ۾ نيباهو خان ٻرڙي، علي خان بلوچ، رمضان ٻرڙي، علي نواز ٻرڙي، ناروارا چٽا ۽ جوڳي خان رند جون وسنديون آهن. [[بوبڪ]] کٻڙوٽ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

کٻڙوٽ جي آسپاس زرعي زمينون، ڳوٺن کي ملائيندڙ مقامي رستا ۽ پاڻيءَ جا ننڍا وهڪرا موجود آهن. منڇر ڍنڍ هن علائقي جي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو آهي.

== تاريخ ==
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جو اهم تاريخي ماخذ آهي، جنهن کي [[يوسف ميرڪ]] سترهين صدي عيسويءَ ۾ لکيو. ڪتاب ۾ کٻڙوٽ جو ذڪر سيوهڻ جي تاريخي وسندين جي سلسلي ۾ ملي ٿو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نياز همايونيءَ موجب کٻڙوٽ سيوهڻ شهر جي اتر طرف واقع هئي. هن تاريخي بيان ۽ جديد دور ۾ محفوظ کٻڙوٽ جي نالي مان وسنديءَ جي تاريخي تسلسل جو امڪان ظاهر ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڻي ڳوٺ جي حدن ۽ موجوده محصولي ديهن جي مڪمل هڪجهڙائيءَ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن.

=== کٻڙوٽ جا سيد ۽ قلندر لعل شهباز جي درگاهه جي سجاده نشيني ===
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سان لاڳاپيل سنڌي متن ۾ کٻڙوٽ جي سيدن جو [[لعل شهباز قلندر|قلندر لعل شهباز]] جي درگاهه سان تاريخي تعلق ڄاڻايل آهي. ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ '''سيد نهال شاهه''' جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو کٻڙوٽ جي سيدن مان هو ۽ سيوهڻ جي ڀرسان رهندو هو. انهن سيدن کي درگاهه جي اصل وارثن کان سجاده نشينيءَ جو حصو مليل هو ۽ اهي درگاهه جي پهراندريءَ واري رسم ۾ پڻ شريڪ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

ساڳئي تاريخي بيان ۾ ڄاڻايل آهي تہ سيد صلاح الدين جي پٽ 1050هه (1640ع–1641ع) ۾ قلندر شهباز جو آستانو تعمير ڪرايو. ان کان پوءِ سيد نهال شاهه جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جو تعلق کٻڙوٽ جي سيدن سان هو.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

انهيءَ احوال ۾ مير خضر شاهه، سيد موج دريا ولد سيد ساجو شاهه ۽ مير صادق علي ڪازبرونيءَ جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن مان مير صادق علي ڪازبرونيءَ کي مشهور سيد ڄاڻايو ويو آهي. بهرحال، انهن سڀني شخصيتن جو کٻڙوٽ جي سيدن سان نسبي تعلق متن مان ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

هي تاريخي بيان کٻڙوٽ جي مذهبي ۽ سماجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ سترهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل تاريخي احوالن ۾ هن وسنديءَ جي سيدن کي سيوهڻ جي مشهور درگاهه جي سجاده نشينيءَ ۽ مذهبي رسمن ۾ حصيدار ڄاڻايو ويو آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[ايم ايڇ پنهور]] سان لاڳاپيل تحقيقي مواد ۾ [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري جي بحث دوران کٻڙوٽ جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب کٻڙوٽ انهن وسندين مان هئي، جيڪي ماضيءَ ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions |page=124 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-56-31_6636e10aac6d17bd78dc2cffeecd316d.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212161722/https://www.sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-56-31_6636e10aac6d17bd78dc2cffeecd316d.pdf |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هي بيان سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ کٻڙوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== انتظامي ۽ محصولي حيثيت ==
کٻڙوٽ موجوده انتظامي لحاظ کان ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري اسڪول رڪارڊ ۾ ان جي يونين ڪائونسل بابت مختلف دورن جون داخلائون ملن ٿيون. پراڻي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ بوبڪ ۽ موجوده آن لائين SEMIS فهرست ۾ جعفرآباد ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory: District Jamshoro |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/22-District_Jamshoro.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web |title=SEMIS School Search |url=https://rsusindh.gov.pk/programs/searchSchoolDetails.php |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== موجوده محصولي ديهون ===
سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب سيوهڻ تعلقي ۾ کٻڙوٽ جي نالي سان ٻه ديهون درج آهن:

* '''کٻڙوٽ جاگير''' (Khabroth Jageer)، تعلقي جي فهرست ۾ نمبر 43، مجموعي داخلا نمبر 1558.
* '''کٻڙوٽ رعيتِي''' (Khabroth Rayati)، تعلقي جي فهرست ۾ نمبر 44، مجموعي داخلا نمبر 1559.

اهي ٻئي ديهون ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

بورڊ آف روينيو جي مائڪروفلم ٿيل رڪارڊ جي فهرست ۾ پڻ ٻنهي ديهن جا نالا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Microfilmed Revenue Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

ديهن جي نالن ۾ «جاگير» ۽ «رعيتِي» جا لفظ محصولي ۽ زميني انتظام جي تاريخي اصطلاحن سان تعلق رکن ٿا. انهن ٻنهي ديهن جي زميني ايراضي، موجوده حدن ۽ ملڪيت جي تفصيلي نوعيت معلوم ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل سرڪاري ديهه نقشن ۽ محصولي رڪارڊ جو مطالعو ضروري آهي.

== آبادي ۽ سماجي صورتحال ==
کٻڙوٽ هڪ ڳوٺاڻي وسندي آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ ٻرڙي، بلوچ، رند ۽ چٽا نالن سان منسوب ڳوٺ موجود آهن، جن جي سڃاڻپ جديد نقشن مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

کٻڙوٽ ڳوٺ يا ٻنهي ديهن جي الڳ آبادي، گهرن جي تعداد، خواندگيءَ جي شرح، عورتن ۽ مردن جي تناسب ۽ روزگار جي تفصيل بابت تصديق ٿيل انگ اکر هن وقت دستياب نہ آهن. انهن لاءِ پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي ڳوٺ يا موضع وار تفصيلي جدولن جي ضرورت آهي.

== تعليم ==
کٻڙوٽ ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهي، جنهن جو نالو '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول کٻڙوٽ''' (GBPS Khabroth) آهي. ان جو SEMIS ڪوڊ '''422020036''' آهي.

سنڌ حڪومت جي پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري موجب اسڪول کٻڙوٽ جاگير ۾ واقع آهي، جڏهن تہ ان جي پوسٽ آفيس بوبڪ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي آن لائين SEMIS فهرست ۾ اسڪول کي فعال (Functional) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ هڪ استاد ۽ 39 شاگرد درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

ڳوٺ ۾ مڊل، هاءِ يا هائير سيڪنڊري اسڪول جي الڳ موجودگيءَ بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نہ آهي.

== بنيادي سهولتون ==

=== پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهمي ===
حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپنيءَ جي 2019ع واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''Water Supply Scheme TMO Village Khabrot Sehwan''' نالي پاڻيءَ جي فراهميءَ واري اسڪيم جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Government Consumer Records |url=https://www.hesco.gov.pk/data/defaulter/ERO_CP114_Govt.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |date=2019 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703092550/http://hesco.gov.pk/data/defaulter/ERO_CP114_Govt.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن رڪارڊ مان ڳوٺ سان لاڳاپيل پاڻيءَ جي فراهميءَ واري اسڪيم جو وجود ثابت ٿئي ٿو، پر اسڪيم جي موجوده ڪارڪردگي، پاڻيءَ جي معيار ۽ فراهميءَ جي تسلسل بابت وڌيڪ معلومات گهربل آهي.

=== صحت جون سهولتون ===
کٻڙوٽ جي ڀرپاسي ۾ بوبڪ جو بيسڪ هيلٿ يونٽ سرڪاري رڪارڊ ۾ درج آهي. جديد نقشن ۾ بوبڪ جي سول اسپتال جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

کٻڙوٽ ڳوٺ جي اندر ڪنهن الڳ بيسڪ هيلٿ يونٽ، سرڪاري ڊسپينسري يا اسپتال جي موجودگيءَ جي تصديق نہ ٿي سگهي آهي.

=== آمدرفت ===
کٻڙوٽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان مقامي رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. سيوهڻ ۽ بوبڪ علائقي جا اهم شهري ۽ انتظامي مرڪز آهن. ڳوٺ جي ڀرپاسي ۾ قومي شاهراهه اين-55 ۽ ريلوي لائين پڻ موجود آهن.

== تاريخي شخصيتون ==
کٻڙوٽ سان لاڳاپيل تاريخي شخصيتن ۾ '''سيد نهال شاهه''' جو نالو اهم آهي، جنهن جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سان لاڳاپيل سنڌي متن ۾ قلندر لعل شهباز جي درگاهه جي سجاده نشينيءَ جي سلسلي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;مظهر&quot;/&gt;

موجوده دور جي ڪنهن اهڙي شخصيت بابت، جنهن جي کٻڙوٽ سان وابستگي ۽ عوامي اهميت معتبر آزاد ماخذن مان ثابت هجي، وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[سيوهڻ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[بوبڪ]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لعل شهباز قلندر]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[نياز همايوني]]
* [[ايم ايڇ پنهور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ.
* ''Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions''.
* سنڌ حڪومت، ''District and Taluka Wise School Directory: District Jamshoro''.
* بورڊ آف روينيو سنڌ، ''List of Dehs in Sindh''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.geonames.org/1404663/khabrot.html GeoNames تي کٻڙوٽ]
* [https://mapcarta.com/15155004 Mapcarta تي کٻڙوٽ]
* [https://www.openstreetmap.org/node/10284014592 OpenStreetMap تي کٻڙوٽ]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]

[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]]</text>
      <sha1>stngl32950ohl3lbedj0wd7p15e6b4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ منھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103993</id>
    <revision>
      <id>425066</id>
      <parentid>420986</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5650" sha1="59elfel19m3tney03w3e92x94rlb38g" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}}

{{Infobox settlement
| name = منھ
| native_name = منھ
| other_name = منه، Manh
| settlement_type = تاريخي ڳوٺ
| subdivision_type = تاريخي سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]]
| subdivision_type3 = تاريخي علائقو
| subdivision_name3 = [[سنڌ]]
| subdivision_type4 = موجوده ملڪ
| subdivision_name4 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| founder = مير خان ابڙو
| extinct_title = موجوده حيثيت
| extinct_date = غير معلوم
}}

'''منھ''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، منھ انهن وسندين مان هئي، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير خان ابڙي آباد ڪرايون هيون.&lt;ref name=&quot;مظهر_منھ&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |editor=پير حسام الدين راشدي
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=1979
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |page=63
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== مغل دور ۾ آبادڪاري ===
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، سترهين صدي عيسويءَ ۾ چانڊڪي پرڳڻي اندر مختلف زميندارن آبپاشيءَ جي وسيلن کي ترقي ڏني ۽ نيون وسنديون آباد ڪرايون.

انهيءَ دور ۾ مير خان ابڙي جي آباد ڪيل ڳوٺن ۾ منھ ۽ هرڻي جا نالا ملن ٿا. ساڳئي تاريخي احوال ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ شاهه علي ابڙي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;مظهر_منھ&quot;/&gt;

=== آبپاشي ۽ زرعي ترقي ===
چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن جي آباديءَ ۾ واڌ آئي. تاريخي بيان موجب، مقامي زميندارن جي آبپاشيءَ وارن ڪمن سبب اڳ غيرآباد پيل زمينون پوکيءَ هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.&lt;ref name=&quot;مظهر_منھ&quot;/&gt;

انهيءَ آبادڪاريءَ جي پسمنظر ۾ منھ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. البت موجوده دستياب شاهديءَ مان منھ ڳوٺ جي مخصوص واهه، پاڻيءَ جي ذريعي يا زرعي ايراضيءَ جي ماپ بابت قطعي ڄاڻ حاصل نٿي ٿئي.

== تاريخي جاگرافي ==
منھ تاريخي چانڊڪي پرڳڻي جو حصو هئي، جيڪو مغل دور ۾ بکر سرڪار جي انتظام هيٺ هو.

ڳوٺ جي صحيح جاگرافيائي مقام، موجوده تعلقي، ضلعي ۽ روينيو ديهه بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي.

موجوده روينيو رڪارڊ سان ان جي سڃاڻپ لاءِ پراڻن ديهه نقشن، زميني رڪارڊ ۽ تاريخي جاگرافيءَ جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== نالي جي سڃاڻپ ==
تاريخي متن جي سنڌي پڙهڻيءَ ۾ وسنديءَ جو نالو '''منھ''' ملي ٿو. ان جي رومن صورت ''Manh'' ٿي سگهي ٿي، پر اها سرڪاري طور تصديق ٿيل انگريزي هِجي نه آهي.

منھ کي ڪنهن موجوده هم نالي ڳوٺ يا ديهه سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ الڳ دستاويزي ثبوت گهربل آهن.

== تاريخي اهميت ==
منھ جو ذڪر چانڊڪي پرڳڻي ۾ سترهين صديءَ دوران ٿيندڙ زرعي آبادڪاريءَ جي تاريخ لاءِ اهم آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن وسنديءَ جو احوال ڏيکاري ٿو تہ مقامي زميندارن جي آبادڪاريءَ وارين سرگرمين سان نون ڳوٺن جو قيام عمل ۾ آيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرواهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |editor=پير حسام الدين راشدي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=1979
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو جو سرڪاري پورٽل]
* [https://web.archive.org/web/20261012185910/https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جي ديهن جا نقشا ۽ رڪارڊ]

[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]]</text>
      <sha1>59elfel19m3tney03w3e92x94rlb38g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوٽلي، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103995</id>
    <revision>
      <id>424977</id>
      <parentid>420918</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9839" sha1="6244fl1imdfnigokdtrcirica9ztbed" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}}

{{Infobox settlement
| name = ڪوٽلي
| native_name = ڪوٽلي
| other_name = Kotli
| settlement_type = تاريخي ڳوٺ
| subdivision_type = تاريخي سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]]
| subdivision_type3 = تاريخي علائقو
| subdivision_name3 = [[سنڌ]]
| subdivision_type4 = موجوده ملڪ
| subdivision_name4 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = 1038هه / 1628ع جي پسمنظر ۾
| founder = شاهه علي مهديجو
| extinct_title = موجوده حيثيت
| extinct_date = اڻڄاتل
}}

'''ڪوٽلي''' [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، ڪوٽلي ڳوٺ کي '''شاهه علي مهديجي''' آباد ڪرايو هو، جيڪو ابڙن جو مرشد هو.&lt;ref name=&quot;مظهر_ڪوٽلي&quot;&gt;{{cite book
 |last=ميرڪ
 |first=يوسف
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |editor=پير حسام الدين راشدي
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |page=63
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;سنڌيانا_ڪلهوڙا&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+ڪلهوڙا+دور+حڪومت
 |language=sd
 |access-date=2026-10-10
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== مغل دور ۾ قيام ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي آبپاشي، زمينداري ۽ آبادڪاريءَ جو تفصيلي احوال ملي ٿو. ڪتاب موجب، مير ابڙي جي کوٽايل وڏي واهه سان اڳ غيرآباد زمينون آباد ٿيون ۽ نوان ڳوٺ قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;مظهر_ڪوٽلي&quot;/&gt;

انهيءَ دور ۾ ابڙن جي مرشد شاهه علي، جيڪو مهديجو سڏبو هو، ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ اهو احوال محمد علي بيگ جي بکر ۾ فوجداريءَ واري زماني، 1038هه/1628ع، جي پسمنظر ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا_ڪلهوڙا&quot;/&gt;

=== شاهه علي مهديجو ===

ڪوٽلي جي باني شاهه علي بابت تاريخي ماخذن ۾ سندس مهديجي سڃاڻپ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت» واري مضمون ۾ شاهه علي عرف شاهل محمد ڪلهوڙي بابت بحث ڪندي ڪوٽلي جي آبادڪاريءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا_ڪلهوڙا&quot;/&gt;

هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شاهه علي جو ابڙن سان روحاني ۽ سماجي تعلق هو. تنهنڪري کيس رڳو «شاهه علي ابڙو» لکڻ بدران تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل سڃاڻپ «شاهه علي مهديجو» اختيار ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== آبپاشي ۽ زرعي آبادڪاري ===

چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن جي آباديءَ ۾ اضافو ٿيو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، ابڙن، سانگين ۽ سميجن واهه جي ڪنارن تي وسنديون قائم ڪيون ۽ ٻين علائقن مان ماڻهو اتي اچي آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;مظهر_ڪوٽلي&quot;/&gt;

ڪوٽلي جو قيام انهيءَ زرعي ۽ سماجي تبديليءَ سان لاڳاپيل هو.

انگريزيءَ ۾ سنڌ جي مغل دور کان پوءِ سياسي ۽ سماجي تبديلين بابت هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ شاهه علي طرفان ڪوٽلي آباد ڪرڻ ۽ زراعت لاءِ واهن جي کوٽائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;سنڌ_مغل_تحقيق&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Thesis Access
 |url=https://www.scribd.com/document/969910379/Thesis-Access
 |type=Research thesis
 |language=en
 |access-date=2026-10-10
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي جاگرافي ==

ڪوٽلي مغل دور جي چانڊڪي پرڳڻي جو حصو هئي، جيڪو بکر سرڪار جي انتظام هيٺ هو.

ڳوٺ جو موجوده جاگرافيائي هنڌ، تعلقو، ضلعو ۽ روينيو ديهه قطعي طور معلوم نه ٿي سگهيا آهن.

=== روينيو رڪارڊ سان تقابلي تحقيق ===

سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي باڪراڻي تعلقي ۾ «Mir Khan Abro» نالي ديهه درج آهي. ان جو سرڪاري فهرست ۾ مجموعي اندراج نمبر 2666 ۽ تعلقي اندر نمبر 27 آهي.&lt;ref name=&quot;بورڊ_ديهون&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |website=Sindh Zameen
 |language=en
 |access-date=2026-10-10
 |archive-date=2026-10-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

اهو اندراج ابڙن سان لاڳاپيل تاريخي جاگرافيءَ جي وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان مان ڪوٽلي جي موجوده هنڌ جي تصديق نٿي ٿئي.

== چانڊڪي پرڳڻي جون لاڳاپيل وسنديون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#C6EDFC;color:#154B67;padding:10px;&quot; | '''چانڊڪي پرڳڻي ۾ تاريخي آبادڪاري'''
|-
! style=&quot;background:#D0E1FF;color:#173E6C;padding:8px;&quot; | وسندي
! style=&quot;background:#D6F1E5;color:#205D4B;padding:8px;&quot; | آباد ڪندڙ
! style=&quot;background:#FCE7CC;color:#8A4B14;padding:8px;&quot; | تاريخي پسمنظر
|-
| style=&quot;background:#E8F6FC;padding:7px;&quot; | [[جوکي]]
| مير ابڙو
| مغل دور جي آبادڪاري
|-
| style=&quot;background:#E8F6FC;padding:7px;&quot; | [[منھ]]
| مير ابڙو
| مغل دور جي آبادڪاري
|-
| style=&quot;background:#E8F6FC;padding:7px;&quot; | [[پوپٽي]]
| نندو ابڙو
| مغل دور جي آبادڪاري
|-
| style=&quot;background:#E8F6FC;padding:7px;&quot; | '''ڪوٽلي'''
| شاهه علي مهديجو
| 1038هه/1628ع جي تاريخي پسمنظر ۾ ذڪر
|}

&lt;small&gt;ماخذ: ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو، ص 63؛ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، «سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت».&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;مظهر_ڪوٽلي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;سنڌيانا_ڪلهوڙا&quot;/&gt;

== نالي جي سڃاڻپ ==

ڪوٽلي نالو سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ملي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت مطالعي ۾ «ڪوٽلي نجابت» ۽ «ڪوٽلہ مغلان» جهڙن نالن جا مثال ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌي_ٻولي_تاريخ&quot;&gt;{{cite web
 |title=Evolution of Sindhi Language: Chapter Eighth
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1308
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=en
 |access-date=2026-10-10
}}&lt;/ref&gt;

انهن هم نالي وسندين مان ڪنهن کي به تاريخي چانڊڪي پرڳڻي واري ڪوٽلي سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ روينيو ثبوت گهربل آهن.

== تاريخي اهميت ==

ڪوٽلي جو ذڪر مغل دور جي چانڊڪي پرڳڻي ۾ زرعي توسيع، آبپاشيءَ جي ترقي، مقامي زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي سماجي ڪردار جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن وسنديءَ جو نالو محفوظ هجڻ سبب ڪوٽلي سنڌ جي سترهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;مظهر_ڪوٽلي&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرواهه]]
* [[جوکي]]
* [[منھ]]
* [[پوپٽي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=ميرڪ
 |first=يوسف
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |editor=پير حسام الدين راشدي
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://web.archive.org/web/20261012205727/https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]]
[[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>6244fl1imdfnigokdtrcirica9ztbed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ تي پنچالن جي حڪومت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104122</id>
    <revision>
      <id>425192</id>
      <parentid>423838</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13730" sha1="inbhzcm0nr7q6nm6rcuct5rxmtn4e50" xml:space="preserve">{{Short description|قديم ڪِروي قبيلي، پنچال رياست ۽ سنڌ سان سندن ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت روايت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = پنچال
| common_name = پنچال
| native_name = Pañcāla
| era = [[ويدي دور]] ۽ قديم هندستان
| government_type = بادشاهت ۽ علائقائي سياسي تنظيم
| capital = [[ڪامپيليا]]؛ [[اهڇترا]]
| common_languages = [[ويدي سنسڪرت]] ۽ ٻيون قديم مقامي ٻوليون
| religion = [[ويدي مذهب]] ۽ بعد جون مذهبي روايتون
| today = [[ڀارت]]
| image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png
| image_map_caption = قديم هندستان جي مهاجنپدن جي نقشي ۾ پنچال جو علائقو
}}

'''سنڌ تي پنچالن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب قديم [[ڪِروي قبيلو|ڪِروي]] (Krivi) قبيلي جو تعلق [[پنچال]] سان هو ۽ ان جي سنڌ سان به تاريخي وابستگي هئي.
&lt;ref name=&quot;AdvaniMadhyadesh&quot;&gt;{{cite book
 |last=آڏواڻي
 |first=ڀيرومل مهرچند
 |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ
 |language=sd
 |pages=33
}}&lt;/ref&gt;


قديم ويدي ادب ۾ ڪِروي قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. ''[[شتپٿ برهمڻ]]'' موجب پنچالن کي اڳئين زماني ۾ ڪِروي سڏيو ويندو هو. هن متن جي انگريزي ترجمي جي مقدمي ۾ ڪِروي قبيلي جي ذڪر کي [[سنڌو درياهه]] ۽ [[چناب درياهه|اسڪني يا چناب]] سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EggelingPanchala&quot;&gt;{{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |series=Sacred Books of the East |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1882 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/satapatha-brahmana-english/d/doc63175.html |at=Introduction; discussion of XIII.5.4.7}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپي مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري تہ بعد ۾ قائم ٿيل پنچال رياست سڄي سنڌ تي حڪومت ڪئي هئي. پنچال جي تاريخي رياست جو مرڪزي علائقو [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ واري مٿئين ميدان ۾ هو.&lt;ref name=&quot;RaychaudhuriPanchala&quot;&gt;{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |language=en |url=https://peachf.org/images/SouthAsia/IndiaHistAncientIndiaRaychaudhuri.pdf |at=Discussion of Panchala and the Krivis}}&lt;/ref&gt;

== پنچالن جي سڃاڻپ ==
'''پنچال''' (سنسڪرت: पञ्चाल؛ ''Pañcāla'') قديم هندستان جي اهم سياسي ۽ ثقافتي علائقن مان هڪ هو. ويدي ادب ۾ پنچالن جو ذڪر اڪثر [[ڪورو]] قبيلي سان گڏ اچي ٿو. بعد ۾ پنچال قديم هندستان جي [[سورهن مهاجنپد|سورهن مهاجنپدن]] مان هڪ طور سڃاتو ويو.

پنچال جي تاريخي علائقي ۾ موجوده اتر پرديش جا بدايون، فرخ آباد ۽ ڀرپاسي جا حصا شامل هئا. ان جون مشهور قديم آباديون ڪامپيليا ۽ اهڇترا هيون.&lt;ref name=&quot;RaychaudhuriPanchala&quot;/&gt;

== ڪِروي قبيلي ۽ پنچالن جو لاڳاپو ==
=== ويدي ادب ۾ ڪِروي ===
قديم [[رگ ويد]] ۾ ڪِروي نالي هڪ قبيلي جو ذڪر اچي ٿو. ''شتپٿ برهمڻ'' جي 13هين ڪانڊ، پنجين اڌيايَ، چوٿين برهمڻ جي ستين فقري ۾ پنچالن جي اڳوڻي نالي بابت ڪِروي جو حوالو ڏنل آهي.

جوليس ايگلنگ پنهنجي ''شتپٿ برهمڻ'' جي ترجمي جي مقدمي ۾ ڄاڻايو آهي تہ ڪِروي نالي قبيلي جو رگ ويد ۾ سنڌو ۽ اسڪني ندين سان واسطو ڏيکاريل آهي. هن سلسلي ۾ رگ ويد 8.20.24 جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EggelingPanchala&quot;/&gt;

هن لساني ۽ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ۾ ٻن ڳالهين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ ڪِروي قبيلي جي آڳاٽي جاگرافيائي موجودگي، ۽ ٻي بعد واري پنچال رياست جي سياسي حدن جو سوال.

=== ڪِروي کان پنچال تائين ===
ويدي دور جي مختلف مرحلن ۾ قبيلائي سڃاڻپن ۽ سياسي تنظيمن ۾ تبديليون آيون. پنچال جي تاريخ بابت ڪجهه مؤرخ ڪِروي کي ان جي آڳاٽي قبيلائي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا.

هيمچندر راءِ چوڌريءَ قديم هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هن روايت جو ذڪر ڪندي ڪِروي جي سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپي کي بيان ڪيو آهي. پر اها شاهدي سنڌ تي پنچال رياست جي باقاعدي انتظامي حڪومت جي تفصيل فراهم نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;RaychaudhuriPanchala&quot;/&gt;

== ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان ==
ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 33 تي «سنڌ تي پنچالن جي حڪومت» جي عنوان سان قديم سنڌ ۽ پنچالن جي لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.

آڏواڻي رگ ويد جي حوالن ۽ اڳين مؤرخن جي تحقيق جي بنياد تي لکي ٿو تہ سنڌ ۾ پنچالن جو راڄ رهيو. هو رگ ويد ۾ ذڪر ٿيل هڪ راجا جي نالي کي ''Svanaya Bhavay?a'' جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان کي ڪِروي ۽ پنچالن سان لاڳاپيل بحث ۾ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdvaniP33&quot;/&gt;

آڏواڻيءَ جي بيان موجب ڪِروي آريائي قبيلن مان هئا ۽ سندن نالي سان پنچالن جي تاريخي سڃاڻپ جو لاڳاپو هو. سندس لکڻيءَ ۾ سنڌ جي آڳاٽي تاريخ کي ويدي ادب جي قبيلائي روايتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.

هن بيان کي تاريخي ماخذ جي حيثيت سان اهميت حاصل آهي؛ البت ان مان ڪنهن مخصوص پنچال بادشاهه جي سنڌ ۾ تخت نشيني، راڄڌاني، حڪومتي مدت يا انتظامي حدن جي آزاد تصديق نٿي ٿئي.

== پنچال جي تاريخي جاگرافي ==
[[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|قديم هندستان جي مهاجنپدن جو نقشو، جنهن ۾ پنچال جو تاريخي علائقو ڏيکاريل آهي.]]

پنچال جو مشهور تاريخي علائقو اتر هندستان ۾ گنگا ۽ يمنا جي مٿئين ميدان سان لاڳاپيل هو. بعد واري تاريخي روايت ۾ ان کي اتر پنچال ۽ ڏکڻ پنچال جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.

اتر پنچال جي اهم مرڪز طور اهڇترا ۽ ڏکڻ پنچال جي اهم مرڪز طور ڪامپيليا جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;RaychaudhuriPanchala&quot;/&gt;

[[File:Ahichchhatra Fort Temple Bareilly.jpg|thumb|280px|اهڇترا جي تاريخي ماڳ جو منظر، جيڪو اتر پنچال سان لاڳاپيل آهي.]]

قديم ادبي شاهدين کان سواءِ اهڇترا مان آثارِ قديمه ۽ سڪا پڻ مليا آهن. اهي پنچال جي بعد واري سياسي تاريخ بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;ASIPanchala&quot;&gt;{{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |journal=Ancient India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Ancient_India_Bulletin_of_the_Archaeological_Survey_of_India_1_%281946_%20January%29-1946-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== پنچال جا سڪا ۽ آثارِ قديمه ==
[[File:Panchalas of Adhichhatra.jpg|thumb|280px|پنچال جي حڪمران اندرمترا سان منسوب قديم سڪو.]]

پنچال جي سياسي تاريخ جي مطالعي ۾ قديم سڪا اهم حيثيت رکن ٿا. اهڇترا ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان پنچال جي حڪمرانن جي نالن وارا سڪا مليا آهن.

آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي تحقيق ۾ اهڇترا جي کوٽاين دوران مختلف تهن مان سڪن جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي. ڪجهه تهن ۾ پنچال جا سڪا ملڻ سان ماڳ جي سياسي ۽ معاشي تاريخ جي تعمير ۾ مدد ملي آهي.&lt;ref name=&quot;ASIPanchala&quot;/&gt;

ڀارت جي آثارِ قديمه واري اداري جي 1961–62ع جي رپورٽ ۾ بريلي مان رودرگهوشا، اشوامترا ۽ يوگسينا نالي پنچال حڪمرانن جا ٽامي جا سڪا سڃاڻڻ جو ذڪر پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;ASIReview1962&quot;&gt;{{cite report |title=Indian Archaeology 1961–62: A Review |publisher=Archaeological Survey of India |year=1962 |page=95 |url=https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201961-62%20A%20Review.pdf}}&lt;/ref&gt;

اهي آثار پنچال رياست جي تاريخي وجود جا شاهد آهن، پر انهن کي سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جو سڌو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

== سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت تاريخي جائزو ==
سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت جو بنيادي تعلق ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان ممڪن وابستگيءَ سان آهي.

''شتپٿ برهمڻ'' ۽ رگ ويد جي لاڳاپيل حوالن مان ڪِروي ۽ پنچالن جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو اشارو ملي ٿو. بعد واري تاريخ ۾ پنچال هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اتر هندستان ۾ مشهور ٿيو.

بهرحال، انهن شاهدين مان سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جي تاريخ، حڪمرانن جي مڪمل فهرست، راڄڌاني يا حدون مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.

ان ڪري سنڌ تي پنچالن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت ۽ تحقيقي مفروضي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن تہ ڪِروي قبيلي ۽ پنچال رياست جي وجود بابت موجود شاهدين کي الڳ پيش ڪرڻ گهرجي.

== تاريخي شاهدين جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #356B94; background:#FFFFFF;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;&quot; | سنڌ، ڪِروي ۽ پنچالن بابت شاهدين جو جائزو
! style=&quot;background:#D9EAF8;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#D9EAF8;&quot; | بيان
! style=&quot;background:#D9EAF8;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| style=&quot;background:#F0F7FF;&quot; | [[رگ ويد]]
| ڪِروي قبيلي جو قديم ذڪر
| آڳاٽي قبيلائي تاريخ لاءِ ادبي شاهدي
|-
| [[شتپٿ برهمڻ]]
| پنچالن جي اڳوڻي نالي طور ڪِروي
| ٻن نالن جي تاريخي لاڳاپي جو بنياد
|-
| style=&quot;background:#F0F7FF;&quot; | راءِ چوڌريءَ جي تحقيق
| ڪِروي جو سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپو؛ پنچال جي اتر هندستان واري جاگرافي
| قديم متنن جو تاريخي تجزيو
|-
| ڀيرومل آڏواڻي
| سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت
| سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پيش ٿيل تشريح
|-
| style=&quot;background:#F0F7FF;&quot; | اهڇترا جا آثار ۽ سڪا
| پنچال حڪمرانن ۽ سياسي سرگرمين جا آثار
| پنچال جي تاريخي وجود جي مادي شاهدي؛ سنڌ تي حڪومت جي نه
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[پنچال]]
* [[ڪِروي قبيلو]]
* [[ويدي دور]]
* [[رگ ويد]]
* [[شتپٿ برهمڻ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سورهن مهاجنپد]]
* [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33}}
* {{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |publisher=Clarendon Press |year=1882}}
* {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |year=1923 |url=https://archive.org/details/dli.csl.5170 |publisher=University of Calcutta}}
* {{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Panchalas and Their Capital Ahichchhatra |publisher=Archaeological Survey of India |year=1999}}
* {{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India}}

[[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:ويدي دور]]
[[زمرو:پنچال]]</text>
      <sha1>inbhzcm0nr7q6nm6rcuct5rxmtn4e50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سکر جون ٽڪريون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104125</id>
    <revision>
      <id>425204</id>
      <parentid>421161</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11754" sha1="n7i3n2dhiy2uggc19zflugblmwb5i3i" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي شهر سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي واريون تاريخي ۽ ارضياتي ٽڪريون}}

'''سکر جون ٽڪريون''' [[سنڌ]] جي [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي ڀرپاسي ۾ موجود چُن پٿر جون قدرتي ٽڪريون آهن، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل آهن. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ سنڌو درياهه انهن پٿريلي ٽڪرين مان گذري ٿو، جڏهن تہ [[بکر جو ٻيٽ]] پڻ انهيءَ پٿريلي بناوت جو حصو آهي. اهي ٽڪريون پنهنجي ارضياتي خصوصيتن، تاريخي اهميت ۽ قديم آثارن سبب مشهور آهن. سنڌ جي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ انهن جو ذڪر «سکر جون سونهري ٽڪريون» جي عنوان هيٺ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurHills&quot;&gt;{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=5–10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Blanford1880&quot;&gt;{{cite book |last=Blanford |first=William Thomas |title=The Geology of Western Sind |series=Memoirs of the Geological Survey of India |volume=17 |year=1880 |language=en |url=https://pahar.in/pahar/Journals/Geological%20Survey%20of%20India/Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India/1880%20Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India%20vol%2017.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808213440/https://pahar.in/pahar/Journals/Geological%20Survey%20of%20India/Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India/1880%20Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India%20vol%2017.pdf |archive-date=2025-08-08 |access-date=2026-10-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukkur on the Indus.jpeg|thumb|280px|اوڻيهين صديءَ ۾ سکر ۽ سنڌو درياهه جو تاريخي منظر.]]

== تاريخي پسمنظر ==
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ لکي ٿو تہ سکر جون ٽڪريون قديم زماني کان شهر جي قدرتي منظرنامي جو اهم حصو رهيون آهن. سندس بيان موجب سنڌو درياهه جي ڪناري تي موجود انهن ٽڪرين شهر جي جاگرافيائي صورت ۽ تاريخي ترقيءَ تي اثر وڌو. هن سکر جي قديم آبادي، روهڙي، بکر ۽ سنڌو درياهه جي لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. شيدائي ٽڪرين جي قدرتي سونهن کي بيان ڪندي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جا حوالا پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurHills&quot;/&gt;

مولائي شيدائي سکر ۽ روهڙي جي تاريخي آباديءَ جو ذڪر ڪندي ٻڌائي ٿو تہ سنڌو درياهه جي ڪناري تي انهن شهرن جي اهميت سندن جاگرافيائي بيهڪ سان لاڳاپيل هئي. سکر جي ڀرسان بکر جو ٻيٽ، درياهه جو وهڪرو ۽ پٿريلا ڪنارا تاريخي دورن ۾ آمدرفت، دفاع ۽ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ اهم رهيا آهن. سندس بيان ۾ قديم شهرن، سندن نالن ۽ مختلف تاريخي دورن بابت روايتون پڻ ملن ٿيون، جن کي سندن اصل ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurHills&quot;/&gt;

== ارضياتي بناوت ==
سکر ۽ روهڙي جون ٽڪريون بنيادي طور چُن پٿر (Limestone) مان ٺهيل آهن. ارضيات جي ماهر وليم ٿامس بلينفورڊ 1880ع ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيق ''The Geology of Western Sind'' ۾ سکر ۽ روهڙي جي پٿريلي بناوت جو تفصيلي ذڪر ڪيو. هن موجب سنڌو درياهه سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ چُن پٿر جي ٽڪرين کي چيري پنهنجو وهڪرو ٺاهي ٿو. بکر جو ٻيٽ پڻ چُن پٿر مان ٺهيل آهي.&lt;ref name=&quot;Blanford1880&quot;/&gt;

ارضياتي تحقيق موجب روهڙي جون ٽڪريون قديم سامونڊي تهن مان ٺهيل پٿرن تي مشتمل آهن. انهن ۾ چُن پٿر سان گڏ چقمق پٿر (Flint يا Chert) جا ذخيرا به موجود آهن. جديد تحقيق ۾ انهن پٿرن کي ايوسين دور سان لاڳاپيل ارضياتي بناوتن سان ڳنڍيو ويو آهي. روهڙي جي ٽڪرين جو سلسلو لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 16 ڪلوميٽر ويڪرو بيان ڪيو ويو آهي. هي ماپ روهڙي جي وسيع ٽڪريائي علائقي لاءِ آهي، نه رڳو سکر شهر جي اندر موجود ٽڪرين لاءِ.&lt;ref name=&quot;Gadekar2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gadekar |first1=Charusmita |last2=Rajesh |first2=S. V. |last3=Ajithprasad |first3=P. |title=Shikarpur lithic assemblage: New questions regarding Rohri chert blade production |journal=Journal of Lithic Studies |year=2014 |volume=1 |issue=1 |doi=10.2218/jls.v1i1.764 |url=https://journals.ed.ac.uk/lithicstudies/article/view/764 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو درياهه ۽ بکر جو ٻيٽ ==
[[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|280px|1839ع ۾ روهڙي، سنڌو درياهه ۽ بکر جي قلعي جو تاريخي منظر، جيمس اٽڪنسن جي تصوير.]]

سکر جي ٽڪرين جي هڪ نمايان خصوصيت سنڌو درياهه سان سندن سڌو لاڳاپو آهي. سنڌو درياهه عام طور ميداني علائقن مان گذرندي هتي پٿريلي زمين کي چيري وهندو آهي. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ واقع بکر جو ٻيٽ انهيءَ قدرتي پٿريلي نظام جو حصو آهي. بلينفورڊ جي ارضياتي سروي موجب ٻيٽ ۽ ٻنهي شهرن جي ڀرسان ظاهر ٿيندڙ پٿرن جي بناوت ۾ هڪجهڙائي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Blanford1880&quot;/&gt;

سکر ۽ روهڙي جي وچ واري پٿريلي گذرگاهه تاريخي لحاظ کان پڻ اهم رهي آهي. درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جي قلعي ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ سبب هي علائقو سنڌ جي مختلف تاريخي دورن ۾ نمايان رهيو آهي. سکر جي ٽڪرين ۽ درياهه جي گڏيل جاگرافيائي بيهڪ شهر جي تاريخي اهميت کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurHills&quot;/&gt;

== قديم آثار ۽ پٿر جا اوزار ==
سکر ۽ روهڙي جي ٽڪرين جي اهميت رڳو تاريخي يا ارضياتي ناهي، پر انهن جو واسطو سنڌ جي قبل از تاريخ آثارن سان پڻ آهي. روهڙي جي ٽڪرين مان قديم پٿر جا اوزار، چقمق جا ٽڪرا، اوزار ٺاهڻ جا مرڪز ۽ قديم کاڻين جا آثار مليا آهن. انهن دريافتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ هي علائقو پٿر جي اوزارن جي پيداوار لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;BiagiCremaschi1991&quot;&gt;{{cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Cremaschi |first2=Mauro |title=The Harappan flint quarries of the Rohri Hills (Sind-Pakistan) |journal=Antiquity |year=1991 |volume=65 |issue=246 |pages=97–102 |doi=10.1017/S0003598X00079321 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/harappan-flint-quarries-of-the-rohri-hills-sindpakistan/3A7C5FA4EFD2B415F39EC2A691972095 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي ماهرن پاولو بياجي ۽ مائورو ڪريماشي جي تحقيق موجب روهڙي جي ٽڪرين ۾ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور ۾ چقمق پٿر جون کاڻيون ۽ اوزار ٺاهڻ جا مرڪز موجود هئا. انهن مان تيار ڪيل پٿر جا اوزار [[موهن جو دڙو]] جهڙن شهرن تائين پهچندا هئا. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ روهڙي جون ٽڪريون قديم سنڌ جي اقتصادي سرگرمين ۽ دستڪاريءَ جي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون هيون.&lt;ref name=&quot;BiagiCremaschi1991&quot;/&gt;

== جديد آثارِ قديمه جي تحقيق ==
1986ع ۾ روهڙي جي ٽڪرين ۾ قديم چقمق پٿر جي کاڻين جي دريافت کان پوءِ هن علائقي ۾ وڌيڪ آثارِ قديمه جي تحقيق ڪئي وئي. اٽلي ۽ پاڪستان جي گڏيل تحقيقي منصوبن تحت مختلف هنڌن تي قديم کاڻين، پٿر جي اوزارن ۽ انهن جي پيداوار سان لاڳاپيل آثارن جو مطالعو ڪيو ويو. انهن تحقيقن روهڙي جي ٽڪرين جي اهميت کي سنڌو تهذيب جي صنعتي ۽ واپاري سرگرمين سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;StarniniBiagi2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Starnini |first1=Elisabetta |last2=Biagi |first2=Paolo |title=The Archaeological Record of the Indus (Harappan) Lithic Production: The Excavation of RH862 Flint Mine and Flint Workshops on the Rohri Hills (Upper Sindh, Pakistan) |journal=Journal of Asian Civilizations |year=2011 |volume=34 |url=https://iris.unive.it/handle/10278/33084 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ پاولو بياجي روهڙي جي ٽڪرين مان چقمق پٿر جي حاصلات، نقل و حمل ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين علائقن تائين ان جي پهچ جو جائزو ورتو. تحقيق موجب روهڙي جي ٽڪرين مان حاصل ٿيندڙ چقمق پٿر سنڌو تهذيب جي مختلف آبادين ۾ استعمال ٿيندو هو. ان مان قديم دور ۾ خام مال جي فراهمي، اوزارن جي پيداوار ۽ علائقائي رابطن بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Biagi2024&quot;&gt;{{cite journal |last=Biagi |first=Paolo |title=Exploitation, Transport, and Circulation of the Rohri Hills Chert (Sindh, Pakistan) during the Indus Period |journal=Heritage |year=2024 |volume=7 |issue=8 |article-number=200 |doi=10.3390/heritage7080200 |url=https://www.mdpi.com/2571-9408/7/8/200 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي اهميت ==
سکر جون ٽڪريون سنڌ جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي ارضياتي بناوت سنڌو درياهه جي قديم جاگرافيائي ارتقا بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، جڏهن تہ روهڙي جي ٽڪرين ۾ موجود آثار قديم سنڌ جي پٿر جي اوزارن واري صنعت ۽ سنڌو تهذيب جي اقتصادي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. مولائي شيدائي جي تاريخي بيان ۽ جديد سائنسي تحقيق کي گڏ پڙهڻ سان سکر جي ٽڪرين جي تاريخي ۽ ارضياتي اهميت جا مختلف پهلو سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;ShidaiSukkurHills&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Blanford1880&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Biagi2024&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[روهڙي جون ٽڪريون]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]
* [[موهن جو دڙو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سکر]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽڪريون]]
[[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]]</text>
      <sha1>n7i3n2dhiy2uggc19zflugblmwb5i3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ ۾ 1857ع جي آزاديءَ جي جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104226</id>
    <revision>
      <id>425194</id>
      <parentid>423630</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25231" sha1="gocad4xyr3766p1wubdyd6zr8sionbq" xml:space="preserve">
{{Short description|1857ع ۾ سنڌ اندر برطانوي راڄ خلاف فوجي بغاوتون ۽ مزاحمتي سرگرميون}}

'''سنڌ ۾ 1857ع جي آزاديءَ جي جنگ''' [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران [[سنڌ]] ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمرانيءَ خلاف فوجي بغاوتن، ڳجهن منصوبن ۽ مزاحمتي سرگرمين کي چيو وڃي ٿو. سنڌ تي انگريزن 1843ع ۾ قبضو ڪيو هو، جنهن کان چوڏهن سال پوءِ 1857ع ۾ برطانوي هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي بغاوت شروع ٿي. سنڌ ۾ ان جا اهم واقعا [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور]] ۾ سيپٽمبر 1857ع دوران پيش آيا. حيدرآباد ۾ فوجي بغاوت جو منصوبو اڳواٽ ظاهر ٿيڻ سبب ناڪام بڻايو ويو؛ ڪراچيءَ ۾ 21هين ديسي پيادل فوج جي سپاهين بغاوت جي رٿابندي ڪئي ۽ ڪجهه هٿيارن سميت فرار ٿيا؛ جڏهن ته شڪارپور ۾ ديسي توپخاني جي سپاهين توپن تي قبضو ڪري برطانوي فوج خلاف هٿياربند ڪارروائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;&gt;{{cite journal |last=Nabi |first=Aftab |title=The 1857 Army Revolt in India: Sind Incidents and Impact on Policing in India |journal=Pakistan Horizon |publisher=Pakistan Institute of International Affairs |url=https://www.pakistan-horizon.piia.org.pk/index.php/pakistan-horizon/article/download/51/45/51 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ 1857ع جي واقعن جو پسمنظر 1843ع جي برطانوي فتح، [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] جي اقتدار جي خاتمي ۽ برطانوي فوجي انتظام سان ڳنڍيل هو. [[مير شير محمد خان ٽالپر]] جي اڳوڻي مزاحمت ۽ سنڌ جي مقامي سياسي حالتن کي به ان پسمنظر ۾ اهميت حاصل آهي. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 179 کان 182 تائين '''«رٽيل منصوبا»''' ۽ '''«مجاهِدن جا منصوبا ۽ انگريزن جون ڪارروايون»''' جي عنوانن هيٺ 1857ع جي تحريڪ بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAncient1857&quot;&gt;{{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |chapter=رٽيل منصوبا؛ مجاهدن جا منصوبا ۽ انگريزن جون ڪارروايون |pages=179–182 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌ تي انگريزن جو قبضو ===

1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن کي شڪست ڏني.
سنڌ تي برطانوي قبضي سان ٽالپرن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ صوبي ۾ نئون نوآبادياتي انتظام قائم ڪيو ويو.
سنڌ جي مختلف سياسي ۽ فوجي حلقن ۾ برطانوي قبضي خلاف مزاحمت جاري رهي. انهن ۾ [[مير شير محمد خان ٽالپر]] جو نالو خاص اهميت رکي ٿو، جنهن 1843ع ۾ برطانوي فوج خلاف جنگ ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;TalpurSher&quot;&gt;{{cite web |title=Sher-e-Sindh Mir Sher Muhammad Khan Talpur |url=https://talpur.org/royaltalpurs/mirpur-khas/hhmsmt/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261015213956/https://talpur.org/royaltalpurs/mirpur-khas/hhmsmt/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== 1857ع ۾ هندستان جي بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ [[ميرٺ]] مان شروع ٿيندڙ فوجي بغاوت جلد ئي [[دهلي]]، [[لکنؤ]]، [[ڪانپور]] ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن تائين پکڙجي وئي.
بغاوت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جا ڪيترائي هندستاني سپاهي، اڳوڻن حڪمران خاندانن جا حامي ۽ مختلف مقامي گروهه شامل ٿيا.
انگريزن خلاف وڌندڙ بغاوت سبب سنڌ جي فوجي ڇانوڻين ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي.
سنڌ ان وقت برطانوي هندستان جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] سان لاڳاپيل انتظامي علائقو هو. سنڌ جي اهم فوجي مرڪزن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، سکر ۽ جيڪب آباد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ برطانوي فوجي انتظام ===

1857ع ۾ سنڌ جو ڪمشنر [[بارٽل فريئر]] هو.
فريئر کي اتر هندستان جي بغاوت جي خبر ملڻ کان پوءِ سنڌ مان فوجي دستا پنجاب ۽ ملتان موڪلڻا پيا.
انهن فوجي منتقليءَ سبب سنڌ ۾ يورپي فوجين جو تعداد محدود ٿي ويو. ان صورتحال ۾ برطانوي انتظاميا مقامي پوليس، وفادار فوجي دستن ۽ ٻين مددگار قوتن تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

== مير شير محمد خان ٽالپر ۽ مزاحمت جو پسمنظر ==

مير شير محمد خان ٽالپر سنڌ جي انهن حڪمرانن مان هو، جن 1843ع ۾ برطانوي قبضي خلاف هٿياربند مزاحمت ڪئي.
مياڻيءَ کان پوءِ دٻي جي جنگ ۾ شڪست باوجود سندس نالو سنڌ جي برطانوي مخالف جدوجهد سان لاڳاپيل رهيو.
''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحي 179 تي 1857ع جي منصوبن جي سلسلي ۾ مير شير محمد خان ٽالپر جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ سنڌ جي مزاحمتي قوتن جي امڪاني تنظيم ۽ انگريزن خلاف ڪاررواين بابت روايتون بيان ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAncient1857&quot;/&gt;
بهرحال، مير شير محمد خان جي 1843ع واري ثابت ٿيل فوجي مزاحمت ۽ 1857ع جي ڪنهن مخصوص منصوبي ۾ سندس سڌي شموليت کي الڳ تاريخي مسئلا سمجهڻ گهرجي. 1857ع جي منصوبن ۾ سندس ذاتي ڪردار بابت وڌيڪ دستاويزي ثبوتن جي ضرورت آهي.

== رٿيل منصوبا ==

=== سنڌ ۾ بغاوت جي تياري ===

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' موجب 1857ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ انگريزن خلاف مزاحمت لاءِ منصوبا تيار ڪيا ويا.
ڪتاب ۾ شڪارپور، جيڪب آباد، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي فوجي ڇانوڻين جو ذڪر ملي ٿو.
ان دور ۾ برطانوي فوج جا ڪجهه هندستاني سپاهي اتر هندستان ۾ ٿيندڙ بغاوت کان متاثر هئا ۽ سنڌ اندر پڻ برطانوي فوجي انتظام خلاف ڪارروائيءَ جا امڪان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhAncient1857&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== شڪارپور ۽ جيڪب آباد ۾ رابطا ===

ڪتاب موجب شڪارپور ۽ جيڪب آباد جا علائقا انگريزن خلاف منصوبن جي لحاظ کان اهم هئا.
شڪارپور اتر سنڌ جو هڪ وڏو واپاري ۽ فوجي مرڪز هو، جڏهن ته جيڪب آباد سنڌ جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ اهم فوجي ڇانوڻي هئي.
ڪتاب ۾ '''دريا خان''' نالي هڪ شخص جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو جيڪب آباد ۾ انگريزن خلاف سرگرمين سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.
هڪ ٻئي تاريخي بيان موجب دريا خان شڪارپور جي باغي سپاهين سان پڻ رابطي ۾ هو.&lt;ref name=&quot;WarSind1857&quot;&gt;{{cite web |title=The War of Independence: Sind, Sep. 1857 A.D. |url=https://muslimname.com/node/177 |website=Muslimname.com |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-date=2017-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501165150/http://muslimname.com/node/177 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== منصوبن جي ناڪامي ===

ڪتاب موجب انگريزن جي جاسوسي نظام، مقامي مخبرن ۽ فوجي نگرانيءَ سبب ڪيترائي منصوبا عملي صورت اختيار ڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿي ويا.
سنڌ جي مختلف ڇانوڻين ۾ برطانوي فوجي عملدارن سپاهين جي سرگرمين جي نگراني وڌائي.
ڪجهه هنڌن تي سپاهين کي غير هٿياربند ڪيو ويو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي گرفتاريون ۽ فوجي عدالتن جون ڪارروايون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhAncient1857&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ بغاوت جو منصوبو ==

=== 8 سيپٽمبر 1857ع ===

8 سيپٽمبر 1857ع تي حيدرآباد جي فوجي ڇانوڻيءَ ۾ ڪجهه ديسي سپاهين جي ڳجهن گڏجاڻين ۽ بغاوت جي تياريءَ بابت اطلاع مليا.
آفتاب نبيءَ جي تحقيق موجب چوٿين توپخاني بٽالين جي پنجين ڪمپنيءَ جي ڪجهه سپاهين توپن تي قبضو ڪرڻ، سرڪاري خزانو هٿ ڪرڻ ۽ حيدرآباد جي قلعي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;
ان وقت حيدرآباد ۾ 13هين ديسي پيادل فوج ۽ توپخاني جا دستا مقرر هئا.

=== منصوبي جو ظاهر ٿيڻ ===

هڪ ديسي فوجي عملدار انگريز آفيسر ليفٽيننٽ بيٽسڪومب کي بغاوت جي تياريءَ بابت اطلاع ڏنو.
اطلاع ملڻ کان پوءِ برطانوي فوجي عملدارن منصوبي جي جاچ ڪئي ۽ فوجي ڪارروائيءَ جو انتظام ڪيو.
9 سيپٽمبر تي سپاهين کي پريڊ لاءِ گڏ ڪيو ويو. ان موقعي تي توپون سندن قبضي مان ڪڍي قلعي اندر منتقل ڪيون ويون ۽ ڪمپنيءَ کي غير هٿياربند ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== گرفتارين ۽ سزائن جو احوال ===

بغاوت جي منصوبي سان لاڳاپيل سپاهين خلاف فوجي عدالتن جون ڪارروايون ڪيون ويون.
برطانوي تاريخي احوالن ۾ ڪجهه سپاهين کي سخت سزائون ڏيڻ ۽ توپن سان اڏائڻ جا بيان پڻ ملن ٿا.
انهن سزائن بابت مختلف ماخذن ۾ تاريخن ۽ تعداد جي تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهنڪري حيدرآباد جي واقعن لاءِ ڪنهن هڪ غير تصديق ٿيل انگ کي حتمي نه سمجهڻ گهرجي.

== ڪراچيءَ ۾ فوجي بغاوت ==

=== 13 سيپٽمبر 1857ع ===

ڪراچيءَ ۾ 21هين ديسي پيادل فوج جي ڪجهه سپاهين 13 سيپٽمبر 1857ع جي رات بغاوت جو منصوبو تيار ڪيو.
برطانوي فوجي رپورٽن موجب منصوبي ۾ سرڪاري خزاني تي قبضو ڪرڻ، انگريز عملدارن خلاف ڪارروائي ڪرڻ ۽ پوءِ سنڌ کان ٻاهر بغاوت جي ٻين مرڪزن ڏانهن وڃڻ شامل هو.
ان رات لڳ ڀڳ يارهين وڳي ٻن ديسي فوجي عملدارن ميجر ميڪ گريگر کي منصوبي بابت اطلاع ڏنو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== بغاوت کي روڪڻ لاءِ ڪارروائي ===

اطلاع ملڻ کان پوءِ برگيڊيئر لائوٿ جي اڳواڻيءَ ۾ يورپي فوجي دستا ۽ توپخانو گڏ ڪيا ويا.
21هين ديسي پيادل فوج کي پريڊ گرائونڊ تي حاضر ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو.
سپاهين کي هٿيار جمع ڪرائڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ فوجي ڇانوڻيءَ ۽ رهائشي بئرڪن جي تلاشي ورتي وئي.
برطانوي فوجي رپورٽن موجب هڪ حوالدار، هڪ نائڪ ۽ 23 سپاهي هٿيارن سميت فرار ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== فرار ٿيل سپاهين جي ڳولا ===

برطانوي پوليس ۽ فوج فرار ٿيل سپاهين جي ڳولا شروع ڪئي.
ڪراچيءَ جي پوليس سربراهه ايڊورڊ چارلس مارسٽن جي نگرانيءَ ۾ گهوڙيسوار پوليس کي مختلف رستن ۽ درياهي لنگهن ڏانهن موڪليو ويو.
ڪجهه سپاهي حب درياهه جي ڀرپاسي گرفتار ٿيا، جڏهن ته ٻين سان هٿياربند مقابلا ٿيا.
برطانوي رڪارڊ موجب ڳولا ۽ گرفتارين جون ڪارروايون ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== فوجي عدالتون ۽ سزائون ===

ڪراچيءَ ۾ گرفتار ڪيل سپاهين خلاف فوجي عدالتن ۾ مقدما هلايا ويا.
آفتاب نبيءَ جي پيش ڪيل برطانوي رڪارڊ موجب مختلف سپاهين کي ڦاسي، توپن سان اڏائڻ، قيد ۽ جلاوطنيءَ جون سزائون ڏنيون ويون.
انهن سزائن جي سختيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته برطانوي انتظاميا سنڌ جي فوجي ڇانوڻين ۾ بغاوت جي ٻيهر اڀرڻ کي روڪڻ لاءِ شديد جبر اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

== شڪارپور ۾ هٿياربند بغاوت ==

=== 23–24 سيپٽمبر 1857ع ===

شڪارپور ۾ 23 سيپٽمبر جي رات ۽ 24 سيپٽمبر 1857ع جي شروعاتي ڪلاڪن دوران ديسي توپخاني جي ڪجهه سپاهين هٿياربند بغاوت ڪئي.
اهي سپاهي چوٿين توپخاني بٽالين جي ٽئين ڪمپنيءَ سان تعلق رکندا هئا.
برطانوي فوجي رڪارڊ موجب باغي سپاهين توپن تي قبضو ڪيو ۽ فائرنگ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== توپن تي قبضو ===

شڪارپور جي بغاوت حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي واقعن کان ان لحاظ کان مختلف هئي جو هتي باغي سپاهين عملي طور توپخاني جا هٿيار استعمال ڪيا.
24 سيپٽمبر جي اڌ رات کان پوءِ توپن جي فائرنگ سان شهر جي فوجي ڇانوڻيءَ ۾ هنگامي صورتحال پيدا ٿي.
برطانوي فوجي عملدارن 16هين ديسي پيادل فوج، ٻين توپخاني جي سپاهين ۽ پوليس کي باغين خلاف ڪارروائيءَ لاءِ گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== بغاوت کي دٻائڻ ===

برطانوي فوج ۽ پوليس باغي سپاهين خلاف جوابي فائرنگ ڪئي.
مقابلي کان پوءِ توپن تي ٻيهر برطانوي فوج جو قبضو قائم ٿيو.
ڪجهه باغي سپاهي مقابلي ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ٻيا فرار ٿيا.
بعد ۾ گرفتار ڪيل سپاهين کي سخت سزائون ڏنيون ويون، جن ۾ توپن سان اڏائڻ پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== دريا خان ۽ مزاحمتي رابطا ===

سنڌي تاريخي روايتن ۾ دريا خان جو نالو شڪارپور ۽ جيڪب آباد جي بغاوت سان لاڳاپيل ملي ٿو.
''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 181–182 ۾ انگريزن خلاف سرگرمين ۽ فوجي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوششن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.
ڪجهه ٻين تاريخي بيانن موجب دريا خان جيڪب آباد ۽ شڪارپور جي سپاهين وچ ۾ رابطا قائم ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhAncient1857&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WarSind1857&quot;/&gt;

انهيءَ شخص جي مڪمل سڃاڻپ، حياتيءَ ۽ ڪاررواين بابت وڌيڪ بنيادي تاريخي رڪارڊ جي ضرورت آهي.

== سنڌ ۾ بغاوت جي ناڪاميءَ جا سبب ==

=== فوجي منصوبن جو اڳواٽ ظاهر ٿيڻ ===

سنڌ ۾ ڪيترن منصوبن جي ناڪاميءَ جو اهم سبب انهن جو وقت کان اڳ ظاهر ٿيڻ هو.
حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ فوجي عملدارن کي بغاوت بابت اڳواٽ اطلاع ملي ويو، جنهن سبب سپاهين کي هٿياربند ٿيڻ کان اڳ روڪيو ويو.

=== فوجي قوتن ۾ اختلاف ===

سنڌ ۾ موجود سڀئي ديسي فوجي دستا بغاوت ۾ شامل نه ٿيا.
ڪجهه فوجي دستا ۽ عملدار برطانوي حڪومت سان وفادار رهيا ۽ بغاوت کي دٻائڻ ۾ حصو ورتائون.
اهڙي صورتحال باغي سپاهين لاءِ گڏيل فوجي ڪارروائيءَ کي ڏکيو بڻايو.

=== پوليس ۽ مقامي انتظام جو ڪردار ===

سنڌ ۾ برطانوي پوليس ۽ مقامي انتظام بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
برطانوي انتظاميا ڳجهن اطلاعن، گهوڙيسوار پوليس، فوجي نگرانيءَ ۽ مقامي مددگار قوتن وسيلي باغين خلاف ڪارروايون ڪيون.
آفتاب نبيءَ موجب سنڌ ۾ 1857ع جي واقعن برطانوي انتظاميا کي پوليس جي سياسي ۽ فوجي اهميت وڌيڪ واضح ڪري ڏيکاري.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== سخت فوجي سزائون ===

باغي سپاهين کي ڦاسي ڏيڻ، توپن سان اڏائڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ قيد جون سزائون برطانوي حڪومت جي سخت جبر واري پاليسيءَ جو حصو هيون.
انهن ڪاررواين سان فوجي ڇانوڻين ۾ خوف پيدا ٿيو ۽ مزاحمتي سرگرمين کي محدود ڪيو ويو.

== 1857ع جي واقعن جا نتيجا ==

=== سنڌ ۾ برطانوي اقتدار جو برقرار رهڻ ===

1857ع جي بغاوتن باوجود سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جو خاتمو نه ٿيو.
حيدرآباد، ڪراچي ۽ شڪارپور ۾ فوجي منصوبن ۽ هٿياربند ڪاررواين کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي انتظاميا فوجي ڇانوڻين ۽ اهم شهرن تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو.

=== فوجي ۽ پوليس انتظام ۾ تبديليون ===

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي هندستان ۾ فوج ۽ پوليس جي تنظيم بابت نيون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.
1858ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ڪري هندستان جو انتظام سڌو برطانوي تاج جي حوالي ڪيو ويو.
1861ع ۾ پوليس جي انتظام بابت قانون منظور ڪيو ويو، جنهن برطانوي هندستان ۾ جديد نوآبادياتي پوليس نظام جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nabi1857&quot;/&gt;

=== سنڌ جي آزاديءَ جي تاريخ ۾ اهميت ===

سنڌ ۾ 1857ع جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته برطانوي حڪومت خلاف مزاحمت رڳو اتر هندستان تائين محدود نه هئي.
سنڌ ۾ به فوجي بيچيني، ڳجها منصوبا، هٿياربند ڪارروايون ۽ سخت برطانوي انتقامي سزائون پيش آيون.
انهن واقعن کي سنڌ جي نوآبادياتي تاريخ ۽ برطانوي مخالف مزاحمت جي وسيع پسمنظر ۾ اهميت حاصل آهي.

== اهم واقعن جي تاريخوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | '''سنڌ ۾ 1857ع جي بغاوت جا اهم واقعا'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | واقعو
|-
| مئي 1857ع
| سنڌ
| اتر هندستان جي بغاوت جي خبر پهچڻ کان پوءِ برطانوي فوجي انتظام ۾ احتياطي قدم
|-
| 8 سيپٽمبر 1857ع
| [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]
| توپخاني جي ڪجهه سپاهين جي بغاوت واري منصوبي بابت اطلاع
|-
| 9 سيپٽمبر 1857ع
| حيدرآباد
| سپاهين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ توپن تي برطانوي قبضي جي بحالي
|-
| 13 سيپٽمبر 1857ع
| [[ڪراچي]]
| 21هين ديسي پيادل فوج جي بغاوت واري منصوبي جو ظاهر ٿيڻ
|-
| 14 سيپٽمبر 1857ع
| ڪراچي
| فوجي ڪارروائي، سپاهين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ فرار ٿيلن جي ڳولا
|-
| سيپٽمبر 1857ع
| ڪراچي
| گرفتار سپاهين خلاف فوجي عدالتن جون ڪارروايون ۽ سخت سزائون
|-
| 23–24 سيپٽمبر 1857ع
| [[شڪارپور]]
| ديسي توپخاني جي سپاهين جي هٿياربند بغاوت
|-
| 24 سيپٽمبر 1857ع
| شڪارپور
| برطانوي فوج ۽ پوليس جي جوابي ڪارروائي؛ توپن تي ٻيهر قبضو
|-
| 1858ع
| برطانوي هندستان
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ برطانوي تاج جو سڌو انتظام
|}

== تاريخ نگاري ==

1857ع جي واقعن بابت برطانوي دور جي سرڪاري دستاويزن ۾ عام طور ''Mutiny'' يا فوجي بغاوت جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي.

ڏکڻ ايشيا جي قومي تاريخ نگاريءَ ۾ انهن واقعن کي ''آزاديءَ جي جنگ'' پڻ سڏيو ويندو آهي.
ٻنهي اصطلاحن جو تعلق تاريخي واقعن جي مختلف تشريحن سان آهي. ان ڪري سنڌ ۾ 1857ع جي تاريخ لکڻ وقت فوجي رڪارڊ، مقامي روايتن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو تقابلي جائزو ضروري آهي.
''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 179–182 ۾ مقامي مزاحمت جي رٿابندي ۽ انگريزن جي ڪاررواين بابت سنڌي تاريخي نقطه نظر پيش ڪيو ويو آهي.
آفتاب نبيءَ جي تحقيقي مضمون ۾ حيدرآباد، ڪراچي ۽ شڪارپور جي فوجي واقعن کي برطانوي سرڪاري رڪارڊ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي.
انهن ماخذن کي گڏ پڙهڻ سان سنڌ ۾ 1857ع جي تحريڪ جو وڌيڪ جامع تاريخي جائزو ممڪن ٿئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
* [[سنڌ تي برطانوي فتح]]
* [[مياڻي جي جنگ]]
* [[دٻي جي جنگ]]
* [[مير شير محمد خان ٽالپر]]
* [[چارلس جيمس نيپيئر]]
* [[بارٽل فريئر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[برطانوي راڄ]]
* [[ڪراچي جي تاريخ]]
* [[حيدرآباد جي تاريخ]]
* [[شڪارپور جي تاريخ]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ''، «رٽيل منصوبا» ۽ «مجاهِدن جا منصوبا ۽ انگريزن جون ڪارروايون»، ص 179–182.
* Nabi, Aftab. ''The 1857 Army Revolt in India: Sind Incidents and Impact on Policing in India''. Pakistan Horizon.
* Martineau, John. ''The Life and Correspondence of Sir Bartle Frere''. John Murray، لنڊن، 1895ع.
* Aitken, Edward Hamilton. ''Gazetteer of the Province of Sind''. 1907ع.
* Forrest, George W. ''The Indian Mutiny 1857–1858: Selections from the Letters and Other State Papers Preserved in the Military Department of the Government of India''. 1902ع.
* Malleson, G. B. ''Recreations of an Indian Official''. Longmans، 1872ع.
* Worsfold, Basil. ''Sir Bartle Frere: A Footnote to the History of the British Empire''. 1923ع.
* Bakshi, S. R. ''1857: The Historic Rebellion''. Sarup &amp; Sons، 2007ع.
* Chakravarty, Gautam. ''The Indian Mutiny and the British Imagination''. Cambridge University Press، 2005ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://web.archive.org/web/20260607021618/https://archives.sindhculture.gov.pk/freedom_movement/ سنڌ آرڪائيوز: آزاديءَ جي تحريڪ بابت ڪتاب]
* [https://web.archive.org/web/20260512065308/https://archives.sindhculture.gov.pk/commissioner_office/ سنڌ آرڪائيوز: ڪمشنر آفيس جا تاريخي رڪارڊ]
* [https://www.pakistan-horizon.piia.org.pk/index.php/pakistan-horizon/article/download/51/45/51 سنڌ ۾ 1857ع جي فوجي بغاوت بابت تحقيقي مضمون]

[[زمرو:1857ع جي هندستاني بغاوت]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:برطانوي هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1857ع جا واقعا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]]</text>
      <sha1>gocad4xyr3766p1wubdyd6zr8sionbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪو بينظير (1963ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104249</id>
    <revision>
      <id>425131</id>
      <parentid>422001</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8294" sha1="bch64dl8h6sj85n7txu0512qg3b2rc9" xml:space="preserve">
{{Short description|قيمت خوشالاڻيءَ جو مهاراڻا پرتاپ بابت سنڌي بيتن ۾ لکيل رزميه نظم، 1963ع}}

{{Infobox book
| name = بانڪو بينظير
| title_orig = بانڪو بينظير
| author = قيمت خوشالاڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[رزميه شاعري]]، [[بيت]]
| subject = [[مهاراڻا پرتاپ]] جي زندگي ۽ جدوجهد
| pub_date = 1963ع
}}

'''بانڪو بينظير''' (انگريزي: ''Baanko Benaazeer'') سنڌي شاعر '''قيمت خوشالاڻيءَ''' جو [[1963ع]] ۾ شايع ٿيل رزميه نظم آهي، جيڪو [[مهاراڻا پرتاپ]] جي زندگيءَ ۽ جدوجهد بابت لکيل آهي. هن تصنيف ۾ سنڌي شاعريءَ جي مقامي صنف [[بيت]] کي رزميه اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن نظم کي مهاراڻا پرتاپ جي زندگيءَ ۽ مقصدن بابت بيتن ۾ لکيل رزميه شاعري قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==

''بانڪو بينظير'' تاريخي شخصيت [[مهاراڻا پرتاپ]] بابت سنڌي بيتن ۾ لکيل رزميه نظم آهي. ان جو مصنف قيمت خوشالاڻي ۽ اشاعت جو سال 1963ع آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي عنوان ۾ لفظ ''بانڪو'' بهادر يا دلير شخص جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ''بينظير'' جو مطلب بي مثال آهي.

موجود ڪتابياتي ماخذن مان ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ نظم جي مڪمل متن جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== موضوع ==

[[فائل:Miniature painting of Maharana Pratap Singh of Mewar State, after an older work, ca.1880.jpg|thumb|220px|مهاراڻا پرتاپ جي لڳ ڀڳ 1880ع واري تصوير، جيڪا اڳوڻي مصوريءَ جي بنياد تي تيار ڪئي وئي. هيءَ تصوير نظم جي تاريخي موضوع سان لاڳاپيل آهي، ڪتاب جو سرورق نه آهي.]]

''بانڪو بينظير'' جو مرڪزي موضوع ميوار جي حڪمران مهاراڻا پرتاپ جي زندگي ۽ جدوجهد آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مهاراڻا پرتاپ (1540ع–1597ع) راجپوت حڪمران هو، جنهن 1572ع کان 1597ع تائين [[ميوار]] تي حڪومت ڪئي. هو [[مغل سلطنت]] جي توسيع جي مقابلي ۾ پنهنجي جدوجهد سبب تاريخ ۾ مشهور آهي.

1576ع ۾ [[هلدي گهاٽيءَ جي جنگ]] سندس زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو. اها جنگ مهاراڻا پرتاپ جي لشڪر ۽ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي فوج جي وچ ۾ وڙهي وئي، جنهن جي اڳواڻي راجا مان سنگهه ڪئي.

''بانڪو بينظير'' ۾ مهاراڻا پرتاپ جي زندگيءَ کي رزميه شاعريءَ جو موضوع بڻايو ويو آهي. بهرحال، نظم جو مڪمل متن موجود نه هجڻ سبب اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته شاعر انهن تاريخي واقعن مان ڪهڙن کي ڪيتري تفصيل سان بيان ڪيو آهي.

== ادبي صنف ==

=== بيت ===

{{Main|بيت}}

''بانڪو بينظير'' سنڌي شاعريءَ جي مقامي صنف ''بيت'' ۾ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

بيت سنڌي شاعريءَ جي قديم ۽ اهم صنفن مان هڪ آهي، جنهن کي لوڪ شاعري، صوفي شاعري، اخلاقي فڪر ۽ تاريخي واقعن جي بيان ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.

سنڌي شاعريءَ ۾ بيت جي روايت [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن جي شاعريءَ ۾ نمايان حيثيت رکي ٿي.

=== رزميه شاعري ===

{{Main|رزميه شاعري}}

رزميه شاعريءَ ۾ جنگين، بهادريءَ، تاريخي جدوجهد ۽ غيرمعمولي شخصيتن جي ڪارنامن کي منظوم صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.

''بانڪو بينظير'' کي موتي لال جوتواڻيءَ رزميه نظم قرار ڏنو آهي. هن تصنيف جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته شاعر تاريخي شخصيت جي زندگيءَ کي سنڌي بيت جي مقامي صنف ۾ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== مصنف ==

''بانڪو بينظير'' جو مصنف قيمت خوشالاڻي آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن کي هن نظم جي مصنف طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مصنف جي پيدائش، وفات، ادبي زندگيءَ ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي اهميت ==

''بانڪو بينظير'' سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ غيرسنڌي تاريخي شخصيت جي زندگيءَ کي مقامي شاعراڻي صنف ۾ پيش ڪرڻ جو مثال آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي احوال موجب هن نظم ۾ مهاراڻا پرتاپ جي زندگي ۽ جدوجهد کي رزميه انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ان لحاظ کان هي تصنيف سنڌي بيت ۽ تاريخي رزميه شاعريءَ جي لاڳاپي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | بانڪو بينظير — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | تفصيل
|-
| عنوان
| '''بانڪو بينظير'''
|-
| رومن عنوان
| ''Baanko Benaazeer''
|-
| مصنف
| قيمت خوشالاڻي
|-
| اشاعت
| 1963ع
|-
| ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
| ادبي صنف
| [[رزميه شاعري]]
|-
| شاعراڻي صورت
| [[بيت]]
|-
| تاريخي موضوع
| [[مهاراڻا پرتاپ]] جي زندگي ۽ جدوجهد
|-
| ناشر
| تصديق طلب
|-
| اشاعت جو هنڌ
| تصديق طلب
|-
| صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
| بنيادي ڪتابياتي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[مهاراڻا پرتاپ]]
* [[بيت]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[رزميه شاعري]]
* [[هلدي گهاٽيءَ جي جنگ]]
* [[ميوار]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Miniature_painting_of_Maharana_Pratap_Singh_of_Mewar_State,_after_an_older_work,_ca.1880.jpg مهاراڻا پرتاپ جي تاريخي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:رزميه شاعري]]
[[زمرو:1963ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي شاعري]]</text>
      <sha1>bch64dl8h6sj85n7txu0512qg3b2rc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باپو (1967ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104250</id>
    <revision>
      <id>425132</id>
      <parentid>422004</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7107" sha1="0uflg6kt1kkly7jko7mrl9wi7vo8m2c" xml:space="preserve">
{{Short description|چيمنداس جگتياڻيءَ جو مهاتما گانڌيءَ بابت سنڌي سوانحي ڪتاب، 1967ع}}

{{Infobox book
| name = باپو
| title_orig = باپو
| author = چيمنداس جگتياڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[مھاتما گانڌي]] جي زندگي
| genre = [[سوانح عمري]]
| pub_date = 1967ع
}}

'''باپو''' (انگريزي: ''B'aapoo''؛ ''Bapoo'') سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ [[سوانح عمري|سوانحي ڪتاب]] آهي، جيڪو [[مھاتما گانڌي]] جي زندگيءَ بابت آهي. ڪتاب جو مصنف '''چيمنداس جگتياڻي''' (انگريزي: ''Chimandas Jag'atiani'') آهي ۽ اهو [[1967ع]] ۾ شايع ٿيو. سنڌي اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''باپو'' کي گانڌيءَ جي سوانح عمري قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==

''باپو'' سنڌي سوانحي ادب سان لاڳاپيل تصنيف آهي، جنهن جو موضوع [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] جي زندگي آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ڪتاب جو مصنف چيمنداس جگتياڻي آهي ۽ اشاعت جو سال 1967ع آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل ڇاپي جي مڪمل متن ۽ ڪتابياتي تفصيلن جي عدم دستيابيءَ سبب ان جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ بابن جي ترتيب جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== عنوان ==

''باپو'' گانڌيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ مشهور خطاب آهي. لفظ جو مفهوم پيءُ يا پيار سان سڏيل بزرگ جي معنيٰ سان لاڳاپيل آهي.

مهاتما گانڌيءَ کي هندستان ۾ عام طور ''باپو'' جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو آهي.

== ڪتاب جو موضوع ==

[[فائل:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|220px|[[مهاتما گانڌي]]، 1931ع. هيءَ تصوير ڪتاب جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، اصل سرورق نه آهي.]]

{{Main|مهاتما گانڌي}}

''باپو'' جو موضوع هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻ مهاتما گانڌيءَ جي زندگي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

موهنداس ڪرمچند گانڌي [[2 آڪٽوبر]] [[1869ع]] تي [[پوربندر]]، گجرات ۾ ڄائو. هن لنڊن ۾ قانون جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستانين جي شهري حقن لاءِ سرگرم ٿيو.

گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر ۾ [[عدم تشدد]] ۽ [[ستياگرهه]] کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي.

هندستان ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ ڪيترين اهم سياسي تحريڪن زور ورتو، جن ۾ عدم تعاون تحريڪ، لوڻ ستياگرهه ۽ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شامل آهن.

گانڌيءَ کي [[30 جنوري]] [[1948ع]] تي [[نئين دهلي]] ۾ قتل ڪيو ويو.

اهي واقعا گانڌيءَ جي تاريخي زندگيءَ جو پسمنظر آهن. ''باپو'' جي اصل متن کان سواءِ اها تصديق نٿي ڪري سگهجي ته چيمنداس جگتياڻيءَ انهن واقعن مان ڪهڙن کي ڪيتري تفصيل سان بيان ڪيو آهي.

== مصنف ==

'''چيمنداس جگتياڻي''' سنڌي ٻوليءَ ۾ ''باپو'' (1967ع) جو مصنف هو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي جگتياڻيءَ جي تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مصنف جي پيدائش، وفات، ادبي زندگيءَ، تعليم ۽ ٻين ڪتابن بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي صنف ==

''باپو'' سوانحي ادب جي صنف سان تعلق رکي ٿو. سوانح عمريءَ ۾ ڪنهن شخص جي زندگي، سرگرمين ۽ تاريخي ڪردار کي نثري صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي مهاتما گانڌيءَ جي سوانح عمري طور سڃاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي ادبي انداز، بيان جي ترتيب ۽ تاريخي ماخذن جي استعمال بابت تفصيلي تنقيدي راءِ اصل متن جي مطالعي کان پوءِ ئي ڏئي سگهجي ٿي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | باپو — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | تفصيل
|-
| عنوان
| '''باپو'''
|-
| رومن عنوان
| ''B'aapoo''
|-
| مصنف
| چيمنداس جگتياڻي
|-
| اشاعت
| 1967ع
|-
| ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
| صنف
| [[سوانح عمري]]
|-
| موضوع
| [[مهاتما گانڌي]] جي زندگي
|-
| ناشر
| تصديق طلب
|-
| اشاعت جو هنڌ
| تصديق طلب
|-
| صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
| بنيادي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[مهاتما گانڌي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي سوانحي ادب]]
* [[ستياگرهه]]
* [[عدم تشدد]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahatma-Gandhi,_studio,_1931.jpg مهاتما گانڌيءَ جي 1931ع واري تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي سوانح عمريون]]
[[زمرو:1967ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:مهاتما گانڌي بابت ڪتاب]]</text>
      <sha1>0uflg6kt1kkly7jko7mrl9wi7vo8m2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باپوءَ جا خط (1945ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104251</id>
    <revision>
      <id>425133</id>
      <parentid>422005</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8120" sha1="3c2z7nnldum7mz43as13jr6oqf7aoga" xml:space="preserve">
{{Short description|ديپچندرا بيلاڻيءَ جو مهاتما گانڌيءَ جي گجراتي خطن مان سنڌي ترجمو، 1945ع}}

{{Infobox book
| name = باپوءَ جا خط
| title_orig = باپوءَ جا خط
| author = [[مهاتما گانڌي]]
| translator = ديپچندرا بيلاڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| orig_lang_code = gu
| subject = مهاتما گانڌيءَ جا خط
| genre = [[خط و ڪتابت]]، ترجمو
| pub_date = 1945ع
}}

'''باپوءَ جا خط''' (انگريزي: ''B'aapoo-a jaa Khata'') [[مهاتما گانڌي]] جي خطن جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو [[1945ع]] ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو سنڌي مترجم '''ديپچندرا بيلاڻي''' (انگريزي: ''Deepchandra B'elani'') هو. هي ڪتاب گانڌيءَ جي خطن جي گجراتي مجموعي ''બાપુના પત્રો'' (''Baapoo naa Patro'') تان ترجمو ڪيو ويو. سنڌي اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==

''باپوءَ جا خط'' سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل خطن جو مجموعو آهي، جنهن جو اصل متن گجراتي ٻوليءَ ۾ هو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن مجموعي جو سنڌي ترجمو ديپچندرا بيلاڻيءَ ڪيو ۽ اهو 1945ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل ڇاپي جو مڪمل متن ۽ اشاعتي تفصيل دستياب نه هجڻ سبب ان جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ شامل خطن جي تعداد جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== اصل گجراتي ڪتاب ==

''باپوءَ جا خط'' جو اصل گجراتي عنوان ''બાપુના પત્રો'' (''Baapoo naa Patro'') آهي، جنهن جي معنيٰ ''باپوءَ جا خط'' آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن مجموعي جا خط [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] سان منسوب آهن. اصل گجراتي ڇاپي جي مرتب، ناشر، اشاعت جي تاريخ ۽ خطن جي ترتيب بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق گهربل آهي.

== مهاتما گانڌيءَ جي خط و ڪتابت ==

{{Main|مهاتما گانڌي}}

[[فائل:Mahatma Gandhi writing.jpg|thumb|220px|مهاتما گانڌي لکندي، 1942ع کان اڳ جي تصوير. هيءَ تصوير ڪتاب جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، پر ''باپوءَ جا خط'' جو سرورق نه آهي.]]

مهاتما گانڌيءَ پنهنجي سياسي، سماجي ۽ ذاتي زندگيءَ دوران وڏي پيماني تي خط و ڪتابت ڪئي.

سندس خط مختلف ماڻهن، سياسي اڳواڻن، سماجي ڪارڪنن، دوستن ۽ ساٿين ڏانهن لکيل هئا. اهي خط گانڌيءَ جي فڪر ۽ سندس دور جي تاريخي حالتن جي مطالعي لاءِ اهم دستاويز آهن.

گانڌيءَ جي خطن جا اصل متن ۽ نقل سندس گڏ ڪيل تحريرن جي مختلف جلدن ۽ دستاويزي مجموعن ۾ محفوظ آهن.

''باپوءَ جا خط'' جي اصل فهرست جي تصديق نه ٿيڻ سبب اهو نٿو چئي سگهجي ته هن سنڌي ترجمي ۾ گانڌيءَ جا ڪهڙا مخصوص خط شامل هئا.

== سنڌي ترجمو ==

''باپوءَ جا خط'' جو ترجمو ديپچندرا بيلاڻيءَ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

گجراتيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيڻ سبب هي ڪتاب سنڌي ترجمو ٿيل ادب ۽ خط و ڪتابت جي صنف سان لاڳاپيل آهي.

اصل ڪتاب جي مقابلي کان سواءِ ترجمي جي ٻوليءَ، لفظن جي چونڊ، خطن جي ترتيب يا ڪنهن مواد جي اختصار بابت قطعي راءِ ڏيڻ ممڪن ناهي.

== مترجم ==

'''ديپچندرا بيلاڻي''' سنڌي ٻوليءَ ۾ ''باپوءَ جا خط'' (1945ع) جو مترجم هو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو هن ڪتاب جي مترجم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس مڪمل سوانحي تفصيلن، ٻين ترجمن ۽ ادبي سرگرمين بابت وڌيڪ مستند ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''باپوءَ جا خط'' سنڌي ترجمو ٿيل ادب ۾ گانڌيءَ جي خط و ڪتابت سان لاڳاپيل هڪ تصنيف آهي.

1945ع ۾ شايع ٿيل هن ڪتاب جي موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته گانڌيءَ جي گجراتي خطن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي مخصوص ادبي ۽ تاريخي اهميت جو تفصيلي جائزو اصل خطن ۽ سنڌي ترجمي جي تقابلي مطالعي کان پوءِ ئي ممڪن ٿيندو.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | باپوءَ جا خط — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | تفصيل
|-
| عنوان
| '''باپوءَ جا خط'''
|-
| رومن عنوان
| ''B'aapoo-a jaa Khata''
|-
| اصل ڪتاب
| ''બાપુના પત્રો'' (''Baapoo naa Patro'')
|-
| اصل خطن جو ليکڪ
| [[مهاتما گانڌي]]
|-
| سنڌي مترجم
| ديپچندرا بيلاڻي
|-
| اصل ٻولي
| [[گجراتي ٻولي]]
|-
| ترجمي جي ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
| اشاعت
| 1945ع
|-
| ادبي صنف
| خطن جو مجموعو، ترجمو
|-
| ناشر
| تصديق طلب
|-
| اشاعت جو هنڌ
| تصديق طلب
|-
| خطن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
| صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
| بنيادي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[مهاتما گانڌي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ترجمو ٿيل ادب]]
* [[گجراتي ادب]]
* [[خط و ڪتابت]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahatma_Gandhi_writing.jpg مهاتما گانڌي لکندي — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MK_Gandhi_letter.jpg مهاتما گانڌيءَ جو 1941ع وارو خط — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ترجمو ٿيل ڪتاب]]
[[زمرو:1945ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:خطن جا مجموعا]]
[[زمرو:مهاتما گانڌي بابت ڪتاب]]
[[زمرو:گجراتي مان سنڌي ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب]]</text>
      <sha1>3c2z7nnldum7mz43as13jr6oqf7aoga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديوانداس ڪشناڻي، آزاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104252</id>
    <revision>
      <id>425181</id>
      <parentid>423761</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7392" sha1="sir3qzmlm427g2v2er1qtuoujwlz4vn" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌي شاعر، جنهن 1937ع ۾ گوتم ٻڌ بابت پورب سنديش لکيو}}

{{Infobox writer
| name = ديوانداس ڪشناڻي آزاد
| native_name = ديوانداس ڪشناڻي
| pseudonym = آزاد
| birth_date = 1913ع
| occupation = [[شاعر]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| notable_works = ''پورب سنديش'' (1937ع)
}}

'''ديوانداس ڪشناڻي «آزاد»''' (انگريزي: ''Devandas Kishnani ‘Azad’''؛ پيدائش: 1913ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس مشهور تصنيف '''''پورب سنديش''''' (1937ع) انگريزي شاعر [[ايڊون آرنلڊ]] جي منظوم ڪتاب ''[[The Light of Asia]]'' جي سنڌي ادبي موافقت آهي. هن تصنيف جو موضوع [[گوتم ٻڌ]] جي زندگي ۽ سندس تعليمات آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ادبي زندگي ==

ديوانداس ڪشناڻي سنڌي شاعريءَ ۾ «آزاد» جي تخلص سان سڃاتو ويندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ سندس پيدائش جو سال 1913ع ڄاڻايو آهي ۽ کيس شاعر طور متعارف ڪرايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جي شروعاتي حالتن، تعليم، رهائش، ادبي وابستگين ۽ وفات جي تاريخ بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذن جي ضرورت آهي.

== پورب سنديش ==

{{Main|پورب سنديش}}

''پورب سنديش'' ديوانداس ڪشناڻي آزاد جي 1937ع ۾ شايع ٿيل تصنيف آهي. اها ايڊون آرنلڊ جي ''The Light of Asia'' جي سنڌي ادبي موافقت آهي، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ سندس فڪر کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اصل انگريزي ڪتاب جي ڀيٽ ۾ ''پورب سنديش'' جي شاعراڻي صورت، ٻوليءَ، بندن جي ترتيب ۽ مواد ۾ ڪيل تبديلين بابت قطعي راءِ ڏيڻ لاءِ سنڌي تصنيف جو اصل متن گهربل آهي.

=== اصل انگريزي تصنيف ===

[[فائل:Portrait of Edwin Arnold.jpg|thumb|220px|[[ايڊون آرنلڊ]]، انگريزي شاعر ۽ ''The Light of Asia'' جو مصنف.]]

''The Light of Asia; or, The Great Renunciation'' انگريزي شاعر ايڊون آرنلڊ جي منظوم تصنيف آهي، جيڪا 1879ع ۾ شايع ٿي. هن ڪتاب ۾ گوتم ٻڌ جي زندگي ۽ تعليمات کي ادبي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Arnold1879&quot;&gt;{{cite book
 |last=Arnold
 |first=Edwin
 |author-link=ايڊون آرنلڊ
 |title=The Light of Asia; or, The Great Renunciation
 |year=1879
 |language=en
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_light_of_Asia;_or,_The_great_renunciation._(Mah%C3%A2bhinishkramana)_being_the_life_and_teaching_of_Gautama,_as_told_in_verse_by_an_Indian_Buddhist_(IA_lightofasiaorgre00arno).pdf
}}&lt;/ref&gt;

آرنلڊ پنهنجي ڪتاب جي ديباچي ۾ ٻڌايو ته هن گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ فڪر کي شاعراڻي صورت ۾ پيش ڪرڻ لاءِ ٻڌ ڌرم جي هڪ پيروڪار جي بياني انداز کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Arnold1879&quot;/&gt;

=== ادبي موافقت ===

موتي لال جوتواڻيءَ ''پورب سنديش'' لاءِ انگريزي لفظ ''adapted'' استعمال ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ادبي موافقت ۾ اصل تصنيف جي موضوع يا بنيادي خيال کي ٻي ٻوليءَ جي ادبي روايت مطابق نئين صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. اها لفظي ترجمي کان مختلف ٿي سگهي ٿي.

ان ڪري ''پورب سنديش'' کي آرنلڊ جي ڪتاب جي سنڌي ادبي موافقت سڏڻ مناسب آهي. ٻنهي متنن جي مقابلي کان سواءِ ان کي مڪمل لفظي ترجمو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

== ادبي اهميت ==

''پورب سنديش'' سنڌي ادب ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت انگريزي منظوم تصنيف جي موافقت جو هڪ ڪتابياتي مثال آهي. ان جي اشاعت جو سال 1937ع آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي تصنيف سنڌي ادب ۽ انگريزي ادب جي وچ ۾ ادبي رابطن جي مطالعي لاءِ لاڳاپيل آهي، خاص ڪري انهن تخليقن جي حوالي سان، جن ۾ ڏکڻ ايشيا جي تاريخي ۽ مذهبي شخصيتن کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو.

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | ديوانداس ڪشناڻي آزاد ۽ پورب سنديش
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | تفصيل
|-
| شاعر
| ديوانداس ڪشناڻي «آزاد»
|-
| رومن نالو
| ''Devandas Kishnani ‘Azad’''
|-
| پيدائش
| 1913ع
|-
| تصنيف
| ''پورب سنديش''
|-
| اشاعت
| 1937ع
|-
| ادبي نوعيت
| منظوم ادبي موافقت
|-
| اصل ڪتاب
| ''The Light of Asia'' (1879ع)
|-
| اصل مصنف
| [[ايڊون آرنلڊ]]
|-
| موضوع
| [[گوتم ٻڌ]] جي زندگي ۽ تعليمات
|-
| سنڌي ڪتاب جو ناشر
| تصديق طلب
|-
| سنڌي ڪتاب جا صفحا
| تصديق طلب
|-
| شاعر جي وفات
| تصديق طلب
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[پورب سنديش]]
* [[ايڊون آرنلڊ]]
* [[گوتم ٻڌ]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ترجمو ٿيل ادب]]
* [[ٻڌ ڌرم]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Arnold
 |first=Edwin
 |title=The Light of Asia; or, The Great Renunciation
 |url=https://archive.org/details/dli.ernet.213398
 |year=1879
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_Edwin_Arnold.jpg ايڊون آرنلڊ جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_light_of_Asia_(IA_lightofasia01arno).pdf The Light of Asia جو 1884ع وارو ڇاپو]

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>sir3qzmlm427g2v2er1qtuoujwlz4vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تھلرام ڪوڏواڻي، آزاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104253</id>
    <revision>
      <id>425160</id>
      <parentid>422019</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11687" sha1="cfbjz5eeae6cseb7b60o143mt4ci6rm" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي اديب، صحافي، مترجم ۽ سماجي ڪارڪن (1925ع–1990ع)}}

{{Infobox writer
| name = ٽهلرام آزاد
| birth_name = ٽهلرام جسومل ڪوڏواڻي
| pseudonym = آزاد
| birth_date = 1925ع
| birth_place = [[ٽنڊو محمد خان]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death date and age|1990|9|26|1925|8|12}}
| death_place = [[ممبئي]]، [[ڀارت]]
| occupation = [[اديب]]، [[صحافي]]، [[مترجم]]، ڪهاڻيڪار، سماجي ڪارڪن
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]
| notable_works = ''گهر جي روشني''، ''ناري رتن''، ''سڪ جو سڏ''، ''هيرا موتي''، ''مهاڀارت''
| awards = سوويت لينڊ نهرو انعام (1979ع)
}}

'''ٽهلرام جسومل ڪوڏواڻي «آزاد»''' (انگريزي: ''Tahilram Jassumal Kodwani ‘Azad’''؛ 1925ع – 26 سيپٽمبر 1990ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، صحافي، مترجم، ڪهاڻيڪار، ٻاراڻي ادب جو ليکڪ ۽ سماجي ڪارڪن هو. هن سنڌي ۽ هندي اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمون ۽ ڪالم لکيا، ٻارن لاءِ ڪتاب لکيا ۽ ٻين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ادبي ترجما ڪيا. سندس روسي ڪهاڻين جي ترجمي واري مجموعي ''گهر جي روشني'' تي 1979ع ۾ سوويت لينڊ نهرو انعام مليو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ٽهلرام آزاد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=2
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٽھلرام%20آزاد
 |language=sd
 |access-date=16 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Kodwani Tahalram Jassumal
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/kodwani-tahalram-jassumal/
 |website=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=16 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

ٽهلرام آزاد جو پورو نالو '''ٽهلرام جسومل ڪوڏواڻي''' هو. سندس جنم 1925ع ۾ [[ٽنڊو محمد خان]] ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت حيدرآباد ضلعي جو حصو هو. سندس جنم جي ڏينهن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي: ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 12 آگسٽ 1925ع ۽ ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ 10 آگسٽ 1925ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

هن ابتدائي ۽ ثانوي تعليم حيدرآباد ۾ حاصل ڪئي. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ هندي ٻوليءَ ۾ ''ساهتيه رتن'' جي سند حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

== آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سماجي سرگرميون ==

ٽهلرام آزاد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو. هن ڊاڪٽر [[چوئٿرام گدواڻي]] ۽ [[سچيتا ڪرپلاڻي]] جهڙن سياسي اڳواڻن سان گڏ ڪم ڪيو.

سندس سوانحي احوال موجب آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرمين سبب کيس هڪ کان وڌيڪ ڀيرا قيد پڻ ڪيو ويو. هو تقرير ڪرڻ ۽ عوامي پروگرامن جي نظامت ۾ مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

== صحافتي زندگي ==

ٽهلرام آزاد سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ صحافت سان لاڳاپيل رهيو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن لاءِ مضمون، ڪالم ۽ ادبي تحريرون لکيون، جن ۾ روزاني ''هندستان''، هفتيوار ''هندواسي'' ۽ ماهوار ''سنڌو ڌارا'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

هو ادبي ۽ ثقافتي پروگرامن جي نظامت پڻ ڪندو هو. ممبئيءَ ۾ سنڌي ثقافتي تقريبن سان سندس گهرو تعلق رهيو. هو [[آل انڊيا ريڊيو]] ۽ [[دوردرشن]] جي پروگرامن ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

ٽهلرام آزاد ڪهاڻيون، مضمون، سفرناما ۽ ٻاراڻو ادب لکڻ سان گڏ ترجمي جي ميدان ۾ پڻ ڪم ڪيو.

سنڌي اديب [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آزاد کي اديب، صحافي ۽ مترجم طور متعارف ڪرايو آهي. جوتواڻيءَ سندس تصنيفن ۾ ''گهر جي روشني''، ''ناري رتن''، ''سڪ جو سڏ''، ''هيرا موتي'' ۽ ''مهاڀارت'' جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |date=13 January 1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== گهر جي روشني ===

''گهر جي روشني'' روسي ڪهاڻين جي سنڌي ترجمي جو مجموعو آهي، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب تي ٽهلرام آزاد کي ساڳئي سال سوويت لينڊ نهرو انعام مليو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ هن ڪتاب ۽ سوويت لينڊ نهرو انعام جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ناري رتن ===

''ناري رتن'' (1982ع) سوانحي نوعيت جو ڪتاب آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن ڪتاب ۾ ڇهن عورتن جون سوانح عمريون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

=== سڪ جو سڏ ===

''سڪ جو سڏ'' (1983ع) ٽهلرام آزاد جو سفرنامو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو 1982ع ڌاري سنڌ جي دوري تي آيو. هن دوري دوران هن [[جي. ايم. سيد]] ۽ [[ڪريم بخش نظاماڻي]] سميت دوستن ۽ بزرگن سان ملاقاتون ڪيون. ان سفر جي احوال کي هن ''سڪ جو سڏ'' جي صورت ۾ پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' موجب هن سفرنامي جا ٻه ڇاپا شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

=== هيرا موتي ===

''هيرا موتي'' (1985ع) ٻارن لاءِ لکيل ناول آهي. هي ڪتاب ٽهلرام آزاد جي ٻاراڻي ادب سان وابستگيءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

=== مهاڀارت ===

ٽهلرام آزاد جي تصنيفن ۾ ''مهاڀارت'' پڻ شامل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان جو سنڌي نسخو 1986ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

هن نسخي جي مڪمل متن ۽ اشاعتي صفحي جي غيرموجودگيءَ سبب اهو طئي ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق گهربل آهي ته اها مڪمل ترجمي، اختصار يا ادبي موافقت جي ڪهڙي صورت هئي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A7B8CA;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:115%;&quot; | ٽهلرام آزاد جون تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#DFEDF8;color:#244D75;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| 1970ع
| ''ٻاپوءَ جي سپني جو سوراج''
| مضمون
|-
| 1971ع
| ''پئنچاتي راڄ''
| سماجي ۽ انتظامي موضوع
|-
| 1979ع
| ''گهر جي روشني''
| روسي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو
|-
| 1982ع
| ''ناري رتن''
| ڇهن عورتن جون سوانح عمريون
|-
| 1983ع
| ''سڪ جو سڏ''
| سفرنامو
|-
| 1985ع
| ''هيرا موتي''
| ٻاراڻو ناول
|-
| 1986ع
| ''مهاڀارت''
| مهاڀارت جو سنڌي نسخو
|-
| 1991ع
| ''معصوم مرڪ''
| ٻارن لاءِ ڪهاڻيون؛ وفات کان پوءِ ڇپيل
|-
| نامعلوم
| ''جهانسيءَ جي راڻي''
| ناول
|-
| نامعلوم
| ''شفاخانو''
| ترجمو ٿيل ناول
|}

مٿين فهرست جا سال ۽ صنفون ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

== اعزاز ۽ انعام ==

ٽهلرام آزاد کي ادبي ۽ سماجي خدمتن جي مڃتا طور ڪيترائي انعام مليا.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A7B8CA;&quot;
|+ style=&quot;background:#285C76;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | ٽهلرام آزاد جا انعام
|-
! style=&quot;background:#E2F0F4;color:#244D75;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E2F0F4;color:#244D75;&quot; | انعام
! style=&quot;background:#E2F0F4;color:#244D75;&quot; | سبب
|-
| 1971ع
| صدارتي انعام
| ''ٻاپوءَ جي سپني جو سوراج''
|-
| 1972ع
| بنيادي ساهتيه انعام
| ''پئنچاتي راڄ''
|-
| 1979ع
| [[سوويت لينڊ نهرو انعام]]
| ''گهر جي روشني''
|-
| 1986ع
| ادبي خدمتن جو انعام
| مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ، ڀارت
|-
| 1990ع
| اعليٰ ادبي خدمتن جو انعام
| ايشوري بختاڻي فائونڊيشن، ممبئي
|}

== وفات ==

ٽهلرام آزاد [[26 سيپٽمبر]] [[1990ع]] تي [[ممبئي]]، ڀارت ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatAzad&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ 1991ع ۾ ٻارن لاءِ ڪهاڻين جو ڪتاب ''معصوم مرڪ'' شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAzad&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي سفرنامو]]
* [[سنڌي ترجمو ٿيل ادب]]
* [[سوويت لينڊ نهرو انعام]]

== حوالا ==

{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Sindhi Sangat
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |pages=152–153
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٽھلرام%20آزاد ٽهلرام آزاد — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhisangat.com/promoters/kodwani-tahalram-jassumal/ ٽهلرام آزاد — Promoters &amp; Preservers of Sindhyat]
* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — ڊجيٽل ڪتاب]

[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]]
[[زمرو:1925ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1990ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:ٽنڊي محمد خان جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>cfbjz5eeae6cseb7b60o143mt4ci6rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوهين سڀ ننگا آهيو (1993ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104265</id>
    <revision>
      <id>425121</id>
      <parentid>422071</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14416" sha1="720f9359jxukzb1rdpcju6qlhgcxl2p" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جو سنڌي ترقي پسند ڪهاڻين جو مجموعو، 1993ع}}

{{Infobox book
| name = اوهين سڀ ننگا آهيو
| title_orig = Avheen Sabhu Nangaa Aahiyo
| author = [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ڪهاڻي]]، [[ترقي پسند ادب]]، سماجي حقيقت نگاري
| subject = سنڌي سماج، عورتن جا مسئلا، ڏاج، گڏيل خاندان، ورهاڱي کان اڳ جي سنڌ
| published = 1993ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''اوهين سڀ ننگا آهيو''' (انگريزي: ''Avheen Sabhu Nangaa Aahiyo'') سنڌي ٻوليءَ جي ترقي پسند اديب، ڪهاڻيڪار ۽ ادبي نقاد [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] جو ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1993ع ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ۾ سنڌي سماج جي سماجي ۽ اخلاقي مسئلن، عورتن سان ٿيندڙ ناانصافين، [[ڏاج]] جي رسم، گڏيل خانداني نظام جي پيچيدگين ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ واري سنڌ جي زندگيءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جي عنواني ڪهاڻيءَ ۾ هڪ عورت ڏاج ۽ گڏيل خاندان جي ظالماڻن روين جو شڪار ٿي احتجاج طور گهٽين ۾ اگهاڙي حالت ۾ نڪري ٿي. سندس اهو عمل سماج جي اخلاقي منافقت ۽ ناانصافين کي بي نقاب ڪرڻ جو علامتي اظهار آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ هن مجموعي کي 1993ع جي تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaStory&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 |title=سنڌي ڪهاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ڪهاڻي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ جو پسمنظر ==

[[ڪيرت ٻاٻاڻي]] (1922ع–2015ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد، صحافي ۽ ترقي پسند اديب هو. سندس پورو نالو ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي هو. هن 3 جنوري 1922ع تي سنڌ جي ڳوٺ موريو لاکو، تعلقي سڪرنڊ ۾ جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKirat&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
ٻاٻاڻيءَ جي ادبي ۽ سياسي سوچ تي ترقي پسند تحريڪ، سماجي برابريءَ جي نظرين ۽ سنڌ جي سياسي حالتن جو اثر رهيو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهندي هن سنڌي ادب، ٻوليءَ ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKirat&quot;/&gt;
سندس ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''هوءَ'' (1956ع)، ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو'' (1966ع)، ''جيئي سنڌ، سدا جيئي''، ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' ۽ ''نه ليليٰ نه مجنون'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaKirat&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

''اوهين سڀ ننگا آهيو'' سنڌي ترقي پسند ڪهاڻيءَ جي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن روايت ۾ سماجي اڻبرابري، استحصال، طبقاتي فرق، عورتن جي حيثيت ۽ عام ماڻهن جي مسئلن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن مجموعي جون ڪهاڻيون ترقي پسند عالمي نظرئي سان لاڳاپيل آهن ۽ سنڌي زندگيءَ جي حقيقت پسندانه عڪاسي ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪهاڻين ۾ سماجي روين تي تنقيد سان گڏ ليکڪ جي ذاتي تجربن ۽ سنڌ جي يادگيرين جو عنصر پڻ ملي ٿو.

== عنواني ڪهاڻي: اوهين سڀ ننگا آهيو ==

مجموعي جي عنواني ڪهاڻي ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' عورتن سان ٿيندڙ سماجي ناانصافين ۽ معاشري جي اخلاقي منافقت تي ٻڌل آهي.

=== ڪهاڻيءَ جو احوال ===

ڪهاڻيءَ ۾ هڪ عورت کي ڏاج جي رسم ۽ گڏيل خانداني نظام جي روزمره جي ظالماڻن روين سبب شديد تڪليفن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. اهي حالتون سندس زندگيءَ کي ايترو متاثر ڪن ٿيون، جو هوءَ احتجاج طور اگهاڙي حالت ۾ گهٽين مان نڪري ٿي.
هن عمل سان ڪهاڻي سماج جي ماڻهن کي پنهنجي روين ۽ ڪرتوتن ڏانهن ڌيان ڏيڻ تي مجبور ڪري ٿي. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ عورت جو احتجاج ان ڳالهه کي نمايان ڪري ٿو ته اصل شرم جوڳو عمل سندس اگهاڙپ نه، پر سماج جي ناانصافي ۽ اخلاقي بي حسي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سماجي تنقيد ===

ڪهاڻيءَ ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن:

* '''ڏاج جي رسم:''' شاديءَ سان لاڳاپيل مالي مطالبن ۽ انهن سبب عورتن تي ٿيندڙ ظلم جي تنقيد.
* '''گڏيل خاندان جا مسئلا:''' خانداني نظام ۾ اختيار، دٻاءَ ۽ عورت جي حيثيت سان لاڳاپيل تڪرار.
* '''عورت جو احتجاج:''' ظلم ۽ سماجي ناانصافيءَ خلاف عورت جي مزاحمت.
* '''اخلاقي منافقت:''' ظاهري عزت ۽ شرافت جي دعوائن جي مقابلي ۾ سماج جي عملي ڪردار کي پرکڻ.

اهي موضوع ڪهاڻيءَ جي سماجي حقيقت نگاري ۽ ترقي پسند فڪر سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== علامتي مفهوم ==

''اوهين سڀ ننگا آهيو'' جي عنوان ۾ لفظ «ننگا» کي علامتي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.
ڪهاڻيءَ ۾ عورت جي جسماني اگهاڙپ جي مقابلي ۾ سماج جي اخلاقي اگهاڙپ کي پيش ڪيو ويو آهي. اهڙيءَ ريت عنوان سماجي ظلم، منافقت ۽ بي حسيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.
هيءَ تشريح جوتواڻيءَ جي ڪهاڻيءَ بابت ڏنل تنقيدي بيان سان مطابقت رکي ٿي، جنهن موجب عورت پنهنجي عمل سان ماڻهن کي سندن ئي غلط ڪرتوتن ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ تي مجبور ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== آتم ڪٿائي ڪهاڻيون ۽ سنڌ جون يادگيريون ==

موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي جون ڪيتريون ڪهاڻيون آتم ڪٿائي نوعيت جون آهن. انهن ۾ ليکڪ جي ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي زندگيءَ جا تجربا ۽ يادگيريون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جو جنم ۽ جوانيءَ جو هڪ اهم حصو سنڌ ۾ گذريو هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهائش اختيار ڪرڻ باوجود سنڌ سان سندس ادبي ۽ جذباتي لاڳاپو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKirat&quot;/&gt;
ان پسمنظر ۾ هن مجموعي جون آتم ڪٿائي ڪهاڻيون سنڌ جي سماجي زندگيءَ جي يادگيرين ۽ لڏپلاڻ کان پوءِ جي ادبي تجربي جي حوالي سان اهميت رکن ٿيون.

== ادبي اسلوب ۽ فڪر ==

=== ترقي پسند نقطه نظر ===

ڪهاڻين ۾ ترقي پسند ادب سان لاڳاپيل سماجي شعور نمايان آهي. ليکڪ عام ماڻهن جي مسئلن ۽ سماجي ناانصافين کي ادبي موضوع بڻائي ٿو.

=== حقيقت نگاري ===

جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب هن مجموعي جون ڪهاڻيون سنڌي زندگيءَ بابت حقيقت پسندانه تبصرا پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سماجي علامت نگاري ===

عنواني ڪهاڻيءَ ۾ اگهاڙپ کي سماجي ۽ اخلاقي منافقت جي علامت طور پڙهي سگهجي ٿو. ڪهاڻيءَ جو احتجاجي انداز سماجي روايتن ۽ عورتن سان ٿيندڙ سلوڪ تي تنقيد ڪري ٿو.

=== يادگيريون ۽ آتم ڪٿائي عنصر ===

مجموعي ۾ شامل ڪيترين ڪهاڻين جو واسطو ليکڪ جي ذاتي تجربن ۽ ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي زندگيءَ سان آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي اختلاف ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Avheen Sabhu Nangaa Aahiyo'' کي 1993ع ۾ شايع ٿيل ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «سنڌي ڪهاڻي» واري داخلا ۾ پڻ ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' کي 1993ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaStory&quot;/&gt;
بهرحال، ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي سوانحي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ ساڳئي رومن عنوان هيٺ ڪهاڻين جي مجموعي جو سال 1987ع درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Sindhi Sangat
 |page=23
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
ان کان سواءِ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي هڪ فهرست ۾ ''اوهين سڀ ننگا نڪتا آهيو'' عنوان 1984ع سان پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaStory&quot;/&gt;
اهي اختلاف اصل ڇاپن ۽ ڪتابن جي اشاعتي صفحن جي ڀيٽ سان وڌيڪ واضح ٿي سگهن ٿا.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A9C3D9; background:#FFFFFF;&quot;
|+ style=&quot;background:#245787; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;&quot; | اوهين سڀ ننگا آهيو: ڪتابياتي ڄاڻ
! style=&quot;width:36%; background:#DCEAF7; color:#173B5D;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#EDF4FA; color:#173B5D;&quot; | معلومات
|-
| '''ڪتاب جو عنوان'''
| اوهين سڀ ننگا آهيو
|-
| متبادل عنوان
| اوهين سڀ ننگا نڪتا آهيو
|-
| رومن عنوان
| ''Avheen Sabhu Nangaa Aahiyo''
|-
| ليکڪ
| [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]
|-
| صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| ادبي تحريڪ
| [[ترقي پسند ادب]]
|-
| ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
| اشاعت جو درج ٿيل سال
| '''1993ع'''
|-
| ٻين ماخذن ۾ سال
| 1984ع، 1987ع
|-
| ناشر
| اصل ڇاپي مان تصديق گهربل
|-
| صفحا
| تصديق ٿيل تعداد دستياب نه آهي
|-
| اهم تنقيدي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع
|}

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اوهين سڀ ننگا آهيو'' سنڌي ترقي پسند ڪهاڻيءَ جي انهن مجموعن مان آهي، جن ۾ سماجي حقيقت نگاري، عورتن سان ٿيندڙ ناانصافين ۽ اخلاقي منافقت کي ادبي موضوع بڻايو ويو آهي.
ڪتاب جي هڪ ٻي اهم خصوصيت ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آتم ڪٿائي ڪهاڻيون آهن، جيڪي ليکڪ جي ذاتي تجربن کي ادبي صورت ۾ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ترقي پسند ادب]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[ڏاج]]
* [[سنڌي سوانحي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{Cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{Cite encyclopedia
 |title=سنڌي ڪهاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}
* {{Cite encyclopedia
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}
* {{Cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Sindhi Sangat
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي ڪيرت ٻاٻاڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://aksandeelo.com/library/ اڪسانديلو ڊجيٽل سنڌي لائبريري]
* [https://sindhisangat.com/promoters/kirat-choithram-babani/ ڪيرت ٻاٻاڻي — سنڌي سنگت]

{{Authority control}}

[[زمرو:1993ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ترقي پسند ادب]]
[[زمرو:ڪيرت ٻاٻاڻي جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>720f9359jxukzb1rdpcju6qlhgcxl2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آسومل (ماسٽر آسومل)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104276</id>
    <revision>
      <id>425102</id>
      <parentid>422118</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16822" sha1="drr9mkkyqe027d95lli2aanklp49f7g" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي ۽ ويدانتي شاعر، استاد ۽ حڪيم (1853ع/1854ع–1941ع)}}

{{Infobox person
| name = صوفي آسورام
| native_name = آسومل ڏاندومل فقير صوفي
| honorific_prefix = صوفي، ماستر
| other_names = ماستر آسومل، ساڌو آسورام، سنت آسورام
| birth_name = آسومل ڏاندومل
| birth_date = 1853ع يا 1854ع
| birth_place = [[هالا پراڻا]]، [[سنڌ]]
| death_date = 15 فيبروري 1941ع
| death_place = [[هالا پراڻا]]، [[سنڌ]]
| occupation = شاعر، استاد، هيڊماستر، حڪيم
| language = [[سنڌي ٻولي]]، سرائڪي، هندي، اردو، فارسي
| known_for = صوفيانه ۽ ويدانتي شاعري
| notable_works = ''ديوانِ آسو''، ''ويراڳ نامو''، ''رسالو آسومل صوفي''
| movement = [[تصوف]]، [[ويدانت]]
| father = ڏاندومل
}}

'''صوفي آسورام'''، جنهن جو اصل نالو '''آسومل ڏاندومل''' هو ۽ جيڪو '''ماستر آسومل'''، '''آسومل صوفي''' ۽ '''ساڌو آسورام''' جي نالن سان پڻ مشهور هو، سنڌ جو صوفي ۽ ويدانتي شاعر، استاد ۽ حڪيم هو. سندس جنم 1853ع يا 1854ع ۾ [[هالا پراڻا|هالن پراڻن]] ۾ ٿيو ۽ وفات 15 فيبروري 1941ع تي اتي ئي ٿي. سندس شاعريءَ ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو ويدانت جا فڪري عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=آسورام
 |first=صوفي
 |editor-last=آسواڻي
 |editor-first=آڪاش
 |title=ديوانِ آسو
 |edition=ٻيو، سڌاريل ۽ وڌايل
 |year=2025
 |publisher=حڪيم ليکراج مل کتري (آسواڻي) ۽ خاندان
 |location=هالا نوان، سنڌ
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2850/read
}}&lt;/ref&gt;
صوفي آسورام سنڌي غزل، ڪافي، بيت، ڀڄن، شبد، وائي ۽ ٻين صنفن ۾ شاعري ڪئي. سندس مشهور تصنيف ''ديوانِ آسو'' 1897ع ۾ مڪمل ٿي ۽ 1934ع يا 1935ع ڌاري لاڙڪاڻي مان ڇپي. سندس ڪلام جو نئون تحقيقي ڇاپو 2025ع ۾ آڪاش آسواڻيءَ جي ترتيب ۽ مقدمي سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

== زندگي ==

=== خاندان ۽ جنم ===

صوفي آسورام جو تعلق هالا پراڻا جي برهم کتري خاندان سان هو. سندس پيءُ جو نالو ڏاندومل هو. سندس خاندان جي تاريخ بابت تفصيل سندس تڙپوٽي آڪاش آسواڻيءَ جي تحقيق ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. محمد صديق ميمڻ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ 21 اسو، وڪرمي سنبت 1910 جي تاريخ سان 1824ع جو سال ڄاڻايو آهي. ساڳيو سال ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;MemonHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=ميمڻ
 |first=محمد صديق
 |title=سنڌ جي ادبي تاريخ
 |volume=ٻيو
 |language=sd
 |url=https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/32
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaAsuram&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=آسو رام
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسو+رام
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
پر پروفيسر لال سنگهه اجواڻي ۽ موتي لال جوتواڻي سندس جنم 1853ع ڄاڻايو آهي. ''ديوانِ آسو'' جي 2025ع واري تحقيقي مقدمي ۾ آڪاش آسواڻي مختلف تاريخي بيانن، شاعر جي پنهنجي ڪلام ۽ خانداني دستاويزن جي ڀيٽ کان پوءِ 1854ع کي وڌيڪ مناسب قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

=== تعليم ۽ شروعاتي زندگي ===

آسومل ننڍپڻ کان مذهبي ۽ روحاني مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. سندس تعليم ۾ ڌرمي شاسترن، ويدانت، فارسي ۽ اسلامي تصوف سان لاڳاپيل مطالعي جو ذڪر ملي ٿو.
هالا پراڻا جي درويش سيد فقير علي شاهه جي صحبت ۽ حڪمت جي تعليم سندس زندگيءَ جي اهم شروعاتي تجربن مان هئي. بعد ۾ هن مختلف مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، جن ۾ قرآن مجيد ۽ انجيل پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MemonHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

=== تدريسي خدمتون ===

صوفي آسورام لڳ ڀڳ 1871ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. هن حيدرآباد جي نارمل اسڪول مان تدريسي تربيت حاصل ڪئي ۽ سنڌ جي مختلف هنڌن تي استاد طور ڪم ڪيو.
سندس تدريسي خدمتن سان لاڳاپيل هنڌن ۾ ڦڪا، جوهي، نصرپور، سعيدآباد، کنڊو ۽ هالا پراڻا شامل آهن. آخرڪار هو هالا پراڻا ۾ هيڊماستر جي عهدي تائين پهتو ۽ لڳ ڀڳ 1909ع ۾ ملازمت مان رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;
انهيءَ تدريسي پيشي سبب کيس ''ماستر آسومل'' سڏيو ويندو هو.

=== تصوف ۽ روحاني وابستگي ===

نصرپور ۾ رهائش دوران سندس صحبت صوفي شاعر [[مصري شاهه]] سان ٿي. انهيءَ صحبت سندس شاعريءَ ۽ تصوف ڏانهن لاڙي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
بعد ۾ سندس تعلق [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان ٿيو. سندس روحاني سفر ۽ درگاهه جهوڪ شريف سان وابستگيءَ جو تفصيل سندس سوانحي ماخذن ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJhoke&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاهہ+عنايت+شهيد+جهوڪ+وارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;
صوفي آسورام جي ڪلام ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، ٻين صوفي بزرگن ۽ روحاني استادن جي عقيدت جو اظهار ملي ٿو.

=== حڪمت ۽ آخري زندگي ===

ملازمت مان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ صوفي آسورام هالا پراڻا ۾ حڪمت جو ڪم ڪندو رهيو. سندس خاندان ۾ حڪمت جي روايت بعد وارن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;
سندس وفات 15 فيبروري 1941ع تي هالا پراڻا ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJhoke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعريءَ جون صنفون ===

صوفي آسورام گهڻ صنفي شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ غزل، ڪافي، بيت، وائي، ڀڄن، شبد، آرتي، دوهو، رباعي، قصيدو، مثنوي، مخمس، قطعو، ٽيهه اکري ۽ ٻاونجاهه اکري جهڙيون صنفون ملن ٿيون.
''ديوانِ آسو'' جي جديد مرتب موجب سندس ٽن وڏين شعري تصنيفن ۾ مجموعي طور 2250 کان وڌيڪ شعري تخليقون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

=== ديوانِ آسو ===

''ديوانِ آسو'' صوفي آسورام جي غزلن جو مجموعو آهي. شاعر ان کي 1897ع ۾ مڪمل ڪيو. ڪتاب جو پهريون ڇاپو ويڙهومل کٽڻ مل، لاڙڪاڻي، 1934ع يا 1935ع ڌاري شايع ڪيو.
2025ع ۾ سندس تڙپوٽي آڪاش آسواڻيءَ هن ڪتاب جو نئون، سڌاريل ۽ وڌايل ڇاپو مرتب ڪيو. هن ڇاپي ۾ 160 غزل شامل آهن ۽ مقدمي ۾ شاعر جي زندگيءَ، فڪر، خاندان، تصنيفن ۽ پراڻن تاريخي اختلافن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

=== ٻيون تصنيفون ===

صوفي آسورام جون ٻيون اهم تصنيفون ''ويراڳ نامو'' ۽ ''رسالو آسومل صوفي'' آهن. ''ويراڳ نامو'' کي ''پريم غنچه'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.
انهن ڪتابن ۾ سندس ڪافيون، ڀڄن، شبد، وايون، بيت ۽ روحاني موضوعن تي ٻيون تخليقون شامل آهن. 2025ع واري تحقيقي مقدمي مطابق اهي تصنيفون قلمي صورت ۾ محفوظ رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

== تصنيفن جو تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7BACD;line-height:1.7;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | صوفي آسورام جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ادبي نوعيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | اشاعتي حيثيت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ''ديوانِ آسو''
| غزلن جو مجموعو
| 1897ع ۾ مڪمل
| 1934ع/1935ع ۾ پهريون ڇاپو؛ 2025ع ۾ نئون ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ''ويراڳ نامو'' (''پريم غنچه'')
| ڪافيون، ڀڄن، شبد ۽ وايون
| اڻويهين صديءَ جي آخري دور ۽ پوءِ
| قلمي نسخي جي شاهدي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | ''رسالو آسومل صوفي''
| مختلف صنفن جو شعري مجموعو
| قطعي سال غيرتصديق ٿيل
| قلمي نسخي جي شاهدي
|}

== شاعريءَ جو فڪر ==

=== تصوف ۽ ويدانت ===

صوفي آسورام جي شاعريءَ جي نمايان خصوصيت اسلامي تصوف ۽ هندو ويدانت جي فڪري اصطلاحن جو گڏيل استعمال آهي.
سندس ڪلام ۾ روحاني محبت، حق جي تلاش، انسان دوستي، اخلاقي اصلاح، نفس جي تربيت، دنيا جي بي ثباتي ۽ روحاني معرفت جا موضوع نمايان آهن.
محمد صديق ميمڻ پنهنجي ادبي تاريخ ۾ سندس ٻوليءَ جي ٻن اهم پهلوئن ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي: هڪ طرف ويدانت ۽ يوگ سان لاڳاپيل سنسڪرت اصطلاح، ۽ ٻئي طرف تصوف سان لاڳاپيل عربي ۽ فارسي اصطلاح.&lt;ref name=&quot;MemonHistory&quot;/&gt;

=== مذهبي رواداري ===

صوفي آسورام جي ڪلام ۾ مختلف مذهبي روايتن جا فڪري ۽ ادبي حوالا ملن ٿا. سندس شاعريءَ ۾ انسان دوستي، ڀائيچاري ۽ روحاني وحدت تي زور ڏنو ويو آهي.
آڪاش آسواڻيءَ جي تحقيقي مقدمي ۾ صوفي آسورام جي فڪر کي مذهبي نفاق ۽ سماجي اوچ نيچ جي مخالفت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

=== ٻولي ۽ اسلوب ===

صوفي آسورام سنڌيءَ سان گڏ سرائڪي، هندي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ سنڌي محاورن، چوڻين، روحاني استعارن ۽ فارسي شاعريءَ جي روايتي فني صورتن جو استعمال ملي ٿو. سنسڪرت، عربي ۽ فارسي اصطلاحن جي گهڻائي سندس ڪلام کي فڪري طور گهڻ رخو بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MemonHistory&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ مقام ==

صوفي آسورام سنڌي غزل جي اوسر ۽ سنڌ جي صوفيانه شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هڪ آهي.
سنڌي ادب جي تاريخدانن محمد صديق ميمڻ، لال سنگهه اجواڻي ۽ موتي لال جوتواڻيءَ سندس شاعري ۽ فڪري وابستگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.
جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس اهڙو شاعر ڄاڻايو آهي جيڪو صوفي ۽ ويدانتي ٻنهي روايتن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سوانحي تاريخن بابت اختلاف ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7BACD;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | صوفي آسورام جي ڄمڻ بابت مختلف ماخذ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ڄمڻ جو سال
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | وضاحت
|-
| محمد صديق ميمڻ، ''سنڌ جي ادبي تاريخ''
| 1824ع
| وڪرمي سنبت جي تاريخ سان ڏنل عيسوي سال بابت جديد تحقيق ۾ اعتراض
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| 1824ع
| پراڻي سوانحي روايت جو بيان
|-
| لال سنگهه اجواڻي، ''History of Sindhi Literature''
| 1853ع
| جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آيل سال
|-
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''
| 1853ع
| شاعر جي مختصر ادبي سوانح
|-
| آڪاش آسواڻي، ''ديوانِ آسو'' جو تحقيقي مقدمو
| 1854ع
| خانداني ڄاڻ، وڪرمي سنبت ۽ شاعر جي پنهنجي ڪلام جي ڀيٽ
|}

جديد تحقيقي مقدمي مطابق شاعر جي وفات وقت عمر بابت خانداني ڄاڻ ۽ سندس ڪلام جا اندروني اشارا 1853ع–1854ع واري دور جي حمايت ڪن ٿا. انهيءَ ڪري 1824ع کي غيراختلافي تاريخ طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

== وفات ۽ ورثو ==

صوفي آسورام 15 فيبروري 1941ع تي هالا پراڻا ۾ وفات ڪئي. سندس ادبي ورثي ۾ صوفيانه ۽ ويدانتي شاعري، سنڌي غزل جو هڪ تاريخي ديوان ۽ ڪيترائي قلمي مجموعا شامل آهن.
2025ع ۾ ''ديوانِ آسو'' جي نئين اشاعت سندس شاعريءَ، سوانح ۽ فڪر بابت وڌيڪ تحقيقي مواد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;DiwanAasu2025&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي غزل]]
* [[هالا پراڻا]]
* [[تصوف]]
* [[ويدانت]]
* [[مصري شاهه]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[خليفو گل محمد گل]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book |last=ميمڻ |first=محمد صديق |title=سنڌ جي ادبي تاريخ |volume=ٻيو |language=sd}}
* {{cite book |last=Ajwani |first=L. H. |title=History of Sindhi Literature |language=en}}
* {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}
* {{cite book |last=آسورام |first=صوفي |editor-last=آسواڻي |editor-first=آڪاش |title=ديوانِ آسو |edition=ٻيو |year=2025 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/2850/read ديوانِ آسو — مڪمل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/1608/sufi-aasuram صوفي آسورام — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسو+رام آسو رام — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/32 سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ ماستر آسومل جو احوال]

{{شريط بوابات|سنڌ|سنڌي ٻولي|ادب|سوانح حيات}}

[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1941ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:هالا]]
[[زمرو:سنڌ جا استاد]]</text>
      <sha1>drr9mkkyqe027d95lli2aanklp49f7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اپراجيتا (ڪھاڻيون)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104285</id>
    <revision>
      <id>425127</id>
      <parentid>422144</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15408" sha1="cwb33kkf4ktfxo4znpynwvntpe302b3" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جو سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو، جنهن تي 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو}}

{{Infobox book
| name = اپراجيتا
| title_orig = Aparajita
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب
| subject = محبت، انساني رشتا، مرد ۽ عورت جي نفسيات، اجنبيت
| pub_date = 1970ع
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1972ع)
}}

'''اپراجيتا''' (انگريزي: ''Aparajita''؛ رومن سنڌي: ''Aparaajitaa''؛ معنيٰ: اڻهارايل يا ناقابلِ شڪست) سنڌي ڪهاڻيڪار '''[[گنو سامتاڻي]]''' جو ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي تي ليکڪ کي '''1972ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]''' مليو. ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب جو نالو ''Aparajita''، ليکڪ جو نالو ''Guno Samtaney'' ۽ ادبي صنف ''Short stories'' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''اپراجيتا'' کي جديد دور جي هلچل ۽ افراتفريءَ کان نسبتاً پري انساني رشتن جي دنيا پيش ڪندڙ ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏنو آهي. سندس ادبي جائزي موجب گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مرڪزي موضوع مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه، جذباتي لاڳاپن ۽ انساني نفسيات جي جستجو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي تاريخ ==

''اپراجيتا'' جي اشاعت جي سال بابت دستياب ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري لغت ۾ ڪتاب جو سال 1970ع درج آهي. ''گجراتي وشوڪوش'' جي سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت مضمون ۾ پڻ ''اپراجيتا'' کي 1970ع جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiSindhiLiterature&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=સિંધી ભાષા અને સાહિત્ય
 |url=https://gujarativishwakosh.org/112633-2/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
البت، ساڳئي ''گجراتي وشوڪوش'' جي ''اپراجيتا'' بابت مخصوص داخلا ۾ 1972ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=અપરાજિતા (2)
 |url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AF/aparajita-a-collection-of-stories-written-by-guno-samtani/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
ان ڪري عام طور 1970ع کي اشاعت جو سال ڄاڻايو وڃي ٿو، پر اصل ڇاپي جي سرورق يا اشاعتي صفحي جي تصديق ٿيڻ تائين 1972ع واري ڪتابياتي اختلاف کي پڻ ذهن ۾ رکڻ گهرجي.

== ليکڪ ==

'''گنو سامتاڻي''' (14 جولاءِ 1933ع – آگسٽ 1997ع) سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار هو. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هن بي اي آنرز تائين تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڀارت ۾ سرڪاري ملازمت اختيار ڪئي.
هو مهاراشٽر حڪومت ۾ جوائنٽ سيڪريٽريءَ جي عهدي تان رٽائر ٿيو. هن مهاراشٽر راجيه سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سيڪريٽريءَ ۽ اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جي جنرل سيڪريٽريءَ طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Shri Guno Samtaney
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
گنو سامتاڻيءَ کي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب جي اهم ڪهاڻيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''واپس'' ۽ ''ابهمان'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== مجموعي جو مواد ==

''گجراتي وشوڪوش'' موجب ''اپراجيتا'' ۾ '''ڇهه ڪهاڻيون''' شامل آهن، جيڪي 1950ع کان 1968ع جي وچ ۾ لکيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;/&gt;
انهن ڪهاڻين جا ماحول ۽ ڪردار مختلف آهن، پر انهن جو بنيادي لاڙو محبت، انساني رشتن ۽ فرد جي اندروني احساسن ڏانهن آهي.
''دي سنڌو ورلڊ'' جي ادبي سوانح موجب، مجموعي جون ڇهه ڪهاڻيون سچي محبت جي تلاش واري گڏيل موضوع سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guno Samtaney
 |url=https://thesindhuworld.com/guno-samtaney/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== عنوان واري ڪهاڻي: اپراجيتا ==

''اپراجيتا'' مجموعي ۾ شامل ساڳئي نالي واري ڪهاڻي پڻ آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، هن ڪهاڻيءَ جا اهم ڪردار '''شنڪر''' ۽ '''هيما''' آهن. شنڪر ۽ هيما جي وچ ۾ ويجهو دوستانه لاڳاپو هوندو آهي.
شنڪر اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃي ٿو. اتان موٽڻ کان پوءِ سندس رويي ۾ تبديلي اچي ٿي ۽ هو هيما کان پاڻ کي الڳ ڪري ٿو. سندس اندر پيدا ٿيل اجنبيت جو احساس ٻنهي جي اڳوڻي ويجهڙائپ کي متاثر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر جي شخصيت جي تبديلي، جذباتي دوري ۽ انساني لاڳاپن جي نازڪ نوعيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.

== ادبي موضوع ==

=== محبت ۽ انساني رشتا ===

''اپراجيتا'' ۾ محبت رڳو رومانوي احساس تائين محدود ناهي، پر انساني لاڳاپن جي نفسياتي ۽ جذباتي پيچيدگين سان پڻ لاڳاپيل آهي.
''گجراتي وشوڪوش'' موجب، مجموعي جون ڪهاڻيون مختلف ماحولن ۾ ترتيب ڏنل آهن، پر انهن جو گڏيل مرڪز فاني انساني زندگيءَ ۾ محبت جي دائمي تصور جي جستجو آهي.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;/&gt;

=== مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ===

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب گنو سامتاڻي پنهنجي ڪهاڻين ۾ مرد جي نظر ۾ عورت ۽ عورت جي نظر ۾ مرد جي شخصيت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
سندس ڪهاڻين ۾ انساني روين ۽ لاڳاپن جي وضاحت نسبتاً پرسڪون ۽ مشاهدي تي ٻڌل انداز ۾ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== اجنبيت ۽ جذباتي فاصلو ===

عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر ۽ هيما جو لاڳاپو اجنبيت ۽ جذباتي فاصلي جي موضوع کي ظاهر ڪري ٿو.
شنڪر جي انگلينڊ مان موٽڻ کان پوءِ پيدا ٿيل تبديليءَ کي ڪهاڻيءَ جي بنيادي نفسياتي رخن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اسلوب ۽ ادبي جائزو ==

موتي لال جوتواڻيءَ گنو سامتاڻيءَ کي سنڌي ادب ۾ نئين ڪلاسيڪي لاڙي (''Neo-classicism'') سان وابسته ڪهاڻيڪار طور بيان ڪيو آهي.
جوتواڻيءَ موجب، سامتاڻيءَ جون ڪهاڻيون جديد زندگيءَ جي شور ۽ بيچينيءَ بدران انساني شخصيت ۽ رشتن جي نسبتاً پرسڪون مطالعي کي اهميت ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;.
''سنڌي سنگت'' جي سوانحي جائزي ۾ پڻ سامتاڻيءَ جي لکڻين جي تعداد کان وڌيڪ سندن ادبي معيار، ٻوليءَ ۽ انفرادي اسلوب کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جون اهم ادبي خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| ڇهه
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | لکڻ جو عرصو
| 1950ع کان 1968ع
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| محبت ۽ انساني رشتا
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | نفسياتي پهلو
| مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه، اجنبيت ۽ جذباتي فاصلو
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي لاڙو
| جوتواڻيءَ موجب نئون ڪلاسيڪي انداز
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | اهم اعزاز
| 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام
|}

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

''اپراجيتا'' تي گنو سامتاڻيءَ کي '''1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام''' ڏنو ويو.

ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ 1972ع لاءِ هيٺيان تفصيل درج آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#237A57;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | انعام جو سال
| 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ڪتاب
| ''Aparajita''
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي (''Guno Samtaney'')
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | صنف
| ڪهاڻيون (''Short stories'')
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| [[ساهتيه اڪيڊمي]]
|}

انعام جي تصديق 28 جولاءِ 1992ع تي ڀارت جي لوڪ سڀا ۾ پيش ڪيل سرڪاري جواب مان پڻ ٿئي ٿي. ان جواب ۾ 1972ع جي سنڌي انعام لاءِ ''Aparajita'' ۽ گنو سامتاڻيءَ جو نالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;LokSabha1992&quot;&gt;{{cite report
 |title=Written Answers, Lok Sabha, 28 July 1992
 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf
 |publisher=Lok Sabha Secretariat
 |date=1992-07-28
 |language=en
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اپراجيتا'' ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ لکجندڙ سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم تصنيفن مان هڪ آهي.
هن مجموعي ۾ انساني رشتن جي نفسياتي جستجو، محبت جي معنويت ۽ مرد ۽ عورت جي باهمي لاڳاپن کي ادبي موضوع بڻايو ويو آهي.
1972ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سان هن ڪتاب کي هندستاني ٻولين جي قومي ادبي سطح تي مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | اپراجيتا: ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ڪتاب جو نالو
| اپراجيتا
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | انگريزي نالو
| ''Aparajita''
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | صنف
| ڪهاڻيون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | اشاعت جو سال
| 1970ع؛ هڪ ماخذ موجب 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| ڇهه
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | انعام
| ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ناشر
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | صفحا
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ISBN
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[موهن ڪلپنا]]
* [[لال پشپ]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

* {{cite encyclopedia
 |title=અપરાજિતા (2)
 |url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AF/aparajita-a-collection-of-stories-written-by-guno-samtani/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
}}

* {{cite web
 |title=(Late) Shri Guno Samtaney
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]
* [https://gujarativishwakosh.org/112633-2/ گجراتي وشوڪوش: سنڌي ٻولي ۽ ادب]
* [https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/ سنڌي سنگت: گنو سامتاڻي]
* [https://thesindhuworld.com/guno-samtaney/ دي سنڌو ورلڊ: گنو سامتاڻي]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب|ڀارت}}

[[زمرو:1970ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>cwb33kkf4ktfxo4znpynwvntpe302b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اپراجيتا (ڪهاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104286</id>
    <revision>
      <id>425126</id>
      <parentid>422146</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11722" sha1="9v756ppu1ya095h4w28dfmpp5lmlowp" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جي مشهور سنڌي ڪهاڻي، جنهن جا مرڪزي ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن}}

{{Infobox book 
| name = اپراجيتا
| title_orig = Aparaajitaa
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = نفسياتي ۽ سماجي ڪهاڻي
| published_in = [[کنڊهر (ڪهاڻين جو مجموعو)|کنڊهر]]؛ [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)|اپراجيتا]]
| pub_date = 1968ع ۽ 1970ع جي مجموعن ۾ ذڪر
}}

'''اپراجيتا''' (رومن سنڌي: ''Aparaajitaa''؛ انگريزي: ''Aparajita'') سنڌي ڪهاڻيڪار '''[[گنو سامتاڻي]]''' جي مشهور ڪهاڻي آهي، جيڪا سندس ڪهاڻين جي مجموعن ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع) سان لاڳاپيل آهي. ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار '''شنڪر''' ۽ '''هيما''' آهن. هن ڪهاڻيءَ ۾ انگلينڊ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ شنڪر جي شخصيت ۾ پيدا ٿيل اجنبيت ۽ هيما سان سندس اڳوڻي دوستيءَ جي ٽٽڻ کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ڪهاڻيءَ جو بنيادي موضوع انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو، شخصيت جي تبديلي ۽ اجنبيت آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي مشهور ڪهاڻين مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

گنو سامتاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ جو اهم ليکڪ هو. سندس افسانوي ادب ۾ انساني لاڳاپن، مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ۽ فرد جي اندروني احساسن کي خاص اهميت حاصل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت لکيو آهي ته ليکڪ جديد دور جي هنگامي ۽ افراتفريءَ کان نسبتاً پري انساني رشتن جي مطالعي ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ کي سنڌي ادب جي نئين ڪلاسيڪي لاڙي سان پڻ وابسته ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جو خلاصو ==

=== شنڪر ۽ هيما جي دوستي ===

ڪهاڻيءَ جا ٻه اهم ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن. شنڪر جي انگلينڊ وڃڻ کان اڳ ٻنهي ۾ ويجهي دوستي هوندي آهي.
انهن جا لاڳاپا باهمي قربت ۽ دوستاڻي اعتماد تي ٻڌل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شنڪر جو انگلينڊ وڃڻ ===

شنڪر اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ انگلينڊ روانو ٿئي ٿو.
پرڏيهه ۾ رهڻ کان پوءِ سندس شخصيت ۽ ٻين سان تعلق رکڻ واري رويي ۾ تبديلي اچي ٿي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شنڪر پنهنجي اندر اجنبيت جو احساس کڻي موٽي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== هيما کان لاتعلقي ===

انگلينڊ مان موٽڻ کان پوءِ شنڪر هيما سان اڳوڻي ويجهڙائپ برقرار نٿو رکي.
هو هيما کان پاڻ کي ڌار ڪري ٿو ۽ سندس لاءِ پنهنجا در بند ڪري ڇڏي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻنهي جي اڳوڻي دوستي جذباتي فاصلي ۽ لاتعلقيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== مرڪزي ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جا مرڪزي ڪردار
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شنڪر
| مرڪزي مرد ڪردار
| اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃي ٿو؛ واپسيءَ کان پوءِ هيما سان اڳوڻو لاڳاپو ختم ڪري ٿو
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | هيما
| مرڪزي عورت ڪردار
| شنڪر جي ويجهي دوست، جنهن کان هو واپسيءَ کان پوءِ لاتعلقي اختيار ڪري ٿو
|}

== ڪهاڻيءَ جا موضوع ==

=== اجنبيت ===

''اپراجيتا'' جو اهم موضوع '''اجنبيت''' (''Alienation'') آهي.
شنڪر جي انگلينڊ مان واپسيءَ کان پوءِ سندس شخصيت ۾ پيدا ٿيل فاصلو ۽ هيما کان لاتعلقي انهيءَ موضوع کي نمايان ڪن ٿا.
جوتواڻيءَ شنڪر جي انهيءَ تبديليءَ کي سندس اندر پيدا ٿيل اجنبيت جي احساس سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== انساني رشتن ۾ تبديلي ===

ڪهاڻي ڏيکاري ٿي ته وقت، فاصلي ۽ شخصيت جي تبديليءَ سان اڳوڻا انساني لاڳاپا متاثر ٿي سگهن ٿا.
شنڪر ۽ هيما جي دوستيءَ ۾ پيدا ٿيل تبديلي ڪهاڻيءَ جي بنيادي واقعي کي جنم ڏئي ٿي.

=== مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ===

گنو سامتاڻيءَ جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي ۾ مرد ۽ عورت جي باهمي سڃاڻپ ۽ سمجهه کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر ۽ هيما جي لاڳاپي کي انهيءَ وسيع موضوع جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو.

== ادبي جائزو ==

''اپراجيتا'' ۾ ڪهاڻيءَ جو مرڪزي تڪرار ڪنهن ظاهري حادثي بدران ڪردارن جي باهمي لاڳاپي ۾ پيدا ٿيل تبديلي آهي.
شنڪر جي پرڏيهه مان واپسيءَ کان پوءِ هيما سان سندس رويي ۾ پيدا ٿيل فاصلو ڪهاڻيءَ کي نفسياتي نوعيت ڏئي ٿو.
جوتواڻيءَ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪهاڻيءَ ۾ پرڏيهه جي تجربي کان پوءِ پيدا ٿيل اجنبيت هڪ اهم فڪري عنصر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جون ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جو موضوعاتي ۽ ادبي جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪهاڻي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي ڪردار
| شنڪر ۽ هيما
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | اهم واقعي جو پسمنظر
| شنڪر جو اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | بنيادي تڪرار
| شنڪر جي واپسيءَ کان پوءِ هيما کان لاتعلقي
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| اجنبيت ۽ انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | لاڳاپيل مجموعا
| ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع)
|}

== مجموعن سان تعلق ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''اپراجيتا'' ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي ٻن مجموعن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | مجموعو
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | وضاحت
|-
| '''کنڊهر''' (''Khandhar'')
| 1968ع
| جوتواڻيءَ جي لغت موجب ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعو
|-
| '''اپراجيتا''' (''Aparajita'')
| 1970ع
| ساڳئي نالي وارو ڪهاڻين جو مجموعو؛ 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام سان تعلق ==

گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' کي 1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.
ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست موجب، انعام يافته تصنيف ''Aparajita'' آهي ۽ ان جي صنف ڪهاڻين جو مجموعو (''Short Stories'') درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi1972&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انعام سڄي مجموعي کي ڏنو ويو هو، نه ڪي عنوان واري ڪهاڻيءَ کي الڳ ڪتاب طور.

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اپراجيتا'' سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ انساني لاڳاپن ۽ اجنبيت جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ ادبي مثال آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ هن ڪهاڻيءَ جي الڳ داخلا ڏئي، ان جي مرڪزي ڪردارن ۽ موضوع کي بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[اجنبيت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب}}

[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي افسانوي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>9v756ppu1ya095h4w28dfmpp5lmlowp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اَرچنا رچنا (1977ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104288</id>
    <revision>
      <id>425124</id>
      <parentid>422151</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10863" sha1="p45xfqgx6h585bkxmn7g8xijbnqbup4" xml:space="preserve">
{{Short description|هري همٿاڻيءَ جو 1977ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = ارچنا رچنا
| title_orig = Arachanaa Rachanaa
| author = [[هري همٿاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب
| subject = سنڌي سماج، [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جو ورهاڱو]]، ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگي
| pub_date = 1977ع
}}

'''ارچنا رچنا''' (رومن سنڌي: ''Arachanaa Rachanaa'') سنڌي اديب '''[[هري همٿاڻي]]''' جو [[ڪهاڻي|ڪهاڻين جو مجموعو]] آهي، جيڪو 1977ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي جون ڪهاڻيون عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل آهن ۽ انهن ۾ 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي|هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ کي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''ارچنا رچنا'' جو ذڪر ڪندي ان جي ٻوليءَ ۽ ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسيءَ کي اهم خصوصيتن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

'''هري همٿاڻي''' (انگريزي: ''Hari Himthani''؛ ڄم: 1933ع) سنڌي افسانوي ادب جو ليکڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ کيس مشهور افسانوي ليکڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، سندس تصنيفن ۾ ناول ۽ ڪهاڻين جا مجموعا شامل آهن.

=== اهم تصنيفون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | هري همٿاڻيءَ جون چونڊ تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ادبي صنف
|-
| style=&quot;background:#F1F6FC;&quot; | ''پيار روئي ڏنو'' (''Pyaar Roee D'ino'')
| 1960ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EAF5ED;&quot; | ''ڀنگ جا رنگ'' (''Bhanga jaa Ranga'')
| 1968ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DE;&quot; | ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون'' (''D'ingyoon Phid'iyoon Lakeeroon'')
| 1972ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#F1EAF8;&quot; | '''ارچنا رچنا''' (''Arachanaa Rachanaa'')
| '''1977ع'''
| '''ڪهاڻين جو مجموعو'''
|}

انهن تصنيفن جا نالا، سال ۽ صنفون جوتواڻيءَ جي لغت ۾ هري همٿاڻيءَ بابت ڏنل معلومات تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

=== هندستان جي ورهاڱي کان اڳ جي سنڌي زندگي ===

1947ع کان اڳ سنڌي سماج جي هڪ وڏي حصي جي رهائش، ثقافتي سرگرمين، واپار، ٻوليءَ ۽ ادبي زندگيءَ جو مرڪز [[سنڌ]] هو.
''ارچنا رچنا'' ۾ ورهاڱي کان اڳ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جيئن جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
البت، مجموعي جي اصل ڪهاڻين جو متن دستياب نه هئڻ سبب انهن ۾ بيان ڪيل مخصوص شهرن، خاندانن يا واقعن بابت تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

=== ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي زندگي ===

1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي سنڌي هندو خاندان سنڌ ڇڏي ڀارت جي مختلف علائقن ڏانهن لڏي ويا. انهيءَ لڏپلاڻ سنڌي سماج جي آباديءَ، رهڻي ڪهڻي ۽ ادبي ماحول تي اثر وڌو.
''ارچنا رچنا'' جي ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي زندگي پڻ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مجموعي کي ورهاڱي جي ٻنهي دورن جي سنڌي زندگيءَ بابت افسانوي اظهار طور ڏسي سگهجي ٿو، پر مخصوص ڪهاڻين جي تفصيلي تشريح لاءِ اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

== ٻولي ۽ اسلوب ==

''ارچنا رچنا'' جي هڪ اهم خصوصيت '''عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي ٻوليءَ''' جو استعمال آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، مجموعي جون ڪهاڻيون رواجي يا روزمره ڳالهائجندڙ سنڌيءَ ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
عام ڳالهه ٻولهه واري ٻولي افسانوي ادب ۾ ڪردارن جي گفتگو ۽ روزمره زندگيءَ جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ان لحاظ کان مجموعي جي ٻوليءَ کي ان جي سماجي موضوع سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو.
بهرحال، ڪهاڻين جا اصل اقتباس دستياب نه هئڻ سبب مخصوص لساني خصوصيتن، محاورن يا مڪالمن جا مثال هتي شامل نه ڪيا ويا آهن.

== موضوعاتي جائزو ==

=== سنڌي سماج جي زندگي ===

مجموعي جو اهم موضوع سنڌي سماج جي زندگي آهي.
جوتواڻيءَ جي مختصر تعارف موجب، ڪهاڻيون ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== تاريخي تبديلي ===

ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي دورن کي گڏ پيش ڪرڻ سان مجموعي جو موضوع تاريخي تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿئي ٿو.
اهو پهلو سنڌي سماج جي ٻن مختلف تاريخي حالتن کي افسانوي ادب جي تناظر ۾ سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سماجي يادگيري ===

ورهاڱي کان اڳ واري زندگيءَ جي ادبي تصويرڪشيءَ کي اجتماعي يادگيريءَ جي مطالعي سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو.
هي مجموعي جي موضوع مان نڪرندڙ هڪ ادبي تشريح آهي؛ جوتواڻيءَ جي داخلا ۾ ان کي الڳ نظرياتي اصطلاح طور بيان نه ڪيو ويو آهي.

== ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ارچنا رچنا جون اهم خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب
| ارچنا رچنا
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| هري همٿاڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | اشاعت
| 1977ع
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | ٻولي
| عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | تاريخي پسمنظر
| 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| سنڌي سماج جي زندگي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | اهم ڪتابياتي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== سنڌي ادب ۾ حيثيت ==

''ارچنا رچنا'' سنڌي افسانوي ادب جي اهڙن مجموعن مان هڪ آهي، جنهن بابت دستياب ادبي لغت ۾ ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسيءَ جو ذڪر ملي ٿو.
مجموعي جي عام ڳالهه ٻولهه واري ٻولي ۽ ٻن تاريخي دورن سان لاڳاپيل موضوعن سبب ان کي سنڌي سماجي زندگيءَ جي ادبي مطالعي جي تناظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ارچنا رچنا: ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
| ارچنا رچنا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | رومن عنوان
| ''Arachanaa Rachanaa''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ليکڪ
| هري همٿاڻي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ادبي صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اشاعت
| 1977ع
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ناشر
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صفحن جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اصل سرورق
| اڃا تصديق طلب
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[هري همٿاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[سنڌي هندو]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ٻولي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي (1996ع)] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب}}

[[زمرو:1977ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>p45xfqgx6h585bkxmn7g8xijbnqbup4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آريا من موهن (1917ع–1994ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104290</id>
    <revision>
      <id>425101</id>
      <parentid>422154</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10693" sha1="jjl8l6q0kp72ocl97o5x75u67dsavcs" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي صحافي ۽ دهلي سنڌي ڊائريڪٽريءَ جو مرتب (1917ع–1994ع)}}

{{Infobox person
| name = آريا من موهن
| native_name = آريا من موهن
| birth_date = 1917ع
| death_date = 1994ع
| occupation = [[صحافي]]، مرتب
| known_for = ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' (1990ع، 1992ع)
| notable_works = ''Delhi Sindhi Directory''
| language = [[سنڌي ٻولي]]
}}

'''آريا من موهن''' (انگريزي: ''Aryamanmohan''؛ 1917ع–1994ع) سنڌي صحافي ۽ مرتب هو. هن [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ سنڌي روزاني اخبار '''[[قرباني (اخبار)|قرباني]]''' ۾ ڪم ڪيو ۽ ورهاڱي کان پوءِ به مختلف دورن ۾ صحافت سان وابسته رهيو. سندس اهم مرتب ڪيل تصنيف '''''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري''''' (''Delhi Sindhi Directory'') هئي، جنهن جا 1990ع ۽ 1992ع جا ڇاپا ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ صحافتي سرگرميون ==

آريا من موهن جي جنم جو سال 1917ع ۽ وفات جو سال 1994ع هو. سندس زندگيءَ بابت دستياب بنيادي سوانحي ماخذ موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ڪيو. 1947ع کان پوءِ پڻ هو مختلف وقتن تي صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس تعليم، جنم هنڌ، صحافتي عهدن ۽ ٻين اخبارن سان وابستگيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن.

== روزاني قربانيءَ سان وابستگي ==

=== اخبار جو پسمنظر ===

''قرباني'' سنڌي ٻوليءَ جي هڪ روزاني اخبار هئي، جنهن جي اشاعت 1932ع ۾ [[شڪارپور]] مان شروع ٿي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل محمد علي لغاري ۽ نصرالله ڪابوري جي مقالي موجب، اخبار جو ابتدائي ايڊيٽر رامچند ولد ويرومل بيگراج هو.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
1945ع ۾ [[جي ايم سيد]]، [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي قيادت سان اختلافن کان پوءِ، ''قرباني'' اخبار ۽ ان جي ڇاپخاني کي خريد ڪري [[ڪراچي]] منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;
ان دور ۾ اخبار جي انتظام ۽ ادارت سان [[پير علي محمد راشدي]] ۽ [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ وابسته رهيا. پير حسام الدين راشدي 1945ع جي آخر کان 1946ع تائين اخبار جي ادارت سنڀالي.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;
تحقيقي مقالي موجب، اخبار 1947ع ۾ بند ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;

=== آريا من موهن جو ڪردار ===

موتي لال جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ سندس مخصوص صحافتي عهدو يا اخبار سان وابستگيءَ جا صحيح سال بيان نه ڪيا آهن. تنهنڪري کيس اخبار جو ايڊيٽر، مالڪ يا باني قرار ڏيڻ لاءِ الڳ دستاويزي ثبوت گهربل آهي.

== ورهاڱي کان پوءِ صحافت ==

1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي صحافت جي ادارياتي ۽ جاگرافيائي صورتحال ۾ تبديليون آيون.
سنڌ مان ڪيترائي سنڌي اديب ۽ صحافي ڀارت لڏي ويا، جتي سنڌي ٻوليءَ جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جاري رهي. سنڌي صحافت جي تاريخ بابت شيخ عزيز جي مطالعي ۾ پڻ ورهاڱي کان پوءِ صحافين جي لڏپلاڻ ۽ اخبارن جي صورتحال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnSindhiPress&quot;&gt;{{cite news
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=The struggle of Sindhi newspapers
 |url=https://www.dawn.com/news/1365055
 |work=Dawn
 |date=2017-10-20
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن پڻ ورهاڱي کان پوءِ مختلف وقتن تي صحافت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== دهلي سنڌي ڊائريڪٽري ==

آريا من موهن جي مرتب ڪيل اهم تصنيف '''''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري''''' (''Delhi Sindhi Directory'') هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت موجب، هن ڊائريڪٽريءَ جا 1990ع ۽ 1992ع جا ڇاپا ترتيب ڏنا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڊائريڪٽريءَ جو اصل عنواني صفحو، ناشر، صفحن جو تعداد ۽ داخلاَن جو مڪمل تفصيل اڃا تصديق طلب آهن.

=== ڪتابياتي ڄاڻ ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | دهلي سنڌي ڊائريڪٽري
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب جو نالو
| دهلي سنڌي ڊائريڪٽري
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | انگريزي عنوان
| ''Delhi Sindhi Directory''
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرتب
| آريا من موهن
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | ڄاڻايل ڇاپا
| 1990ع ۽ 1992ع
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | ناشر
| اڃا تصديق طلب
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | صفحن جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | ڪتابياتي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، 1996ع
|}

== صحافتي ۽ ڪتابياتي خدمتن جو جائزو ==

آريا من موهن بابت دستياب معلومات مان سندس سرگرمين جا ٻه بنيادي پهلو سامهون اچن ٿا:

# '''صحافت:''' ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ۽ پوءِ مختلف دورن ۾ صحافتي وابستگي.
# '''ترتيب ۽ تدوين:''' 1990ع ۽ 1992ع ۾ ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جي ترتيب.

اهي ٻئي پهلو موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | آريا من موهن جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | واقعو
|-
| 1917ع
| جنم
|-
| 1947ع کان اڳ
| روزاني ''قرباني'' ۾ صحافتي ڪم
|-
| 1947ع کان پوءِ
| مختلف دورن ۾ صحافتي سرگرميون
|-
| 1990ع
| ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جي ترتيب
|-
| 1992ع
| ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جو ٻيو ڄاڻايل ڇاپو
|-
| 1994ع
| وفات
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ جڳهه ==

آريا من موهن جو نالو سنڌي صحافت جي انهيءَ نسل سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي سرگرمين جو سلسلو 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ ٻنهي دورن تائين پکڙيل هو.
سندس صحافتي وابستگي ۽ ڊائريڪٽريءَ جي ترتيب بابت بنيادي شاهدي جوتواڻيءَ جي لغت ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[قرباني (اخبار)]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[سنڌي اخبارون]]
* [[پير علي محمد راشدي]]
* [[پير حسام الدين راشدي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[دهلي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو: قرباني اخبار جي تاريخ]
* [https://www.dawn.com/news/1365055 Dawn: سنڌي اخبارن جي تاريخ]

{{شريط بوابات|سنڌ|صحافت}}

[[زمرو:1917ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1994ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ڪتابن جا مرتب]]</text>
      <sha1>jjl8l6q0kp72ocl97o5x75u67dsavcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي سلطان آساڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104291</id>
    <revision>
      <id>425227</id>
      <parentid>423859</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18178" sha1="1kkhz6kdbz1ul5pxz4vbtjznrl9vjym" xml:space="preserve">{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ '''مري اي. البرٽسن پروفيسر آف مڊل ايسٽرن اسٽڊيز''' (مري اي. البرٽسن جي نالي سان منسوب وچ اوڀر جي اڀياس جو پروفيسر) ۽ '''پروفيسر آف انڊو-مسلم اينڊ اسلامڪ رليجن اينڊ ڪلچرز''' (هندستاني مسلمانن، اسلامي مذهب ۽ ثقافتن جو پروفيسر)
جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.
سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
 |url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
 |archive-date=2025-02-08
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208002528/https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''دي ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم'' (ٻُجھ نرنجن: هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم)

| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| '''دي هارورڊ ڪليڪشن آف اسماعيلي لٽريچر اِن اِنڊڪ لينگويجز: اَ ڊسڪرپٽو ڪيٽلاگ اينڊ فائنڊنگ ايڊ''' (هندستاني ٻولين ۾ اسماعيلي ادب جو هارورڊ مجموعو: وضاحتي فهرست ۽ مواد ڳولڻ لاءِ رهنما)
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| '''سيليبريٽنگ محمد: اِميجز آف دي پروفيٽ اِن پاپيولر مسلم پوئٽري''' (حضرت محمد ﷺ جي شان ۾ جشن: مسلمانن جي مقبول شاعريءَ ۾ پيغمبر ﷺ جو تصور)
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |url=https://archive.org/details/celebratingmuham00asan
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>1kkhz6kdbz1ul5pxz4vbtjznrl9vjym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديال آشا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104300</id>
    <revision>
      <id>425178</id>
      <parentid>422202</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23641" sha1="1brwdmxqhka0qnzgen0um0b7b8qx5nx" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، تعليمدان، شاعر ۽ 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار يافته}}

{{Infobox person
| name = ديال آشا
| honorific_prefix = ڊاڪٽر
| native_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_date = {{Birth date and age|1936|12|16}}
| birth_place = [[خيرپور ميرس]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| nationality = هندستاني
| residence = [[الھاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو، سماجي ڪارڪن
| education = ايم اي، پي ايڇ ڊي، ڊي لٽ
| alma_mater = [[ممبئي يونيورسٽي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]]
| known_for = سنڌي ٻاراڻو ادب، سنڌي تعليم، ادبي ۽ سماجي خدمتون
| notable_works = ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''، ''اسين هڪ آهيون''، ''سنڌ جا سنت''، ''ادبي سرهاڻ''
| awards = [[بال ساهتيه پرسڪار]] (2016ع)، سنڌو رتن انعام، جهولي لال انعام
}}

'''ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا''' (انگريزي: ''Dayal Kotumal Dhameja''؛ پيدائش: 16 ڊسمبر 1936ع)، ادبي نالي '''ديال آشا''' (''Dayal Asha'') سان مشهور، سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو ۽ سماجي ڪارڪن آهي. سندس جنم [[خيرپور ميرس]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ اڳتي هلي [[الهاس نگر]] ۾ آباد ٿيو. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، ادبي تخليق، ٻاراڻي ادب ۽ سماجي خدمت لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Asha
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/
 |date=2021-04-29
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

ديال آشا سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ڪتابن جو ليکڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن ٻارن لاءِ نظم، گيت ۽ ٻين ادبي تخليقن کان سواءِ مضمون، شاعري، سوانح ۽ مذهبي توڙي ثقافتي موضوعن تي ڪتاب لکيا. سندس تعليمي خدمتن ۾ الهاس نگر جي چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جي سنڌي شعبي جي سربراهي ۽ ڪاليج جي پرنسپال طور خدمتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;&gt;{{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |trans-title=ڊاڪٽر ديال آشا: گهڻ رخي شخصيت
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي تاريخدان [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ ديال آشا کي نامور ليکڪ، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن ڄاڻايو آهي، جنهن جي ٻاراڻي ادب جي ڪتابن کي ڪيترائي انعام مليا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
سندس سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن جي اعتراف ۾ ڀارت جي [[ساهتيه اڪيڊمي]] کيس 2016ع ۾ '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]''' سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bal Sahitya Puraskar (2010–2025)
 |trans-title=بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙن جي فهرست
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=ساهتيه اڪيڊمي
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

ديال آشا 16 ڊسمبر 1936ع تي سنڌ جي خيرپور ميرس شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو ڪوٽومل ڌميجا هو. سندس ننڍپڻ سنڌ جي ثقافتي ۽ سماجي ماحول ۾ گذريو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان کي ٻين ڪيترن ئي سنڌي خاندانن وانگر پنهنجو اباڻو وطن ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڪراچيءَ مان سامونڊي جهاز ذريعي بمبئي پهتو. ديال آشا بعد ۾ الهاس نگر ۾ پنهنجي شروعاتي زندگيءَ جا تجربا بيان ڪيا، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن کي نئين سر رهائش ۽ روزگار جا وسيلا پيدا ڪرڻا پيا.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ulhasnagar
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_01_02a.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
الهاس نگر ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي هڪ اهم آباديءَ طور ترقي ڪئي. انهيءَ شهر ۾ سنڌي ٻولي، ثقافت ۽ تعليمي ادارن کي قائم رکڻ لاءِ ڪيترن ئي شخصيتن ڪم ڪيو، جن ۾ ديال آشا پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;/&gt;

== تعليم ==

ديال آشا اعليٰ تعليم حاصل ڪري ايم اي، پي ايڇ ڊي ۽ ڊي لٽ جون سندون حاصل ڪيون. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر سي. سي. پرڀات جي رهنمائيءَ هيٺ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق ڪئي. سندس تعليمي سفر ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اعليٰ مطالعي کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب ديال آشا سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊي لٽ جي اعليٰ سند حاصل ڪندڙ ابتدائي، بلڪه پهرين شخصيت طور سڃاتو ويو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، تحقيقي رهنمائي ۽ شاگردن جي علمي تربيت ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

== تعليمي خدمتون ==

=== چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج ===

ديال آشا پنهنجي تدريسي زندگيءَ جو اهم حصو [[چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج]]، الھاس نگر ۾ گذاريو. هن ڪاليج جي سنڌي شعبي ۾ استاد ۽ شعبي جي سربراهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ ساڳئي اداري جو پرنسپال بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هن سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي جي تحقيق جي رهنمائي پڻ ڪئي. سندس تعليمي خدمتن جو بنيادي مقصد سنڌي ٻوليءَ کي ڪاليجي ۽ يونيورسٽي سطح تي مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== تعليمي ادارن ۾ ذميواريون ===

ديال آشا مختلف تعليمي ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ادارن ۾ پڻ خدمتون انجام ڏنيون. انهن ۾ ممبئي يونيورسٽي، مهاراشٽر جي درسي ڪتابن سان لاڳاپيل ادارا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل تنظيمون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس تعليمي ۽ انتظامي خدمتن ۾ هي ذميواريون ڄاڻايون ويون آهن:

* چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جو پرنسپال؛
* ڪاليج جي سنڌي شعبي جو سربراهه؛
* ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي بورڊ آف اسٽڊيز جو چيئرمين؛
* مهاراشٽر حڪومت جي سنڌي درسي ڪتابن واري اداري جو چيئرمين؛
* حيدرآباد (سنڌ) نيشنل ڪاليجيئيٽ بورڊ، ممبئي، ۾ سنڌيءَ جو اعزازي پروفيسر اميريٽس؛
* سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل قومي ۽ تعليمي ادارن سان وابستگي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ لکڻيون ===

ديال آشا گهڻ ٻوليائي اديب آهي. سندس ادبي تخليقن جو وڏو حصو سنڌيءَ ۾ آهي، جڏهن ته هن هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پڻ لکيو. سندس تصنيفن جو تعداد پنجاهه کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهن ۾ ٻاراڻو ادب، شاعري، مضمون، سوانح، ثقافتي موضوع ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
2007ع ۾ ارون ٻاٻاڻيءَ سندس ادبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ تفصيلي مضمون لکيو. انهيءَ مضمون ۾ ديال آشا جي پنجاهين ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' جو پڻ ذڪر آهي. ٻاٻاڻيءَ موجب سندس لکڻين ۾ انساني همدردي، اخلاقي قدر، سماجي مسئلا ۽ سنڌ سان ثقافتي وابستگي اهم موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== ٻاراڻو ادب ===

ديال آشا جي ادبي خدمتن ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب کي خاص مقام حاصل آهي. هن ٻارن لاءِ گيت، نظم ۽ اخلاقي ۽ تعليمي نوعيت جون تخليقون لکيون. سندس ڪتابن ۾ ٻارن جي ٻولي، ذهني سطح ۽ تخليقي دلچسپين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس مشهور ٻاراڻي ادب جي ڪتابن ۾ ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' ۽ ''شل سدا لعل ڄمن'' شامل آهن. انهن ڪتابن کي مختلف ادبي ۽ تعليمي ادارن طرفان مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
''ٻارو اچو ته ڳايون'' کي ڀارت جي قومي تعليمي تحقيق ۽ تربيت واري اداري، [[اين سي اي آر ٽي]] (NCERT)، جي ٻاراڻي ادب جي قومي مقابلي ۾ پهريون انعام ملڻ جو ذڪر سندس سوانحي رڪارڊ ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

=== شاعري ۽ گائڪي ===

ديال آشا شاعر هجڻ سان گڏ ڳائڻو پڻ آهي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني وابستگي، انساني محبت، اخلاقي قدر ۽ سماجي همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. هن پنهنجن ڪيترن ئي گيتن کي پاڻ ڳايو ۽ موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب سندس لکيل، ترتيب ڏنل ۽ ڳايل ڏهه گيت آل انڊيا ريڊيو جي مختلف اسٽيشنن تان نشر ٿيڻ لاءِ چونڊيا ويا. سندس ڳايل گيتن جون لڳ ڀڳ ويهه آڊيو ڪيسيٽون پڻ جاري ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ ''ساميءَ جا سلوڪ'' به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سندس نظم ''للڪار'' کي آل انڊيا ريڊيو جي قومي شاعرن جي مشاعري لاءِ چونڊيو ويو ۽ مختلف هندستاني ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

=== مضمون نگاري ===

ديال آشا جي مضمونن ۾ سنڌي سماج، انساني رشتن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي روين بابت خيال ملن ٿا. سندس ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' 2007ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Literature
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/literature/lite_08_02.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
هن مجموعي ۾ شامل مضمون ''اڃا به آهن، سڀ نه ويا سنسار مان'' ۾ انساني احسان شناسي ۽ ٻين جي نيڪين کي ياد رکڻ جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ مضمون ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي هڪ واقعي وسيلي انسانيت ۽ شڪرگذاريءَ جي قدر کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;/&gt;

== تصنيفون ==

ديال آشا جي مشهور ڪتابن ۾ سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيل هي تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A6B8CC; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪتاب جو نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | موضوع يا صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''شل سدا لعل ڄمن''
| ٻاراڻو ۽ اخلاقي ادب
| 1969ع ۾ مسودي تي انعام ملڻ جو ذڪر موجود آهي.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''
| ٻاراڻو ادب
| 1970ع ۾ ڀارت حڪومت طرفان نئين ادب جي انعام سان نوازجڻ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''ٻارو اچو ته ڳايون''
| ٻارن لاءِ گيت
| اين سي اي آر ٽي جي ٻاراڻي ادب واري قومي مقابلي ۾ پهريون انعام.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''اسين هڪ آهيون''
| ادبي ۽ سماجي موضوع
| انساني يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌ جا سنت''
| روحاني ۽ سوانحي ادب
| سنڌ جي سنتن ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب؛ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي شاعر جي تاريخ''
| ادبي تاريخ
| سنڌي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي ڪاوين ڪي هندي ساڌنا''
| ادبي تحقيق
| هندي ادب ۾ سنڌي شاعرن جي ڪردار بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن''
| سوانح ۽ روحاني ادب
| دادا جشن واسواڻيءَ جي زندگيءَ بابت هندي تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''وشواس ڪي مهان وبھوتي دادا جشن واسواڻي''
| سوانح
| دادا جشن واسواڻيءَ بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ادبي سرهاڻ''
| مضمون
| 2007ع ۾ ڇپيل مضمونن جو مجموعو؛ سندس پنجاهين ڪتاب طور ذڪر.
|}

== انعام ۽ اعزاز ==

ديال آشا کي سندس ادبي، تعليمي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي انعام مليا. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ پنجويهن کان وڌيڪ اعزازن جو ذڪر آهي. انهن مان ڪجهه اهم انعام هي آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | انعام يا اعزاز
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1969ع
| ''شل سدا لعل ڄمن'' لاءِ انعام
| ڀارت جي تعليم واري وزارت ذريعي ڏنل؛ سوانحي ماخذ ۾ يونيسڪو انعام طور ڄاڻايل.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1970ع
| نئين ادب جو انعام
| ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ انعام
| ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1996ع
| سنڌو رتن انعام
| سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1997ع
| دهلي سنڌي اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2000ع
| سنڌو رتن انعام
| ٻيو ڀيرو.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| جهولي لال انعام
| سنڌي ادب ۾ نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| پريه درشني اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2016ع
| '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]'''
| سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن تي [[ساهتيه اڪيڊمي]] جو انعام.
|}

=== 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار ===

2016ع ۾ ڀارت جي ساهتيه اڪيڊمي ديال ڪوٽومل ڌميجا «آشا» کي سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ سندس مجموعي خدمتن جي اعتراف طور بال ساهتيه پرسڪار ڏنو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس نالو ''Dayal Katumal Dhameja 'Asha''' جي صورت ۾ درج آهي ۽ انعام جو بنياد ''Total Contribution to Children's Literature'' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;
هي انعام ڪنهن هڪ ڪتاب بدران سندس ٻاراڻي ادب جي مجموعي ادبي خدمتن تي ڏنو ويو هو.

== سماجي خدمتون ==

ديال آشا تعليمي ۽ ادبي سرگرمين سان گڏ سماجي خدمت ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس سماجي ڪم جو مرڪز الهاس نگر ۽ اتي رهندڙ سنڌي برادري هئي. هن پوڙهن ماڻهن جي سنڀال، سماجي ڀلائي ۽ ثقافتي ادارن جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي احوال موجب هو 1950ع کان سماجي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. هن جنتا جناردن پريشد سان وابستگي اختيار ڪئي، جيڪا الهاس نگر ۾ بزرگ شهرين لاءِ رهائشي سهولتون فراهم ڪرڻ جي ڪم سان لاڳاپيل آهي. هو انهيءَ اداري جي انتظامي سرگرمين ۾ پڻ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هو [[سوامي شانتي پرڪاش آشرم]] ۽ سوامي سروانند اسپتال سان لاڳاپيل سماجي ۽ خيراتي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو. سندس سماجي خدمتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي گڏجاڻين، بزرگن جي سار سنڀال ۽ سنڌي سماج جي تنظيمي معاملن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري ۾ ڪردار ==

ديال آشا سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين کي اهم وسيلو سمجهندو هو. سندس تدريسي ۽ ادبي خدمتن جو هڪ مقصد ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين جي نئين نسل کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت سان ڳنڍيل رکڻ هو.
سندس ٻاراڻي ادب، گيتن ۽ تعليمي سرگرمين سنڌي ٻوليءَ جي نئين نسل تائين منتقليءَ ۾ حصو ورتو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، درسي ڪتابن ۽ ادبي ادارن سان وابستگيءَ ذريعي پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

ديال آشا جو نالو جديد هندستاني سنڌي ادب جي انهن شخصيتن ۾ شمار ٿئي ٿو، جن ادب، تعليم ۽ سماجي خدمت کي گڏيل سرگرميءَ طور اختيار ڪيو. سندس ادبي ڪم جو دائرو ٻاراڻي ادب کان وٺي مضمون نگاري، شاعري، سوانح ۽ روحاني موضوعن تائين پکڙيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ سندس سڃاڻپ هڪ ممتاز اديب، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن طور موجود آهي. 2016ع ۾ بال ساهتيه پرسڪار ملڻ سان سندس ٻاراڻي ادب جي خدمتن کي ڀارت جي قومي ادبي اداري طرفان رسمي مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]
* [[بال ساهتيه پرسڪار]]
* [[خيرپور ميرس]]
* [[الهاس نگر]]
* [[هندستان ۾ سنڌي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/ سنڌي سنگت: ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا]
* [https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ دي سنڌو ورلڊ: ڊاڪٽر ديال آشا]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html سنڌي شان: ديال آشا جي سوانح]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي: بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]

[[زمرو:1936ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]]
[[زمرو:هندستاني سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تعليمدان]]
[[زمرو:بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>1brwdmxqhka0qnzgen0um0b7b8qx5nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104304</id>
    <revision>
      <id>425224</id>
      <parentid>423877</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22665" sha1="l5qucri2cdnqt7uypbmh99969wihqle" xml:space="preserve">{{Short description|عربي لفظ، جنهن جي معنيٰ ٻانهو، خادم يا خدا جو بندو آهي}}
{{عن|3=عبد (توضيح)}}

'''عبد''' (عربي: '''عَبْد'''؛ انگريزي: ''ʿAbd''؛ جمع: '''عِباد''' ۽ '''عَبيد''') عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنائن ۾ ٻانهو، غلام، خادم ۽ فرمانبردار شامل آهن. مذهبي اصطلاح ۾ «عبد» اهڙي انسان لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو خدا جي بندگي ۽ عبادت ڪري. [[اسلام]] ۾ «عبد» ۽ «عبوديت» انسان ۽ [[الله]] جي تعلق کي بيان ڪندڙ اهم تصور آهن. هي لفظ [[قرآن]]، [[حديث]]، اسلامي [[تصوف]]، عربي شخصي نالن ۽ سنڌي صوفي ادب ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;LaneLexicon&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
 |url=https://lexicon.quranic-research.net/data/18_E/001_Ebd.html
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ «عبد» جي معنيٰ «خادم» يا «ٻانهو» ڄاڻائي آهي. سندس تشريح موجب اسلامي عقيدي ۾ انسان خدا جو بندو آهي ۽ خدا سندس مالڪ ۽ پروردگار آهي. جوتواڻيءَ «عبدالحق» ۽ «عبداللطيف» جهڙن نالن جي تشريح سان گڏ وچئين دور جي هندستاني [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي شاعريءَ]] ۾ «داسيه ڀاو» جي تصور سان ان جي ڀيٽ پڻ ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== لغوي معنيٰ ۽ اشتقاق ==

«عبد» عربي مادّي «ع ب د» مان نڪتل آهي. هن مادّي سان ٻانهپ، فرمانبرداري، عبادت ۽ خدمت سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ ٺهن ٿا.
عربي لغت ۾ «عبد» جو استعمال انساني غلام يا خادم لاءِ پڻ ملي ٿو، جڏهن ته مذهبي زبان ۾ اهو خدا جي بندي لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;LaneLexicon&quot;/&gt;

لفظ جون اهم صورتون هي آهن:

* '''عبد:''' ٻانهو، غلام، خادم يا خدا جو بندو.
* '''عبادت:''' خدا جي پوڄا، بندگي ۽ فرمانبرداري.
* '''عبوديت:''' بندگيءَ يا ٻانهپ جي حالت.
* '''عابد:''' عبادت ڪندڙ شخص.
* '''معبود:''' جنهن جي عبادت ڪئي وڃي.
* '''عباد:''' عبد جي جمع، خاص ڪري بندن لاءِ استعمال ٿيندڙ صورت.
* '''عبيد:''' عبد جي ٻي جمع، جنهن جو استعمال مختلف لغوي ۽ تاريخي معنائن ۾ ٿئي ٿو.

اهي لفظ هڪ ئي عربي مادّي سان تعلق رکن ٿا، پر سندن استعمال ۽ اصطلاحي معنائون هڪجهڙيون نه آهن.

== قرآن مجيد ۾ عبد ==

قرآن مجيد ۾ «عبد» ۽ ان جون مختلف صورتون انسان جي خدا سان تعلق، نبين جي بندگي ۽ ڪجهه سماجي حالتن جي بيان لاءِ استعمال ٿيل آهن.

=== عبادت ۽ انسان جي تخليق ===

سورت الذاريات جي آيت 56 ۾ ارشاد آهي:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «مون جنن ۽ انسانن کي رڳو پنهنجي عبادت لاءِ پيدا ڪيو آهي.»&lt;ref name=&quot;Quran5156&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة الذاريات، آيت 56
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/51/56
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ «يعبدون» لفظ عبادت ڪرڻ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيل آهي.

=== پيغمبر اسلام لاءِ عبد جو استعمال ===

سورت الإسراء جي پهرين آيت ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حوالي سان «بِعَبْدِهِ» جو لفظ استعمال ٿيو آهي:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «پاڪ آهي اهو، جنهن پنهنجي ٻانهي کي رات جي وقت سفر ڪرايو.»&lt;ref name=&quot;Quran171&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة الإسراء، آيت 1
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/17/1
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ «عبد» جو استعمال پيغمبر جي خدا سان بندگيءَ واري تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.

=== حضرت عيسيٰ لاءِ عبد جو استعمال ===

سورت مريم جي آيت 30 ۾ حضرت [[عيسيٰ]] جي قول ۾ «عبدالله» جو لفظ اچي ٿو:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «هن چيو: بيشڪ آءٌ الله جو ٻانهو آهيان؛ هن مون کي ڪتاب ڏنو ۽ نبي بڻايو.»&lt;ref name=&quot;Quran1930&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة مريم، آيت 30
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/19/30
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي ۾ هيءَ آيت حضرت عيسيٰ جي نبوت ۽ الله جي بندگيءَ جي وضاحت لاءِ اهم آهي.

== اسلامي عقيدي ۾ عبد ۽ عبوديت ==

اسلامي توحيد موجب الله خالق ۽ معبود آهي، جڏهن ته انسان سندس مخلوق ۽ بندو آهي.
انهيءَ عقيدي ۾ خالق ۽ مخلوق جي وچ ۾ بنيادي فرق رکيو وڃي ٿو. انسان عبادت، اطاعت ۽ فرمانبرداريءَ وسيلي پنهنجي بندگيءَ جو اظهار ڪري ٿو، پر هو الله جي الوهيت ۾ شريڪ نٿو ٿئي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب «عبد» ۽ «الله» جو تعلق بندي ۽ مالڪ جو تعلق آهي. انهيءَ سبب اسلامي عقيدي ۾ عبد کي الله جي ذات سان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== عام ۽ خاص عبوديت ===

اسلامي علم ڪلام ۽ ديني تفسير ۾ عبوديت جون مختلف معنائون بيان ڪيون ويون آهن.
'''عام عبوديت''' مان مراد اها حالت آهي، جنهن ۾ سموري مخلوق الله جي قدرت ۽ حڪمرانيءَ جي تابع سمجهي وڃي ٿي.
'''خاص عبوديت''' مان مراد خدا جي عبادت، فرمانبرداري ۽ رضا لاءِ شعوري طور اختيار ڪيل بندگي آهي.
هيءَ درجابندي اسلامي ديني تفسيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي، پر مختلف عالمن وٽ ان جي تفصيل ۽ اصطلاحن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ubudiyyah&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Meaning of Enslavement in Islam
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |url=https://islamqa.info/en/answers/6622
 |date=1999-12-04
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== عبد، عبادت ۽ عبوديت ۾ فرق ==

«عبد»، «عبادت» ۽ «عبوديت» هڪ ئي لغوي مادّي سان تعلق رکن ٿا، پر معنوي طور الڳ اصطلاح آهن.
«عبد» شخص يا بندي کي ظاهر ڪري ٿو؛ «عبادت» بندگيءَ جي عمل کي؛ ۽ «عبوديت» بندگيءَ جي حالت يا روحاني نسبت کي ظاهر ڪري ٿي.
اسلامي فڪر ۾ عبادت جو تصور نماز ۽ روزي جهڙن مخصوص مذهبي عملن سان گڏ خدا جي اطاعت ۽ فرمانبرداريءَ جي وسيع تصور سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== عربي ۽ اسلامي شخصي نالن ۾ عبد ==

عربي ۽ اسلامي نالن ۾ «عبد» اڪثر اضافت جي صورت ۾ الله جي نالن يا صفتن سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.
مثال طور «عبدالله» جي معنيٰ «الله جو بندو» آهي، جڏهن ته «عبدالرحمان» جي معنيٰ «رحمان جو بندو» آهي.
اهڙن نالن کي عربيءَ ۾ اضافي ترڪيب چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پهريون لفظ «عبد» ۽ ٻيو لفظ مضاف اليه هوندو آهي.

=== الله جي نالن سان ٺهندڙ نالا ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | عربي صورت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالله]]
| عبد الله
| الله جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالرحمان]]
| عبد الرحمن
| نهايت مهربان خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالرحيم]]
| عبد الرحيم
| رحم ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالحق]]
| عبد الحق
| حق، يعني سچي خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبداللطيف]]
| عبد اللطيف
| لطيف، يعني نهايت لطف ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالسلام]]
| عبد السلام
| السلام، يعني سلامتيءَ جي سرچشمي خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالڪريم]]
| عبد الكريم
| سخي ۽ ڪرم ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالقادر]]
| عبد القادر
| قدرت رکندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالملڪ]]
| عبد الملك
| حقيقي بادشاهه جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالعزيز]]
| عبد العزيز
| غالب ۽ عزت واري خدا جو بندو
|}

اهي نالا الله جي صفتن ۽ [[اسماء الحسنى|اسماءِ حسنى]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== نالن ۾ اچار ۽ لکڻيءَ جا فرق ===

عربي ٻوليءَ ۾ «عبد» ۽ ان کان پوءِ ايندڙ لفظ جي وچ ۾ «ال» تعريف استعمال ٿيندي آهي.
جڏهن ٻيو لفظ شمسي حرف سان شروع ٿئي ٿو، تڏهن «ال» جو «ل» اچار ۾ ايندڙ حرف سان ملي وڃي ٿو.

مثال طور:

* عبد الرحمن — عبدالرحمان؛ عربي اچار ۾ «عبدُ الرَّحمان».
* عبد السلام — عبدالسلام؛ عربي اچار ۾ «عبدُ السَّلام».
* عبد الرحيم — عبدالرحيم؛ عربي اچار ۾ «عبدُ الرَّحيم».

سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزيءَ ۾ انهن نالن جون لکڻيون ۽ نقل حرفي مختلف ٿي سگهن ٿيون.

== اسلام کان اڳ عربن ۾ عبد وارا نالا ==

«عبد» سان ٺهندڙ شخصي نالا اسلام کان اڳ به عربن ۾ استعمال ٿيندا هئا.
قديم عرب سماج ۾ ڪجهه نالا مختلف ديوتائن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل هئا.
انهن ۾ «عبد مناف» ۽ «عبدالعزى» جهڙا نالا شامل هئا.
«عبد مناف» قديم عربن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ شخصي نالو هو، جڏهن ته «عبدالعزى» جو تعلق اسلام کان اڳ عربن جي ديوي [[العزى]] سان هو.
اسلام جي ظهور کان پوءِ توحيد جي عقيدي موجب الله کان سواءِ ٻين معبودن جي بندگيءَ تي ٻڌل نالن کي مذهبي طور ناپسند ڪيو ويو.

== مقدس شخصيتن جي نالن سان عبد جو استعمال ==

ڪجهه مسلم معاشرن ۾ «عبد» جو استعمال الله جي نالن کان سواءِ مقدس شخصيتن جي نالن سان پڻ ملي ٿو.
مثال طور:

* عبدالنبي
* عبدالحسين
* عبدالعلي
* عبدالرّضا

اهڙن نالن جي مذهبي تشريح ۽ جواز بابت مختلف اسلامي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن.
ڪجهه مذهبي روايتن ۾ انهن نالن کي خدمت يا عقيدت جي نسبت سان سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻيا عالم «عبد» جي اضافت کي رڳو الله جي نالن تائين محدود رکڻ جي راءِ ڏين ٿا.
تنهنڪري اهڙن نالن جي تاريخي موجودگيءَ ۽ انهن بابت مذهبي حڪمن کي هڪ ئي ڳالهه نه سمجهڻ گهرجي.

== عبد جا مختصر ۽ مقامي روپ ==

عربي، فارسي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ «عبد» سان ٺهيل نالن جا مختصر ۽ مقامي روپ پڻ استعمال ٿين ٿا.
انهن ۾ «عبدو»، «عبدي» ۽ «عبودي» جهڙا نالا شامل آهن.
ڪجهه علائقن ۾ «عبد» پاڻ به شخصي نالي يا خانداني نالي جي حصي طور استعمال ٿيندو آهي.
انهن صورتن جو استعمال علائقي، ٻوليءَ ۽ خانداني روايتن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.

== تصوف ۾ عبد ۽ عبوديت ==

اسلامي تصوف ۾ «عبوديت» هڪ اهم روحاني تصور آهي.
صوفي روايتن ۾ بندگيءَ جو تعلق عاجزي، اخلاص، خدا جي ياد، نفس جي اصلاح ۽ روحاني تربيت سان ڳنڍيو ويندو آهي.
ڪيترن صوفي عالمن وٽ عبوديت جي معنيٰ رڳو ظاهري مذهبي عملن تائين محدود نه آهي، پر خدا سان انسان جي باطني تعلق کي پڻ شامل ڪري ٿي.

=== فنا ۽ عبوديت ===

تصوف ۾ «فنا» جو اصطلاح نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيءَ جي خاتمي جي روحاني تجربي لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
ڪجهه صوفي متنن ۾ فنا، بقا ۽ عبوديت جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.
بهرحال، صوفيانه اظهار ۾ خدا سان قرب يا وحدت بابت استعمال ٿيندڙ علامتي ٻوليءَ کي هر اسلامي مڪتب هڪجهڙي نموني نٿو سمجهي.
اسلامي علم ڪلام جي روايتي توحيدي تصور ۾ خالق ۽ مخلوق جو فرق بنيادي حيثيت رکي ٿو.

== سنڌي صوفي ادب ۾ عبد ==

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ بندو، ٻانهو، ٻانهپ، بندگي ۽ عبادت جهڙا لفظ عام آهن.
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي صوفي شاعرن جي ڪلام ۾ انسان جي عاجزي، عشق حقيقي، معرفت ۽ خدا سان تعلق جا موضوع نمايان آهن.
سنڌي شاعريءَ ۾ «ٻانهو» ۽ «بندو» جا لفظ ڪڏهن سڌي مذهبي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا ۽ ڪڏهن صوفيانه علامتي اظهار جو حصو بڻجن ٿا.
انهيءَ ادبي پسمنظر ۾ «عبد» جو تصور سنڌي ٻوليءَ جي بندگي ۽ ٻانهپ واري فڪر سان لاڳاپيل آهي.

== ڀڳتي شاعريءَ ۾ داسيه ڀاو سان تقابلي تعلق ==

[[ڀڳتي تحريڪ]] جي مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ «داسيه ڀاو» (سنسڪرت: ''Dāsya-bhāva'') هڪ اهم تصور آهي.
ان جي معنيٰ اهڙي عقيدت واري حالت آهي، جنهن ۾ عقيدتمند پاڻ کي پنهنجي معبود جو خادم يا ٻانهو سمجهي ٿو.
وچئين دور جي هندستاني ڀڳتي شاعريءَ ۾ [[تلسيداس]]، [[سورداس]] ۽ [[ماڌو ديو]] جي ڪلام ۾ بندي ۽ معبود جي تعلق جا مختلف اظهار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Barua2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Barua
 |first=Ankur
 |title=The Agonistic Poetics of Dāsya-bhāva: The Soteriological Confrontation Between Deity and Devotee
 |journal=Journal of Dharma Studies
 |volume=3
 |pages=155–174
 |year=2020
 |doi=10.1007/s42240-019-00062-x
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s42240-019-00062-x
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ موجب وچئين دور جي هندستاني ڀڳتي شاعريءَ ۾ «داسيه ڀاو» جو تصور ڪنهن حد تائين اسلامي «عبد» ۽ الله جي تعلق کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بهرحال، ڀڳتي تحريڪ ۾ داسيه ڀاو جا پنهنجا قديم هندستاني مذهبي ۽ ادبي بنياد پڻ موجود آهن. تنهنڪري اسلامي عبوديت ۽ ڀڳتي داسيه ڀاو جي وچ ۾ مشابهت کي سڌي تاريخي اثر جي قطعي ثابتي نه سمجهڻ گهرجي.
انڪور بروا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ داسيه ڀاو کي ڀڳتي شاعريءَ جي اندروني مذهبي ۽ جذباتي روايت طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ عقيدتمند ۽ معبود جي وچ ۾ خدمت، محبت، شڪايت ۽ قرب جا مختلف تعلق ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barua2020&quot;/&gt;

== عبد ۽ داسيه ڀاو جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | اسلامي عبد ۽ عبوديت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | ڀڳتي داسيه ڀاو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | بنيادي معنيٰ
| خدا جو بندو ۽ بندگي
| معبود جي خدمت ۽ عقيدت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | مذهبي پسمنظر
| اسلامي توحيد
| هندستاني ڀڳتي روايتون
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | اهم تعلق
| خالق ۽ مخلوق، معبود ۽ بندو
| معبود ۽ عقيدتمند
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | روحاني اظهار
| عبادت، اطاعت، عاجزي ۽ اخلاص
| خدمت، محبت، عاجزي ۽ عقيدت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ادبي روايت
| قرآن، حديث، اسلامي تصوف ۽ صوفي شاعري
| ڀڳتي شاعري ۽ عقيدت وارا مذهبي گيت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | تاريخي اثر
| اسلامي مذهبي ۽ صوفي روايت
| قديم هندستاني بنيادن سان گڏ مختلف ثقافتي رابطن جو موضوع
|}

== سماجي ۽ تاريخي معنيٰ ۾ عبد ==

عربي ٻوليءَ ۾ «عبد» جو لفظ تاريخي طور انساني غلام لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.
انهيءَ استعمال کي مذهبي «عبوديت» کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.
انساني غلاميءَ ۾ هڪ انسان ٻئي انسان جي ملڪيت يا اختيار هيٺ هوندو هو، جڏهن ته اسلامي مذهبي اصطلاح ۾ «عبدالله» خدا سان بندگيءَ جي تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.
قرآن، حديث ۽ اسلامي قانون جي تاريخي متنن ۾ غلاميءَ سان لاڳاپيل ٻين اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهن ٻنهي معنائن ۾ لغوي لاڳاپو هجڻ باوجود سندن سماجي ۽ مذهبي مفهوم مختلف آهن.

== سنڌي ٻوليءَ ۾ استعمال ==

سنڌيءَ ۾ «عبد» گهڻو ڪري عربي ۽ فارسيءَ مان آيل شخصي نالن، مذهبي اصطلاحن ۽ ادبي تحريرن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
عام سنڌيءَ ۾ ان جا ويجها لفظ «بندو»، «ٻانهو»، «خادم» ۽ «ٻانهپ» آهن.
«عبدالله»، «عبداللطيف»، «عبدالرحمان»، «عبدالحق» ۽ «عبدالقادر» جهڙا نالا سنڌ ۾ گهڻو استعمال ٿيندا آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[الله]]
* [[عبادت]]
* [[عبوديت]]
* [[توحيد]]
* [[اسماء الحسنى]]
* [[عبدالله]]
* [[عبداللطيف]]
* [[تصوف]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |url=https://archive.org/details/arabicenglishlex0001edwa
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
}}
* {{cite journal
 |last=Barua
 |first=Ankur
 |title=The Agonistic Poetics of Dāsya-bhāva: The Soteriological Confrontation Between Deity and Devotee
 |journal=Journal of Dharma Studies
 |volume=3
 |pages=155–174
 |year=2020
 |doi=10.1007/s42240-019-00062-x
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://lexicon.quranic-research.net/data/18_E/001_Ebd.html عربي-انگريزي لغت: عبد] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://quran.com/51/56 قرآن مجيد: سورت الذاريات، آيت 56]
* [https://quran.com/17/1 قرآن مجيد: سورت الإسراء، آيت 1]
* [https://quran.com/19/30 قرآن مجيد: سورت مريم، آيت 30]
* [https://link.springer.com/article/10.1007/s42240-019-00062-x ڀڳتي شاعريءَ ۾ داسيه ڀاو بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:عربي لفظ]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:عربي نالا]]
[[زمرو:مذهبي اصطلاح]]</text>
      <sha1>l5qucri2cdnqt7uypbmh99969wihqle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دومه الجندل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104307</id>
    <revision>
      <id>425177</id>
      <parentid>422224</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="7jnao1o0uboxsulawls90oajmolmkkn" xml:space="preserve">{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Infobox historic site
|name           = دومة الجندل&lt;br&gt;
Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}
'''دومة الجندل''' (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ پٿر جو دومه آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

دومة الجندل (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل)، جنهن کي ’الجوف‘ (عربي: ٱلْجَوْف)&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt;جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ قديم ۽ کنڊرن تي مشتمل شهر آهي. هي علائقو، جيڪو هاڻي [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] طور سڃاتو وڃي ٿو، ان جي تاريخي گاديءَ جو هنڌ رهيو آهي. هي [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪا]] [[سڪاڪا، سعودي عرب|شهر]] کان 37 ڪلوميٽر (23 ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.  

هي شهر [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ ۽ وادي سرحان جي هڪ ڇيڙي تي، قديم واپاري رستن جي هڪ اهم سنگم تي قائم هو. اهو رستو &quot;خوشبوئن جي واپاري رستي&quot; (&lt;small&gt;Incense Trade Route&lt;/small&gt;) جو حصو هو؛ جنهن جي هڪ شاخ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] ۽ ڏکڻ عرب ۾ موجود قيمتي شين جي ذريعن کي هيٺين [[ميسوپوٽيميا]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته ٻي شاخ وادي سرحان جي ذريعي [[فارس جي نار]] کي ڏکڻ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] سان ملائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;RW9&quot;&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; هي شهر تاريخي &quot;دومة الجندل ديوار&quot; سان گھريل آهي ۽ هڪ [[نخلستان]] جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date=13 January 2026 |archive-date=5 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905033510/https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;   

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هيءَ جاءِ &quot;دومه جو علائقو آهي، جيڪو [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ هو، جن جو ذڪر [[بائبل]] جي ڪتاب پيدائش (&lt;small&gt;Book of Genesis&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 626ع ۾، حضرت [[محمد ﷺ]] دومة الجندل جي مهم جو حڪم ڏنو. پاڻ کي اطلاع مليو هو ته اتي ڪجهه قبيلا ڌاڙا هڻڻ ۾ ملوث هئا ۽ مديني تي حملو ڪرڻ جي تياري ڪري رهيا هئا. ان مهم ۾ ڪو به جاني نقصان نه ٿيو؛ غطفان قبيلي جا ماڻهو ڀڄي ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]</text>
      <sha1>7jnao1o0uboxsulawls90oajmolmkkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي اخبار نويسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104309</id>
    <revision>
      <id>425195</id>
      <parentid>422232</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34779" sha1="og25zjdvqw12i8i201e0au65qf9956s" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ ۾ صحافت، اخبارن ۽ ادبي رسالن جي تاريخ}}

'''سنڌي اخبار نويسي''' (انگريزي: '' Sindhi Journalism '') خبرن، واقعن، خيالن ۽ معلومات کي گڏ ڪرڻ، پرکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عوام تائين پهچائڻ جو عمل آهي. '''سنڌي اخبار نويسي''' يا '''سنڌي صحافت''' مان مراد [[سنڌي ٻولي]] ۾ اخبارن، رسالن ۽ ٻين ابلاغي ذريعن وسيلي ٿيندڙ صحافتي سرگرميون آهن. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ اخبار نويسيءَ جو ڪردار خبرن جي اشاعت کان گهڻو وسيع رهيو آهي. سنڌي اخبارن ۽ رسالن نثر نويسي، مضمون نگاري، ڪهاڻي، شاعري، ادبي تنقيد، ترجمي، تعليمي سڌارن ۽ سياسي شعور جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي پسمنظر ۽ تاريخ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي اخبار نويسيءَ جي اوائلي تاريخ ۾ 1858ع جي سنڌي–فارسي اخبار ''فوائد الاخبار''، 1860ع جي ''[[مطلع الخورشيد]]'' ۽ 1866ع جي مڪمل سنڌي هفتيوار ''[[سنڌ سڌار]]'' کي خاص اهميت حاصل آهي. اوڻويهين صديءَ جي آخر ۾ ''سرسوتي'' ۽ ''جوت'' جهڙن رسالن سنڌي ادبي نثر جي ترقيءَ کي نئون رخ ڏنو.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |chapter=اخبار نويسي جي ارتقا ۽ نثر نويسيءَ جي ترقيءَ ۾ حصو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62516
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;&gt;{{cite news
 |title=Outlook 2011: Sindhi periodical literature
 |work=Dawn
 |date=2011-01-02
 |url=https://www.dawn.com/news/595587
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ دائرو ==

اخبار نويسيءَ جو اصطلاح عام طور خبرن جي اشاعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، پر ان جي وسيع معنيٰ ۾ صحافتي تحرير، ادارت، رپورٽنگ، تجزيو، تبصرو، ادبي صحافت ۽ عوامي ابلاغ شامل آهن.

'''ادبي اخبار نويسي''' يا '''ادبي صحافت''' مان مراد اهڙي صحافت آهي، جنهن ۾ ادب، ثقافت، ٻولي، شاعري، ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ڪتابن جي جائزي کي خاص اهميت ڏني وڃي.

سنڌي ادب ۾ اخبارن ۽ رسالن ڪيترن اديبن لاءِ تخليقي اظهار جا وسيلا فراهم ڪيا. ڪيترائي مضمون، ڪهاڻيون ۽ شاعريءَ جون تخليقون پهرين رسالن ۾ شايع ٿيون ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===

1843ع ۾ [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان اڳ فارسي ٻولي سنڌ جي سرڪاري ۽ درٻاري نظام ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
تعليم يافته طبقي ۾ فارسيءَ جو استعمال عام هو. انهيءَ ڪري اوائلي اخبارن ۾ فارسيءَ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جو استعمال پڻ شروع ٿيو.
اهو ٻه ٻوليائي طريقو سنڌي صحافت جي ابتدائي ترقيءَ ۾ اهم رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ سنڌي رسم الخط ===

برطانوي انتظاميا سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ سرڪاري استعمال لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط جي معياربنديءَ کي هٿي ڏني.
سنڌ ۾ عربي–سنڌي، ديوناگري، گرمکي ۽ واڻڪي سميت مختلف رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا هئا.
اوائلي سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ انهن مان مختلف رسم الخط جو استعمال ملندو آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''مطلع الخورشيد'' جي سنڌي حصي ۾ عربي–سنڌي رسم الخط استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ڪجهه بعد وارا رسالا گرمکي يا واڻڪي رسم الخط ۾ پڻ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
رسم الخط جي معياربنديءَ کي رڳو هڪ مذهبي جماعت جي پسند سان منسوب ڪرڻ بدران ان جي انتظامي، تعليمي، تاريخي ۽ سماجي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

== سنڌ ۾ اوائلي صحافت ==

=== ڪراچي ائڊورٽائيزر ===

سنڌ ۾ جديد ڇپيل صحافت جي شروعات بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب 1844ع ۾ ڪراچيءَ مان انگريزي اخبار ''Karachi Advertiser'' (ڪراچي ائڊورٽائيزر) جاري ٿي.
هيءَ سنڌ ۾ انگريزي صحافت جي اوائلي اخبارن مان هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;
انهيءَ دور ۾ سنڌ ۾ ڇپائيءَ ۽ اخبارن جي اشاعت جا ذريعا محدود هئا، پر وقت سان گڏ انهن ۾ واڌ آئي.

=== فوائد الاخبار (1858ع) ===

'''فوائد الاخبار''' سنڌي صحافت جي تاريخ جي اوائلي اهم اخبار هئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن اخبار جو پهريون شمارو 15 مئي 1858ع تي ڪراچيءَ مان جاري ٿيو.
اها سنڌي ۽ فارسي ٻولين ۾ شايع ٿيندي هئي ۽ ان جي اشاعت سرڪاري پريس وسيلي ٿيندي هئي.
اخبار ۾ تعليم، زراعت، تاريخ، سائنس ۽ ٻين موضوعن تي خبرون ۽ مضمون شايع ٿيندا هئا.
ان جي ورڇ خاص طور تعليمي ادارن تائين محدود هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;
''فوائد الاخبار'' جي موجودگيءَ سبب 1860ع جي ''مطلع الخورشيد'' کي بنا وضاحت جي پهرين سنڌي اخبار قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.

=== مطلع الخورشيد (1860ع) ===

'''مطلع الخورشيد''' سنڌي–فارسي هفتيوار اخبار هئي، جيڪا 1860ع ۾ [[سکر]] مان جاري ٿي.
هن اخبار جو باني '''مرزا مخلص علي''' هو.
مختيار احمد ملاح موجب مرزا مخلص عليءَ سکر ۾ الڳ ليٿو پريس قائم ڪري اخبار جي اشاعت شروع ڪئي. سندس پٽ '''مرزا محمد شفيع مشتري''' اخبار جي ادارت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;
اخبار ۾ فارسي ۽ سنڌيءَ جا ٻه متوازي ڪالم هوندا هئا. هڪ ڪالم ۾ فارسيءَ ۾ خبرون، مضمون ۽ ٻيو مواد ڏنو ويندو هو، جڏهن ته سامهون واري ڪالم ۾ ان جو سنڌي ترجمو شايع ٿيندو هو.
هيءَ ترتيب ان وقت جي فارسي پڙهندڙ تعليم يافته طبقي ۽ سنڌي پڙهندڙ عوام جي وچ ۾ معلومات پهچائڻ جو ذريعو هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن اخبار ۾ سنڌي مسلمان عالمن ۽ شاعرن جون لکڻيون شايع ٿينديون هيون، پر سنڌي هندن بابت خبرون ۽ خيال پڻ شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

==== اخبار جي بندش بابت اختلاف ====

جوتواڻيءَ موجب ''مطلع الخورشيد'' 1904ع ۾ بند ٿي.
بهرحال، ڪجهه ٻين صحافتي تاريخن ۾ ان جي اشاعت 1910ع يا 1912ع تائين جاري رهڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MediaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brief History of Sindhi Press
 |website=Media
 |date=2009-04-24
 |url=https://sangi-media.blogspot.com/2009/04/brief-history-of-sindhi-press_23.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن جي قطعي حل لاءِ اخبار جي محفوظ آخري شمارن ۽ همعصر اشاعتي رڪارڊ جي جانچ ضروري آهي.

== سنڌ سڌار (1866ع) ==

'''سنڌ سڌار''' سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي مڪمل سنڌي هفتيوار اخبار هئي.
اها 1866ع ۾ سنڌ جي تعليم کاتي جي اهتمام هيٺ ڪراچيءَ مان جاري ٿي.
اخبار جي شروعاتي مقصدن ۾ سرڪاري اطلاع، تعليمي خبرون ۽ عام معلومات جي اشاعت شامل هئي.
مختيار احمد ملاح موجب اخبار ليٿو ڇاپخاني مان شايع ٿيندي هئي ۽ ان ۾ مضمون، ڪهاڻيون، شاعري ۽ ادبي تنقيد پڻ ڇپجندي هئي.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;

=== سنڌ سڀا ۽ اخبار جي نئين حيثيت ===

بعد ۾ ''سنڌ سڌار'' جي اشاعت ۽ ادارت سنڌ سڀا سان لاڳاپيل ٿي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب 1884ع ۾ [[ساڌو هيرانند]] اخبار جي ادارت سنڀالي.
سندس دور ۾ اخبار ۾ سماجي سڌارن، تعليم، ادبي مضمونن ۽ عوامي مسئلن کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.
ساڌو هيرانند سرڪاري پاليسين تي تنقيد ڪندي صحافت سان لاڳاپيل قانوني پابندين کي پڻ نظر ۾ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اخبار جي شروعاتي ايڊيٽر بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن؛ ڪجهه ماخذ نارائڻ جڳن ناٿ ويديا ۽ ڪجهه مرزا صادق علي بيگ جو نالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;

=== ساڌو هيرانند جي ادارت ===

ساڌو هيرانند جي دور ۾ ''سنڌ سڌار'' تعليمي ۽ ادبي بحثن جو اهم ذريعو بڻجي.
اخبار ۾ سماجي مسئلن، تعليم، ثقافت ۽ ادب بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.
1887ع ۾ هيرانند اخبار جي ادارت ڇڏي، جنهن کان پوءِ ٻين ايڊيٽرن اها ذميواري سنڀالي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== معين الاسلام ==

'''معين الاسلام''' سنڌي مسلم صحافت جي اوائلي اخبارن مان هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءَ هفتيوار اخبار 1881ع ۾ مرزا محمد شفيعءَ جاري ڪئي.
غلام علي الانا پڻ سنڌي ادب بابت پنهنجي ڪتاب ۾ 1881ع واري اشاعت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;AllanaIntro&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
|url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، ڪجهه صحافتي تاريخن ۾ اخبار جي اشاعت جي سال بابت ٻيون تاريخون پڻ ملن ٿيون. انهيءَ ڪري اصل شمارن ۽ همعصر اشاعتي رڪارڊ جي مدد سان وڌيڪ تصديق ضروري آهي.

== سرسوتي (1890ع) ==

'''سرسوتي''' (''Saraswati'' يا ''Sarsvati'') سنڌي ٻوليءَ جو ادبي ۽ سماجي رسالو هو، جيڪو نومبر 1890ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان جاري ٿيو.
هن رسالي جو تعلق ساڌو هيرانند ۽ سندس قائم ڪيل تعليمي ۽ سماجي سڌاري واري اداري سان هو.
''ڊان'' جي تحقيقي مضمون موجب رسالو يونين اڪيڊميءَ ۾ هندو رفارم ايسوسيئيشن جي سرپرستيءَ هيٺ جاري ٿيو.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;
رسالي ۾ ادبي نثر، شاعري، تعليم، صحت، عورتن جي تعليم ۽ سماجي سڌارن بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.

=== ساڌو هيرانند جون خدمتون ===

ساڌو هيرانند رسالي جي ادارت سان گڏ ان ۾ مضمون، ڪهاڻيون ۽ ٻيون ادبي لکڻيون پڻ شايع ڪندو هو.
[[ڏيارام گدومل]] سميت ڪيترن اديبن رسالي ۾ حصو ورتو.
ساڌو هيرانند جي وفات کان پوءِ خانچند پرتابراءِ لالواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

=== عورتن بابت مواد ===

''سرسوتي'' ۾ عورتن جي تعليم، ٻارن جي پرورش، صحت ۽ گهريلو زندگيءَ بابت مضمونن کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.
اهو رسالو سنڌي سماجي سڌارن ۽ تعليمي بيداريءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

== سڌار پتريڪا ==

'''سڌار پتريڪا''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ٻيو اوائلي رسالو هو، جيڪو 1890ع ڌاري جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ساڌو هيرانند جي وڏي ڀاءُ [[ساڌو نولراءِ]] هن رسالي کي گرمکي رسم الخط ۾ جاري ڪيو.
ان جو بنيادي مقصد سنڌي عورتن جي تعليم ۽ سماجي بهتريءَ بابت شعور پيدا ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''سنڌ ڪوريئر'' جي ساڌو هيرانند بابت مضمون ۾ پڻ سڌار پتريڪا ۽ سرسوتيءَ کي ان دور جي اهم سماجي ۽ ادبي رسالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhCourierHiranand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sadhu Hiranand – The Soul of Sindh
 |website=Sindh Courier
|url=https://sindhcourier.com/sadhu-hiranand-the-soul-of-sindh/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== جوت (1896ع) ==

'''جوت''' (''Jote'' يا ''Jyot'') سنڌي ٻوليءَ جو اهم ادبي رسالو هو، جيڪو 1896ع ۾ جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب رسالو شروعات ۾ پندرهن ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو شايع ٿيندو هو.
1900ع کان [[پرمانند ميوارام]] ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
''جوت'' ۾ مضمون، ادبي نثر، سماجي موضوع، تبصرا ۽ ٻيون تخليقون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== پرمانند ميوارام ===

پرمانند ميوارام سنڌي نثر، لغت نويسي ۽ ادبي صحافت جو اهم ليکڪ هو.
هن ''جوت'' وسيلي سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
جوتواڻيءَ موجب [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] کيس محبت وچان «سنڌ جو ايڊيسن» سڏيندو هو؛ اها نسبت انگريزي مضمون نگار [[جوزف ايڊيسن]] سان هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ٻوليءَ بابت موقف ===

پرمانند ميوارام سنڌي نثر ۾ عام فهم، فطري ۽ مقامي محاورن جي استعمال تي زور ڏنو.
1901ع ۾ هن سنڌيءَ جي اهڙي لکڻيءَ جي حمايت ڪئي، جيڪا نه حد کان وڌيڪ سنسڪرت آميز هجي ۽ نه وري غيرضروري فارسي آميز.
اهو موقف سنڌي ٻوليءَ جي گڏيل ادبي روايت کي برقرار رکڻ سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== جوت جو گولڊن جوبلي نمبر ===

پرمانند ميوارام جي وفات کان پوءِ اين. ايف. ڪوٽواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي.
1946ع ۾ ''جوت'' جو گولڊن جوبلي نمبر شايع ٿيو، جنهن ۾ ان دور جي ڪيترن اديبن جون لکڻيون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اوڻويهين صديءَ جون ٻيون اخبارون ==

اوڻويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌي ٻوليءَ جون ڪيتريون ٻيون اخبارون پڻ جاري ٿيون.
انهن ۾ خبرن سان گڏ ادبي ۽ سماجي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8C9;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | اخبار
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | جوتواڻيءَ موجب سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | معاون
| 1885ع
| سماجي ۽ مذهبي صحافت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | پرڀات
| 1891ع
| سنڌي هفتيوار اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | آفتاب
| 1896ع
| سنڌي صحافت جي اوائلي اخبارن مان
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | سوکڙي
| 1899ع
| واڻڪي رسم الخط ۾ شايع ٿيندڙ اخبار
|}

انهن اخبارن جي آغاز جا سال جوتواڻيءَ جي لغت موجب آهن. ٻين ماخذن ۾ خاص طور ''پرڀات'' ۽ ''آفتاب'' جي تاريخن بابت فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JMCPress&quot;&gt;{{cite journal
 |title=History and Development of Sindhi Journalism
 |journal=Journal of Media &amp; Communication
 |volume=1
 |issue=2
 |year=2020
 |url=https://jmc.ilmauniversity.edu.pk/arc/Vol1/1.2/1.pdf
 |language=en
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231117025814/http://jmc.ilmauniversity.edu.pk/arc/Vol1/1.2/1.pdf |date=2023-11-17 }}&lt;/ref&gt;

== ويهين صديءَ جي شروعات ==

=== ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني (1901ع) ===

'''ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني''' (''D. J. Sindh College Miscellany'') 1901ع ۾ جاري ٿيل ادبي ۽ علمي رسالو هو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان جي شروعاتي ادارت ٽي. ايل. واسواڻيءَ، يعني بعد ۾ مشهور ٿيندڙ [[ساڌو واسواڻي]]، ڪئي.
رسالي ۾ ادبي مضمون، تنقيد، فڪري بحث ۽ ٻيون علمي لکڻيون شايع ٿينديون هيون.
جوتواڻيءَ موجب هي رسالو سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ اهم رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ويچار (1940ع) ===

[[ايل. ايڇ. اجواڻي]] 1940ع ۾ '''ويچار''' (''Vichaar''؛ معنيٰ: خيال) نالي مجموعو مرتب ڪيو.
ان ۾ ''ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني'' مان چونڊ ادبي مضمون گڏ ڪيا ويا.
هي مجموعو رسالي جي ادبي خدمتن ۽ ان سان لاڳاپيل ليکڪن جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ۽ سناتن ڌرم پرچارڪ پتر ===

1901ع ۾ ويرومل بيگراج جي رسالي '''سنڌي''' ۽ سوڀراج لالچند شرما جي '''سناتن ڌرم پرچارڪ پتر''' جي اشاعت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.
جوتواڻيءَ موجب ''سناتن ڌرم پرچارڪ پتر'' ليٿوگرافيءَ وسيلي شايع ٿيندو هو.
1908ع کان 1939ع تائين تيجورام روچيرام شرما ان جي ادارت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اخبار تعليم (1902ع) ==

'''اخبار تعليم''' سنڌ جي تعليم کاتي سان لاڳاپيل رسالو هو، جيڪو 1902ع ۾ جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب تاراچند شوقيرام، جيڪو حيدرآباد جي مينز ٽريننگ ڪاليج جو پرنسپال هو، هن رسالي جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بلچند ڏيارام ان جي ادارت سان وابسته هو.
رسالي ۾ تعليمي موضوعن سان گڏ ادبي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== جيٺمل پرسرام ۽ ادبي صحافت ==

[[جيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] سنڌي ادب جي اوائلي ويهين صديءَ جو اهم صحافي، مضمون نگار ۽ سماجي مفڪر هو.
هن سنڌي صحافت کي ادبي، سماجي ۽ سياسي اظهار جو وسيلو بڻايو.

=== سنڌي ساهت سوسائٽي ۽ رسالو (1914ع) ===

1914ع ۾ جيٺمل پرسرام '''سنڌي ساهت سوسائٽي''' قائم ڪئي.
هن اداري جي سرپرستيءَ هيٺ '''رسالو''' نالي ماهوار ادبي پرچو جاري ٿيو.
بعد ۾ [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام رسالي سان تعاون جاري رکيو ۽ ان سان گڏ پنهنجي آزاد صحافتي سرگرمين کي پڻ اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== هندواسي (1917ع) ===

1917ع ۾ جيٺمل پرسرام '''هندواسي''' نالي روزاني اخبار جاري ڪئي.
هن اخبار ۾ سياسي مسئلن سان گڏ ادبي ۽ سماجي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام جي هڪ سياسي ۽ ادبي مضمون جي اشاعت سبب کيس قيد ڪيو ويو.
سندس غيرحاضريءَ دوران جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻي ادارت سان لاڳاپيل رهيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڀارتواسي (1922ع) ===

1922ع ۾ اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي وقفي ۾ تبديلي آندي وئي ۽ اها '''ڀارتواسي''' نالي هفتيوار اخبار بڻجي.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام قيد مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
هيءَ اخبار 1926ع ۾ بند ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ٻوليءَ بابت جيٺمل پرسرام جو موقف ===

جيٺمل پرسرام سنڌي نثر ۾ سليس ۽ فطري ٻوليءَ جي استعمال جو حامي هو.
هن سنڌيءَ ۾ غيرضروري سنسڪرت، عربي ۽ فارسي لفظن جي گهڻائيءَ تي تنقيد ڪئي.
جوتواڻيءَ موجب 1925ع ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي نظر ۾ رکندي مناسب محاورن ۽ اصطلاحن جي استعمال تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== هندو ۽ هندستان ==

'''هندو''' سنڌي ٻوليءَ جي اهم اخبار هئي، جيڪا 1916ع ۾ وشنو شرما ۽ لوڪرام شرما سان لاڳاپيل صحافتي ڪوششن وسيلي جاري ٿي.
جوتواڻيءَ موجب شروعات ۾ اها ديوناگري رسم الخط ۾ هفتيوار اخبار هئي، پر 1917ع کان عربي–سنڌي رسم الخط ۾ روزاني اخبار طور شايع ٿيڻ لڳي.
بعد ۾ جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻي پڻ ان سان وابسته ٿيا.
1 آگسٽ 1946ع تي اخبار جو نالو '''هندستان''' رکيو ويو.
ورهاڱي کان پوءِ 1948ع ۾ ان جي اشاعت جو مرڪز ڪراچيءَ کان بمبئي منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اخبار جي اشاعت جي تسلسل بابت جوتواڻيءَ جو 1996ع وارو بيان تاريخي ماخذ طور اهم آهي؛ ان مان 2026ع تائين مسلسل اشاعت جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.

== الوحيد (1920ع) ==

'''الوحيد''' سنڌي ٻوليءَ جي اهم سياسي ۽ سماجي اخبار هئي، جيڪا 1920ع ۾ ڪراچيءَ مان جاري ٿي.
هيءَ اخبار خلافت تحريڪ، سنڌ جي سياسي مسئلن، مسلمانن جي تعليم ۽ سماجي معاملن سان لاڳاپيل بحثن ۾ نمايان رهي.
مولوي [[دين محمد وفائي]] سميت ڪيترائي اديب ۽ صحافي هن اخبار سان لاڳاپيل رهيا.
الوحيد جي تاريخ سنڌ جي سياسي تحريڪن ۽ سنڌي نثر جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;

== ورهاڱي کان اڳ جا اهم ادبي رسالا ==

ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ جون ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا جاري ٿيا، جن ۾ ادب، تعليم، مذهب، سماج ۽ سياست بابت مواد شايع ٿيندو هو.
هيٺ ڏنل جدول ۾ جوتواڻيءَ جي لغت موجب اهم اشاعتن جا سال ڏنا ويا آهن. انهن کي هر رسالي جي اصل پهرين ڇاپي جي قطعي تصديق نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8C9;border-collapse:collapse;font-size:94%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اخبار يا رسالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | باني، ايڊيٽر يا لاڳاپيل شخصيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1904ع
| رسالو مدرسه
| مولوي الله بخش اٻوجهو
| تعليمي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1904ع
| سنڌواسي
| هري سنگهه
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1905ع
| ماتا
| تولارام ٻالاڻي
| رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1914ع
| ستيوادي
| ڪنولسنگهه پي. ملڪاڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1920ع
| روح رهاڻ
| جيٺمل پرسرام
| ادبي رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1920ع
| الوحيد
| دين محمد وفائي ۽ ٻيا
| سياسي ۽ سماجي اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1922ع
| نوجيون
| هيرانند ڪرمچند
| سماجي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1923ع
| توحيد
| دين محمد وفائي
| مذهبي ۽ علمي
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1923ع
| پرڪاش
| گوپالداس ليکراج
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1924ع
| ڪيسري
| سوامي گووندانند
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1924ع
| ڦليلي
| ڊي. جي. ڪاليج، حيدرآباد
| علمي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1925ع
| ديش متر
| کيمچند ڊي. واسواڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1925ع
| الجامعه
| حڪيم فتح محمد سيوهاڻي
| علمي ۽ مذهبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1928ع
| سنسار سماچار
| نهالچند وزيراڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1932ع
| سنڌو
| بولچند راجپال
| ادبي رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1934ع
| ستاره سنڌ
| پير علي محمد راشدي
| سياسي ۽ سماجي
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1934ع
| انتي
| هيرانند ڪرمچند
| ادبي ۽ سماجي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1940ع
| سوراج
| بلديو گجرا
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1940ع
| دنيا
| سيتا ٻائي
| رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1946ع
| مهراڻ
| سنڌي ايڊوائزري بورڊ
| ادبي رسالو
|}

== سنڌو (1932ع) ==

'''سنڌو''' سنڌي ٻوليءَ جو اهم ادبي رسالو هو، جيڪو 1932ع ۾ بولچند راجپال سان لاڳاپيل اشاعتي ڪوششن وسيلي جاري ٿيو.
هن رسالي ۾ ڪهاڻيون، مضمون، شاعري، ترجما ۽ ادبي تنقيد شايع ٿيندي هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''سنڌو'' ورهاڱي کان اڳ سنڌي ادبي صحافت جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي ادب جي جديد دور جي مطالعي ۾ هن رسالي کي ادبي تخليقن ۽ فڪري بحثن جي اشاعت جي هڪ اهم وسيلي طور ڏٺو وڃي ٿو.

== مهراڻ (1946ع) ==

'''مهراڻ''' سنڌي ادب جو اهم رسالو آهي، جنهن جي تاريخي شروعات 1946ع ۾ سنڌي ايڊوائزري بورڊ جي اشاعتي سرگرمين سان ڳنڍيل آهي.
جوتواڻيءَ موجب ''مهراڻ'' سنڌي ادبي صحافت جي اهم رسالن مان هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل ''مهراڻ'' جي اشاعت سنڌي ادب جي تحقيق، تنقيد، شاعري ۽ نثر جي ترقيءَ ۾ اهم رهي.
رسالي جي مختلف دورن، اشاعت جي وقفي ۽ ادارت جي تفصيلن لاءِ الڳ مضمون ۾ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ صحافت جو ڪردار ==

سنڌي اخبارن ۽ رسالن سنڌي نثر کي مختلف طريقن سان ترقي ڏني.

=== مضمون نگاري ===

اخبارن ۾ سماجي، سياسي، تعليمي ۽ ادبي مضمون شايع ٿيڻ سان سنڌي نثر ۾ نون موضوعن ۽ نون اسلوبن جي واڌ ٿي.
پرمانند ميوارام، جيٺمل پرسرام ۽ ٻين مضمون نگارن اخبارن وسيلي سنڌي نثر کي عام پڙهندڙن تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪهاڻي ۽ افسانو ===

ادبي رسالن ۾ ڪهاڻين جي اشاعت سان سنڌي افسانوي ادب کي ترقي ملي.
''سرسوتي''، ''جوت'' ۽ بعد ۾ ''سنڌو'' جهڙن رسالن تخليقي نثر جي اشاعت لاءِ اهم موقعا فراهم ڪيا.

=== ادبي تنقيد ===

اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪتابن جا تبصرا، شاعريءَ تي تنقيد ۽ ادبي بحث شايع ٿيڻ سان سنڌي تنقيدي نثر جي ترقي ٿي.

=== سماجي سڌارا ===

سنڌي صحافت ۾ تعليم، عورتن جي حقن، صحت، سماجي رواجن ۽ مذهبي هم آهنگيءَ بابت بحث ٿيندا رهيا.
خاص طور ''سرسوتي'' ۽ ''سڌار پتريڪا'' جهڙن رسالن ۾ عورتن جي تعليم ۽ سماجي بهتريءَ کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ رسم الخط بابت بحث ==

سنڌي اخبار نويسيءَ جي تاريخ ۾ ٻوليءَ جي فطري صورت ۽ رسم الخط بابت بحث اهم رهيا آهن.
اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ سنڌيءَ جي مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين طرفان عربي–سنڌي، ديوناگري، گرمکي ۽ واڻڪي رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا.
پرمانند ميوارام ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اديبن سنڌي نثر ۾ عام فهم ۽ گڏيل سنڌي محاورن جي استعمال جي حمايت ڪئي.
جوتواڻيءَ موجب انهن ليکڪن سنڌيءَ کي حد کان وڌيڪ سنسڪرت آميز يا فارسي آميز بنائڻ بدران ان جي فطري صورت کي برقرار رکڻ تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== 1947ع جو ورهاڱو ۽ سنڌي صحافت ==

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي سان سنڌي صحافت جي ادارياتي ۽ جاگرافيائي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي.
سنڌ پاڪستان جو حصو بڻجي وئي، جڏهن ته سنڌي هندو آباديءَ جو وڏو حصو ڀارت منتقل ٿيو.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا ٻه اهم مرڪز وجود ۾ آيا:

# پاڪستان ۾ سنڌ، جتي سنڌي ٻوليءَ جي صحافت مقامي سياسي، سماجي ۽ ادبي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهي.
# ڀارت جا مختلف شهر، جتي سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙن اخبارن ۽ رسالن وسيلي پنهنجي ٻولي، ثقافت ۽ ادبي رابطن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڀارت ۾ سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت خاص طور بمبئي، اجمير، احمدآباد، دهلي، الهاس نگر، اندور، جئپور ۽ ٻين شهرن ۾ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62516
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}
* {{cite news
 |title=Outlook 2011: Sindhi periodical literature
 |work=Dawn
 |date=2011-01-02
 |url=https://www.dawn.com/news/595587
 |language=en
}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي صحافت]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[مطلع الخورشيد]]
* [[سنڌ سڌار]]
* [[فوائد الاخبار]]
* [[سرسوتي (رسالو)]]
* [[جوت (رسالو)]]
* [[الوحيد]]
* [[سنڌو (رسالو)]]
* [[مهراڻ (رسالو)]]
* [[ساڌو هيرانند]]
* [[پرمانند ميوارام]]
* [[جيٺمل پرسرام]]

[[زمرو:سنڌي صحافت]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اخبارون]]
[[زمرو:سنڌي رسالا]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>og25zjdvqw12i8i201e0au65qf9956s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104315</id>
    <revision>
      <id>425129</id>
      <parentid>422256</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10379" sha1="3qkcpbcq29w048gig8aqm269ef27jb3" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب، تعليم ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ 1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيم}}

{{Infobox organization
| name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
| native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahita Prachar Sabha
| native_name_lang = en
| abbreviation =
| formation = 1986ع
| predecessor = [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
| type = ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم
| purpose = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ ثقافت جو تحفظ ۽ واڌارو
| location_city = [[الهس نگر]]
| location_country = [[ڀارت]]
| region_served = ڀارت
| languages = [[سنڌي ٻولي]]
| methods = ادبي سيمينار، مشاعرا ۽ ورڪشاپ
| remarks = 1986ع ۾ اصل سڀا کان ڌار ٿي قائم ٿيل تنظيم
}}

'''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' (انگريزي: ''Akhil Bharat Sindhi B'oli ain Sahita Prachar Sabha'') [[ڀارت]] ۾ [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ [[سنڌي ثقافت]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ ادبي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب، اها تنظيم 1986ع ۾ [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]] کان ڌار ٿيل هڪ گروهه جي صورت ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
تنظيم جون سرگرميون سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، ادبي گڏجاڻين، سيمينارن ۽ اديبن جي خدمتن جي مڃتا سان لاڳاپيل رهيون آهن. غير سرڪاري تنظيمن جي هڪ ڊائريڪٽريءَ ۾ ان جو هنڌ [[الهس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akhil Bharat Sindhi Boli &amp; Sahit Prachar Sabha, Ulhasnagar
 |url=https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/
 |website=NGOs India
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== پسمنظر ===

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين مختلف شهرن ۾ پنهنجي ٻوليءَ ۽ ادبي ورثي کي برقرار رکڻ لاءِ ادبي ۽ ثقافتي تنظيمون قائم ڪيون. انهن تنظيمن سنڌي ادب، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ گڏيل پليٽفارم مهيا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهن مان هڪ اهم تنظيم '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا''' هئي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ان جي پهرين ڪانفرنس 1957ع ۾ ٿي، جنهن جو افتتاح [[سروپلي راڌاڪرشڻن]] ڪيو ۽ صدارت [[جيرامداس دولت رام]] ڪئي. اها تنظيم 1959ع ۾ باضابطه طور قائم ٿي. ان جا پهريان صدر [[اين. آر. ملڪاڻي]] ۽ جنرل سيڪريٽري [[اي. جي. اتم]] هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== 1986ع ۾ الڳ تنظيم جو قيام ===

1986ع ۾ اصل اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا کان هڪ گروهه ڌار ٿيو ۽ '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' جي نالي سان نئين تنظيم قائم ڪيائين. جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ هن تنظيم کي اصل سڀا کان ڌار ٿيل گروهه قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
تنظيم جي قيام جو بنيادي مقصد سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي هو. ڌار ٿيڻ جا مخصوص تنظيمي يا نظرياتي سبب، ان وقت جي قيادت جا تفصيل ۽ باضابطه رجسٽريشن بابت وڌيڪ تاريخي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== مقصد ۽ سرگرميون ==

تنظيم جي مقصدن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ ۽ واڌارو، سنڌي ادب جي ترقي، تعليم سان لاڳاپيل سرگرمين جي همت افزائي ۽ ثقافتي ورثي جي سار سنڀال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''NGOs India'' جي ڊائريڪٽريءَ موجب، تنظيم سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تحفظ سان لاڳاپيل ادبي موضوعن تي ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سيمينار ۽ ورڪشاپ منعقد ڪندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;

=== ادبي سيمينار ===

تنظيم جي سرگرمين ۾ سنڌي ادب بابت گڏجاڻيون ۽ سيمينار شامل رهيا آهن. سنڌي ثقافتي سرگرمين جي آن لائين رڪارڊ ۾ 17 ۽ 18 سيپٽمبر 2019ع تي [[لوناوالا]] ۾ ٿيل هڪ ٻن ڏينهن واري ادبي سيمينار جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ تقريب کي تنظيم جي 123هين سيمينار طور متعارف ڪرايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhyat2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=Search Results for Akhil Bharat Sindhi Boli
 |url=https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil%2BBharat%2BSindhi%2BBoli
 |website=Sindhyat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
 |archive-date=2021-11-27
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127081131/https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil+Bharat+Sindhi+Boli
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== اديبن جي خدمتن جي مڃتا ===

تنظيم جي ادبي سرگرمين ۾ سنڌي اديبن جي تخليقي خدمتن جي مڃتا پڻ شامل رهي آهي. سنڌي ليکڪ نند هندوجا آنند بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته تنظيم پنهنجو 86هون سيمينار سندس زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن لاءِ مخصوص ڪيو هو. اها تقريب ڪولهاپور ۾ سنڌو يوٿ گروپ جي سهڪار سان منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nand Hinduja Anand
 |url=https://thesindhuworld.com/?p=10203
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي اديب ۽ ناٽڪ نگار [[جيٺو لالواڻي]] جي سوانحي معلومات ۾ پڻ 2010ع دوران هن تنظيم پاران سندس ادبي خدمتن جي مڃتا جو حوالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Jetho Lalwani
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-jetho-lalwani/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تنظيم ۽ اصل سڀا ۾ فرق ==

هيءَ تنظيم ۽ 1959ع ۾ قائم ٿيل اصل سڀا تاريخي طور ٻه الڳ ادارا آهن. سندن نالن ۾ هڪجهڙائي هجڻ سبب انهن جي تاريخي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8BA8D4; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:10px; font-size:110%;&quot; | ٻنهي تنظيمن جو تاريخي تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234B82; padding:9px;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#E7DDF7; color:#54357D; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
! style=&quot;background:#DDF2E8; color:#246548; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | قيام
| 1959ع (پهرين ڪانفرنس 1957ع)
| 1986ع
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تنظيمي حيثيت
| اصل رضاڪار ادبي تنظيم
| اصل تنظيم کان ڌار ٿيل گروهه
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | بنيادي مقصد
| سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ترقي
| سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | شروعاتي قيادت
| اين. آر. ملڪاڻي ۽ اي. جي. اتم
| دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تاريخي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
|}

== سنڌي ادبي تحريڪ ۾ ڪردار ==

ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي بقا ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن جي سرگرمين ۾ ادبي گڏجاڻين ۽ سيمينارن کي اهميت حاصل رهي آهي. اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا جي دستاويز ٿيل سرگرمين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ادبي بحث مباحثن، اديبن جي مڃتا ۽ ٻوليءَ جي تحفظ سان لاڳاپيل گڏجاڻين ۾ حصو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;/&gt;
تنظيم جي مجموعي تاريخ، سڀني صدرن ۽ جنرل سيڪريٽرين جي فهرست، ڇپيل رسالن ۽ ڪانفرنسن جي مڪمل سلسلي بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== لاڳاپيل موضوع ==

* [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ثقافت]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي]]
* [[الهس نگر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/ NGOs India تي تنظيم بابت معلومات]
* [https://web.archive.org/web/20211127081131/https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil+Bharat+Sindhi+Boli Sindhyat تي لاڳاپيل ادبي سرگرميون]

[[زمرو:سنڌي ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:ڀارت جون ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]]</text>
      <sha1>3qkcpbcq29w048gig8aqm269ef27jb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>النڪار ۽ ڇند (1962ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104316</id>
    <revision>
      <id>425111</id>
      <parentid>422259</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9334" sha1="p606nbic9pma22k26cume4peqglgdy1" xml:space="preserve">
{{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1962ع ۾ شايع ٿيل سنڌي علمِ بديع ۽ ڇند بابت ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = النڪار ۽ ڇند
| title_orig = Alankār Ain Chhand
| author = [[موتي لال جوتواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| subject = [[علم بديع]]، [[علم عروض]]، [[ڇند شاستر]]
| genre = ادبي تنقيد ۽ شعريات
| published = 1962ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| script = [[ديوناگري لپي]]
}}

'''النڪار ۽ ڇند''' (انگريزي رومن صورت: ''Alankār Ain Chhand''؛ ''Alankaara ain Chhanda'') سنڌي اديب، نقاد ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] جو 1962ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[علم بديع|النڪار]] (ادبي صنعتن) ۽ [[ڇند شاستر|ڇند]] (شاعريءَ جي وزن ۽ لئي) جا موضوع گڏيل طور بحث هيٺ اچن ٿا. هي ڪتاب [[ديوناگري لپي]] ۾ لکيو ويو هو. جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ان کي ٻنهي علمن بابت پهريون ڪتاب قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
سنڌي ڪتابن جي ببليوگرافيائي ڊيٽابيس ''Sindhi Sanchaya'' ۾ پڻ هي تصنيف ''Alankār Ain Chhand'' جي نالي سان موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابن ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Sanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Jotwani: Bibliography
|url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي مطالعي ۽ اشاعت لاءِ ڀارت ۾ مختلف تعليمي ۽ ادبي سرگرميون جاري رهيون. سنڌيءَ ۾ [[عربي-سنڌي رسم الخط]] سان گڏ ديوناگري لپيءَ ۾ به ڪتاب شايع ٿيندا رهيا.
''النڪار ۽ ڇند'' انهيءَ ادبي ۽ تعليمي پسمنظر ۾ 1962ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اهم خصوصيت اها هئي ته ان ۾ ادبي صنعتن ۽ شاعريءَ جي وزن جي علم کي گڏيل موضوع طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

ڪتاب جي عنوان ۾ ٻه اهم ادبي اصطلاح شامل آهن: '''النڪار''' ۽ '''ڇند'''. پهريون اصطلاح شاعريءَ ۽ نثر جي اظهار ۾ حسن پيدا ڪندڙ ادبي صنعتن سان تعلق رکي ٿو، جڏهن ته ٻيو شاعريءَ جي وزن، لئي ۽ بندش جي اصولن سان لاڳاپيل آهي.

=== النڪار ===

'''النڪار''' سنسڪرت ٻوليءَ مان ورتل اصطلاح آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ سينگار يا آرائش آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهي لفظي ۽ معنوي صنعتون آهن، جيڪي شاعريءَ يا نثر جي اظهار ۾ حسن، اثر ۽ معنوي گهرائي پيدا ڪن ٿيون.
النڪار جي عام مثالن ۾ [[تشبيهه]]، [[استعارو]]، [[تجنيس]] ۽ لفظن جي ورجاءَ تي ٻڌل صنعتون شامل آهن. سنڌي ۽ هندستاني شعريات ۾ النڪار جو مطالعو ادبي تنقيد جو هڪ اهم حصو آهي.

=== ڇند ===

'''ڇند''' شاعريءَ جي وزن ۽ لئي جي مطالعي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. هندستاني ادبي روايت ۾ هن علم کي '''ڇند شاستر''' سڏيو ويندو آهي.
ڇند جي مطالعي ۾ شعر جي ماترائن، اکرن جي ترتيب، ننڍن ۽ ڊگهن آوازن، بندن ۽ لئي جي اصولن کي اهميت حاصل آهي.
سنڌي شاعريءَ ۾ ڇند جي مطالعي سان بيتن، گيتن ۽ ٻين موزون شعري صنفن جي بناوت کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.

== النڪار ۽ ڇند ۾ فرق ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #91A8D2; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:10px;&quot; | النڪار ۽ ڇند جو تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234A81; padding:8px;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#EAE1F8; color:#603D88; padding:8px;&quot; | النڪار
! style=&quot;background:#DDF2E8; color:#246648; padding:8px;&quot; | ڇند
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | علمي موضوع
| ادبي حسن ۽ صنعتون
| شاعريءَ جو وزن ۽ لئي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | بنيادي مقصد
| اظهار جي اثر ۽ خوبصورتيءَ جو مطالعو
| شعري بناوت ۽ موزونيت جو مطالعو
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | اهم جزا
| تشبيهه، استعارو، تجنيس ۽ ٻيون صنعتون
| ماترائون، اکر، وزن ۽ بندش
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مطالعي جو دائرو
| نثر ۽ نظم
| بنيادي طور نظم
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | لاڳاپيل علم
| علم بديع ۽ ادبي تنقيد
| علم عروض ۽ ڇند شاستر
|}

هي جدول ٻنهي علمن جي عام اصطلاحي فرق کي واضح ڪري ٿو؛ اهو ڪتاب جي اصل بابن جي فهرست نه آهي.

== ديوناگري لپيءَ ۾ اشاعت ==

[[فائل:ScriptSample Devanagari.svg|thumb|left|200px|ديوناگري لپيءَ جو نمونو. ''النڪار ۽ ڇند'' هن لپيءَ ۾ شايع ٿيو هو.]]

''النڪار ۽ ڇند'' ديوناگري لپيءَ ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
[[ديوناگري لپي]] ڀارت جي ڪيترين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط آهي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ پڻ ڀارت ۾ ديوناگري لپيءَ جو استعمال ٿيندو رهيو آهي.
ڪتاب جي ديوناگري اشاعت سنڌي ادبي اڀياس جي انهيءَ روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريسي ۽ تنقيدي مواد کي مختلف رسم الخطن ۾ پيش ڪيو ويو.

== ادبي اهميت ==

''النڪار ۽ ڇند'' جي اهميت سنڌي ادبي تنقيد جي ٻن اهم شعبن، يعني ادبي صنعتن ۽ شعري وزن، کي هڪ تصنيف ۾ گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ ڪتاب کي پهرين اهڙي تصنيف قرار ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ ٻئي موضوع گڏ بحث هيٺ آيا. بهرحال، ان جي تاريخي اوليت بابت ٻين قديم ڪتابن ۽ ببليوگرافين سان وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''Sindhi Sanchaya'' جي ببليوگرافيءَ ۾ ڪتاب جو الڳ اندراج پڻ ان جي اشاعتي موجودگيءَ جي تائيد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Sanchaya&quot;/&gt;

== ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8EA9D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | النڪار ۽ ڇند: بنيادي معلومات
|-
! style=&quot;background:#E5EFFD; color:#234A81;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#F1EBFA; color:#50377D;&quot; | معلومات
|-
| عنوان
| النڪار ۽ ڇند
|-
| رومن عنوان
| ''Alankār Ain Chhand''
|-
| مصنف
| [[موتي لال جوتواڻي]]
|-
| اشاعت جو سال
| 1962ع
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| لپي
| ديوناگري
|-
| موضوع
| النڪار ۽ ڇند شاستر
|-
| ناشر
| تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي
|-
| صفحن جو تعداد
| تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي
|-
| بنيادي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ڇند شاستر]]
* [[علم بديع]]
* [[علم عروض]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani Sindhi Sanchaya تي موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[زمرو:1962ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ديوناگري لپي]]</text>
      <sha1>p606nbic9pma22k26cume4peqglgdy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الف بي ڪيئن ٺھي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104317</id>
    <revision>
      <id>425110</id>
      <parentid>422265</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12533" sha1="5p9q4uwof3ek2kuz1hxwrfgsidanfbx" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو سنڌي الفابيٽ جي تاريخ بابت تحقيقي ڪتابچو}}

{{Infobox book
| name = الف بي ڪيئن ٺهي
| title_orig = الف بي ڪيئن ٺهي
| image = 
| caption = 
| author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[سنڌي الفابيٽ]]، [[سنڌي صورتخطي]]، [[لسانيات]]
| genre = تحقيقي ۽ لسانياتي ڪتابچو
| publisher = [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
| pub_date = 1922ع، 1923ع يا 1925ع (ماخذن ۾ اختلاف)
| media_type = ڇپيل ڪتابچو
}}

'''الف بي ڪيئن ٺهي''' (انگريزي: ''Alif Be Keean Thahee'') [[سنڌي ٻولي]] جي نامياري عالم، تاريخدان ۽ لسانيات جي محقق [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] جو سنڌي الفابيٽ، اکرن جي بناوٽ ۽ صورتخطيءَ جي تاريخ بابت لکيل تحقيقي ڪتابچو آهي. هي ڪتابچو سنڌي ٻوليءَ جي عربي–فارسي بنياد واري رسم الخط جي تاريخي اوسر، مختلف ٻولين جي اکرن ۽ سنڌي آوازن جي لکت ۾ نمائندگيءَ سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;&gt;{{cite web
 |title=Linguistic Development – Sindhi Language and Literature
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/46/read/1328
 |website=Sindhi Virtual Library
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف جو سال 1922ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين ادبي ۽ لسانياتي ماخذن ۾ 1923ع ۽ 1925ع جا سال پڻ ملن ٿا. انهيءَ ڪري ڪتاب جي پهرين اشاعت جي قطعي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

[[File:Sindhi alphabet.png|thumb|250px|سنڌي الفابيٽ ۽ ان جي ٻين ٻولين جي اکرن سان ڀيٽ ڏيکاريندڙ چارٽ.]]

سنڌي ٻوليءَ جي لکت جي تاريخ ۾ مختلف رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن ۾ عربي–فارسي، ديوناگري، خداوادي ۽ ٻين لکتن جون صورتون شامل آهن. سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي قيام کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، سرڪاري لکپڙهه ۽ ڇپائيءَ لاءِ هڪ معياري الفابيٽ جي ضرورت کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;HabibScript&quot;&gt;{{cite web
 |last=Sanai
 |first=Muhammad Habib
 |title=Impact of Perso-Arabic Script on Development of Sindhi Prose |url=https://sindhcourier.com/impact-of-perso-arabic-script-on-development-of-sindhi-prose/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-12-21
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
1853ع ۾ سنڌيءَ جي عربي–فارسي بنياد واري الفابيٽ جي معياري صورت منظور ڪئي وئي. ان الفابيٽ ۾ 52 اکر شامل هئا. ان سلسلي ۾ برطانوي انتظاميا ۽ سنڌي عالمن جي ڪوششن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HabibScript&quot;/&gt;
نامياري محقق [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق موجب 1853ع واري الفابيٽ کي مڪمل طور نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته سنڌيءَ جا ڪيترائي مخصوص اکر اڳ ئي ڪاتبن ۽ عالمن جي استعمال ۾ هئا. سندس تحقيق موجب پراڻين حرفي صورتن جي نظرثاني، چونڊ ۽ ترميم ذريعي معياري الفابيٽ مرتب ڪئي وئي، جيڪا 1855ع کان سرڪاري ۽ تعليمي استعمال ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;BalochOrthography&quot;&gt;{{cite web
 |author=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌي صورتخطي ۽ خطاطي
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/74/read/1679
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
اهڙي تاريخي پسمنظر ۾ ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو ڪتابچو سنڌي الفابيٽ جي بناوٽ ۽ ان جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوائلي لسانياتي تصنيف طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|ڀيرومل مهرچند آڏواڻي}}

[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو محقق، اديب، تاريخدان ۽ وياڪرڻ جو عالم هو. هن سنڌي ٻولي، سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، محاورن، وياڪرڻ ۽ سماجي روايتن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]''، ''[[قديم سنڌ]]''، ''غريب اللغات''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''الف بي ڪيئن ٺهي'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BherumalBooks&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/135
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ڀيرومل جي لسانياتي تحقيق ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ٻين هند آريائي ٻولين سان لاڳاپن، آوازن جي بناوٽ ۽ لکڻيءَ جي نظام کي خاص اهميت حاصل هئي.

== ڪتاب جو موضوع ۽ مواد ==

هن ڪتابچي جو بنيادي موضوع الفابيٽ جي تاريخ، اکرن جي بناوٽ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي صورتخطي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي 1853ع ۾ سنڌيءَ لاءِ عربي–فارسي بنياد واري رسم الخط جي ترتيب بابت لکيل تصنيف قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڀيرومل بابت شايع ٿيل هڪ تحقيقي مضمون موجب ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، پالي، سنڌي، عربي، فارسي، ديوناگري ۽ گرمکي اکرن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان ۾ ٻولي، آواز، اکر، لفظ ۽ عبارت جي موضوعن تي پڻ بحث ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8829.html
 |website=Sindhi Peoples
 |date=2011-09
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي آوازن ۽ اکرن جي بناوٽ ===

ڀيرومل جي هن تصنيف بابت هڪ تحقيقي جائزي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن سنڌي وينجنن جي آوازي ترتيب، اچارن جي مخرج ۽ ڪن اکرن جي صورتن تي بحث ڪيو آهي. خاص طور تي ''ڦ''، ''ڄ'' ۽ ''ڱ'' جهڙن اکرن جي لکت ۽ انهن جي صوتياتي بنيادن بابت سندس رايا نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
اهي بحث سنڌي صورتخطيءَ جي صوتياتي پهلوءَ کي سمجهڻ سان واسطو رکن ٿا. سنڌيءَ ۾ مختلف آوازن لاءِ جدا حرفي صورتون هجڻ ان جي معياري الفابيٽ جي هڪ نمايان خصوصيت آهي.

== سنڌي ساهت سوسائٽي سان تعلق ==

[[سنڌي ساهت سوسائٽي]] 1914ع ۾ قائم ٿيل هڪ ادبي تنظيم هئي. ڊاڪٽر غلام علي الانا موجب ان جي قيام ۾ [[ڄيٺمل پرسرام]] ۽ [[لالچند امرڏنومل]] اهم ڪردار ادا ڪيو. سوسائٽيءَ جو مقصد سنڌي ادب جي اشاعت، ترجمن، سماجي موضوعن بابت تحريرن ۽ ادبي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ ''الف بي ڪيئن ٺهي'' کي سنڌي ساهت سوسائٽيءَ سان لاڳاپيل ڪتابچو ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

هن ڪتابچي جي اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ هيٺيان سال ڄاڻايل آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''الف بي ڪيئن ٺهي: اشاعت بابت ماخذن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | 1922ع
| موتي لال جوتواڻي
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايل سال.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F2F7ED;font-weight:bold;&quot; | 1923ع
| سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ورچوئل لائبريري
| ڀيرومل جي لسانياتي تصنيفن جي فهرست ۾ ڏنل سال.&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF3E6;font-weight:bold;&quot; | 1925ع
| ڀيرومل بابت شايع ٿيل تحقيقي مضمون
| هيري ٺڪر جي حوالي سان فيبروري 1925ع ۾ اشاعت جو ذڪر؛ ساڳئي مضمون ۾ 1923ع جو حوالو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
|}

انهن مختلف حوالن جي موجودگيءَ سبب ڪتاب جي اصل پهرين ڇاپي، ممڪن ٻيهر اشاعت يا رسالي ۾ ڇپجڻ جي تاريخ کي الڳ الڳ تصديق ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== علمي اهميت ==

''الف بي ڪيئن ٺهي'' سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي لسانيات سان لاڳاپيل تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتابچي جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته ان جو موضوع رڳو اکرن جي سڃاڻپ تائين محدود نه هو، پر اکرن جي تاريخي بڻ بنياد، آوازن ۽ مختلف رسم الخطن جي ڀيٽ سان پڻ تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
سنڌي الفابيٽ جي تاريخ بابت هن ڪتابچي جو مطالعو ڀيرومل جي ٻين تصنيفن، خاص طور ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۽ ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' سان گڏ ڪرڻ سان سندس لسانياتي فڪر کي وڌيڪ سمجهي سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي صورتخطي]]
* [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.library.sindhila.org/book/46/read/1328 سنڌي لئنگئيج اٿارٽي: سنڌي ٻوليءَ جي لسانياتي ترقي]
* [https://library.sindhila.org/public/index.php/book/74/read/1679 ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ: سنڌي صورتخطي ۽ خطاطي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/135 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sindhi_Arabic_alphabet وڪيميڊيا ڪامنز: سنڌي عربي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي لسانيات]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي صورتخطي]]</text>
      <sha1>5p9q4uwof3ek2kuz1hxwrfgsidanfbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الڪا (سنڌي ادبي رسالو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104318</id>
    <revision>
      <id>425112</id>
      <parentid>422268</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9425" sha1="g3y5138ru7hp91mzkwr35d4s5wf3fss" xml:space="preserve">
{{Short description|1968ع ۾ بمبئيءَ مان شروع ٿيل سنڌي ٻوليءَ جو ساليانو ادبي رسالو}}

{{Infobox magazine
| title = الڪا
| image = 
| image_size = 220px
| image_caption = 
| editor = 
| category = [[ادبي رسالو]]
| frequency = ساليانو
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| publisher = ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن
| founded = 1968ع
| firstdate = 1968ع
| finaldate = غير تصديق ٿيل
| country = [[ڀارت]]
| based = [[بمبئي]] (هاڻوڪو [[ممبئي]])
| issn = 
}}

'''الڪا''' (انگريزي: ''Alkaa'' يا ''Alka'') [[سنڌي ٻولي]] جو هڪ ساليانو ادبي رسالو هو، جنهن جي اشاعت 1968ع ۾ [[بمبئي]]، [[ڀارت]] مان شروع ٿي. هن رسالي کي [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]] جي سنڌي ايسوسيئيشن جاري ڪيو. رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جون [[ڪويتائون]]، [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻيون]] ۽ ادبي توڙي فڪري مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
''الڪا'' جو شمار ڀارت ۾ سنڌي ملازمن جي تنظيمن پاران شايع ٿيندڙ انهن ساليانن ادبي رسالن ۾ ٿئي ٿو، جن ۾ پراڻن توڙي نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون ڇپبيون هيون. سنڌي رسالن جي تاريخ بابت هڪ جائزي ۾ ''الڪا'' سان گڏ ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جو به ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Magazines
 |url=https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html
 |website=Sindhishaan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ بنياد ==

[[فائل:Tower and building of Reserve Bank of India, Mumbai 04.jpg|thumb|260px|ممبئيءَ ۾ ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي عمارت. ''الڪا'' رسالو هن بئنڪ جي سنڌي ايسوسيئيشن پاران شروع ڪيو ويو هو. تصوير 2018ع جي آهي.]]

''الڪا'' جي اشاعت جي شروعات 1968ع ۾ ٿي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ رسالي جي بنياد جو سال، اشاعتي تنظيم ۽ ادبي مواد بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ان وقت بمبئي ڀارت ۾ سنڌي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين جو هڪ مرڪز هو. سنڌي اديب ۽ ادبي تنظيمون ڪتابن ۽ رسالن جي اشاعت ذريعي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي واڌاري ۾ حصو وٺنديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
''الڪا'' جي شروعات هڪ اهڙي ادبي سرگرمي هئي، جنهن ۾ بئنڪ جي سنڌي ملازمن جي تنظيم رسالي جي اشاعت سان لاڳاپيل هئي. هن رسالي جي اشاعت کي ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سرڪاري معاشي يا مالياتي اشاعتن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعتي ادارو ==

''الڪا'' جو اشاعتي ادارو ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن هو. هيءَ تنظيم بئنڪ سان لاڳاپيل سنڌي ملازمن جي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين سان واسطو رکندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي جائزي موجب، ڀارت جي مختلف بئنڪن جي سنڌي ملازمن جون تنظيمون پڻ ادبي ساليانا رسالا شايع ڪنديون هيون. انهن ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== ادبي مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''الڪا'' ۾ همعصر سنڌي ليکڪن جون ڪويتائون، مختصر ڪهاڻيون ۽ مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪويتا ===

رسالي ۾ شاعري ۽ ڪويتائن جي اشاعت سنڌي ادبي اظهار جو هڪ حصو هئي. ڪويتائن جي شموليت جو ذڪر جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مختصر ڪهاڻيون ===

''الڪا'' ۾ مختصر ڪهاڻيون پڻ شايع ٿينديون هيون. ڪهاڻيءَ جي صنف رسالي جي ادبي مواد جو هڪ اهم حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مضمون ===

رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جا مضمون پڻ شامل هوندا هئا. انهن مضمونن جي موضوعاتي ورڇ ۽ ليکڪن جي مڪمل فهرست لاءِ رسالي جي اصل شمارن جو مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀارت ۾ سنڌي ادبي رسالن جي پسمنظر ==

ڀارت ۾ سنڌي ادب جي اشاعت ۾ ادبي تنظيمن، ثقافتي ادارن ۽ سنڌي ملازمن جي انجمنن پاران جاري ڪيل رسالن جو حصو رهيو آهي.
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي هڪ جائزي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رياستي سنڌي ساهتيه اڪيڊمين جا ساليانا رسالا پڻ شايع ٿيندا هئا. انهن ۾ ''ريحان''، ''سنڌي ادبي چمن''، ''ساهتڪار'' ۽ ''سنڌو جوت'' شامل هئا. ساڳئي جائزي ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' کي بئنڪن جي سنڌي ملازمن جي تنظيمن سان لاڳاپيل ساليانن رسالن طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
انهن رسالن ۾ پراڻن ۽ نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون، جنهن سان ليکڪن کي پنهنجي تخليقن جي اشاعت جا موقعا ملندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== محفوظ ٿيل شمارا ==

[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جي لائبريريءَ ۾ ''الڪا'' جا شمارا محفوظ ٿيل رسالن جي مجموعي ۾ شامل آهن. اداري جي لائبريريءَ بابت ڄاڻ ۾ ''الڪا'' جو نالو ٻين رسالن، جهڙوڪ ''هلچل''، ''مومل''، ''پشپ''، ''جهازراڻي''، ''سورٺ'' ۽ ''جيجل'' سان گڏ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Library
 |url=https://sindhology.org/library/
 |website=Indian Institute of Sindhology
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هي محفوظ ٿيل شمارا سنڌي ادبي رسالن جي تاريخ، انهن ۾ شايع ٿيل تخليقن ۽ همعصر ليکڪن بابت تحقيق لاءِ بنيادي ماخذ ٿي سگهن ٿا.
سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي هڪ ٻي فهرست، جيڪا ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي ويب سائيٽ تي موجود آهي، تنهن ۾ پڻ ''ALKA'' جو نالو ريزرو بئنڪ آف انڊيا سان لاڳاپيل رسالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;PathanPeriodicals&quot;&gt;{{cite web
 |title=Index of Newspapers, Journals and Periodicals
 |url=https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''الڪا'' جي تاريخي اهميت ان جي سنڌي ٻوليءَ جي سالياني ادبي اشاعت ۽ بئنڪ ملازمن جي ثقافتي تنظيم سان تعلق ۾ آهي. رسالي جي مواد بابت دستياب حوالا ڏيکارين ٿا ته ان ۾ مختلف ادبي صنفن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''الڪا'' جا محفوظ ٿيل شمارا ڀارت ۾ سنڌي رسالن، ادبي تنظيمن ۽ ليکڪن جي سرگرمين جي تاريخي مطالعي لاءِ اهم ماخذ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسالا]]
* [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ممبئي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhology.org/library/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريري]
* [https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html سنڌي رسالن جي تاريخ — سنڌي شان]
* [https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/ اخبارن ۽ رسالن جي فهرست — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]

[[زمرو:سنڌي رسالا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
[[زمرو:1968ع ۾ قائم ٿيل رسالا]]
[[زمرو:ادبي رسالا]]</text>
      <sha1>g3y5138ru7hp91mzkwr35d4s5wf3fss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امر شهيد سنت ڪنور رام (1977ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104323</id>
    <revision>
      <id>425113</id>
      <parentid>422292</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10300" sha1="8mo8uz17x3znib5uikf5hl4psawj1ed" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪنهيالال تلريجا جي 1977ع ۾ شايع ٿيل ڀڳت ڪنور رام بابت سوانح عمري}}

{{Infobox book
| name = امر شهيد سنت ڪنور رام
| title_orig = Amar Shaheed Sant Kanwar Ram
| author = [[ڪنهيالال تلريجا]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگي
| genre = [[سوانح عمري]]، مذهبي ۽ تاريخي ادب
| pub_date = 1977ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''امر شهيد سنت ڪنور رام''' (انگريزي: ''Amar Shaheed Sant Kanwar Ram'') سنڌي مذهبي شخصيت، صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] بابت [[ڪنهيالال تلريجا]] جي لکيل سوانح عمري آهي، جيڪا 1977ع ۾ شايع ٿي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] هن ڪتاب کي ڪنور رام جي زندگيءَ بابت تحقيق تي ٻڌل سوانح عمري قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو موضوع ڪنور رام (1885ع–1939ع) جي زندگي ۽ سندس 1939ع ۾ ٿيل قتل سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1977ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

''امر شهيد سنت ڪنور رام'' هڪ سوانحي تصنيف آهي، جنهن جو مرڪزي موضوع سنڌ جي مشهور ڀڳت ڪنور رام جي زندگي آهي. موتي لال جوتواڻي هن ڪتاب جي تحقيق تي ٻڌل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي، پر پنهنجي مختصر ڪتابياتي بيان ۾ ان جي بابن، ماخذن يا تفصيلي مواد جي فهرست نه ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جي اصل نسخي جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي اندر موجود مخصوص واقعن، روايتن ۽ تاريخي دليلن بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ ممڪن ناهي.

== سوانح جو تاريخي پسمنظر ==

=== ڀڳت ڪنور رام ===

{{Main|ڀڳت ڪنور رام}}

[[فائل:Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg|thumb|180px|ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت پاران 26 اپريل 2010ع تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال ٽڪلي. هيءَ ڪتاب جي اصل سرورق جي تصوير ناهي.]]

ڀڳت ڪنور رام 13 اپريل 1885ع تي سنڌ جي جروار ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي صوفي راڳ، ڀڳتي موسيقي ۽ مذهبي رواداريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو. سندس راڳ ۽ ڀڳت جون محفلون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مشهور هيون.&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;&gt;{{cite web
 |title=Manavta Ka Maseeha: Sant Kanwar Ram
 |url=https://www.skrmission.com/manavta_ka_maseeha.html
 |website=Sant Kanwar Ram Mission
 |language=hi
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس مذهبي ڪلام ۽ راڳ جون محفلون هندو توڙي مسلمان ٻڌندا هئا. سندس ڳايل ڀڄنن ۽ صوفي ڪلام ۾ مذهبي عقيدت ۽ انساني ڀائيچاري جا موضوع نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;/&gt;

=== ڀڳت ڪنور رام جو قتل ===

ڀڳت ڪنور رام کي 1 نومبر 1939ع تي [[رڪ ريلوي اسٽيشن]] وٽ گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. سندس قتل سنڌ جي ان دور جي مذهبي ۽ سياسي ڇڪتاڻ واري ماحول ۾ پيش آيو.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;&gt;{{cite book
 |title=Report of the Court of Inquiry into the Riots Which Occurred at Sukkur in 1939
 |year=1940
 |type=سرڪاري عدالتي جاچ رپورٽ
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Report_of_The_Court_of_Inquiry_into_the_riots_which_occurred_at_Sukkur_1939-1940-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
1939ع جي سکر وارن فسادن بابت سرڪاري عدالتي جاچ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قتل کان پوءِ ڪنور رام جو لاش سکر جي سول اسپتال آندو ويو ۽ 2 نومبر 1939ع تي سندس جنازي جو جلوس ڪڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;/&gt;
ساڳي رپورٽ ۾ قتل جي پٺيان ممڪن سببن بابت ان وقت موجود هڪ مشهور الزام جو ذڪر آهي، پر جاچ ڪندڙ جج ان الزام جي حقيقت بابت قطعي فيصلو نه ڏنو. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڌر يا شخص جي سازش کي بنا وڌيڪ ثبوت جي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;/&gt;

=== همعصر اخباري شاهدي ===

تاريخدان ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ 3 نومبر 1939ع جي اخبار ''Sindh Observer'' مان ڪنور رام جي قتل بابت مواد پيش ڪيو آهي. اخبار ان واقعي کي سنڌ لاءِ سنگين سانحو قرار ڏيندي قتل جي سببن ۽ جوابدارن بابت تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;DrPathan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bhagat Kanwar Ram
 |url=https://drpathan.com/bhagat-kanwar-ram/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ همعصر اخباري شاهدي ڪنور رام جي قتل بابت تاريخي پسمنظر سمجهڻ لاءِ اهم آهي، پر اها خود تلريجا جي 1977ع واري ڪتاب جي مواد جو سڌو ثبوت ناهي.

== ڪتاب جي ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9D0;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''امر شهيد سنت ڪنور رام — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#234B72;width:35%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#234B72;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | عنوان
| امر شهيد سنت ڪنور رام
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انگريزي عنوان
| ''Amar Shaheed Sant Kanwar Ram''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F2;&quot; | ليکڪ
| ڪنهيالال تلريجا
|-
| style=&quot;background:#FFF0DB;&quot; | اشاعت جو سال
| 1977ع
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | صنف
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | موضوع
| ڀڳت ڪنور رام (1885ع–1939ع)
|-
| style=&quot;background:#EAF6F2;&quot; | ڪتابياتي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|-
| style=&quot;background:#FFF0DB;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

مٿين ڪتابياتي ڄاڻ جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڏنل بيان تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''امر شهيد سنت ڪنور رام'' سنڌي سوانحي ادب سان تعلق رکندڙ هڪ تصنيف آهي. ڪتاب جو موضوع اهڙي شخصيت آهي، جنهن جو تعلق سنڌ جي مذهبي موسيقي، ڀڳتي روايت ۽ هندو مسلم سماجي لاڳاپن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ طرفان هن ڪتاب کي تحقيق تي ٻڌل سوانح عمري قرار ڏيڻ ان جي ڪتابياتي سڃاڻپ جو حصو آهي. تنهن هوندي به ڪتاب جي اصل متن جو جائزو وٺڻ کان سواءِ ان جي تحقيقي معيار، تاريخي دليلن يا ٻين سوانحن کان ان جي امتيازي حيثيت جو تفصيلي جائزو پيش نٿو ڪري سگهجي.

== ڀڳت ڪنور رام جي يادگيري ==

[[فائل:The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil releasing a postage stamp of Kanwar Ram Sahib, in New Delhi on April 26, 2010.jpg|thumb|260px|26 اپريل 2010ع تي نئين دهليءَ ۾ ڀڳت ڪنور رام جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪرڻ جي تقريب.]]

ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت جي حڪومت 26 اپريل 2010ع تي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي. ان جي جاري ٿيڻ واري تقريب ۾ ڀارت جي صدر پرتيڀا پاٽل شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;StampCommons&quot;&gt;{{cite web
 |title=Stamp of India - 2010 - Kanwar Ram Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stamp_of_India_-_2010_-_Colnect_259570_-_Kanwar_Ram_Sahib.jpeg
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ يادگاري ٽڪلي ڪنور رام جي تاريخي ۽ ثقافتي يادگيريءَ سان تعلق رکي ٿي، نه ڪي 1977ع واري ڪتاب جي اشاعت سان.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڀڳت ڪنور رام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي سوانحي ادب]]
* [[سنڌي صوفي موسيقي]]
* [[رڪ ريلوي اسٽيشن]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://drpathan.com/bhagat-kanwar-ram/ ڀڳت ڪنور رام بابت تاريخي مواد — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]
* [https://www.skrmission.com/manavta_ka_maseeha.html سنت ڪنور رام مشن — سوانحي مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagat_Kanwar_Ram ڀڳت ڪنور رام بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1977ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي سوانح عمريون]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]
[[زمرو:ڀڳت ڪنور رام]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>8mo8uz17x3znib5uikf5hl4psawj1ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امرت واڻي (1987ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104326</id>
    <revision>
      <id>425114</id>
      <parentid>422297</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9963" sha1="2s5v6xtkibb7luvd7u6r1ml3tzcf91r" xml:space="preserve">
{{Short description|سترامداس سائل جو 1987ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي عروضي منظوم ترجمو}}

{{Infobox book
| name = امرت واڻي
| title_orig = Amrit Vaanee
| image =
| caption =
| author = [[سترامداس سائل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[منظوم ترجمو]]، [[مذهبي ادب]]
| subject = [[ڀڳوت گيتا]]، [[هندو فلسفو]]
| pub_date = 1987ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''امرت واڻي''' (انگريزي: ''Amrit Vaanee''؛ متبادل رومن صورت: ''Amrit Vani'') سنڌي شاعر [[سترامداس سائل]] جو [[ڀڳوت گيتا]] جو منظوم سنڌي ترجمو آهي، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ گيتا جي ترجمي لاءِ سنڌي شاعريءَ جي عربي-فارسي عروضي روايت، يعني [[علم عروض]] جي وزنن ۽ بحرن، کي اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''امرت واڻي'' کي گيتا جو اهڙو ترجمو ڄاڻايو آهي، جيڪو سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروضي شاعريءَ ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

[[فائل:Krishna Arjuna Gita.jpg|thumb|260px|تقريباً 1830ع جي مصوريءَ ۾ ڪرشن، ارجن کي اپديش ڏيندي. هيءَ تصوير ڀڳوت گيتا جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، ''امرت واڻي'' جي اصل سرورق جي ناهي.&lt;ref name=&quot;CommonsKrishna&quot;&gt;{{cite web
 |title=Krishna Arjuna Gita.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Krishna_Arjuna_Gita.jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;]]
[[ڀڳوت گيتا]] [[هندومت]] جي اهم مذهبي ۽ فلسفياڻن متنن مان هڪ آهي. اها سنسڪرت جي مهاڪاوَيه [[مهاڀارت]] جو حصو آهي، جنهن ۾ ڪرشن ۽ ارجن جي وچ ۾ گفتگوءَ ذريعي فرض، عمل، علم، ڀڳتي، روح ۽ نجات جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bhagavadgita
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ڀڳوت گيتا ۾ روايتي طور 18 اڌياءَ ۽ لڳ ڀڳ 700 شلوڪ شمار ڪيا ويندا آهن. ان جا ڪيترين ئي ٻولين ۾ نثري، منظوم ۽ تشريحي ترجما ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;/&gt;
''امرت واڻي'' انهيءَ ترجمي واري روايت جي هڪ سنڌي تصنيف آهي، جنهن ۾ سنسڪرت متن جي ترجمي لاءِ سنڌيءَ جي عروضي شاعريءَ جو طريقو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ترجمي جي ادبي خصوصيت ==

=== عربي-فارسي علم عروض جو استعمال ===

''امرت واڻي'' جي سڀ کان نمايان ادبي خصوصيت [[علم عروض]] جي شعري نظام ۾ گيتا جو ترجمو ڪرڻ آهي. جوتواڻيءَ پنهنجي بيان ۾ ان کي ''Perso-Sindhi 'ilm 'aruz verse'' سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
علم عروض شاعريءَ جي وزنن ۽ بحرن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب جو علم آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ عربي ۽ فارسي ادبي اثرن سان گڏ عروضي شاعريءَ جي هڪ روايت پڻ موجود آهي.
سترامداس سائل جي هن ترجمي ۾ گيتا جي متن کي انهيءَ روايت سان لاڳاپيل منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو. تنهن هوندي به ڪتاب جي اصل متن جي مطالعي کان سواءِ اهو طئي ڪرڻ ممڪن ناهي ته شاعر ڪهڙا مخصوص بحر، وزن يا شعري هيئتون استعمال ڪيون.

=== سنسڪرت متن ۽ سنڌي شاعري ===

ڀڳوت گيتا جو اصل متن سنسڪرت ٻوليءَ ۾ آهي، جڏهن ته ''امرت واڻي'' ان جو سنڌي منظوم ترجمو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;/&gt;
سنسڪرت جي شلوڪن کي سنڌي عروضي شاعريءَ ۾ منتقل ڪرڻ ٻه الڳ ادبي روايتون گڏ آڻي ٿو: هڪ طرف سنسڪرت جي مذهبي ۽ فلسفياڻي شاعري، ٻئي طرف سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروض تي ٻڌل شعري اظهار.
هيءَ خاصيت ڪتاب کي سنڌي منظوم ترجمن جي مطالعي لاءِ لاڳاپيل بڻائي ٿي.

== سنڌي ٻوليءَ ۾ گيتا جي ترجمن جي روايت ==

ڀڳوت گيتا جي سنڌيءَ ۾ ترجمي جي روايت ۾ مختلف ليکڪن نثر ۽ نظم جا طريقا اختيار ڪيا آهن. انهن مان هري دلگير جو ''امر گيت'' ۽ سترامداس سائل جو ''امرت واڻي'' ٻه الڳ منظوم تصنيفون آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B8D0;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ڀڳوت گيتا جا چونڊ سنڌي منظوم ترجما'''
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | مترجم
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | ادبي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1981ع
| [[امر گيت]]
| [[هري دلگير]]
| ڀڳوت گيتا جو منظوم ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1987ع
| '''امرت واڻي'''
| '''سترامداس سائل'''
| '''سنڌي عربي-فارسي علم عروض ۾ منظوم ترجمو'''
|}

ٻنهي تصنيفن جي اشاعت جا سال، ليکڪ ۽ منظوم ترجمي جي نوعيت جوتواڻيءَ جي ڪتاب مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|سترامداس سائل}}

'''سترامداس «سائل»''' سنڌي شاعر ۽ مترجم هو، جنهن جي تصنيف ''امرت واڻي'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادبي لغت ۾ ملي ٿو. جوتواڻيءَ موجب هن 1987ع ۾ ڀڳوت گيتا جو سنڌي عروضي منظوم ترجمو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ليکڪ جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن، جنم ڀومي، تعليم، ٻين تصنيفن ۽ ادبي سرگرمين بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي اهميت ==

''امرت واڻي'' سنڌي مذهبي ادب ۽ منظوم ترجمي جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي خصوصيت گيتا جي ترجمي ۾ سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروض واري روايت کي استعمال ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هي ڪتاب سنڌي مذهبي ترجمن، علم عروض ۽ مختلف ادبي روايتن جي وچ ۾ لاڳاپن جي مطالعي لاءِ هڪ ڪتابياتي مثال مهيا ڪري ٿو.
ڪتاب جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي ترجمي جي مڪمل صحت، استعمال ٿيل بحرن، فلسفياڻي تشريح يا ادبي استقبال بابت قطعي تنقيدي راءِ ڏيڻ ممڪن ناهي.

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#304D7B;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''امرت واڻي — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E4EEFA;color:#25486F;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E4EEFA;color:#25486F;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| امرت واڻي
|-
| style=&quot;background:#F3EAF9;&quot; | رومن عنوان
| ''Amrit Vaanee''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| سترامداس سائل
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | اشاعت جو سال
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اصل متن
| ڀڳوت گيتا
|-
| style=&quot;background:#F3EAF9;&quot; | ترجمي جي ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | شعري نظام
| عربي-فارسي علم عروض
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

مٿين ڄاڻ جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت مان ورتل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سترامداس سائل]]
* [[ڀڳوت گيتا]]
* [[امر گيت]]
* [[هري دلگير]]
* [[علم عروض]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[منظوم ترجمو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagavad_Gita ڀڳوت گيتا جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita ڀڳوت گيتا — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:منظوم ترجما]]
[[زمرو:ڀڳوت گيتا]]</text>
      <sha1>2s5v6xtkibb7luvd7u6r1ml3tzcf91r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انار ڪلي (1953ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104327</id>
    <revision>
      <id>425115</id>
      <parentid>422298</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11246" sha1="razemojf6ppoebqv13q14qhtm5ez6so" xml:space="preserve">
{{Short description|ارجن سڪايل جو انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي عشق بابت سنڌي رزميه نظم}}

{{Infobox book
| name = انار ڪلي
| title_orig = Anaar Kalee
| image =
| caption =
| author = [[ارجن سڪايل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[رزميه شاعري]]، عشقيه داستان، [[بيانيه شاعري]]
| subject = [[انارڪلي]] ۽ [[جهانگير|شهزادي سليم]] جو عشقيه داستان
| pub_date = 1953ع (جوتواڻي موجب)؛ 1954ع (ڀاڳچنداڻي موجب)
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''انار ڪلي''' (انگريزي: ''Anaar Kalee'' يا ''Anarkali'') سنڌي شاعر ۽ اديب [[ارجن سڪايل]] جو مختصر رزميه نظم آهي، جنهن جو موضوع [[مغل سلطنت]] جي شهزادي [[جهانگير|سليم]] ۽ انارڪليءَ جي مشهور عشقيه داستان تي ٻڌل آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف جي اشاعت جو سال 1953ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' (2003ع) ۾ ساڳي تصنيف جو عنوان ''Anarkali'' ۽ اشاعت جو سال 1954ع ڄاڻايو ويو آهي. ان ڪري ڪتاب جي پهرين اشاعت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |year=2003
 |page=28
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ۽ ادبي پسمنظر ==

''انار ڪلي'' جو موضوع مغل شهزادي سليم ۽ انارڪليءَ جي عشق جو مشهور داستان آهي. جوتواڻيءَ ان کي مختصر رزميه نظم (انگريزي: ''Short epical poem'') قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن داستان ۾ سليم مغل شاهي خاندان جو شهزادو آهي، جڏهن ته انارڪليءَ کي مختلف ادبي روايتن ۾ عام گهراڻي جي عورت، درٻاري خادمه يا رقاصه طور پيش ڪيو ويو آهي. ٻنهي جي محبت کي شاهي اقتدار، سماجي حيثيت ۽ ذاتي جذبن جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Desoulieres&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Désoulières
 |first=Alain
 |title=The Press Reading Room of the Punjab Public Library, Lahore
 |url=https://www.tufs.ac.jp/documents/collaboration/CAAS/9_Alain_DESOULIERES.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== انارڪليءَ جو تاريخي داستان ==

[[فائل:Anarkali tomb 20180731 095823av.jpg|thumb|260px|لاهور ۾ انارڪليءَ سان منسوب تاريخي مقبرو. مقبري جي اصل سڃاڻپ بابت تاريخدانن ۾ اختلاف آهي.]]
انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي محبت جو داستان ڏکڻ ايشيا جي ادب، ڊرامي ۽ فلم ۾ مشهور رهيو آهي. سليم تاريخي طور مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو پٽ هو، جيڪو پوءِ [[جهانگير]] جي نالي سان مغل سلطنت جو حڪمران بڻيو.
انارڪليءَ جي تاريخي وجود ۽ سليم سان سندس محبت بابت قطعي ثبوت موجود ناهن. سترهين صديءَ جي انگريز سياح وليم فنچ جي بيان ۾ هن داستان جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخدانن ان روايت جي اعتبار بابت سوال اٿاريا آهن.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=N. R.
 |title=Anarkali: Separating History from Legend
 |url=https://nrfarooqi.com/anarkali-separating-history-from-legend/
 |website=Reminiscences of an Academic
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
لاهور ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو موجود آهي، پر ان ۾ دفن ٿيل عورت جي سڃاڻپ بابت مختلف تاريخي رايا آهن. ڪن محققن ان کي جهانگير جي گهرواري صاحب جمال سان پڻ منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ImaginingLahore&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khalid
 |first=Haroon
 |title=Imagining Lahore: The City That Is, the City That Was
 |publisher=Penguin Random House India
 |year=2018
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/imagining-lahore/imagining-lahore.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
تنهنڪري ارجن سڪايل جي نظم جو موضوع تاريخي طور ثابت ٿيل واقعي بدران هڪ مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== رزميه ۽ بيانيه شاعري ==

''انار ڪلي'' کي جوتواڻيءَ مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي. رزميه يا بيانيه شاعريءَ ۾ ڪنهن واقعي، ڪردار يا داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.
هن نظم جو مرڪزي موضوع عشقيه داستان آهي، جنهن ڪري ان کي سنڌي عشقيه بيانيه شاعريءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل نظم جي مڪمل متن کان سواءِ ان جي وزن، بحر، بندن جي ترتيب، ڪردارن جي گفتگو يا داستان جي انجام بابت تفصيلي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== ليکڪ ==

{{Main|ارجن سڪايل}}

'''ارجن سڪايل'''، جنهن جو اصل نالو '''ارجن ڏيتارام ناٿاڻي''' هو، 5 نومبر 1919ع تي سنڌ جي اڳوڻي [[نوابشاهه ضلعو|نوابشاهه ضلعي]] جي ڳوٺ سڌوجا ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي شاعر، ناول نويس، سوانح نگار، صحافي ۽ ايووريدڪ معالج هو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت ۾ آباد ٿيو. هن شاعريءَ کان سواءِ ناول، سوانح عمريون ۽ يادگيريون پڻ لکيون. ڀاڳچنداڻيءَ جي 2003ع واري سوانحي ڪتاب موجب سندس تصنيفن جو تعداد 25 هو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ارجن سڪايل 1973ع کان 1978ع تائين ممبئيءَ جي روزاني اخبار ''سنڌو سماچار'' جو اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ 1982ع کان 1992ع تائين الهه نگر جي روزاني اخبار ''نگر نيوز'' جو انچارج ايڊيٽر رهيو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
هن کي 2009ع ۾ ''اُتم ساهت ايوارڊ'' سان پڻ نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;UttamAward&quot;&gt;{{cite web
 |title=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ارجن سڪايل جون چونڊ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9DAFC9;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#304B79;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ارجن سڪايل جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | صنف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1953ع / 1954ع
| '''انار ڪلي'''
| '''رزميه ۽ عشقيه شاعري'''
|-
| style=&quot;background:#EBF5FC;&quot; | 1963ع
| هڪ مرد ٽي عورتون (''Hik Purush Tre Istriyun'')
| ناول
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | 1968ع
| لينن (''Lenin'')
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1985ع
| امر شهيد اندرا گانڌي
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#FFF2E0;&quot; | 1989ع
| غفائن جي ياترا (''Ghufaun-Ji-Yaatra'')
| سفر جون يادگيريون
|}

مٿين فهرست ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب مطابق آهي؛ ''انار ڪلي'' جي سال بابت جوتواڻيءَ جو اختلاف پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''انار ڪلي'' جي اشاعت بابت ٻن ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | درج ٿيل عنوان
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1953ع
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
| ''Anaar Kalee''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1954ع
| ڀڳوان ڀاڳچنداڻي، ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' (2003ع)
| ''Anarkali''
|}

هن اختلاف کي حل ڪرڻ لاءِ ڪتاب جي اصل ڇاپي جو عنواني صفحو، ناشر جي معلومات يا ڪنهن معتبر لائبريريءَ جي ڪتابياتي رڪارڊ جي تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''انار ڪلي'' سنڌي ٻوليءَ ۾ مغل دور سان منسوب هڪ مشهور عشقيه داستان جي منظوم پيشڪش آهي. هن تصنيف جو ذڪر سنڌي ادب جي ڪتابياتي ۽ سوانحي ماخذن ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
نظم جي تفصيلي ادبي قدر، بيان جي اسلوب ۽ ٻين ٻولين جي انارڪليءَ بابت تخليقن سان ڀيٽ لاءِ اصل متن جي مطالعي جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ارجن سڪايل]]
* [[انارڪلي]]
* [[جهانگير]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[انارڪليءَ جو مقبرو]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — ڪتاب]
* [https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php اُتم ساهت ايوارڊ — ارجن سڪايل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Anarkali انارڪليءَ جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1950ع واري ڏهاڪي جا سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:عشقيه شاعري]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>razemojf6ppoebqv13q14qhtm5ez6so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عناصرن جي سازش ( ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104336</id>
    <revision>
      <id>425229</id>
      <parentid>422323</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13417" sha1="gawxmj4pvulld37qlfwcmkqpgav7yaw" xml:space="preserve">
{{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1968ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = عناصرن جي سازش
| title_orig = Anaasir Jee Saazish
| image =
| caption =
| author = [[موتي لال جوتواڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[شاعري]]، جديد سنڌي شاعري
| pub_date = 1968ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''عناصرن جي سازش''' (انگريزي: ''Anaasir Jee Saazish''؛ ڪتابياتي رومن صورت: ''Anāsaran Jī Sāzish'') [[سنڌي ٻولي]] جي شاعر، اديب ۽ نقاد [[موتي لال جوتواڻي]] جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1968ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ شامل نظم ''ڪافي هائوس ۾'' (انگريزي: ''Coffee House Mein'') ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي سورمين کي جديد ادبي ۽ نفسياتي نقطه نظر سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مجموعي جي شاعريءَ جي هڪ خصوصيت طور مختصر لفظي ٽڪرن ۽ ٽٽل جملي بنديءَ ذريعي پيدا ٿيندڙ صوتي ۽ تالياتي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== عنوان ۽ اشاعت ==

''عناصرن جي سازش'' جي اشاعت جو سال 1968ع آهي. اهو سال موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي ويب سائيٽ ۽ سندس ادبي خدمتن بابت ٻين ماخذن ۾ پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;JotwaniLife&quot;&gt;{{cite web
 |title=A short biography on Motilal
 |url=https://padmashridrmotilaljotwani.weebly.com/achievements.html
 |website=Padmashri Dr Motilal Jotwani
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Motilal Jotwani
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_07_01.html
 |website=Sindhishaan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڪتابن جي ڪتابياتي ويب سائيٽ ''Sindhi Sanchaya'' ۾ هن تصنيف جون رومن صورتون ''Anāsaran Jī Sāzish'' ۽ ''Anāsaranī Jī Sāzishī: Nayūn Kavitāūn'' ملن ٿيون. پوئين صورت ۾ ''نيون ڪويتائون'' ذيلي عنوان طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Jotwani
 |url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaWadhumal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Wadhumal Jotwani
 |url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Wadhumal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

اصل عنواني صفحي جي تصديق کان سواءِ عنوان جي سنڌي املا ۽ ذيلي عنوان جي قطعي صورت طئي ڪرڻ ممڪن ناهي.

== شعري موضوع ۽ اسلوب ==

=== جديد سنڌي شاعريءَ جو تجربو ===

''عناصرن جي سازش'' جديد سنڌي شاعريءَ سان لاڳاپيل مجموعو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن مجموعي ۾ شاعراڻي اظهار جا اهڙا تجربا ملن ٿا، جن ۾ روايتي ڊگهي جملي بنديءَ بدران مختصر لفظن ۽ ٽٽل اظهار کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن طريقي سان شاعريءَ جي پڙهڻ واري رفتار، آواز ۽ تال ۾ تبديلي پيدا ٿئي ٿي.

=== ڪافي هائوس ۾ ===

مجموعي ۾ شامل نظم '''ڪافي هائوس ۾''' (''Coffee House Mein'') بابت جوتواڻيءَ لکيو آهي ته ان ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي سورمين کي ''Dissociation of Sensibility'' جي نقطه نظر سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي اصطلاح جديد ادبي تنقيد سان تعلق رکي ٿو ۽ عام طور احساس، فڪر ۽ تجربن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ ڌارائپ يا اڻهڪجهڙائيءَ کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن نظم ۾ شاهه لطيف جي روايتي سورمين کي جديد احساساتي ۽ فڪري صورتحال سان لاڳاپي ۾ پيش ڪيو ويو آهي. بهرحال، نظم جي اصل متن کان سواءِ مخصوص سورمين، واقعن يا استعارن جي نشاندهي نٿي ڪري سگهجي.

=== مختصر لفظي ٽڪرا ۽ صوتي اثر ===

جوتواڻيءَ موجب شاعر ڪڏهن ڪڏهن مڪمل جملي جي وهڪري کي هڪ يا ٻن لفظن جي مختصر ٽڪرن سان تبديل ڪري ٿو، جنهن سان ''Staccato'' جهڙو اثر پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''Staccato'' اصل ۾ موسيقيءَ جو اصطلاح آهي، جنهن ۾ سُرن کي هڪ ٻئي کان الڳ ۽ مختصر انداز سان ادا ڪيو ويندو آهي. ادبي تنقيد ۾ اهو اصطلاح اهڙي نثري يا شعري اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ مختصر جملن، وقفن ۽ ٽٽل تال ذريعي خاص صوتي اثر پيدا ٿئي.

== شاهه لطيف جي سورمين جو ادبي پسمنظر ==

[[فائل:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|260px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو. ''عناصرن جي سازش'' جي نظم ''ڪافي هائوس ۾'' ۾ شاهه لطيف جي سورمين جي جديد نقطه نظر سان تعبير جو ذڪر ملي ٿو.]]

[[شاهه جو رسالو]] سنڌي صوفي شاعريءَ جو اهم مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي عورت ڪردارن کي علامتي ۽ فلسفياڻي حيثيت حاصل آهي.

شاهه لطيف جي مشهور سورمين ۾ [[سسئي]]، [[سهڻي]]، [[مارئي]]، [[مومل]]، [[ليلا]]، [[نوري]] ۽ [[سورٺ]] شامل آهن. انهن ڪردارن کي محبت، وفاداري، جدوجهد، مزاحمت ۽ انساني قدرن جي علامتن طور پڙهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShahWomen&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Images of Women's Feeling in the Poetry of Shah
 |url=https://www.researchgate.net/publication/357511061_Images_of_women%27s_feeling_in_the_poetry_of_Shah
 |year=2022
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورتن جي ڪردارن بابت تحقيقي مطالعي ۾ انهن جي سماجي، اخلاقي ۽ علامتي حيثيت تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Women as Symbol of Non-Conformism in Shah Abdul Latif's Poetry
 |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/09-Humera%20Naz.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

''ڪافي هائوس ۾'' بابت جوتواڻيءَ جي مختصر تنقيدي راءِ هن روايت کي جديد شاعريءَ سان لاڳاپي ۾ سمجهڻ لاءِ هڪ اشارو مهيا ڪري ٿي، پر نظم جي تفصيلي متن شناسيءَ جو متبادل ناهي.

== ليکڪ ==

{{Main|موتي لال جوتواڻي}}

'''موتي لال جوتواڻي''' (13 جنوري 1936ع – 28 جنوري 2008ع) سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جو شاعر، اديب، نقاد، محقق ۽ استاد هو. سندس جنم [[روهڙي]]، سنڌ ۾ ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

هن دهلي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي تحقيقي ڪم ڪيو. هو دهليءَ جي ديش بندھو ڪاليج سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ شاعري، افسانا، ناول، تنقيد ۽ تحقيقي ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''A Dictionary of Sindhi Literature''، ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work''، ''Sufis of Sindh'' ۽ ''Sindhis Through Centuries'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

ڀارت سرڪار کيس 2003ع ۾ [[پدم شري]] سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Motilal Jotwani
 |url=https://thesindhuworld.com/motilal-jotwani-padam/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== موتي لال جوتواڻيءَ جون چونڊ ادبي تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294C7D;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''موتي لال جوتواڻيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | صنف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1968ع
| '''عناصرن جي سازش'''
| '''شعري مجموعو'''
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1970ع
| پرمپرا هين
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1982ع
| سَنڌانڌني جي سرڪڻي تي
| شعري مجموعو
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | 1985ع
| ڪوٺا
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1992ع
| سڃاڻپ جو سنڪٽ
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1996ع
| ''A Dictionary of Sindhi Literature''
| ادبي لغت
|}

مٿين تصنيفن جي سڃاڻپ ۽ اشاعت جا سال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ سندس سوانحي ماخذن مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''عناصرن جي سازش'' موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي شعري تخليقن مان هڪ آهي. هن مجموعي جي خاص اهميت جوتواڻيءَ جي بيان موجب ٻن فني پهلوئن سان لاڳاپيل آهي: شاهه لطيف جي سورمين جي جديد احساساتي تعبير ۽ مختصر لفظي ٽڪرن ذريعي صوتي اثرن جي تخليق.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي مجموعو جديد سنڌي شاعريءَ ۾ موضوع، اسلوب ۽ شعري اظهار جي تجربن جي مطالعي لاءِ هڪ لاڳاپيل تصنيف آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CF;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294C7D;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''عناصرن جي سازش — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244B72;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244B72;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| عناصرن جي سازش
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Anaasir Jee Saazish''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | متبادل ڪتابياتي عنوان
| ''Anāsaranī Jī Sāzishī: Nayūn Kavitāūn''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ليکڪ
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اشاعت
| 1968ع
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مشهور نظم
| ڪافي هائوس ۾
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani سنڌي سنچيه — موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي فهرست]
* [https://padmashridrmotilaljotwani.weebly.com/achievements.html موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي ويب سائيٽ]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_07_01.html سنڌي شان — موتي لال جوتواڻي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shah_Abdul_Latif_Bhittai شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1968ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شعري مجموعا]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>gawxmj4pvulld37qlfwcmkqpgav7yaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تلسي آننداڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104342</id>
    <revision>
      <id>425158</id>
      <parentid>422335</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5611" sha1="for2tewt4ga1zc5d6lnby94tjuev811" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعره ۽ مضمون نگار، پيدائش 1941ع}}

{{Infobox writer
| name = تلسي آننداڻي
| native_name = تلسي آننداڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = 1941ع
| occupation = شاعره، مضمون نگار
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[شاعري]]، مضمون نگاري
| notableworks = ''ڪٿي ويهي ڳايان'' (1989ع)
}}

'''تلسي آننداڻي''' (انگريزي: ''Tulsi Anandani''؛ پيدائش: 1941ع) سنڌي ٻوليءَ جي شاعره ۽ مضمون نگار آهي. سندس شعري مجموعو '''''ڪٿي ويهي ڳايان''''' (رومن سنڌي: ''Kithe Vehee G'aayaan'') 1989ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب تلسي آننداڻي مختلف وقتائتن موضوعن تي مضمون پڻ لکندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ادبي سرگرميون ==

تلسي آننداڻيءَ جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. جوتواڻيءَ کيس شاعره ۽ مضمون نگار طور متعارف ڪرايو آهي. سندس لکڻين ۾ شاعريءَ سان گڏ وقتائتن موضوعن بابت مضمون پڻ شامل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1996ع تائين سندس مضمون مختلف اشاعتن ۾ ڇپجندا رهيا، پر انهن رسالن يا اخبارن جا نالا هن مختصر داخلا ۾ ڄاڻايل ناهن.

== ڪٿي ويهي ڳايان ==

{{Main|ڪٿي ويهي ڳايان}}

'''''ڪٿي ويهي ڳايان''''' (انگريزي رومن صورت: ''Kithe Vehee G'aayaan'') تلسي آننداڻيءَ جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي عنوان جي لفظي معنيٰ «ڪٿي ويهي ڳايان؟» آهي. ان جي شاعريءَ جي موضوعن، صنفن، وزنن ۽ ادبي اسلوب بابت تفصيلي راءِ ڏيڻ لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284C78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''تلسي آننداڻيءَ جي تصنيف'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1989ع
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ڪٿي ويهي ڳايان
| شاعريءَ جو مجموعو
| جوتواڻي، 1996ع، ص 15&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== مضمون نگاري ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب تلسي آننداڻيءَ جي نالي سان وقتائتن موضوعن تي مضمون شايع ٿيندا رهيا. هن بيان مان سندس ادبي سرگرمين ۾ مضمون نگاريءَ جي موجودگي ثابت ٿئي ٿي، پر مضمونن جي عنوانن، ڇپجڻ جي تاريخن ۽ اشاعتي ادارن بابت وڌيڪ ڪتابياتي شاهدي گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#31567E;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''ڪٿي ويهي ڳايان — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| ڪٿي ويهي ڳايان
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Kithe Vehee G'aayaan''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪا
| تلسي آننداڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو سال
| 1989ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪٿي ويهي ڳايان]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي عورت ليکڪائون]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[زمرو:1941ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي شاعرائون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي مضمون نگار]]</text>
      <sha1>for2tewt4ga1zc5d6lnby94tjuev811</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشور شرما, آنچل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104344</id>
    <revision>
      <id>425123</id>
      <parentid>422337</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11696" sha1="28jskgq6tu8ysrxn1z3wif9656tgvff" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد (1928ع–1998ع)}}

{{Infobox writer
| name = ايشور آنچل
| native_name = ايشور نارائڻداس شرما
| native_name_lang = sd
| pseudonym = آنچل
| birth_name = ايشور نارائڻداس شرما
| birth_date = {{Birth date|1928|10|2|df=yes}}
| birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death date and age|1998|7|5|1928|10|2|df=yes}}
| death_place = [[الهاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = شاعر، ڪهاڻيڪار، نقاد
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = ڀارتي
| genre = شاعري، [[غزل]]، آزاد نظم، ڪهاڻي
| notableworks = ''پاڇولا سانجهيءَ جا''، ''پنڌ تتل واريءَ تي''، ''آتم جي تلاش''، ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1997ع)
}}

'''ايشور آنچل''' (انگريزي: ''Ishwar Anchal''؛ 2 آڪٽوبر 1928ع – 5 جولاءِ 1998ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد هو. سندس اصل نالو '''ايشور نارائڻداس شرما''' هو، جڏهن ته ادبي دنيا ۾ هو '''آنچل''' جي تخلص سان مشهور ٿيو. سندس جنم [[ڪراچي]]، سنڌ ۾ ٿيو ۽ وفات [[الهاس نگر]]، مهاراشٽر ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ايشور آنچل
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |volume=1
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشور%20آنچل
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ايشور آنچل کي سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' (1994ع) تي 1997ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ هن ڪتاب جو رومن عنوان ''Tandana (Andheri Raat Mein)'' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==

=== جنم ۽ ابتدائي زندگي ===

ايشور نارائڻداس شرما 2 آڪٽوبر 1928ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس ابتدائي زندگيءَ جو تعلق سنڌ سان هو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ مهاراشٽر جي شهر الهاس نگر ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ishwar Anchal
 |url=https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/
 |website=The Sindhu World
 |date=2021-04-27
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== ادبي سرگرميون ===

ايشور آنچل شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي نويسيءَ ۾ پڻ دلچسپي رکندو هو. سندس ادبي تخليقن ۾ غزل، آزاد نظم ۽ مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. سنڌي ادبي حلقن ۾ کيس '''يوگي ڪوي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ انساني ڏک، احساس، روحاني فڪر، زندگيءَ جي معنويت ۽ اميد جهڙا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== وفات ===

ايشور آنچل 5 جولاءِ 1998ع تي الهاس نگر، مهاراشٽر ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 69 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ===

ايشور آنچل جديد سنڌي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن جي ڪلام ۾ داخلي احساسن، درد، روحاني سوالن ۽ انساني زندگيءَ جي تجربن کي اهميت حاصل آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ آنچل کي هڪ نمايان شاعر قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس شاعريءَ ۾ دردناڪي، گهري اداسي ۽ ڪڏهن ڪڏهن طنز جا پهلو موجود آهن. بعد واري دور جي شاعريءَ ۾ اميد، زندگيءَ جي اثبات ۽ خدا جي رضا آڏو پنهنجي مرضيءَ جي سپردگيءَ جو احساس وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== روحاني فڪر ===

ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ انسان ۽ خدا جي لاڳاپي، روح ۽ پرماتما جي تصور ۽ ذاتي وجود جي معنويت بابت فڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ روحاني لاڙي سبب کيس ادبي حلقن ۾ «يوگي ڪوي» جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب شاعر جي بعد واري ڪلام ۾ پنهنجي مرضيءَ کي خدائي مرضيءَ جي تابع ڪرڻ جو احساس موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ورهاڱي جو احساس ===

ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ سنڌ مان لڏپلاڻ ۽ وطن کان جدا ٿيڻ جي درد کي پڻ اهميت حاصل آهي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ بي وطن ٿيڻ ۽ نئين ماحول ۾ زندگي گذارڻ جا احساس سندس ادبي تخليقن جي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

=== ڪهاڻي نويسي ===

ايشور آنچل مختصر ڪهاڻيون پڻ لکيون. سنڌي ادب بابت تحقيقي ويب سائيٽ ''Sahapedia'' جي مضمون ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ سندس ڪهاڻي '''«ڇهاءُ»''' (''Chuao''؛ انگريزي: ''A Touch'') جو ذڪر ملي ٿو.

هن ڪهاڻيءَ ۾ رومانوي ڇهاءَ سان لاڳاپيل انساني احساسن کي موضوع بڻايو ويو آهي. مضمون ۾ آنچل کي پنهنجي دور جو نمايان شاعر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaStories&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Post-Partition Sindhi Short Story
 |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story
 |website=Sahapedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ايشور آنچل جون هيٺيون تصنيفون مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''ايشور آنچل جون تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اڻڄاتل
| '''پيار ۽ پئسو'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1967ع
| '''گهنڊ پيو گُڙي'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1974ع
| '''خاڪ لپ'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1982ع
| '''پاڇولا سانجهيءَ جا'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1990ع
| '''پنڌ تتل واريءَ تي'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1993ع
| '''آتم جي تلاش'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1994ع
| '''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'''
| شاعري؛ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته
|}

جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''پنڌ تتل واريءَ تي'' جو مختصر عنوان ''Pandhu'' ۽ ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'' جو مختصر عنوان ''Taandanaa'' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

[[ساهتيه اڪيڊمي]] ڀارت جي قومي ادبي اداري طور مختلف تسليم ٿيل ٻولين جي نمايان ادبي تصنيفن تي ساليانا انعام ڏيندي آهي.

ايشور آنچل کي 1997ع ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊمي انعام سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' تي ڏنو ويو. ڪتاب 1994ع ۾ شايع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#305A7F;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1997ع'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | انعام جو سال
| 1997ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انعام يافته
| ايشور آنچل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ڪتاب
| ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ڪتاب جو سال
| 1994ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت
|}

== ادبي اهميت ==

ايشور آنچل جي ادبي اهميت سندس شاعريءَ جي احساساتي شدت، داخلي فڪر ۽ اسلوبي تنوع سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ۾ اداسي ۽ طنز سان گڏ اميد ۽ روحاني اطمينان جا پهلو پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس 1994ع واري شعري مجموعي کي 1997ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ، جديد سنڌي ادب ۾ سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم حوالو آهي.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي غزل]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشور%20آنچل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ايشور آنچل]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست]
* [https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/ The Sindhu World — Ishwar Anchal]
* [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story Sahapedia — The Post-Partition Sindhi Short Story]

[[زمرو:1928ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1998ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:ڪراچيءَ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي نقاد]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>28jskgq6tu8ysrxn1z3wif9656tgvff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انڌو دونهون (شاعري)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104345</id>
    <revision>
      <id>425120</id>
      <parentid>422338</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="8ph4c910uaa9ck8a5glc8pnr6apwltx" xml:space="preserve">
{{Short description|ارجن شاد جو 1982ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = انڌو دونهون
| title_orig = انڌو دونهون
| author = [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، جديد نظم
| publisher = موهني ميرچنداڻي
| pub_date = 1982ع
| pub_place = [[ممبئي|بمبئي]]
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1983ع)
}}

'''انڌو دونهون''' (انگريزي رومن صورت: ''Andho Doonhon''؛ انگريزي ترجمو: ''Blind Smoke'') سنڌي شاعر [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ غزل، جديد نظم ۽ ساڳئي عنوان وارو هڪ ڊگهو نظم «انڌو دونهون» شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arjan Mirchandani 'Shad' — Sindhi Writer
 |url=https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html
 |website=The South Asian Literary Recordings Project
 |publisher=Library of Congress
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هن مجموعي کي 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1983&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards — Sindhi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي جو مرڪزي نظم «انڌو دونهون» 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي ويل سنڌين جي پراڻي نسل جي اجتماعي احساسن کي ظاهر ڪري ٿو. نظم ۾ وطن کان جدائي، تاريخي حالتن سبب لڏپلاڻ، معاشي ترقيءَ باوجود بي پاڙائپ ۽ پنهنجي اصلي وطن سان جذباتي لاڳاپي جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|ارجن شاد}}

[[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] (17 ڊسمبر 1924ع – 2006ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، نقاد ۽ تعليمي ماهر هو. سندس جنم [[سکر]]، سنڌ ۾ ٿيو. هن سنڌي غزل ۽ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ نمايان ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaShad&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ارجن شاد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ارجن شاد جي ٻين شعري تصنيفن ۾ ''آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ'' (1957ع)، ''ڏاهيون ڏک ڏسن''، ''تپسيا جون روشنيون'' (1974ع) ۽ ''ڌرتيءَ جو درد'' (1997ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaShad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatShad&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Arjan Gobindram Mirchandani
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

آمريڪا جي [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ڪتاب ''Andho doonhon'' جي اشاعت بابت ڄاڻ موجود آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب ڪتاب 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284D7A;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''انڌو دونهون — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ڪتاب جو نالو
| '''انڌو دونهون'''
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Andho Doonhon''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | صنف
| غزل ۽ جديد نظمن جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| بمبئي، ڀارت
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ناشر
| موهني ميرچنداڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مرڪزي تخليق
| ڊگهو نظم «انڌو دونهون»
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ادبي انعام
| ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بنيادي ڪتابياتي ماخذ
| لائبريري آف ڪانگريس&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;
|}

== مواد ۽ شعري صنفون ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انڌو دونهون'' ۾ غزلن سان گڏ جديد نظم پڻ شامل آهن. انهن مان هڪ ڊگهو نظم ڪتاب جي عنوان سان آهي، جنهن کي جوتواڻيءَ هن مجموعي جي بنيادي تخليق قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مجموعي ۾ روايتي سنڌي غزل ۽ جديد نظم جي گڏيل موجودگي ارجن شاد جي شعري سرگرمين جي صنفي وسعت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊگهو نظم «انڌو دونهون» موضوع جي لحاظ کان ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي اجتماعي تجربي سان لاڳاپيل آهي.

== ڊگهو نظم «انڌو دونهون» ==

=== تاريخي پسمنظر ===

[[فائل:Partition of India-sd.svg|thumb|250px|1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي جو سنڌي ٻوليءَ ۾ نقشو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي سنڌي هندو ڀارت لڏي ويا.]]

1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. انهيءَ سياسي تبديليءَ ۽ ان سان لاڳاپيل حالتن سبب سنڌ جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو ڀارت لڏي ويو.

ڀارت پهتل سنڌي مختلف شهرن ۽ رياستن ۾ آباد ٿيا. سندن نئين زندگيءَ ۾ روزگار، ڪاروبار ۽ سماجي بحاليءَ جا تجربا شامل هئا، پر ڪيترن لڏپلاڻ ڪندڙن لاءِ سنڌ سان لاڳاپيل وطن، ٻولي، يادگيريون ۽ ثقافتي سڃاڻپ اهم رهي.

جوتواڻيءَ جي تشريح موجب نظم «انڌو دونهون» خاص طور انهيءَ نسل جي ذهني ڪيفيت جو عڪس آهي، جنهن ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ زندگي گذاري هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== تاريخي حالتن جو شڪار ٿيڻ جو احساس ===

جوتواڻيءَ موجب نظم ۾ ظاهر ٿيندڙ اجتماعي احساس اهو آهي ته لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌي پاڻ کي تاريخي قوتن جو شڪار سمجهندا رهيا، ڇاڪاڻ ته ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل حالتن کين پنهنجي اباڻي وطن کان جدا ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه شاعر جي پيش ڪيل اجتماعي احساس جي ادبي تشريح آهي، نه ته سڀني لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي سوچ بابت ڪو سروي يا شمارياتي نتيجو.

=== بي پاڙائپ جو احساس ===

نظم جي تشريح ۾ هڪ اهم موضوع '''بي پاڙائپ''' (انگريزي: ''rootlessness'') آهي. ان مان مراد اهڙي ڪيفيت آهي، جنهن ۾ ماڻهو نئين سماج ۾ آباد ٿيڻ باوجود پنهنجي تاريخي ۽ ثقافتي پاڙن کان جدا ٿيڻ جو احساس رکي.

جوتواڻيءَ موجب ڀارت جي مختلف رياستن ۾ پکڙيل سنڌين لاءِ مادي ترقي لازمي طور وطن کان جدائيءَ جي احساس جو مڪمل ازالو نه ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== معاشي ترقي ۽ وطن جي ياد ===

جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي ۾ نظم جي هڪ اهم خصوصيت مادي ڪاميابي ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد آهي.

هڪ طرف لڏپلاڻ کان پوءِ نئين زندگيءَ ۾ معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا امڪان پيدا ٿيا؛ ٻئي طرف پنهنجي وطن سنڌ سان لاڳاپيل يادگيرين ۽ سڃاڻپ جي احساس کي مڪمل طور وسارڻ ممڪن نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي ۽ موضوعاتي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#305A82;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انڌو دونهون — مرڪزي موضوع'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | جوتواڻيءَ جي تشريح موجب اهميت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | وطن کان جدائي
| ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏڻ جي اجتماعي تجربي جو اظهار
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | تاريخي مجبوري
| لڏپلاڻ کي پنهنجي مرضيءَ بدران تاريخي حالتن جي نتيجي طور محسوس ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | بي پاڙائپ
| نئين ماحول ۾ آباد ٿيڻ باوجود اصلي وطن کان جدا ٿيڻ جو احساس
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | معاشي ترقي
| مادي ڪاميابيءَ ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | اجتماعي يادگيري
| ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ ۽ پراڻي نسل جي تجربن سان تعلق
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | سنڌي سڃاڻپ
| جاگرافيائي پکڙاءَ جي باوجود ٻوليءَ ۽ ثقافتي پاڙن سان لاڳاپو
|}

اهي موضوع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي جي بنياد تي مرتب ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

[[ساهتيه اڪيڊمي]] جي سرڪاري انعامي فهرست موجب 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ارجن ميرچنداڻي «شاد» کي سندس شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1983&quot;/&gt;

اهو انعام ڪتاب جي ادبي اهميت جي هڪ اهم ادارتي سڃاڻپ آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#285B75;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع'''
! style=&quot;background:#E0F0F5;color:#20566B;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E0F0F5;color:#20566B;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | انعام جو سال
| 1983ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | انعام يافته
| ارجن ميرچنداڻي «شاد»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ڪتاب
| انڌو دونهون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ڪتاب جي اشاعت
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ادبي صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت
|}

== شاعر جي آواز ۾ نظم جي رڪارڊنگ ==

آمريڪي لائبريري آف ڪانگريس جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ارجن شاد جي آواز ۾ سندس شاعريءَ جون رڪارڊنگون درج آهن.

انهيءَ منصوبي ۾ ''انڌو دونهون'' جي عنوان واري نظم جا رڪارڊ ڪيل اقتباس پڻ موجود آهن. فهرست ۾ ڪتاب جي صفحن 5، 8–14 ۽ 16–23 سان لاڳاپيل اقتباس ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;

هي رڪارڊنگون ڪتاب جي متن ۽ شاعر جي پڙهڻ جي انداز بابت تحقيق لاءِ اهم صوتي ماخذ آهن.

== سنڌي لڏپلاڻ واري ادب ۾ اهميت ==

''انڌو دونهون'' کي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ادب جي انهن تخليقن جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو، جن ۾ وطن کان جدائي، اجتماعي يادگيري ۽ ثقافتي سڃاڻپ جا سوال اڀرن ٿا.

جوتواڻيءَ جي جائزي موجب هن ڪتاب جي مرڪزي نظم جي اهميت ان ۾ آهي ته اهو لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي پراڻي نسل جي داخلي احساسن کي شعري صورت ۾ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ارجن شاد]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي غزل]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
* [[سنڌي هندو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html لائبريري آف ڪانگريس — ارجن شاد جي شاعريءَ جون صوتي رڪارڊنگون]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — سنڌي ٻوليءَ جا انعام يافته]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ارجن شاد]
* [https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/ سنڌي سنگت — ارجن شاد]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Partition_of_India-sd.svg وڪيميڊيا ڪامنز — 1947ع جي ورهاڱي جو سنڌي نقشو]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي ورهاڱي بابت ادب]]</text>
      <sha1>8ph4c910uaa9ck8a5glc8pnr6apwltx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104347</id>
    <revision>
      <id>425128</id>
      <parentid>422343</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8260" sha1="kvu710mxvi9uxrczpvni915xf56jv5t" xml:space="preserve">
{{Short description|هڪ هوشيار نينگري ۽ چور بابت سنڌي منظوم لوڪ ڪهاڻي}}

[[فائل:Charkha spinning.jpg|thumb|250px|روايتي چرخو، جيڪو هن منظوم لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هيءَ ڪهاڻيءَ جي اصل تصوير نه آهي.]]

'''اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان''' (رومن سنڌي: ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'') [[سنڌي لوڪ ادب]] جي هڪ '''منظوم لوڪ ڪهاڻي''' آهي، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي، بهادر ۽ حاضر دماغ نينگري پنهنجي گهر ۾ رات جي وقت گهڙيل چور کي هوشياريءَ سان پڪڙائي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ نينگري چور کي ڏسڻ کان پوءِ پنهنجي چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز تي گهر جو ستل پهريدار جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

ڪهاڻيءَ جي مرڪزي ڪردار هڪ ننڍڙي نينگري آهي، جيڪا ذهانت، بهادري ۽ حاضر دماغيءَ سان ڏکئي وقت ۾ پنهنجي گهر کي چوريءَ کان بچائي ٿي.
هڪ رات گهر ۾ سڀ ماڻهو ستل هوندا آهن ته نينگري هڪ چور کي گهر اندر ڏسي ٿي. خطري کي محسوس ڪندي هوءَ چور سان سڌي مقابلي ڪرڻ بدران پنهنجي هوشياريءَ کان ڪم وٺي ٿي.
نينگري پنهنجو چرخو ڪڍي ان سان مخاطب ٿي منظوم انداز ۾ گيت ڳائڻ شروع ڪري ٿي. سندس آواز گهر ۾ ستل پهريدار. پيرل تائين پهچي ٿو، جيڪو ننڊ مان جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284F7C;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ننڍڙي نينگري
| مرڪزي ڪردار؛ ذهانت ۽ حاضر دماغيءَ سان چور کي پڪڙائڻ جو سبب بڻجي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | چور
| رات جي وقت گهر ۾ گهڙي ٿو ۽ آخرڪار پڪڙجي پوي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | پهريدار پيرل
| نينگريءَ جي گيت جي آواز تي جاڳي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.
|}

انهن ڪردارن جا ذاتي نالا جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ ڄاڻايل ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== منظوم بيان ۽ چرخو ==

هن لوڪ ڪهاڻيءَ جي نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ گيت ڪهاڻيءَ جي واقعن کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. نينگري چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز سان پهريدار جاڳي ٿو.
اهڙيءَ طرح چرخو رڳو گهريلو اوزار نه، پر ڪهاڻيءَ جي اهم واقعي سان لاڳاپيل شيءِ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل منظوم متن جي غيرموجودگيءَ ۾ گيت جي مڪمل لفظن، وزن، بحر يا قافيي بابت ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.

== موضوعاتي جائزو ==

ڪهاڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن مان هيٺيان موضوع سامهون اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | تشريح
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | حاضر دماغي
| نينگري خطري جي حالت ۾ مناسب تدبير اختيار ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بهادري
| ننڍي عمر هوندي به خطري کي منهن ڏيڻ جي همت ڏيکاري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ذهانت
| چور سان سڌي مقابلي بدران آواز ذريعي مدد حاصل ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | گيت جي اهميت
| منظوم اظهار پهريدار کي جاڳائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | گهريلو ماحول
| چرخو ۽ پهريدار ڪهاڻيءَ جي گهريلو پسمنظر جا اهم جزا آهن.
|}

هي موضوع ڪهاڻيءَ جي مختصر احوال مان اخذ ڪيل ادبي تشريح آهن، نه ته ڪنهن الڳ تحقيقي مقالي جا نتيجا.

== سنڌي لوڪ ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي لوڪ ادب ۾ نثري ۽ منظوم ڪهاڻين، لوڪ گيتن، پرولين ۽ ٻين زباني روايتن کي اهميت حاصل رهي آهي.
ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي نگرانيءَ ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي لوڪ ادب واري تحقيقي منصوبي تحت سنڌ جي زباني روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ شايع ڪرڻ جو وسيع ڪم ڪيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾ لوڪ ڪهاڻيون ۽ لوڪ شاعري الڳ الڳ صنفن طور شامل هيون.&lt;ref name=&quot;FarooqiFolklore&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=Musharraf Ali
 |title=The Folktales of Sindh: An Introduction
 |url=https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-11-15
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
«اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان» جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ منظوم سنڌي لوڪ ڪهاڻيءَ طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مخصوص ڪهاڻيءَ جي ڊاڪٽر بلوچ جي لوڪ ادب واري مجموعن ۾ شموليت جي تصديق اڃا گهربل آهي.
ھن منظوم لوڪ ڪھاڻي کي سنڌ جي مشھور ڳائڻي ماسٽر چندر ڳاتو آھي.

== عنوان ۽ متن بابت تحقيق ==

جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ ڪهاڻيءَ جو عنوان رومن صورت ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'' ۾ درج ڪيو آهي.
اصل سنڌي متن يا قديم ڇاپي جي تصديق نه ٿيڻ سبب عنوان جي سنڌي املا عارضي آهي. ساڳيءَ طرح ڪهاڻيءَ جي روايتي گيت جا مڪمل لفظ، راوي، پهريون لکت وارو ماخذ ۽ مختلف روايتي صورتون اڃا معلوم نه ٿي سگهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
* [[سنڌي لوڪ گيت]]
* [[چرخو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ The Folktales of Sindh: An Introduction]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charkha_spinning.jpg روايتي چرخي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي منظوم ڪهاڻيون]]</text>
      <sha1>kvu710mxvi9uxrczpvni915xf56jv5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انجليءَ جا گيت (شاعري)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104349</id>
    <revision>
      <id>425116</id>
      <parentid>422344</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12417" sha1="tp2e3kh6xejpk95aulrhzyv5eoktmxr" xml:space="preserve">
{{Short description|جشن واسواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = انجليءَ جا گيت
| title_orig = انجليءَ جا گيت
| author = [[جشن واسواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[روحاني شاعري]]، عقيدت ڀريا نظم
| pub_date = 1982ع
| subject = [[ساڌو واسواڻي]] جي شخصيت ۽ روحاني تعليمات
}}

'''انجليءَ جا گيت''' (رومن سنڌي: ''Anjalee-a jaa Geeta'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ '''100 نظم''' شامل آهن، جن جو مرڪزي موضوع سنڌي روحاني اڳواڻ [[ساڌو واسواڻي|ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻي]] جي شخصيت آهي. مجموعي جو ليکڪ سندس شاگرد ۽ روحاني جانشين '''[[جشن واسواڻي|جشن پهلاج راءِ واسواڻي]]''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
ليکڪ پنهنجي روحاني شاعريءَ ۾ '''«انجلي»''' جو تخلص استعمال ڪندو هو. هن لفظ جي معنيٰ عقيدت ڀري پيشڪش يا نذرانو آهي.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Revered Dada J. P. Vaswani: 1918–2018
 |url=https://sadhuvaswanicenter.com/wp-content/uploads/2024/04/Dada-Biography-Updated.pdf
 |publisher=Sadhu Vaswani Center for World Peace
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|جشن واسواڻي}}

[[فائل:Dada Vaswani.jpg|thumb|250px|«انجليءَ جا گيت» جو ليکڪ جشن پهلاج راءِ واسواڻي، جيڪو دادا جي. پي. واسواڻي جي نالي سان مشهور هو. تصوير 2013ع جي آهي.]]

'''جشن پهلاج راءِ واسواڻي''' (2 آگسٽ 1918ع – 12 جولاءِ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، روحاني شاعر، مقرر ۽ مذهبي اڳواڻ هو. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌ ۾ ٿيو. هو '''دادا جي. پي. واسواڻي''' جي نالي سان مشهور هو.&lt;ref name=&quot;GovtIndiaVaswani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dada J. P. Vaswani
 |url=https://postagestamps.gov.in/Pdf/2023/Dada_JP_Vaswani_BROCHURE.pdf
 |publisher=Department of Posts, Government of India
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻي، ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻيءَ جو شاگرد ۽ ڀائٽيو هو. 1966ع ۾ ساڌو واسواڻيءَ جي وفات کان پوءِ هن ساڌو واسواڻي مشن جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref name=&quot;SadhuMission&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dada J. P. Vaswani
 |url=https://www.sadhuvaswanicenter.com/dada-jp-vaswani
 |website=Sadhu Vaswani Center for World Peace
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻي سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا. سندس تصنيفن ۾ روحاني تعليم، اخلاقي زندگي، محبت، عدم تشدد ۽ انسانيت جي خدمت جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GovtIndiaVaswani&quot;/&gt;

== ساڌو واسواڻي ==

{{Main|ساڌو واسواڻي}}

'''ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻي''' (25 نومبر 1879ع – 16 جنوري 1966ع) سنڌ جو روحاني مفڪر، تعليمدان ۽ سماجي سڌارڪ هو. سندس تعليمات ۾ محبت، انسانيت جي خدمت، روحاني زندگي ۽ جاندارن سان همدرديءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SadhuMission&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SadhuSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sadhu Vaswani
|url=https://learnsindhi.com/html5/Prose/SadhuVaswani
 |website=Learn Sindhi Language
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻيءَ جي زندگيءَ ۽ ادبي سرگرمين تي سندس استاد جو گهرو اثر هو. ''انجليءَ جا گيت'' انهيءَ استاد ۽ شاگرد جي روحاني لاڳاپي جي ادبي پسمنظر ۾ لکيل مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''انجليءَ جا گيت'' کي 100 نظمن جو مجموعو ڄاڻايو آهي، جن جو بنيادي موضوع ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مجموعي جي انهيءَ بنيادي تعارف مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جو تعلق ساڌو واسواڻيءَ جي شخصيت سان عقيدت ۽ سندس روحاني ورثي جي شعري اظهار سان آهي.
بهرحال، ڪتاب جي سمورن نظمن جو متن دستياب نه هجڻ سبب انهن جي انفرادي عنوانن، شاعراڻي صنفن، بحر، قافيي يا مخصوص موضوعن بابت وڌيڪ تفصيلي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== عنوان جي معنيٰ ==

«انجلي» سنسڪرتي بنياد وارو لفظ آهي، جيڪو عقيدت ڀري پيشڪش يا نذراني جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي.
جشن واسواڻي پنهنجي سنڌي روحاني شاعريءَ ۾ '''«انجلي»''' جو تخلص اختيار ڪيو هو. ساڌو واسواڻي مشن جي سوانحي بيان موجب اهو تخلص روحاني عقيدت ۽ نذراني جي تصور سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح ڪتاب جي عنوان ''انجليءَ جا گيت'' کي ليکڪ جي ادبي سڃاڻپ ۽ روحاني شاعريءَ سان ڳنڍي پڙهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اصل عنوان جي چونڊ بابت ليکڪ جو سڌو بيان اڃا تصديق ٿيل ناهي.

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''انجليءَ جا گيت — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | عنوان
| انجليءَ جا گيت
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | رومن عنوان
| ''Anjalee-a jaa Geeta''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| جشن پهلاج راءِ واسواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| روحاني شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | نظمن جو تعداد
| 100
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي شخصيت
| ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}
ڪتاب جي اشاعت جو سال، نظمن جو تعداد، ليکڪ ۽ مرڪزي موضوع موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوعاتي اهميت ==

''انجليءَ جا گيت'' کي سنڌي روحاني شاعريءَ جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. ڪتاب جي تصديق ٿيل بنيادي موضوع ۽ ليکڪ جي روحاني پسمنظر جي بنياد تي هيٺيان پهلو ان جي مطالعي لاءِ اهم آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B81;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪتاب جي مطالعي جا اهم پهلو'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | استاد ۽ شاگرد جو لاڳاپو
| ليکڪ ۽ ساڌو واسواڻيءَ جي روحاني وابستگي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | عقيدت ڀري شاعري
| مرڪزي روحاني شخصيت بابت منظوم اظهار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | سنڌي ٻولي
| روحاني تجربن ۽ عقيدت جي اظهار لاءِ سنڌي شاعريءَ جو استعمال
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ادبي تخلص
| ليکڪ جي «انجلي» واري تخلص ۽ ڪتاب جي عنوان جو تعلق
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | روحاني ورثو
| ساڌو واسواڻيءَ جي شخصيت سان لاڳاپيل يادگيري ۽ عقيدت
|}

هيءَ جدول ڪتاب جي دستياب تعارف ۽ ليکڪ جي سوانحي پسمنظر تي ٻڌل آهي؛ ان کي 100 نظمن جي مڪمل متن جو تجزيو نه سمجهڻ گهرجي.

== انجلي سنگره سان تعلق ==

جشن واسواڻيءَ جا ڪيترائي سنڌي روحاني گيت ۽ نظم بعد ۾ '''''انجلي سنگره''''' (''Anjali Sangraha'') نالي وڏي مجموعي ۾ گڏ ڪيا ويا.
ساڌو واسواڻي مشن جي سوانحي ماخذ موجب هي مجموعو 1,001 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ جشن واسواڻيءَ جي سنڌي روحاني شاعريءَ کي محفوظ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;
بهرحال، ''انجليءَ جا گيت'' (1982ع) جا سمورا 100 نظم انهيءَ بعد واري مجموعي ۾ شامل آهن يا نه، ان جي الڳ تصديق گهربل آهي. ٻنهي ڪتابن کي هڪ ئي تصنيف سمجهڻ درست نه ٿيندو.

== سنڌي روحاني ادب ۾ پسمنظر ==

جشن واسواڻيءَ جي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ کي اهميت حاصل هئي. سندس روحاني شاعريءَ ۾ «انجلي» جو تخلص استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته سندس استاد ساڌو واسواڻي پڻ سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافتي ورثي سان گهري وابستگي رکندو هو.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SadhuSindhi&quot;/&gt;
''انجليءَ جا گيت'' انهيءَ سنڌي روحاني ادبي روايت سان لاڳاپيل مجموعو آهي، جنهن ۾ استاد جي شخصيت ۽ سندس يادگيريءَ کي شاعريءَ جو مرڪزي موضوع بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[جشن واسواڻي]]
* [[ساڌو واسواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[روحاني شاعري]]
* [[سنڌي هندو]]
* [[ساڌو واسواڻي مشن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.sadhuvaswanicenter.com/dada-jp-vaswani Sadhu Vaswani Center — Dada J. P. Vaswani]
* [https://sadhuvaswanicenter.com/wp-content/uploads/2024/04/Dada-Biography-Updated.pdf Dada J. P. Vaswani — سوانحي ڪتابچو]
* [https://postagestamps.gov.in/Pdf/2023/Dada_JP_Vaswani_BROCHURE.pdf Government of India — Dada J. P. Vaswani]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dada_Vaswani.jpg وڪيميڊيا ڪامنز — جشن واسواڻيءَ جي تصوير]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي روحاني ادب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>tp2e3kh6xejpk95aulrhzyv5eoktmxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انمول موتي (ٻاراڻو ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104350</id>
    <revision>
      <id>425117</id>
      <parentid>422345</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10240" sha1="tr8hyok3b3oaqfd5k8kexxe97gjtl73" xml:space="preserve">
{{Short description|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻن ايڪٽن وارو سنڌي ٻاراڻو ناٽڪ}}

{{Infobox book
| name = انمول موتي
| title_orig = انمول موتي
| author = [[هوندراج بلواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ناٽڪ]]
| pub_date = 1982ع
| subject = اسڪولي ٻارن جي تربيت ۽ رويي ۾ سڌارو
}}

'''انمول موتي''' (رومن سنڌي: ''Anmol Motee'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ '''ٻن ايڪٽن تي مشتمل ٻاراڻو ناٽڪ''' آهي، جنهن جو ليکڪ [[هوندراج بلواڻي]] آهي. هي ناٽڪ 1982ع ۾ شايع ٿيو. ان جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي شاگردن جي چوڌاري ڦري ٿي. استاد انهن شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو. ناٽڪ ۾ ٻارن جي تربيت ۽ وندر کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
ليکڪ هوندراج بلواڻيءَ جي تصنيفن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ ''انمول موتي'' جو نالو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Hundraj Balwani
 |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|هوندراج بلواڻي}}

'''هوندراج بلواڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، مترجم، ٻاراڻي ادب جو محقق ۽ ناٽڪ نويس آهي. هن سنڌي ٻارن لاءِ ڪهاڻيون، ناٽڪ ۽ ٻيو تعليمي ادب لکيو آهي.
سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ لکڻ، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري ۽ ٻاراڻي ادب جي اشاعت کي اهميت حاصل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot;/&gt;
بلواڻيءَ ٻاراڻي ادب بابت ''Bal Sahitya ke Vividh Aayam'' نالي تحقيقي ڪتاب پڻ لکيو، جيڪو دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ٻاراڻي ادب واري نصاب جي لازمي مطالعي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DelhiUniversity&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Syllabus for Undergraduate Courses
 |url=https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf
 |publisher=University of Delhi
 |year=2019
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انمول موتي'' جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي ڇوڪرن بابت آهي.
ناٽڪ ۾ استاد انهن شاگردن جي غلط روين کي سڌارڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ جي بيان ۾ اخلاقي تربيت کي دلچسپ ڊرامائي انداز سان گڏايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ شاگردن جا نالا، شرارتن جي نوعيت، استاد جي استعمال ڪيل طريقن يا ٻنهي ايڪٽن جي واقعن جو تفصيل موجود ناهي. انهيءَ ڪري انهن بابت وڌيڪ دعوائون ڪرڻ لاءِ اصل ناٽڪ جي متن جو مطالعو ضروري آهي.

== ناٽڪ جي بناوت ==

''انمول موتي'' ٻن ايڪٽن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ٻن ايڪٽن واري بناوت سبب هن کي هڪ مختصر ڊرامائي تصنيف طور سڃاڻي سگهجي ٿو. البت هر ايڪٽ جي منظرن، ڪردارن جي داخلا، مڪالمن ۽ ڊرامائي عروج بابت تفصيلي ڄاڻ دستياب ناهي.

== موضوعاتي جائزو ==

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ناٽڪ ۾ تعليم ۽ وندر جو ميلاپ آهي. ڪهاڻيءَ جي تصديق ٿيل احوال جي بنياد تي هيٺيان موضوع نمايان ٿين ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''انمول موتي — اهم موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ سان تعلق
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ٻارن جي تربيت
| استاد شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | اسڪولي ماحول
| ڪهاڻيءَ جو مرڪز استاد ۽ سندس اسڪول جا شاگرد آهن.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | شرارت ۽ سڌارو
| ناٽڪ ۾ شرارتي شاگردن جي رويي ۾ تبديلي ڏيکاري وئي آهي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | تعليم سان گڏ وندر
| اخلاقي پيغام کي ڊرامائي دلچسپيءَ سان پيش ڪيو ويو آهي.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | استاد جو ڪردار
| استاد شاگردن جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
|}

هي جدول جوتواڻيءَ جي ڏنل ڪهاڻيءَ جي احوال مان اخذ ڪيل موضوعاتي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ ڪهاڻين، نظمن ۽ ناٽڪن وسيلي ٻارن جي ذهني، لساني ۽ اخلاقي تربيت جي روايت موجود آهي.
هوندراج بلواڻي سنڌي ٻاراڻي ادب جي ليکڪن مان هڪ آهي. سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ ناٽڪ لکڻ ۽ انهن جي اسٽيج تي پيشڪش پڻ شامل رهي آهي.
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي 2013ع واري بليٽن ۾ بلواڻيءَ جي لکيل ٻن ٻين ٻاراڻن ناٽڪن، ''سزا يا انعام'' ۽ ''انصاف جو فيصلو''، جي پيشڪش جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyBulletin&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindhology
 |journal=Sindhology
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |volume=12
 |issue=44–45
 |date=January–June 2013
 |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هي حوالو بلواڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ بابت آهي؛ ان مان ''انمول موتي'' جي اسٽيج تي پيش ٿيڻ جي تصديق نٿي ٿئي.

== اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انمول موتي — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| انمول موتي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Anmol Motee''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| هوندراج بلواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صنف
| ٻاراڻو ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ايڪٽن جو تعداد
| ٻه
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مرڪزي موضوع
| استاد ۽ شرارتي شاگردن جي تربيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== ادبي اهميت ==

''انمول موتي'' جي ادبي اهميت بابت جوتواڻيءَ جو بنيادي مشاهدو اهو آهي ته ناٽڪ ٻارن کي تفريح فراهم ڪرڻ سان گڏ تربيت جو مقصد پڻ پورو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جو موضوع استاد ۽ شاگردن جي لاڳاپي سان تعلق رکي ٿو. انهيءَ ڪري هن تصنيف کي سنڌي ٻاراڻي ناٽڪ ۽ تعليمي ادب جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.

بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن ۽ آزاد ادبي تنقيد جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي ٻولي، مڪالمن، ڪردار نگاري ۽ ڊرامائي فني معيار بابت قطعي نتيجا ڏيڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[هوندراج بلواڻي]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ٻارن جي تعليم]]
* [[سنڌي ٻولي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ The Sindhu World — هوندراج بلواڻي]
* [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf Indian Institute of Sindhology — بليٽن، 2013ع]
* [https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf دهلي يونيورسٽي — سنڌي نصاب]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>tr8hyok3b3oaqfd5k8kexxe97gjtl73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عثمان علي انصاري (1901ع–1962ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104351</id>
    <revision>
      <id>425225</id>
      <parentid>422346</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21452" sha1="sqzg7zh8ighq1wmp97shinrd5sdcrt8" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو تعليمدان، اديب، محقق ۽ سچل سرمست جي رسالي جو مرتب (1901ع–1962ع)}}

{{Infobox person
| name = عثمان علي انصاري
| native_name = عثمان علي انصاري
| native_name_lang = sd
| birth_date = {{Birth date|1901|10|21|df=y}}
| birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death date and age|1962|9|2|1901|10|21|df=y}}
| death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| nationality = پاڪستاني
| occupation = تعليمدان، محقق، اديب، مترجم، ادبي مرتب
| education = بي. اي. (1923ع)
| alma_mater = [[بمبئي يونيورسٽي]]
| notable_works = ''[[رسالو سچل سرمست]]''، ''[[شاهه جو رسالو]]'' (ترتيب)
| known_for = سنڌي صوفي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين
| father = هدايت علي انصاري
}}

'''عثمان علي انصاري''' (21 آڪٽوبر 1901ع – 2 سيپٽمبر 1962ع) سنڌ جو ناميارو [[تعليمدان]]، [[اديب]]، [[محقق]]، مترجم ۽ سنڌي صوفي ادب جو شارح هو. هن سنڌ جي تعليمي کاتي ۾ استاد، هيڊماستر، پرنسپال، تعليمي انسپيڪٽر ۽ ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. هو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=عثمان علي انصاري
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عثمان+علي+انصاري
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس اهم تحقيقي ڪارنامن ۾ [[سچل سرمست]] جي سنڌي ڪلام تي مشتمل ''رسالو سچل سرمست'' جي ترتيب ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ''شاهه جو رسالو'' جي نسخن جي ڀيٽ ۽ تدوين شامل آهن. سچل جو مرتب ڪيل رسالو 1958ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته شاهه جي رسالي بابت سندس ڪم سندس وفات کان پوءِ 1997ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ عثمان علي انصاريءَ جي فڪر کي مذهبي رواداري ۽ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ خاندان ==

عثمان علي انصاري 21 آڪٽوبر 1901ع تي [[شڪارپور]] ۾ ڄائو. سندس والد هدايت علي انصاري اصل ۾ برطانوي هندستان جي سهارنپور ضلعي جي جنت آباد، انبهٽه، جو رهاڪو هو، جيڪو 1870ع ڌاري ملازمت جي سلسلي ۾ سنڌ آيو هو.
سندس والد پوليس کاتي ۾ ملازم هو ۽ 1901ع ۾ سيوهڻ ۾ پوليس انسپيڪٽر جي حيثيت سان ڪم ڪندي وفات ڪيائين. عثمان علي انصاريءَ جي ولادت کان اڳ سندس والد جو انتقال ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
سندس خاندان جي مستقل رهائش شڪارپور ۾ هئي. والد جي وفات کان پوءِ سندس پرورش ۽ تعليم ۾ خاندان جي ٻين بزرگن، خاص طور چاچي شيخ صادق عليءَ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تعليم ==

عثمان علي انصاريءَ ابتدائي تعليم شڪارپور جي سنڌي اسڪول نمبر ٻئي مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ چاچي شيخ صادق عليءَ کيس ميهڙ گهرائي اتي جي سنڌي اسڪول ۾ داخل ڪرايو. ڪجهه عرصي کان پوءِ هو شڪارپور موٽي آيو، جتي قاضي بهادر عليءَ وٽ فارسي ٻوليءَ جي تعليم حاصل ڪيائين.
ان کان پوءِ خيرپور ميرس ۽ شڪارپور ۾ انگريزي تعليم حاصل ڪيائين. 1918ع ۾ شڪارپور هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ جو امتحان ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== اعليٰ تعليم ===

مئٽرڪ کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ جهوناڳڙهه ڪاليج ۾ داخل ٿيو، پر اتي تعليم جاري نه رکيائين.
1918ع ۾ [[عليڳڙهه]] ويو، جتي 1921ع ۾ انٽرميڊيئيٽ پاس ڪيائين.
بعد ۾ ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج ۽ بڙودا ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪيائين. 1923ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪيائين. صحافت جو ڊپلوما پڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== خلافت تحريڪ سان لاڳاپو ==

عليڳڙهه ۾ تعليم دوران عثمان علي انصاري [[خلافت تحريڪ]] جي سياسي ۽ مذهبي سرگرمين کان متاثر ٿيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، مهاتما گانڌي، مولانا محمد علي جوهر ۽ مولانا شوڪت عليءَ جون تقريرون ٻڌڻ کان پوءِ هو هجرت جي تحريڪ کان متاثر ٿي پشاور ويو.
اتي مختلف مشڪلاتن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ ٻارهن ڏينهن اندر شڪارپور واپس موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== صحافتي زندگي ==

اعليٰ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ عثمان علي انصاريءَ ڪجهه عرصو ''بامبي ڪرانيڪل'' اخبار ۾ سيد عبدالله بريلويءَ جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪيو.

صحافت سان اها وابستگي سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي، جنهن کان پوءِ هن تعليم جي شعبي کي پنهنجي مستقل پيشاور سرگرمي بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تعليمي خدمتون ==

عثمان علي انصاريءَ پنهنجي پيشاور زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌ جي تعليمي ادارن ۽ تعليمي انتظاميا ۾ گذاريو.

=== ميرپورخاص ۽ نوشهرو فيروز ===

27 نومبر 1925ع تي هن ميرپورخاص مدرسي اسڪول جي هيڊماستر طور ذميواريون سنڀاليون.

1927ع ۾ سندس بدلي نوشهري فيروز مدرسي هاءِ اسڪول ۾ ٿي، جتي 1933ع تائين پرنسپال رهيو.

ان کان پوءِ کيس ٻيهر ميرپورخاص هاءِ اسڪول جو هيڊماستر مقرر ڪيو ويو، جتي 1940ع تائين ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== ڪراچيءَ ۾ تعليمي انتظاميا ===

1940ع ۾ عثمان علي انصاري ڪراچيءَ ۾ ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مقرر ٿيو.

ڊسمبر 1947ع کان پوءِ کيس ڪراچيءَ جي ايس. ٽي. ڪاليج جو پرنسپال مقرر ڪيو ويو.

1950ع ڌاري هو سنڌ جو ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن مقرر ٿيو. 1957ع ۾ انهيءَ عهدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''عثمان علي انصاريءَ جي تعليمي ۽ انتظامي خدمتن جو خاڪو'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | عهدو يا سرگرمي
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ادارو يا هنڌ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1925ع–1927ع
| هيڊماستر
| ميرپورخاص مدرسي اسڪول
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1927ع–1933ع
| پرنسپال
| نوشهرو فيروز مدرسي هاءِ اسڪول
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1933ع–1940ع
| هيڊماستر
| ميرپورخاص هاءِ اسڪول
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1940ع–1947ع
| تعليمي انسپيڪٽر
| ڪراچي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1947ع کان پوءِ
| پرنسپال
| ايس. ٽي. ڪاليج، ڪراچي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1950ع–1957ع
| ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن
| سنڌ
|}

== سنڌي ادبي بورڊ سان وابستگي ==

عثمان علي انصاري سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي اداراتي ترقيءَ ۾ پڻ سرگرم رهيو.
1940ع ۾ جڏهن [[جي ايم سيد]] سنڌ حڪومت جو تعليم ۽ محنت وارو وزير ٿيو، تڏهن عثمان علي انصاريءَ کي سنڌي ادب جي مرڪزي صلاحڪار بورڊ جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو.
انصاريءَ کي ٻين سنڌي عالمن سان گڏ سنڌي لغت جي تياريءَ جي ڪم ۾ پڻ شامل ڪيو ويو. هن مختلف تعليمي ۽ ثقافتي ڪميٽين ۾ سيڪريٽري طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
1951ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هن جي. ايم. سيد ۽ [[محمد ابراهيم جويو]] سان گڏ بورڊ جي ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ حصو ورتو.
1958ع کان 1960ع جي عرصي ۾، جڏهن جي. ايم. سيد نظربند هو، عثمان علي انصاري بورڊ جي اهم ميمبرن مان رهيو. ڪجهه عرصي لاءِ هن بورڊ جي اعزازي سيڪريٽريءَ جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== سچل سرمست جي رسالي جي تدوين ==

{{Main|رسالو سچل سرمست}}

[[فائل:Shrine of Sachal Sarmast.jpg|thumb|260px|[[سچل سرمست]] جي درگاهه، درازا شريف، ضلعو خيرپور. عثمان علي انصاريءَ سچل جي سنڌي ڪلام جي تحقيق ۽ ترتيب تي اهم ڪم ڪيو.]]

عثمان علي انصاريءَ جي تحقيقي زندگيءَ جو هڪ اهم ڪارنامو [[سچل سرمست]] جي سنڌي ڪلام کي گڏ ڪري مستند متن جي صورت ۾ ترتيب ڏيڻ هو.

1952ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ کيس سچل سرمست جي سنڌي ڪلام جي تدوين جو ڪم سونپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== نسخن جي ڳولا ۽ ڀيٽ ===

انصاريءَ سچل سرمست جي ڪلام جا اڳ ۾ ڇپيل ۽ دستياب مختلف نسخا گڏ ڪيا.

انهن ۾ هيٺيان ماخذ شامل هئا:

* مرزا علي قلي بيگ وارو رسالو؛
* پوڪرداس وارو رسالو؛
* هريسنگهه وارو رسالو؛
* آغا غلام نبي صوفيءَ وارو رسالو؛
* نماڻي فقير وارو رسالو؛
* نظر محمد شڪارپوريءَ جي هٿ اکرن وارو ڪلام؛
* صفر فقير درازيءَ جي گڏ ڪيل شاعري.

هن مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪندي اهڙا بيت ۽ ڪافيون پڻ هٿ ڪيون، جيڪي اڳ ۾ ڇپيل ڪجهه مجموعن ۾ موجود نه هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== تصوف جو تحقيقي مطالعو ===

سچل سرمست جي ڪلام جي تشريح لاءِ عثمان علي انصاريءَ اسلامي تصوف ۽ فلسفي جو وسيع مطالعو ڪيو.
هن [[ابن عربي]] جي ''فصوص الحڪم'' سميت تصوف ۽ توحيد بابت ڪيترن ڪتابن مان استفادو ڪيو.
سندس مرتب ڪيل رسالي ۾ «عرض حال» ۽ مقدمي کان سواءِ «حقيقت الوجود» ۽ «وحدت الشهود» جهڙن عنوانن هيٺ سچل سرمست جي فڪر جي تشريح شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRisalo&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=رسالو سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رسالو+سچل+سرمست
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== رسالي جي اشاعت ===

''رسالو سچل سرمست'' جو پهريون ڇاپو سنڌي ادبي بورڊ 1958ع ۾ شايع ڪيو.
بعد ۾ ان جا وڌيڪ ڇاپا شايع ٿيا. 1997ع ۾ گل محمد تنيي جي سنوار سان روشني پبليڪيشن ڪنڊياري طرفان ڇاپو شايع ٿيو.
2012ع ۾ ڊاڪٽر مخمور بخاريءَ جي ترتيب ۽ سنوار سان سنڌي ادبي بورڊ طرفان پڻ رسالو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== مذهبي رواداري ۽ سنڌي تصوف بابت فڪر ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب عثمان علي انصاريءَ جو فڪري رويو مذهبي رواداريءَ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل هو.
جوتواڻيءَ، ''رسالو سچل سرمست'' جي مقدمي جو حوالو ڏيندي، انصاريءَ جي هڪ خيال جو خلاصو پيش ڪيو آهي ته سنڌ جا هندو ۽ مسلمان پنهنجي پيدائش سبب الڳ مذهبي برادرين سان واسطو رکن ٿا، پر سندن گڏيل روزمرهه روحاني ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ تصوف جو اثر نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
انهيءَ خيال ۾ سنڌ جي مختلف مذهبي برادرين وچ ۾ موجود گڏيل ثقافتي ۽ صوفي روايت کي اهميت ڏني وئي آهي.
اهو انصاريءَ جي فڪر بابت جوتواڻيءَ جي پيش ڪيل تشريح آهي؛ ان کي سڀني سنڌي هندن ۽ مسلمانن جي مذهبي عمل بابت هڪ قطعي سماجي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.

=== سچل سرمست جي فڪر سان تعلق ===

سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ مذهبي ظاهرداريءَ جي تنقيد، روحاني محبت ۽ وحدت الوجود جا موضوع نمايان آهن.
عثمان علي انصاريءَ پنهنجي مرتب ڪيل رسالي جي مقدمي ۾ انهن موضوعن کي تصوف جي فلسفياڻي پسمنظر سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRisalo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSachal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سچل+سرمست
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== شاهه جي رسالي تي تحقيق ==

{{Main|شاهه جو رسالو}}

عثمان علي انصاريءَ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين تي پڻ ڪم ڪيو.
1947ع ۾ هڪ حادثي کان پوءِ حيدرآباد جي اسپتال ۾ علاج دوران سندس شاهه لطيف جي ڪلام سان دلچسپي وڌيڪ گهري ٿي.
انهيءَ عرصي ۾ هو شاهه جي ڪافين کي ٻڌندو ۽ رسالي جو مطالعو ڪندو رهيو. بعد ۾ هن مختلف قلمي ۽ ڇپيل نسخن کي ڀيٽي شاهه جي ڪلام جو معياري متن ترتيب ڏيڻ جو ارادو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== قلمي ۽ ڇپيل نسخا ===

شاهه جي رسالي جي ترتيب لاءِ انصاريءَ ڪيترائي نسخا استعمال ڪيا، جن ۾:

* بلڙيءَ وارو نسخو؛
* ڀٽ وارو نسخو؛
* سيوهڻ وارو نسخو؛
* ٺٽي وارو نسخو؛
* درٻيلي جي مخدومن وارو نسخو؛
* بمبئيءَ وارو رسالو؛
* ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ وارو رسالو؛
* مرزا قليچ بيگ وارو رسالو؛
* ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ وارو رسالو؛
* محمد عثمان ڏيپلائيءَ وارو رسالو؛
* شاهواڻيءَ وارو رسالو.

انهن نسخن جي ڀيٽ ڪندي هن بيتن جي پڙهڻين، لفظن ۽ متن جي درستيءَ تي خاص ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== وفات کان پوءِ اشاعت ===

عثمان علي انصاريءَ شاهه جي رسالي جي ترتيب جو ڪم پنهنجي حياتيءَ ۾ مڪمل ڪيو، پر ان کي شايع ڪرائي نه سگهيو.
سندس ترتيب ڏنل ''شاهه جو رسالو'' 1997ع ۾ ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي سهڪار سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ تحقيقي ڪم ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''عثمان علي انصاريءَ جون اهم تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''درس عمل''
| 1936ع
| تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ''گمراهه دوست''
| 1939ع
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ''ادبي انتخاب''
| 1944ع
| ادبي انتخاب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ''يوناني فلسفو''
| غير تصديق ٿيل
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''جرم وفا''
| غير تصديق ٿيل
| ناٽڪ جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ''پنج''
| غير تصديق ٿيل
| خليل جبران جي ڪهاڻين جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ''سنڌي نثر''
| غير تصديق ٿيل
| ادبي ڪم
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ''رسالو سچل سرمست''
| 1958ع
| تحقيق ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''شاهه جو رسالو''
| 1997ع
| تحقيق ۽ تدوين؛ وفات کان پوءِ اشاعت
|}

مٿين فهرست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي داخلا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== وفات ==

عثمان علي انصاري 2 سيپٽمبر 1962ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ پڻ سنڌي ڪلاسيڪي ادب بابت سندس تحقيقي ڪم شايع ٿيندو رهيو. خاص طور شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جي سندس ترتيب ڏنل متن جي 1997ع واري اشاعت سندس علمي ورثي جو اهم حصو آهي.

== علمي ۽ ادبي اهميت ==

عثمان علي انصاريءَ جي علمي زندگيءَ جا ٻه نمايان پاسا هئا: سنڌ جي تعليمي نظام ۾ انتظامي ۽ تدريسي خدمتون، ۽ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي متن تي تحقيقي ڪم.
سچل سرمست ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام جي ترتيب ۾ هن مختلف قلمي ۽ ڇپيل نسخن جي ڀيٽ، پڙهڻين جي ڇنڊڇاڻ ۽ فلسفياڻي تشريح کي اهميت ڏني.
سنڌي ادبي بورڊ سان سندس وابستگي سنڌي ادب جي اشاعت ۽ اداراتي ترقيءَ ۾ پڻ اهم رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سچل سرمست]]
* [[رسالو سچل سرمست]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[تصوف]]
* [[محمد ابراهيم جويو]]
* [[جي ايم سيد]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عثمان+علي+انصاري انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — عثمان علي انصاري]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/617 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — عثمان علي انصاري]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1024/view رسالو سچل سرمست — ڊجيٽل ڪتاب]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رسالو+سچل+سرمست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — رسالو سچل سرمست]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Sachal_Sarmast.jpg وڪيميڊيا ڪامنز — سچل سرمست جي درگاهه]

[[زمرو:1901ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1962ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌ جا تعليمدان]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ادب]]</text>
      <sha1>sqzg7zh8ighq1wmp97shinrd5sdcrt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بچاء (گجراتي ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104355</id>
    <revision>
      <id>425153</id>
      <parentid>422356</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6904" sha1="pv3anz2pcil53zldlg2jzsy56yhrmxl" xml:space="preserve">
{{Short description|پرڀداس ڪندناڻيءَ جو 1987ع ۾ شايع ٿيل گجراتي ناٽڪ جو سنڌي ترجمو}}

{{Infobox book
| name = بچاءُ
| title_orig = پرित्राण
| author = [[منوڀائي پنچولي]]
| translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ناٽڪ]]، ترجمو، اساطيري ناٽڪ
| pub_date = 1987ع
| preceded_by = اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (1967ع)
| subject = [[مهاڀارت]] تي ٻڌل ناٽڪ
}}

'''بچاءُ''' (رومن سنڌي: ''Bachaau'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل ناٽڪ آهي، جيڪو '''پرڀداس ڪندناڻيءَ''' گجراتي اديب ۽ ناٽڪ نويس '''[[منوڀائي پنچولي]] «درشڪ»''' جي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (گجراتي: ''પરિત્રાણ''؛ رومن: ''Paritrāṇa'') تان ترجمو ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سنڌي ترجمو 1987ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' [[مهاڀارت]] تي ٻڌل آهي ۽ ان جي اشاعت جو سال 1967ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Acharya
 |first=Anita Dineshchandra
 |title=“Darshak” – The Philosophical Vision of the Mahabharata According to Manubhai Pancholi
 |journal=Research Review Journal of Indian Knowledge Systems
 |volume=2
 |issue=2
 |pages=185–193
 |year=2025
 |doi=10.31305/rrjiks.2025.v2.n2.019
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصل گجراتي ناٽڪ ==

''پريتراڻ'' (''Paritran'') گجراتي اديب منوڀائي پنچولي «درشڪ» جي مشهور ناٽڪن مان هڪ آهي.
هن ناٽڪ جو موضوع هندستان جي قديم رزميه داستان ''مهاڀارت'' سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;&gt;{{cite web
 |title=Paritran
 |url=https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran-
 |website=BookPratha
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ درشڪ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي بحث ڪيو ويو آهي. انهيءَ مطالعي موجب درشڪ مهاڀارت کي انساني قدرن، اخلاقي مسئلن ۽ سماجي زندگيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;/&gt;
اهو فلسفياڻو پسمنظر ليکڪ جي ادبي سوچ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر سنڌي ترجمي جي مخصوص منظرن ۽ مڪالمن بابت سڌي شاهدي نه آهي.

== ليکڪ ==

{{Main|منوڀائي پنچولي}}

'''منوڀائي پنچولي «درشڪ»''' (2 نومبر 1914ع – 29 آگسٽ 2001ع) گجراتي ٻوليءَ جو ناول نگار، ناٽڪ نويس، تعليمدان، تاريخ جو محقق ۽ سماجي ڪارڪن هو.
هن گجراتي ادب ۾ ناولن، ناٽڪن، مضمونن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;RekhtaDarshak&quot;&gt;{{cite web
 |title=Manubhai Pancholi 'Darshak'
 |url=https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile
 |website=RekhtaGujarati
 |language=gu
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس مشهور ناٽڪن ۾ ''پريتراڻ''، ''جليانوالا''، ''اٺارهن سؤ ستاون'' ۽ ''انتيم اڌيائ'' شامل آهن.

== سنڌي ترجمو ==

گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' کي پرڀداس ڪندناڻيءَ سنڌيءَ ۾ '''''بچاءُ''''' جي عنوان سان ترجمو ڪيو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جي اشاعت جو سال 1987ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ترجمي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل گجراتي متن سان لفظي مطابقت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق دستياب نه آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''بچاءُ — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي عنوان
| بچاءُ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اصل گجراتي عنوان
| پرित्रاڻ (પરિત્રાણ)
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | اصل ليکڪ
| منوڀائي پنچولي «درشڪ»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | سنڌي مترجم
| پرڀداس ڪندناڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اصل گجراتي ناٽڪ
| 1967ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ترجمو
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صنف
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | بنيادي ادبي ماخذ
| مهاڀارت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي ڇاپي جو ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ڇاپي جا صفحا
| غير تصديق ٿيل
|}

== اصل ناٽڪ جا بعد وارا ڇاپا ==

گجراتي ڪتابن جي فهرست ''BookPratha'' موجب ''پريتراڻ'' جو 2020ع وارو ڇاپو 104 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جو ISBN 9788194819974 آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;/&gt;
اهي تفصيل اصل گجراتي ڪتاب جي جديد ڇاپي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي 1987ع جي سنڌي ترجمي جا تفصيل نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ترجمو]]
* [[گجراتي ادب]]
* [[منوڀائي پنچولي]]
* [[مهاڀارت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran- اصل گجراتي ناٽڪ پريتراڻ بابت ڪتابياتي ڄاڻ]
* [https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile ريخته گجراتي — منوڀائي پنچولي «درشڪ»]
* [https://www.rrjiks.co.in/index.php/RRJIKS/article/view/96 منوڀائي پنچوليءَ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ترجما]]
[[زمرو:گجراتي ادب مان ترجما]]</text>
      <sha1>pv3anz2pcil53zldlg2jzsy56yhrmxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بجاجين جو ناٽڪ (1921ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104367</id>
    <revision>
      <id>425134</id>
      <parentid>422399</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7154" sha1="tfbpax0fcqpfcnna60euu26s249h8jf" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو 1921ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مزاحيه ناٽڪ}}

{{Infobox book
| name = بجاجين جو ناٽڪ
| title = بجاجين جو ناٽڪ
| author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = [[مزاحيه ناٽڪ]]
| published = 1921ع
| subject = ڪپڙو وڪڻندڙ گهمندڙ بجاجين جي زندگي ۽ ڪاروبار
}}

'''بجاجين جو ناٽڪ''' (انگريزي: ''Bajaajun jo Naatak''؛ ''Bazaziyun Jo Natak'') [[سنڌي ادب]] جو هڪ [[مزاحيه ناٽڪ]] آهي، جيڪو مشهور سنڌي اديب، محقق، تاريخدان ۽ ٻوليءَ جي ماهر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]ءَ لکيو. هي ناٽڪ 1921ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندڙ بجاجين جي ظاهري صورت، ڪاروباري سرگرمين ۽ روزمره جي زندگيءَ کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن تصنيف جو عنوان «بجاجين جو ناٽڪ» درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

هن ناٽڪ جو مصنف [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جي اهم اديبن ۽ محققن مان هو. هن سنڌي ٻوليءَ، تاريخ، لسانيات، ثقافت، شاعري، ڪهاڻي، ناول ۽ ناٽڪ جي صنفن ۾ لکيو. سندس تصنيفن ۾ ''غريب اللغات''، ''سنڌي ٻولي''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
ڀيرومل پنهنجي ادبي سرگرمين دوران ڊراما پڻ لکيا، جن ۾ ''بجاجين جو ناٽڪ'' سندس مزاحيه ڊرامائي تصنيفن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو خاڪو ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جو بنيادي موضوع ڪپڙي جو واپار ڪندڙ گهمندڙ بجاج آهن. اهي واپاري ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندا هئا.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناٽڪ کي مزاحيه تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب ناٽڪ ۾ ٿلهي پيٽ وارن ڪپڙي جي واپارين جي تصويرڪشي ڪئي وئي آهي، جيڪي مختلف وسندين ۾ گهمي پنهنجو مال وڪڻندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن موضوع جي بنياد تي ناٽڪ کي روزمره جي واپاري زندگيءَ جي مزاحيه عڪاسي ڪندڙ ادبي تصنيف طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن جي دستيابي کان سواءِ ان جي مڪمل ڪهاڻي، مڪالمن، ڪردارن يا منظرن بابت تفصيل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== ادبي صنف ۽ خصوصيتون ==

هي تصنيف سنڌي مزاحيه ناٽڪ جي صنف سان تعلق رکي ٿي. ان جي موضوع ۾ عام ماڻهن جي روزاني زندگي ۽ واپاري سرگرمين کي جاءِ ڏني وئي آهي.
جوتواڻيءَ هن ناٽڪ کي ڀيرومل جي ٻن مختصر ناٽڪن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻئي ناٽڪ طور ''پنگتي مقدمو'' (1927ع) جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀيرومل جون ٻيون ناٽڪي تصنيفون ==

گجراتي وشوڪوش ۾ ڀيرومل جي ناٽڪي تصنيفن مان هيٺيان نالا ڏنل آهن:&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #B5C9DC; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ناٽڪ
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1919ع
| درو ڀڳت
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1921ع
| '''بجاجين جو ناٽڪ'''
| مزاحيه ناٽڪ؛ ڪپڙي جا گهمندڙ واپاري
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1925ع
| مڙس جي مڙسي
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1927ع
| پنگتي مقدمو
| ناٽڪ
|}

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جي اشاعت جو سال 1921ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ گجراتي وشوڪوش ٻنهي ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
هن ناٽڪ جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل نسخي جي موجوده محفوظ هنڌ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[مزاحيه ناٽڪ]]

== حوالا ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |chapter=Bajaajun jo Naatak
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=અડવાણી, ભેરુમલ મહેરચંદ
 |encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ
 |trans-title=آڏواڻي، ڀيرومل مهرچند
 |url=https://gujarativishwakosh.org/અડવાણી-ભેરુમલ-મહેરચંદ/
 |language=gu
 |publisher=Gujarati Vishwakosh Trust
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;&gt;{{cite web
 |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ب اکر هيٺ داخلائون
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/alpha.php?Alpha=ب
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:بجاجين جو ناٽڪ}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]]
[[زمرو:1921ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>tfbpax0fcqpfcnna60euu26s249h8jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيال ايس. بالاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104369</id>
    <revision>
      <id>425167</id>
      <parentid>422418</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="1ktmfrwu2jccmc5uirs7a3jkjqrbdml" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگاريءَ ۾ طبع آزمائي ڪندڙ اديب (1930ع–1970ع)}}

{{Infobox writer
| name = خيال ايس. بالاڻي
| native_name = خيال ايس. بالاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = 1930ع
| death_date = 1970ع
| occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، اديب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناول]]
| notableworks = ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' (1971ع)
}}

'''خيال ايس. بالاڻي''' (انگريزي: ''Khial S. Balani''؛ 1930ع–1970ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو هڪ ڪهاڻيڪار هو، جنهن [[ناول]] نگاريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم حوالو ڪهاڻين جو مجموعو '''''ڪاٺ جي سانچي ۾''''' (''Kaath je Saanche Mein'') آهي، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1971ع ۾ شايع ٿيو. [[موتي لال جوتواڻي]] موجب هن مجموعي سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي لکڻ واري رجحان کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balani, Khial S.
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ ==

خيال ايس. بالاڻي 1930ع ۾ ڄائو ۽ 1970ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ادبي سرگرمين جو بنيادي ميدان [[افسانو|افسانه نگاري]] يا مختصر ڪهاڻي هو. هن ناول لکڻ جي صنف ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي، پر موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس ڪنهن ناول جو عنوان بيان ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بالاڻيءَ جي ڄمڻ جي جاءِ، تعليم، خانداني پسمنظر ۽ ادبي زندگيءَ جي تفصيلي احوال بابت وڌيڪ مستند ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي خدمتون ==

=== مختصر ڪهاڻي ===

خيال ايس. بالاڻيءَ جو نالو سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بالاڻيءَ کي مختصر ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي. جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جي اشاعت سنڌيءَ ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي تخليق کي نئون اتساهه ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ناول نگاري ===

بالاڻيءَ مختصر ڪهاڻين سان گڏ ناول نگاريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. تنهن هوندي به دستياب لغتي احوال مان سندس ناولن جا نالا، اشاعت جا سال يا انهن جو تعداد معلوم نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪاٺ جي سانچي ۾ ==

'''''ڪاٺ جي سانچي ۾''''' (انگريزي نقلِ حرفي: ''Kaath je Saanche Mein'') خيال ايس. بالاڻيءَ جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1971ع ۾ سندس وفات کان پوءِ ڇپيو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هن ڪتاب سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي رجحان کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن ڪتاب جي پهرين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ مجموعي ۾ شامل ڪهاڻين جي فهرست بابت وڌيڪ ببليوگرافڪ تصديق گهربل آهي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | اشاعت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ''ڪاٺ جي سانچي ۾''
| [[مختصر ڪهاڻي|ڪهاڻين جو مجموعو]]
| 1971ع
| وفات کان پوءِ شايع ٿيل مجموعو، جنهن کي جوتواڻيءَ جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ لاءِ اهم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== ادبي اهميت ==

خيال ايس. بالاڻيءَ جي ادبي اهميت بابت دستياب لغتي احوال جو بنيادي نڪتو سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ سان تعلق آهي.
جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن بالاڻيءَ جي وفات کان پوءِ ڇپيل مجموعي کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي ارتقا ۾ اثرائتو سمجهيو. بهرحال، بالاڻيءَ جي انفرادي ڪهاڻين جي موضوعن، فني خصوصيتن ۽ ٻين ڪهاڻيڪارن تي اثر بابت وڌيڪ تفصيلي ادبي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[مختصر ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: Sampark Prakashan، 1996ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:بالاڻي، خيال ايس}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1970ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>1ktmfrwu2jccmc5uirs7a3jkjqrbdml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104370</id>
    <revision>
      <id>425139</id>
      <parentid>422421</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9241" sha1="6k4p33uqnfn809zzb1r1qbt9554m4tl" xml:space="preserve">
{{Short description|موتيرام ايس. رامواڻيءَ جي ترتيب ڏنل بلديو گاجرا جي چونڊ لکڻين جو مجموعو (1990ع)}}

{{Infobox book
| name = بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون
| title_orig = Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon
| author = [[بلديو گاجرا]]
| editor = [[موتيرام ايس. رامواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = چونڊ لکڻيون، ادبي اڀياس
| pub_date = 1990ع
| subject = بلديو گاجرا جي شخصيت، ادبي خدمتون ۽ چونڊ تحريرون
}}

'''''بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون''''' (انگريزي نقلِ حرفي: ''Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon'') [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو هڪ ادبي ڪتاب آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ سنڌي شاعر، ادبي نقاد، صحافي ۽ تاريخي موضوعن تي لکندڙ [[بلديو گاجرا]] جون چونڊ لکڻيون گڏ ڪيون ويون آهن. ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين [[موتيرام ايس. رامواڻي]] ڪئي. [[موتي لال جوتواڻي]] جي ادبي لغت موجب ڪتاب ٻن بنيادي حصن تي مشتمل آهي: پهرئين حصي ۾ گاجرا جي شخصيت ۽ سندس مختلف ادبي ۽ سماجي خدمتن جو جائزو، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ سندس چونڊ تحريرون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو پسمنظر ==

هن ڪتاب جو موضوع بلديو گاجرا جي شخصيت ۽ سندس ادبي ڪم آهي. گاجرا جو پورو نالو بلديو تاراچند گاجرا هو. هو 9 نومبر 1909ع تي [[شڪارپور]] ۾ ڄائو ۽ 1991ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ادبي تخلص «گمنام» هو. هو شاعر، ادبي نقاد، صحافي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪارڪن هو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baldev Tarachand Gajra
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HindwiGajra&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baldev Gajra 'Gumnam'
 |website=Hindwi
 |url=https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam
 |language=hi
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
گاجرا شاعري، ادبي تنقيد، صحافت ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ بابت لکيو. هن 1953ع ۾ سنڌي هفتيوار اخبار ''ڀارتواسي'' شروع ڪئي ۽ پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت تائين ان جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
انهن مختلف سرگرمين جي ڪري سندس شخصيت جي مطالعي ۾ ادب، صحافت، سماجي خدمت ۽ تاريخ نگاريءَ جا موضوع شامل ٿين ٿا.

== ترتيب ۽ مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب ڪتاب ٻن حصن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== پهريون حصو: شخصيت ۽ خدمتن جو جائزو ===

ڪتاب جي پهرئين حصي ۾ بلديو گاجرا جي شخصيت ۽ ڪم جي مختلف رخن جو جائزو ورتو ويو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن حصي ۾ گاجرا کي هڪ انسان، شاعر، نقاد، سماجي ڪارڪن، ناشر ۽ تاريخدان جي حيثيت سان پرکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح ڪتاب جو هي حصو رڳو سندس ادبي تحريرن تائين محدود نه آهي، پر سندس سماجي ۽ علمي سرگرمين کي پڻ مطالعي جو موضوع بڻائي ٿو.

=== ٻيو حصو: چونڊ تحريرون ===

ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ بلديو گاجرا جي لکڻين مان چونڊ تحريرون شامل ڪيون ويون آهن. انهن تحريرن جي چونڊ ۽ ڪتاب جي ترتيب موتيرام ايس. رامواڻيءَ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
دستياب لغتي احوال ۾ چونڊ تحريرن جا انفرادي عنوان، تعداد يا صفحا بيان ٿيل نه آهن.

== ڪتاب جي جوڙجڪ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | پهريون حصو
| شخصيت ۽ خدمتن جو جائزو
| بلديو گاجرا جي انساني شخصيت، شاعري، ادبي تنقيد، سماجي خدمت، اشاعتي ڪم ۽ تاريخ نگاريءَ جو اڀياس
|-
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | ٻيو حصو
| چونڊ رچنائون
| بلديو گاجرا جي تحريرن مان مرتب ڪيل چونڊ
|}

&lt;small&gt;ماخذ: موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== بلديو گاجرا جو ادبي ڪم ==

بلديو گاجرا جي ٻين تصنيفن ۾ شاعريءَ جو مجموعو ''گمنام صدا'' (1954ع)، ''ڦول ۽ ترانا'' (1956ع)، ''زندگيءَ جا ورق'' (1982ع) ۽ ''ادبي تنقيد'' (1984ع) شامل آهن. هن مهاتما گانڌيءَ جي سوانح ۽ سنڌ جي آزاديءَ واري جدوجهد بابت پڻ لکيو.&lt;ref name=&quot;SindhyatPromoters&quot;&gt;{{cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |chapter=Baldev Gajra
 |pages=192–193
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڪتابن جي ڊجيٽل فهرست ''سنڌي سنچيه'' ۾ پڻ گاجرا جي نالي سان ادبي تنقيد ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل ڪتابن جا رڪارڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SanchayaTanqid&quot;&gt;{{cite web
 |title=Adbī Tanfīq
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.online/books/12755
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaTarana&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jangī Tarānā Aīn Mutafarrika Gīt
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/1050
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
''ريخته'' جي ڊجيٽل ڪتابي فهرست ۾ گاجرا سان لاڳاپيل ''روهاڻي رهاڻ'' جو 1985ع وارو رڪارڊ پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;RekhtaRuhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ruhani Rihaan
 |website=Rekhta
 |url=https://rekhta.org/ebooks/detail/ruhani-rihaan-ebooks?lang=ur
 |year=1985
 |language=ur
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي اهميت ==

''بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون'' جي اهميت ان جي ٻٽي جوڙجڪ ۾ آهي. ڪتاب جو پهريون حصو گاجرا جي شخصيت ۽ مختلف خدمتن جي اڀياس لاءِ وقف آهي، جڏهن ته ٻيو حصو سندس چونڊ لکڻين تي مشتمل آهي.
اهڙي ترتيب ذريعي پڙهندڙ کي ليکڪ بابت تنقيدي احوال ۽ سندس اصل تحريرن جي چونڊ هڪ ئي ڪتاب ۾ ملي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي تدوين جو مثبت ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[بلديو گاجرا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: Sampark Prakashan، 1996ع.
* ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''، بلديو گاجرا بابت احوال، صفحا 192–193.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڪتاب] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/ بلديو تاراچند گاجرا — سنڌي سنگت]
* [https://www.rekhta.org/authors/baldev-gajra/ebooks?lang=ur بلديو گاجرا جا ڪتاب — ريخته]
* [https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam بلديو گاجرا «گمنام» — هندوي]

{{DEFAULTSORT:بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون}}
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1990ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]</text>
      <sha1>6k4p33uqnfn809zzb1r1qbt9554m4tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104377</id>
    <revision>
      <id>425145</id>
      <parentid>422439</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15186" sha1="47kh8aok5g3gmedc2nfanr9z964tezj" xml:space="preserve">
{{Short description|جيٺو لالواڻيءَ جو 1992ع ۾ ڇپيل بني، ڪڇ جي سنڌي لوڪ ادب بابت ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب
| title = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب
| author = [[جيٺو لالواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| subject = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[بني (ڪڇ)|بني]] جون لوڪ روايتون
| genre = لوڪ ادب بابت تحقيقي ڪتاب
| publisher = جيٺو لالواڻي
| pub_date = 1992ع
| pub_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]]
}}

'''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' (انگريزي: ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab''؛ متبادل رومن صورت: ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'') سنڌي اديب، محقق ۽ لوڪ ادب جي ماهر [[جيٺو لالواڻي]] جو ڪتاب آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] ۾ واقع [[بني (ڪڇ)|بني]] علائقي جو [[سنڌي لوڪ ادب]] آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ليکڪ جي پنهنجي ويب سائيٽ تي شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ هيءُ ڪتاب 1992ع جي تصنيف طور درج آهي ۽ ان جي صنف ''Folklore'' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;LalwaniBooks&quot;&gt;{{cite web
 |title=Books
 |website=Dr. Jetho Lalwani
 |url=https://jetholalwani.com/books
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt; هڪ علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ موجب ڪتاب احمد آباد مان ليکڪ جي نالي سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiBhagatBibliography&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindhi bhaṅat songs associated with Kanvar Ram
 |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=b68b03050b2e216164ff45219e44d42163a93628&amp;repid=rep1&amp;type=pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Banni Grasslands Day.jpg|thumb|260px|ڪڇ جي بني علائقي جو چراگاهي منظر؛ ڪتاب جو موضوع هن علائقي جون سنڌي لوڪ روايتون آهن.]]

== ڪتاب جو تعارف ==

''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي موضوع جو مرڪز بني علائقو ۽ اتي موجود سنڌي لوڪ ادبي روايتون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪتاب جو مختصر تعارف ڏيندي ان کي بني، ڪڇ، گجرات جي سنڌي لوڪ ادب بابت تصنيف قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جي لوڪ ادب بابت هيءَ سندس 1992ع جي تصنيف آهي.&lt;ref name=&quot;LalwaniBooks&quot;/&gt;

ڪتاب جي مڪمل متن جي آزادانه دستيابي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي بابن، صفحن، مواد جي تفصيلي ترتيب ۽ مخصوص لوڪ روايتن بابت قطعي بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب: تصديق ٿيل تفصيل'''
! style=&quot;background:#E4EFFA;color:#244A70;width:32%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E4EFFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب جو نالو
| بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | رومن نالو
| ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab'' / ''Bania Jo Sindhi Lok Adab''
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| [[جيٺو لالواڻي]]
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | اشاعت
| 1992ع
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| [[احمد آباد]]، [[گجرات]]
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | ببليوگرافيءَ ۾ ڄاڻايل ناشر
| جيٺو لالواڻي
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | موضوع
| بني، ڪڇ جو سنڌي لوڪ ادب
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | صنف
| لوڪ ادب بابت ڪتاب
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | صفحن جو تعداد
| تصديق نه ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F0F6FC;font-weight:bold;&quot; | ISBN
| تصديق نه ٿيل
|}

اشاعت جو هنڌ ۽ ناشر هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ ڏنل آهن؛ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي سان انهن جي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiBhagatBibliography&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|جيٺو لالواڻي}}

'''جيٺو لالواڻي''' سنڌي اديب، ڊراما نگار، نقاد ۽ لوڪ ادب جو محقق آهي. هن سنڌيءَ سان گڏ هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ پڻ ادبي ۽ تحقيقي ڪم ڪيو آهي.

سندس تحقيقي دلچسپين ۾ سنڌي لوڪ ادب، لوڪ گيت، لوڪ ناٽڪ، ڳجهارتون ۽ ڪڇ جي سنڌي ثقافتي روايتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiKhazanaLalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Sindhi Litterateur-Dr. Jetho Lalwani
 |website=Sindhi Khazana
 |url=https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

جيٺو لالواڻيءَ بني علائقي جي سنڌي لوڪ گيتن تي پڻ تحقيق ڪئي. سندس تحقيقي موضوع ''Banniye ja Sindhi Lok Geet'' هو، جنهن بابت هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiKhazanaLalwani&quot;/&gt;

=== لوڪ ادب بابت ٻيون تصنيفون ===

جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کان علاوه لوڪ ادب ۽ ثقافت بابت ٻيون تصنيفون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LalwaniBooks&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;&quot;
|+ style=&quot;background:#285B78;color:white;padding:10px;&quot; | '''جيٺو لالواڻيءَ جون چونڊ لوڪ ادبي تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#244A70;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1992ع
| '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'''
| بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب
|-
| style=&quot;background:#F1F6FB;&quot; | 1995ع
| ''Sindhi Lok Natak''
| سنڌي لوڪ ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1995ع
| ''Sindhi Piroleun''
| سنڌي پروليون
|-
| style=&quot;background:#F1F6FB;&quot; | 1998ع
| ''Sindhi Folk Lore''
| سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيق
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 2001ع
| ''Asan Jo Varso''
| سنڌي لوڪ ورثو
|-
| style=&quot;background:#F1F6FB;&quot; | 2002ع
| ''Bania Ja Sindhi Lok Geet''
| بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 2004ع
| ''Sindhi Lok Rang''
| سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب
|}

== بني علائقي جو پسمنظر ==

{{Main|بني (ڪڇ)}}

[[بني (ڪڇ)|بني]] ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جو چراگاهي علائقو آهي. اهو [[رن آف ڪڇ]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ مالوند برادرين جي آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي روايتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو.

بنيءَ جي ٻوليائي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ سنڌي ۽ ڪڇي ٻولين جو اثر موجود آهي. علائقي جي لوڪ روايتن ۾ زباني شاعري، قصا، پروليون ۽ مالوند زندگيءَ سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ICHMehta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Oral Tradition of Maldharis of Banni Grasslands, India
 |author=Mehta, Aanchal
 |website=ICH Links
 |year=2022
 |url=https://ichlinks.com/archive/materials/publicationsV.do?ichDataUid=13888625476480876958
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Maldhari with cattle, Kutch, Gujarat.jpg|thumb|260px|ڪڇ ۾ مال سان گڏ مالوند؛ مالوند برادريون بني ۽ ڪڇ جي زباني ثقافتي روايتن جي پسمنظر جو اهم حصو آهن.]]

=== سنڌ ۽ ڪڇ جا ثقافتي لاڳاپا ===

سنڌ ۽ ڪڇ جا جاگرافيائي، لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا پراڻا آهن. ٻنهي علائقن جي لوڪ روايتن ۾ قصن، ڪردارن، ٻوليائي صورتن ۽ زباني ادب جون مشابهتون ملن ٿيون.

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن بابت پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ [[لاکو ڦلاڻي|لاکي ڦلاڻي]] جي قصن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس مطالعي ۾ ڪڇ جي مختلف علائقن، جن ۾ بني پڻ شامل آهي، جي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochFolklore&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baloch
 |first=Nabi Bakhsh
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces
 |year=2014
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== بنيءَ جي زباني لوڪ روايت ==

بنيءَ جي ثقافتي ورثي ۾ زباني روايتن کي اهم حيثيت حاصل آهي. علائقي جي مالوند برادرين ۾ قصا، ڳجهارتون ۽ لوڪ ادبي اظهار نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.

انهن روايتن مان هڪ '''گجهارت''' (''Gujharat'') آهي، جيڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ٿيندڙ لوڪ پرولين ۽ ڳجهارتن جي صورت آهي. ان جو تعلق سنڌي لوڪ داستانن ۽ مقامي زباني روايت سان آهي.&lt;ref name=&quot;ICHMehta&quot;/&gt;

بنيءَ جي زباني ورثي بابت بين الاقوامي ثقافتي مطالعي ۾ پڻ گجهارت جي روايت جو ذڪر ملي ٿو. ان مطالعي موجب ڪڇ ۽ سنڌ جي برادرين ۾ زباني ادب ۽ ثقافتي روايتن جا لاڳاپا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOICHStudy&quot;&gt;{{cite conference
 |title=Diversity and Distinctiveness: Looking into Shared ICH in the Asia-Pacific
 |url=https://webinar.unesco-ichcap.org/wp-content/uploads/2021/02/session2_2-Aanchal-Mehta-et-al..pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

اهي تفصيل بني علائقي جي لوڪ ادب جو پسمنظر واضح ڪن ٿا؛ انهن مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته هر بيان ڪيل روايت لازمي طور جيٺو لالواڻيءَ جي 1992ع واري ڪتاب ۾ شامل آهي.

== بنيءَ بابت جيٺو لالواڻيءَ جي تحقيق ==

جيٺو لالواڻيءَ جي تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جو لوڪ ادب سندس تحقيقي دلچسپين جو هڪ مستقل موضوع رهيو آهي.

هن 1992ع ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' شايع ڪيو ۽ 2002ع ۾ ''بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت'' جي عنوان سان پڻ تحقيقي ڪم پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;LalwaniBooks&quot;/&gt;

سندس لوڪ ادبي تحقيق بابت هڪ ٻئي ڪتاب جي تعارف ۾ بني، ڪڇ، گجرات ۽ راجستان جي علائقن ۾ ڪيل ڊگهي تحقيقي ڪم جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;LalwaniFolklore&quot;&gt;{{cite web
 |title=Types and Classification of Folklores — A Sindhi Perspective by Jetho Lalwani
 |website=Anuugya Books
 |url=https://anuugyabooks.com/shop/types-and-classification-of-folklores-a-sindhi-perspective/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هن پسمنظر ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کي جيٺو لالواڻيءَ جي بنيءَ بابت لوڪ ادبي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو.

== ادبي ۽ تحقيقي اهميت ==

''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي اهميت ان جي موضوع ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ جي موجوده سرحدن کان ٻاهر، ڪڇ جي بني علائقي ۾ موجود سنڌي لوڪ ادب کي موضوع بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ ڪڇ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي سمجهڻ هڪ اهم تحقيقي موضوع آهي. بنيءَ جي زباني روايتن بابت ٻين مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي لوڪ ادب، ٻولي ۽ مالوند ثقافت ۾ ويجها لاڳاپا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ICHMehta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochFolklore&quot;/&gt;

ڪتاب جي مڪمل متن جو جائزو دستياب ٿيڻ کان پوءِ ان جي مواد، ترتيب، لوڪ ادبي مواد گڏ ڪرڻ جي طريقي ۽ تحقيق جي نتيجن بابت وڌيڪ تفصيلي جائزو ڏئي سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[جيٺو لالواڻي]]
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي لوڪ گيت]]
* [[سنڌي پروليون]]
* [[ڳجهارت]]
* [[ڪڇ ضلعو]]
* [[بني (ڪڇ)]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Lalwani
 |first=Jetho
 |title=Bania Jo Sindhi Lok Adab
 |location=Ahmedabad
 |publisher=Jetho Lalwani
 |year=1992
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |location=New Delhi
 |publisher=Sampark Prakashan
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Baloch
 |first=Nabi Bakhsh
 |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces
 |year=2014
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://jetholalwani.com/books جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست]
* [https://jetholalwani.com/ebooks جيٺو لالواڻيءَ جا برقي ڪتاب]
* [https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ جيٺو لالواڻيءَ جو ادبي تعارف]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Banni_Grasslands_Reserve بنيءَ بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:1992ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]
[[زمرو:ڪڇ]]</text>
      <sha1>47kh8aok5g3gmedc2nfanr9z964tezj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بڙودا جا سنڌي ساهتڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104379</id>
    <revision>
      <id>425156</id>
      <parentid>422442</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13265" sha1="cxddpnydh24uvkj3h0qjyk60ufa3r88" xml:space="preserve">
{{Short description|1965ع ۾ بڙودا جي سنڌي اديبن جي گڏيل تخليقن جو شايع ٿيل ادبي مجموعو}}

{{Infobox book
| name = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار
| title = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار
| image =
| caption =
| author = مختلف سنڌي اديب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = گڏيل ادبي مجموعو
| subject = سنڌي ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، ناٽڪ ۽ اسڪيچ
| publisher = سنڌي ساهت مالا
| pub_date = 1965ع
| pub_place = [[بڙودا]]، [[گجرات]]، ڀارت
}}

'''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''' (انگريزي: ''Barodaa jaa Saahityakaara''؛ متبادل نالو: '''بڙودا جا ساهتڪار''') [[سنڌي ادب]] جو هڪ گڏيل ادبي مجموعو آهي، جيڪو 1965ع ۾ ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي شهر [[بڙودا]]، موجوده [[وڊودرا]]، مان شايع ٿيو. ڪتاب ۾ بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي اديبن جون ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، مختصر ناٽڪ ۽ ٻيون ادبي تخليقون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ مجموعو ''[[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]]'' جي نموني تي تيار ڪيو ويو هو. ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] جي تحقيق موجب ڪتاب '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' طرفان شايع ٿيو ۽ ان ۾ مختلف صنفن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي سنڌي اديبن جون تخليقون گڏ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;&gt;{{cite web
 |last=پٺاڻ
 |first=در محمد
 |author-link=در محمد پٺاڻ
 |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر
 |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون
 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو پسمنظر ==

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترائي سنڌي اديب ڀارت جي مختلف شهرن ۾ آباد ٿيا. انهن شهرن ۾ بمبئي، اجمير، احمد آباد، بڙودا، دهلي ۽ الهاس نگر شامل هئا.

سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ادبي رسالا، اشاعتي ادارا ۽ گڏيل ڪهاڻيءَ جا مجموعا شايع ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' انهيءَ ادبي ماحول ۾ شايع ٿيل هڪ مجموعو هو، جنهن ۾ هڪ شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪيو ويو.

=== راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار سان لاڳاپو ===

{{Main|راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار}}

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''، ''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' جي نموني تي شايع ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' دهليءَ جي سنڌي اديبن جو گڏيل مجموعو هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ان ۾ دهليءَ جي 32 اديبن جون ادبي تخليقون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

انهن ٻنهي مجموعن جي گڏيل خصوصيت ڪنهن مخصوص شهر سان لاڳاپيل سنڌي اديبن جي تخليقن کي هڪ ڪتاب ۾ پيش ڪرڻ هئي.

== ناشر ==

''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' جو ناشر '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' هو.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

مجموعي جي اصل عنواني صفحي جي دستياب نه هئڻ سبب ان جي مرتب، ڇاپيخاني، صفحن جي تعداد ۽ قيمت بابت وڌيڪ تفصيلن جي تصديق گهربل آهي.

== ڪتاب ۾ شامل ادبي صنفون ==

هن مجموعي ۾ مختلف صنفن جون تخليقون شامل هيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CB;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار: ادبي صنفون'''
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | ڪتاب ۾ شامل مواد
|-
| style=&quot;background:#EAF4FC;font-weight:bold;&quot; | شاعري
| بڙودا جي مختلف سنڌي شاعرن جو ڪلام
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;font-weight:bold;&quot; | ڪهاڻيون
| مختلف ڪهاڻيڪارن جون ڇهه ڄاڻايل ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ناٽڪ
| ''نڪري ٿيا نروار''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | اسڪيچ
| ''ايڪسيڊنٽ''
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | مضمون
| ''سارتر جي ڪلا''
|-
| style=&quot;background:#F5EDF4;font-weight:bold;&quot; | ادبي نثر
| ''ٻه پاڇا''
|}

هيءَ ورهاست ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي ڏنل ڪتابي مواد جي تفصيل تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

== شامل اديب ۽ سندن تخليقون ==

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ هن مجموعي ۾ شامل شاعرن، ڪهاڻيڪارن ۽ ٻين ليکڪن جا نالا ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

=== شاعري ===

ڪتاب ۾ هيٺين شاعرن جو ڪلام شامل هو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;&quot;
|+ style=&quot;background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''مجموعي ۾ شامل شاعر'''
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | شاعر
|-
| 1
| ڊاڪٽر لکميچند «پريم»
|-
| 2
| هاسارام شرما
|-
| 3
| گورڌن شرما «گهايل»
|-
| 4
| ڪمل «پياسي»
|-
| 5
| ايم. آءِ. تيجواڻي
|-
| 6
| ميول آهوجا
|-
| 7
| هري ڪڪڙيجا «ناز»
|}

انهن شاعرن جي انفرادي نظمن جا عنوان دستياب ثانوي ماخذ ۾ ڄاڻايل نه آهن.

=== ڪهاڻيون ===

ڪتاب ۾ شامل ڪهاڻين بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هيٺيان تفصيل ڏنا آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار ۾ شامل ڪهاڻيون'''
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | ڪهاڻي
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#23486D;&quot; | ڪهاڻيڪار
|-
| style=&quot;background:#EAF4FC;&quot; | 1
| ''واپس''
| تيرٿ «پرڪاش»
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;&quot; | 2
| ''جيون ڌارا''
| ڪيرت مهرچنداڻي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 3
| ''۽ شام گذري وئي''
| باروي لڇواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 4
| ''واسنا ۽ قرباني''
| رام ٿولاڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 5
| ''خط — هڪ الجهن''
| راجڪماري ايم.
|-
| style=&quot;background:#F5EDF4;&quot; | 6
| ''جنگ، صلح ۽ ٽهڪ''
| گوپي ڪڪڙيجا
|}

ڪهاڻين جا عنوان ۽ ليکڪن جا نالا ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي نقل ڪيل فهرست مطابق آهن. اصل ڪتاب سان ڀيٽ ٿيڻ تي املا ۽ عنوانن ۾ ضرورت موجب درستگي ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

=== ناٽڪ ===

مجموعي ۾ '''ليکراج موهنداس''' جو ناٽڪ ''نڪري ٿيا نروار'' شامل هو.

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ ان کي ناٽڪ طور درج ڪيو آهي؛ ان جي سٽن، منظرن ۽ ڪردارن بابت وڌيڪ تفصيل اصل متن مان تصديق ڪرڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

=== اسڪيچ ===

مجموعي ۾ '''آنند ٽهلراماڻي''' جو اسڪيچ ''ايڪسيڊنٽ'' شامل هو.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

آنند ٽهلراماڻي بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي ڪهاڻيڪار پڻ هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''سانجهيءَ جا پاڇولا'' جي اشاعت 1973ع ۾ ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

=== مضمون ۽ ٻيو نثر ===

ڪتاب ۾ هيٺيون نثري مواد پڻ شامل هو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;&quot;
|+ style=&quot;background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''مضمون ۽ ادبي نثر'''
! style=&quot;background:#DDEFEA;color:#214C48;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#DDEFEA;color:#214C48;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#DDEFEA;color:#214C48;&quot; | نوعيت
|-
| دريانو ٺرياڻي
| ''سارتر جي ڪلا''
| مضمون
|-
| رام فتحچند
| ''ٻه پاڇا''
| ادبي لطيفو يا مختصر ادبي نثر
|}

''سارتر جي ڪلا'' جو عنوان فرانسيسي فلسفي ۽ اديب [[ژان پال سارتر]] سان لاڳاپيل آهي، پر مضمون جي تفصيلي مواد جي تصديق اصل ڪتاب مان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر جي تاريخ ۾ هڪ گڏيل ادبي مجموعي طور اهميت رکي ٿو.

ڪتاب ۾ هڪ ئي شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪرڻ سان بڙودا جي سنڌي ادبي سرگرمين جو هڪ نمونو محفوظ ٿيو.

هن مجموعي مان معلوم ٿئي ٿو ته بڙودا جي سنڌي اديبن جون دلچسپيون رڳو ڪنهن هڪ ادبي صنف تائين محدود نه هيون، پر شاعري، ڪهاڻي، ناٽڪ، اسڪيچ ۽ مضمون نگاريءَ تائين پکڙيل هيون.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

=== سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۾ حيثيت ===

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر بابت پنهنجي مطالعي ۾ گڏيل ڪهاڻيءَ جي مجموعن جو ذڪر ڪندي ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' کي پڻ شامل ڪيو آهي.

انهيءَ مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته گڏيل ادبي مجموعا سنڌي ڪهاڻيءَ جي اشاعت ۽ مختلف شهرن جي اديبن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ ذريعو رهيا.&lt;ref name=&quot;PathanSindhiStory&quot;/&gt;

== ڪتاب بابت تصديق طلب تفصيل ==

هيٺين ڪتابياتي ڄاڻ لاءِ اصل ڇاپي يا معتبر لائبريريءَ جي فهرست مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي:

* مرتب يا ايڊيٽر جو نالو
* اصل عنواني صفحي تي ڪتاب جي مڪمل املا
* صفحن جو تعداد
* ڇاپيخاني جو نالو
* اشاعت جي مهيني يا ڏينهن جي تاريخ
* مڪمل فهرستِ مضمون
* اصل سرورق جي تصوير

== پڻ ڏسو ==

* [[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[ڀارتي سنڌي ادب]]
* [[وڊودرا]]
* [[گجرات]]
* [[در محمد پٺاڻ]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite web
 |last=پٺاڻ
 |first=در محمد
 |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر
 |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون
 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vadodara وڪيميڊيا ڪامنز — وڊودرا جون تصويرون]

[[زمرو:1965ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]
[[زمرو:ادبي مجموعا]]
[[زمرو:گجرات ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>cxddpnydh24uvkj3h0qjyk60ufa3r88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بڙو دوهو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104381</id>
    <revision>
      <id>425155</id>
      <parentid>422444</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14835" sha1="1v00yj46gfwaqzqltglei9ruci8f06i" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ ۾ دوهي جي هڪ ماترائي هيئت}}

'''بڙو دوهو''' (انگريزي: ''Baro Duho'' يا ''Baro Doha''؛ هندي: बड़ा दोहा) [[دوهو|دوهي]] جي هڪ روايتي ماترائي هيئت آهي، جنهن جو استعمال [[سنڌي شاعري]] ۽ [[راجستاني ادب|راجستاني شاعريءَ]] ۾ ملي ٿو. هن هيئت کي '''سورٺو–دوهو ميل''' يا '''اڌ سورٺو، اڌ دوهو''' پڻ چيو ويندو آهي. بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جي پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ 11–11 ماترائون ۽ ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 13–13 ماترائون هونديون آهن. پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaChhand&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڇند وديا
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند+وديا
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
بڙي دوهي ۾ پهرين مصرع جي بناوت سورٺي ۽ ٻي مصرع جي بناوت دوهي جهڙي هوندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ هن گهاڙيٽي جا مثال [[قاضي قادن]] ۽ [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جي ڪلام ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DohaEvolution&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ اصطلاحي وصف ==

«بڙو دوهو» جو مطلب دوهي جي هڪ مخصوص فني صورت آهي. هن کي عام دوهي کان الڳ سڃاڻپ ان جي ماترائن جي ترتيب ۽ قافيي جي بيهڪ سبب حاصل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بڙي دوهي کي تڻويري دوهي جي ابتڙ هيئت قرار ڏنو آهي. سندس وصف موجب بڙي دوهي جي پهرئين ۽ چوٿين اڌ مصرع ۾ يارهن يارهن ماترائون هونديون آهن ۽ اهي پاڻ ۾ هم قافيه هونديون آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي ڇند وديا ۾ بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جي پهرين مصرع سورٺي جي ۽ ٻي مصرع دوهي جي ماترائي ترتيب اختيار ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChhand&quot;/&gt;

== فني بناوت ==

=== ماترائن جي ترتيب ===

بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي.

ان جي بنيادي ماترائي ترتيب هيءَ آهي:

* پهريون پد: 11 ماترائون
* ٻيو پد: 13 ماترائون
* ٽيون پد: 13 ماترائون
* چوٿون پد: 11 ماترائون

پهرين مصرع ۾ 11+13 ۽ ٻي مصرع ۾ 13+11 ماترائون هونديون آهن. اهڙيءَ طرح هر مصرع ۾ 24 ۽ سڄي دوهي ۾ 48 ماترائون ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;DohaEvolution&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بڙي دوهي جو ماترائي سٽاءُ'''
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | مصرع
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | پهريون پد
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | ٻيو پد
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | پهرين مصرع
| style=&quot;background:#DDF1E5;font-weight:bold;&quot; | 11 (قافيو)
| 13
| 24
|-
| style=&quot;background:#F4EDFA;font-weight:bold;&quot; | ٻي مصرع
| 13
| style=&quot;background:#DDF1E5;font-weight:bold;&quot; | 11 (قافيو)
| 24
|-
! style=&quot;background:#DDECF9;&quot; | مجموعو
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDECF9;&quot; | چار پد
! style=&quot;background:#DDECF9;&quot; | 48
|}

=== قافيي جي بيهڪ ===

بڙي دوهي جي قافيي جي اهم خصوصيت اها آهي ته قافيو پهرين مصرع جي پهرئين پد جي آخر ۽ ٻي مصرع جي ٻئي پد جي آخر ۾ ايندو آهي.
ان کي هن نموني سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو:

&lt;pre&gt;
پهرين مصرع:  11 (قافيو الف) + 13
ٻي مصرع:    13             + 11 (قافيو الف)
&lt;/pre&gt;

انهيءَ ترتيب ۾ پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي ۽ ٽئين پد جي آخر ۾ ساڳيو قافيو آڻڻ لازمي نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== بڙي دوهي ۽ ٻين ڇندن ۾ فرق ==

بڙي دوهي کي سمجهڻ لاءِ دوهي، سورٺي ۽ تڻويري دوهي سان ان جو تقابلو اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''دوهي جي چئن اهم هيئتن جو تقابلو'''
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | پهرين مصرع
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | ٻي مصرع
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | قافيي وارا پد
|-
| style=&quot;background:#EAF4FC;font-weight:bold;&quot; | [[دوهو]]
| 13+11
| 13+11
| ٻيو ۽ چوٿون
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;font-weight:bold;&quot; | [[سورٺو]]
| 11+13
| 11+13
| پهريون ۽ ٽيون
|-
| style=&quot;background:#DDF1E5;font-weight:bold;&quot; | '''بڙو دوهو'''
| '''11+13'''
| '''13+11'''
| '''پهريون ۽ چوٿون'''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | [[تڻويري دوهو]]
| 13+11
| 11+13
| ٻيو ۽ ٽيون
|}

چئن ئي هيئتن ۾ بنيادي مجموعو 48 ماترائون آهي، پر پدن جي ترتيب ۽ قافيي جي جڳهه مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChhand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SufisSindh&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sufis of Sindh
|url=https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== تڻويري دوهي سان فرق ===

{{Main|تڻويري دوهو}}

تڻويري دوهو بڙي دوهي جي ابتڙ ترتيب تي ٻڌل هوندو آهي.
بڙي دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 11 ماترائن جا هوندا آهن، جڏهن ته تڻويري دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 13 ماترائن جا هوندا آهن.
تڻويري دوهي جي ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 11–11 ماترائون هونديون آهن ۽ انهن پدن جي آخر ۾ قافيو ايندو آهي.
بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» ۽ تڻويري دوهي کي «دوهو–سورٺو ميل» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ClassicalDoha&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

بڙي دوهي جي روايت سنڌي شاعريءَ سان گڏ راجستاني ۽ ڊنگل شاعريءَ ۾ پڻ ملي ٿي.
سنڌي ڇند وديا جي مطالعي ۾ جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي استعمال کي سنڌي شاعرن جي خاص فني قابليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو هو.
موتي لال جوتواڻيءَ هن راءِ سان اختلاف ڪندي ڄاڻايو ته اهي ٻئي گهاڙيٽا ڊنگل شاعريءَ ۾ اڳ ۾ موجود هئا. سندس خيال موجب سنڌي شاعريءَ جي وڌيڪ نمايان خصوصيت مختلف دوهي وارين هيئتن کي ملائي گهڻ سٽن وارا بيت تخليق ڪرڻ ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;ClassicalDoha&quot;/&gt;

== سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ استعمال ==

=== قاضي قادن ===

{{Main|قاضي قادن}}

قاضي قادن جي ڪلام ۾ بڙي دوهي جي هيئت جا مثال ملن ٿا.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ قاضي قادن جو هيٺيون بيت بڙي دوهي جي مثال طور ڏنل آهي:

&lt;poem&gt;
سائر ڏيئي لت، اُوچي نيچي ٻُوڙيـئـي،
هيڪائي هيڪ ٿيو، ويئي سڀ جهُت.
&lt;/poem&gt;

هن بيت ۾ پهرين مصرع جي وچ ۽ ٻي مصرع جي پڇاڙيءَ ۾ قافيي جي بيهڪ بڙي دوهي جي هيئت سان مطابقت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChhand&quot;/&gt;
سنڌي ڇند بابت ٻين تحقيقي مطالعي ۾ پڻ قاضي قادن جي ڪلام مان بڙي دوهي جا مثال ڏنا ويا آهن.

=== شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو ===

{{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو}}

شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جون مختلف هيئتون ملن ٿيون.
سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سندس هيٺيون بيت بڙي دوهي جي هيئت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي:

&lt;poem&gt;
ڌڪين ڌات پئو، هِنئڙو لوهه سنداڻ جئن،
سنڀاري کي سڄڻين، وِرچي تان نه وِئو.
&lt;/poem&gt;

ساڳئي مطالعي ۾ هن بيت جي ماترائي ڳڻپ بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ ڏهه ڏهه ماترائون آهن؛ تنهنڪري ان کي بڙي دوهي جي روايتي 11+13+13+11 واري ماپي جو مڪمل مثال قرار ڏيڻ بدران هڪ لاڳاپيل يا بدليل صورت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ClassicalDoha&quot;/&gt;

=== گڏيل هيئتن جا تجربا ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي گهاڙيٽن کي گڏ ڪري پڻ بيت چيا ويا آهن.
شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ اهڙا مثال ملن ٿا، جن ۾ ٻنهي هيئتن جي قافياتي ترتيب گڏيل صورت اختيار ڪري ٿي.

انهيءَ قسم جي تجربن سان بيت جي موسيقيت ۽ قافيي جي ترتيب ۾ نوان امڪان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;ClassicalDoha&quot;/&gt;

== سنڌي بيت سان تعلق ==

{{Main|بيت}}

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ «بيت» هڪ جامع اصطلاح طور استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي، تڻويري دوهي ۽ انهن جي گڏيل صورتن کي شامل ڪري سگهجي ٿو.
سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ انهن گهاڙيٽن جي استعمال سان گڏ ٽن، چئن ۽ وڌيڪ سٽن وارن بيتن جي روايت پڻ اهم رهي آهي.
قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام ۾ اهڙي فني ارتقا جا مثال ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BhittaiPedia&quot;&gt;{{cite web
 |title=شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا
 |website=BhittaiPedia
 |url=https://bhittaipedia.org/research/article/52
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي ۽ فني اهميت ==

بڙي دوهي جي اهميت ان جي ماترائي ترتيب ۽ قافيي جي مخصوص بيهڪ ۾ آهي.
عام دوهي ۽ سورٺي جي ڀيٽ ۾ هن جي پهرين ۽ ٻي مصرع جا گهاڙيٽا مختلف آهن، پر مجموعي ماترائي وزن ساڳيو رهي ٿو.
هيءَ هيئت سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ جي ڇندياتي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ مختلف دوهي وارين هيئتن جي ميلاپ سان بيت جي صنف کي وڌيڪ وسعت ملي.&lt;ref name=&quot;SufisSindh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ClassicalDoha&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دوهو]]
* [[سورٺو]]
* [[تڻويري دوهو]]
* [[بيت]]
* [[ڇند وديا]]
* [[ماترا]]
* [[قافيو]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[راجستاني ادب]]
* [[قاضي قادن]]
* [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند+وديا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڇند وديا]
* [https://bhittaipedia.org/research/article/52 شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا]
* [https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf Sufis of Sindh — دوهي ۽ ٻين ڇندن جو مطالعو]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]]
[[زمرو:ڇند وديا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>1v00yj46gfwaqzqltglei9ruci8f06i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيرٿ بسنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104382</id>
    <revision>
      <id>425159</id>
      <parentid>422445</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21221" sha1="g6gwa29h1jct40p6khe1e0jaj51v6uh" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب (1909ع–1994ع)}}

{{Infobox person
| name = تيرٿ بسنت
| native_name = تيرٿ وسنت
| birth_name = تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي
| birth_date = 1909ع
| birth_place = لقمان، [[خيرپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death year and age|1994|1909}}
| death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| nationality = برطانوي هندستان؛ پوءِ ڀارتي
| occupation = اديب، سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي
| notable_works = ''ڪنور''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''گانڌيجي''، ''جواهر جيوني''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1959ع)
}}

'''تيرٿ بسنت''' يا '''تيرٿ وسنت''' (انگريزي: ''Tirth Basant''؛ 1909ع – 30 سيپٽمبر 1994ع) سنڌي ٻوليءَ جو سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، نقاد ۽ شاعر هو. سندس پورو نالو '''تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي''' هو. هن سنڌي ادب ۾ سوانح عمريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ، ترجمي ۽ آزاد شاعريءَ جي شعبن ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تيرٿ وسنت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
تيرٿ بسنت کي ڀڳت ڪنور رام جي سوانح عمري ''ڪنور'' تي 1959ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. اهو سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊميءَ جو پهريون انعام هو.&lt;ref name=&quot;SahityaAward&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

تيرٿ بسنت سنڌ جي خيرپور شهر ڀرسان لقمان ۾ ويڙهومل وسنداڻيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان سوڍا نُک سان واسطو رکندو هو.
سندس جنم جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو '''7 جولاءِ 1909ع''' تي ڄائو، جڏهن ته ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''7 سيپٽمبر 1909ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tirth Basant
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/tirth-basant/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ننڍپڻ ۾ ئي سندس ماءُ وفات ڪري وئي. ان ڪري سندس پرورش ۽ ابتدائي زندگيءَ تي گهرو حالتن جو اثر پيو.
سندس رسمي تعليم محدود رهي، پر هن پنهنجي مطالعي ذريعي انگريزي، سنڌي، فارسي، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ اقتصاديات بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.
نوجوانيءَ ۾ کيس سير سفر جو شوق پيدا ٿيو. هو ڪراچيءَ ويو ۽ فلمي دنيا ۾ ڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. پوءِ ايران ۽ عراق جو سفر ڪيائين، جتي عربي ۽ فارسي ٻولين سان واقفيت وڌايائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

== عملي ۽ سماجي زندگي ==

تيرٿ بسنت مختلف سماجي، تعليمي ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.
هو حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ باغات ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ رهيو. حيدرآباد جي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ ۽ ايجوڪيشن ٽرسٽ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.
هن سنڌ ۾ بالغن جي تعليم، لائبريرين جي قيام ۽ ٻين سماجي ڪمن ۾ حصو ورتو. هاري حقدار تحريڪ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;
هن جي دوستن ۽ همعصرن ۾ [[حيدر بخش جتوئي]]، [[چوئٿرام گدواڻي]]، [[وشنداس جڳتياڻي]]، [[ليکراج عزيز]] ۽ [[ڪلياڻ آڏواڻي]] جهڙا نالا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;QasimRajpar&quot;&gt;{{cite web
 |last=راڄپر
 |first=قاسم
 |title=تيرٿ بسنت: عالمي سطح جو سنڌي اديب
 |website=سنڌي شخصيتون
 |date=2014-09-28
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي زندگيءَ جي شروعات ==

تيرٿ بسنت پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات انگريزي مضمونن سان ڪئي.
سندس لکڻيون ''Sindh Observer'' ۽ ''Advance India'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيون. سنڌيءَ ۾ لکڻ لاءِ کيس وشنداس جڳتياڻي ۽ ٻين همعصرن همٿايو.
هن سنڌيءَ ۾ ''روشني'' اخبار لاءِ مضمون لکيا ۽ پوءِ ''ڦليلي'' مخزن ۾ پڻ سندس تخليقون شايع ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;
سندس پهريون مضمونن جو مجموعو ''چڻنگون'' 1940ع ۾ شايع ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سوانحي بيانن ۾ ان جي اشاعت 1941ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimRajpar&quot;/&gt;

== هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ==

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ تيرٿ بسنت ڪجهه عرصو سنڌ ۾ رهيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدا ۾ سنڌ نه ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو هو، پر بدلجندڙ سياسي ۽ سماجي حالتن سبب 1949ع ڌاري ڀارت لڏي ويو ۽ [[اجمير]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;
ڀارت ۾ رهڻ دوران هن پنهنجي ادبي ڪم کي جاري رکيو ۽ سوانح نگاريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ ۽ ٻين صنفن ۾ ڪتاب لکيا.

== ادبي خدمتون ==

تيرٿ بسنت جو ادبي ڪم مختلف صنفن تي پکڙيل آهي، پر سندس سوانح عمريون ۽ مضمون خاص طور مشهور ٿيا.
موتي لال جوتواڻيءَ کيس گهڻ رخو ۽ گهڻو لکندڙ اديب قرار ڏيندي سندس اهم تصنيفن ۾ ''ڪنور''، ''گانڌيجي''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' جا نالا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سوانح نگاري ===

==== ڪنور ====

{{Main|ڪنور (ڪتاب)}}

''ڪنور'' تيرٿ بسنت جي مشهور سوانح عمري آهي، جيڪا سنڌ جي صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگيءَ ۽ فن بابت لکيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي اشاعت 1957ع ڄاڻائي آهي، جڏهن ته گجراتي وشوڪوش ۾ 1958ع درج آهي. ڪتاب کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakoshKanwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kanwar – a biography of Bhagat Kanwar Ram
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/kanwar-a-biography-of-bhagat-kanwar-ram-1885-1939-a-sindhi-sufi-singer-and-poet-by-tirth-basant/
 |language=gu
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaAward&quot;/&gt;

==== جواهر جيوني ====

''جواهر جيوني'' هندستان جي اڳواڻ [[جواهر لال نهرو]] جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا ٻه ڀاڱا 1941ع ۾ شايع ٿيا ۽ اهو نهروءَ جي آتم ڪٿا جو انگريزيءَ مان آزاد ترجمو هو. ان تي کيس ادبي بورڊ طرفان انعام پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

==== گانڌيجي ====

''گانڌيجي'' [[مهاتما گانڌي]] جي زندگيءَ بابت تيرٿ بسنت جي اهم سوانحي تصنيف آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب جا ٻه جلد 1972ع ۽ 1978ع ۾ شايع ٿيا. ٻين سوانحي ۽ تنقيدي ماخذن ۾ هن تصنيف جا ٽي ڀاڱا ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MolaniPoetry&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولاڻي
 |first=کيمن يو.
 |title=لاٿم ڪس قلوب تان
 |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== مضمون نگاري ===

تيرٿ بسنت جي ادبي سڃاڻپ ۾ مضمون نگاريءَ کي اهم مقام حاصل آهي.
هن ادب، سماج، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ انساني زندگيءَ بابت مضمون لکيا.
سندس مضمونن جي اهم مجموعن ۾ ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

==== چڻنگون ====

''چڻنگون'' سندس ابتدائي مضمونن جو مجموعو آهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب کي سنڌي ساهت جي صلاحڪار بورڊ ساراهيو ۽ انعام لاءِ چونڊيو. ڪتاب ۾ ڀڳت ڪنور رام جي شهادت بابت مضمون پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

==== ساهتيه سار ====

''ساهتيه سار'' ادبي مضمونن جو مجموعو آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهو 1962ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ان جي اشاعت 1961ع ڄاڻائي ٿي.
هن ڪتاب تي 1962ع ۾ تيرٿ بسنت کي واٽومل فائونڊيشن طرفان هڪ هزار آمريڪي ڊالر ۽ سونو ٻلو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

==== اتهاس درشن ====

''اتهاس درشن'' تاريخ بابت سندس مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1964ع ۾ شايع ٿيو.
تيرٿ بسنت تاريخ نويسيءَ ۾ تنقيدي انداز اختيار ڪيو. هن آڳاٽن تاريخي ماخذن جي محدوديتن ۽ حڪمرانن جي اثر هيٺ لکيل تاريخن بابت سوال اٿاريا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimRajpar&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسي ===

تيرٿ بسنت تاريخي موضوعن تي پڻ ڪتاب لکيا.
سندس ''هندي اتهاس'' بابت قاسم راڄپر ڄاڻايو آهي ته اهو لڳ ڀڳ 500 صفحن ۽ 19 بابن تي مشتمل هو. ان ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب بابت پڻ بحث شامل هو.&lt;ref name=&quot;QasimRajpar&quot;/&gt;

=== ناٽڪ نگاري ۽ ترجما ===

تيرٿ بسنت سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ ناٽڪ لکيا ۽ ترجما ڪيا.
هن [[وليم شيڪسپيئر]] جي ناٽڪن جا سنڌي ترجما ڪيا ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ناٽڪ ''چترا'' کي پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو.
سندس ناٽڪن ۾ ''ميران'' ۽ ''شاعر جو جنازو'' جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

=== شاعري ===

تيرٿ بسنت آزاد شاعريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي.
کيمن يو. مولاڻيءَ جي تحقيقي مقالي موجب سندس آزاد شاعريءَ جا ٻه مجموعا شايع ٿيا:

* ''آواز'' — 1980ع
* ''سنسار'' — 1982ع

مولاڻيءَ 17 سيپٽمبر 2009ع تي ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جي تيرٿ بسنت شتابدي سيمينار ۾ سندس شاعريءَ بابت تحقيقي مقالو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;MolaniPoetry&quot;/&gt;

== تصنيفون ==

تيرٿ بسنت جي ڇپيل ڪتابن جي مجموعي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. کيمن يو. مولاڻيءَ 33 ڪتاب ڄاڻايا آهن، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ 30 کان وڌيڪ يا 40 کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MolaniPoetry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
هيٺ سندس اهم تصنيفن جي فهرست ڏجي ٿي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''تيرٿ بسنت جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | صنف يا موضوع
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1940ع
| '''چڻنگون'''
| مضمون
| ڪجهه ماخذن ۾ 1941ع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1941ع
| '''جواهر جيوني'''
| سوانح عمري / ترجمو
| ٻه ڀاڱا
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1957ع
| '''ڪنور'''
| سوانح عمري
| 1959ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام؛ ڪجهه ماخذن ۾ اشاعت 1958ع
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;&quot; | 1962ع
| '''ساهتيه سار'''
| ادبي مضمون
| ڪجهه ماخذن ۾ 1961ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1964ع
| '''اتهاس درشن'''
| تاريخي مضمون
| تاريخ نويسيءَ بابت
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1972ع، 1978ع
| '''گانڌيجي'''
| سوانح عمري
| جلدن جي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1978ع
| '''خوشبو'''
| مضمون
| ادبي ۽ فڪري مضمون
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;&quot; | 1979ع
| '''سارنگ'''
| مضمون
| ادبي مضمون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1980ع
| '''آواز'''
| آزاد شاعري
| شاعريءَ جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1982ع
| '''سنسار'''
| آزاد شاعري
| شاعريءَ جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | نامعلوم
| '''هندي اتهاس'''
| تاريخ
| هندستان جي تاريخ بابت
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;&quot; | نامعلوم
| '''ميران'''
| ناٽڪ
| ميران ٻائيءَ بابت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | نامعلوم
| '''شاعر جو جنازو'''
| ناٽڪ
| سماجي طنز
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | نامعلوم
| '''وسنت ورکا'''
| سفرنامو
| سير سفر بابت
|}

فهرست موتي لال جوتواڻيءَ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، کيمن يو. مولاڻيءَ ۽ ٻين سوانحي ماخذن مان مرتب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MolaniPoetry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimRajpar&quot;/&gt;

== ادبي اسلوب ۽ فڪر ==

تيرٿ بسنت جي نثر ۾ تاريخي شعور، عقليت پسندي، تنقيدي سوچ ۽ سماجي مسئلن بابت دلچسپي نمايان هئي.
هن سوانح نگاريءَ ۾ شخصيتن جي زندگيءَ کي تاريخي ۽ سماجي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مضمونن ۾ ادب، فلسفي، تاريخ ۽ انساني زندگيءَ بابت مختلف موضوع ملن ٿا.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس عبارت ۾ مخصوص اسلوب، تازگي ۽ فڪري شائستگي موجود هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

== انعام ۽ اعزاز ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''تيرٿ بسنت جا اهم ادبي اعزاز'''
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#DDECF9;color:#244A70;&quot; | سبب
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1959ع
| '''[[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]'''
| ''ڪنور'' جي سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1962ع
| واٽومل فائونڊيشن انعام
| ''ساهتيه سار''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1979ع
| ساهتيه ڪلا پريشد، دهلي
| سنڌي ادب ۾ خدمتون
|-
| style=&quot;background:#F3EDFA;&quot; | سال غيرتصديق ٿيل
| ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي اعزاز
| ادبي ۽ سماجي خدمتون
|}

ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام جي سال ۽ ڪتاب بابت سرڪاري تصديق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAward&quot;/&gt; ٻين اعزازن جا تفصيل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

== آخري زندگي ۽ وفات ==

تيرٿ بسنت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ادبي ڪم ۽ مطالعي ۾ گذاريو.
ڀارت ۾ رهڻ دوران هو اجمير، دهلي ۽ ٻين شهرن سان لاڳاپيل رهيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب آخري عمر ۾ هو بڙودا جي ٻڍا آشرم ۾ پڻ رهيو. پوءِ سندس ويجها عزيز کيس ممبئي وٺي ويا، جتي 30 سيپٽمبر 1994ع تي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBasant&quot;/&gt;

== ادبي ورثو ==

تيرٿ بسنت سنڌي ادب ۾ سوانح نگاريءَ، تاريخي مضمون نگاريءَ ۽ ترجمي جي حوالي سان اهم مقام رکي ٿو.
سندس ڪتاب ''ڪنور'' کي سنڌي ٻوليءَ لاءِ پهريون ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم پهلو آهي.
هن مختلف موضوعن تي لکڻ سان سنڌي نثر جي دائري کي وسعت ڏني. سندس ڪم ۾ سوانح، تاريخ، فلسفو، سماج، ناٽڪ ۽ شاعري شامل آهن.
2009ع ۾ سندس جنم جي سؤ سالن جي مناسبت سان ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ طرفان سيمينار منعقد ٿيو، جنهن ۾ سندس ادبي خدمتن جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;MolaniPoetry&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪنور (ڪتاب)]]
* [[ڀڳت ڪنور رام]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي سوانح نگاري]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[حيدر بخش جتوئي]]
* [[جواهر لال نهرو]]
* [[مهاتما گانڌي]]
* [[خيرپور]]
* [[اجمير]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=تيرٿ وسنت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=مولاڻي
 |first=کيمن يو.
 |title=لاٿم ڪس قلوب تان
 |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — تيرٿ وسنت]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 تيرٿ بسنت جي شاعري — کيمن يو. مولاڻي]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — انعام يافته ڪتابن جي فهرست]
* [https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ The Sindhu World — Tirth Basant]
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html تيرٿ بسنت — قاسم راڄپر]

[[زمرو:1909ع جا جنم]]
[[زمرو:1994ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي سوانح نگار]]
[[زمرو:سنڌي مضمون نگار]]
[[زمرو:سنڌي تاريخ نويس]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي اديب]]
[[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي اديب]]</text>
      <sha1>g6gwa29h1jct40p6khe1e0jaj51v6uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيوس، هڪ اڀياس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104395</id>
    <revision>
      <id>425152</id>
      <parentid>422458</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9307" sha1="num7yci3hwqicpd4kvonn4u3zu7f866" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪشنچند بيوس جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت 1972ع ۾ ڇپيل تحقيقي مقالن جو مجموعو}}
{{Infobox book
| name = بيوس، هڪ اڀياس
| title_orig = Bewas, Hiku Abhyaas
| image =
| caption =
| editor = [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]]، [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]]، سي. ايڇ. رائسنگهاڻي
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگي، شاعري ۽ ادبي خدمتون
| genre = ادبي تحقيق، تنقيد ۽ سيمينار جا مقالا
| publisher = گجرات ساهتيه اڪيڊمي
| pub_date = 1972ع
| pages = 246
| format = ڊيمي سائيز
}}

'''بيوس، هڪ اڀياس''' (انگريزي: ''Bewas, Hiku Abhyaas'') [[سنڌي ادب]] ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت تحقيقي ۽ تنقيدي مقالن جو مجموعو آهي. هي ڪتاب 1972ع ۾ [[گجرات ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. ان ۾ 27 سيپٽمبر 1970ع تي [[پوني]]، ڀارت ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار ۾ پڙهيل مقالا گڏ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جا مرتب پريتم ايل. ورياڻي، گورڌن شرما ۽ سي. ايڇ. رائسنگهاڻي آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewasStudy&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=بيوس هڪ اڀياس
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي بيوس جي حياتيءَ ۽ ادبي تخليقن بابت هڪ گڏيل علمي مجموعي طور متعارف ڪرايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ترتيب ==

''بيوس، هڪ اڀياس'' جي تياريءَ جو تعلق 27 سيپٽمبر 1970ع تي پوني ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار سان آهي. سيمينار ۾ پيش ڪيل مقالن کي گڏ ڪري ڪتابي صورت ڏني وئي. هي ڪتاب 1972ع ۾ گجرات ساهتيه اڪيڊمي شايع ڪيو. ڪتاب ڊيمي سائيز ۾ آهي ۽ 246 صفحن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewasStudy&quot;/&gt;

=== مرتب ڪندڙ ===

ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين ۾ ٽن اديبن جا نالا ملن ٿا:&lt;ref name=&quot;SindhianaBewasStudy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8BED1; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;width:8%;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#245487;color:white;width:35%;&quot; | مرتب
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪردار
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;text-align:center;&quot; | 1
| [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]]
| گڏيل مرتب
|-
| style=&quot;background:#F3F8ED;text-align:center;&quot; | 2
| [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]]
| گڏيل مرتب
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;text-align:center;&quot; | 3
| سي. ايڇ. رائسنگهاڻي
| گڏيل مرتب
|}

== موضوع ۽ ادبي پسمنظر ==

هن ڪتاب جو مرڪزي موضوع [[ڪشنچند بيوس]] جي شخصيت ۽ ادبي تخليقن جو اڀياس آهي. بيوس، جنهن جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو، 25 فيبروري 1885ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 23 سيپٽمبر 1947ع تي وفات ڪيائين. سنڌي شاعريءَ ۾ کيس جديد لاڙن جي اوسر سان لاڳاپيل اهم شاعر سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewas&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڪشنچند بيوس
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

بيوس پنهنجي شاعريءَ ۾ روزمره جي زندگي، سماجي حالتن، فطرت، انساني احساسن ۽ ٻارن جي دنيا کي جاءِ ڏني. سندس ادبي ڪم تي [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي فڪر ۽ شاعريءَ جو پڻ اثر رهيو. سنڌيانا موجب، هن لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ ادبي ڪلاس هلائي ٽئگور جي شخصيت ۽ شاعريءَ بابت گفتگو پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewas&quot;/&gt;

بيوس جي ادبي اهميت کي سمجهڻ لاءِ سندس شاعريءَ جي مجموعن ''شيرين شعر''، ''موجي گيت'' ۽ ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' جو ذڪر اهم آهي. اهي سندس تخليقي ڪم جو حصو آهن ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ سندس ادبي ڪردار جي مطالعي لاءِ بنيادي پسمنظر فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewas&quot;/&gt;

== سنڌي ادبي تحقيق ۾ جڳهه ==

''بيوس، هڪ اڀياس'' بيوس جي شخصيت ۽ فن بابت شايع ٿيل انهن ڪتابن مان هڪ آهي، جيڪي سندس وفات کان پوءِ منظرعام تي آيا. 1970ع واري سيمينار جا مقالا هڪ مجموعي ۾ محفوظ ٿيڻ سبب هي ڪتاب بيوس بابت گڏيل ادبي اڀياس جي اشاعتي تاريخ ۾ هڪ دستاويزي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewasStudy&quot;/&gt;

[[ارجن شاد]] جو ڪتاب ''[[بيوس ۽ نئون دور]]'' پڻ بيوس بابت ادبي تنقيد جي سلسلي ۾ ذڪر جوڳو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي تنقيد بابت داخلا موجب، ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ ۽ سندس مختلف تخليقن جو تنقيدي جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaCriticism&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تنقيد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل تصنيفون ==

بيوس جي شاعريءَ، زندگيءَ ۽ فڪر بابت ٻين تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب پڻ شامل آهن:&lt;ref name=&quot;SindhianaBewas&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

* ''بيوس ۽ نئون دور'' — ارجن شاد
* ''ڪشنچند بيوس'' — هري دلگير، 1982ع
* ''شاعر ته بيوس'' — بلديو گاجرا، 1983ع
* ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' — هري دلگير، 1988ع
* ''بيوس جي ڪوتا جو جائزو'' — هري دلگير، 1993ع
* ''بيوس هڪ گلدستو'' — هري دلگير، 1993ع

== عنوان بابت وضاحت ==

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''بيوس هڪ اڀياس'' کان سواءِ ''بيوس هيڪو اڀياس'' جي نالي سان پڻ هڪ الڳ داخلا موجود آهي. پوئين داخلا موجب، اهو پريتم ورياڻيءَ جو ڪشنچند بيوس بابت لکيل هڪ مقالو آهي، جيڪو 1972ع ۾ لکيو ويو ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو. ٻنهي داخلائن جي نوعيت مختلف بيان ٿيل آهي، تنهنڪري انهن کي بنا وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي هڪ ئي تصنيف قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBewasHeko&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=بيوس هيڪو اڀياس
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هيڪو+اڀياس
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشنچند بيوس]]
* [[پريتم ورياڻي]]
* [[گورڌن شرما گهايل]]
* [[ارجن شاد]]
* [[هري دلگير]]
* [[بيوس ۽ نئون دور]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس بيوس هڪ اڀياس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس ڪشنچند بيوس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

{{DEFAULTSORT:بيوس هڪ اڀياس}}
[[زمرو:1972ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>num7yci3hwqicpd4kvonn4u3zu7f866</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيوس جو چونڊ ڪلام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104396</id>
    <revision>
      <id>425151</id>
      <parentid>422459</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9805" sha1="0ceggpj7ulzei09boqe0fblq2w6qbsx" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪشنچند بيوس جي چونڊ شاعريءَ جو 1988ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}}

{{Infobox book
| name = بيوس جو چونڊ ڪلام
| title_orig = Bewas Jo Choond Kalam
| image =
| image_size = 230px
| caption = بيوس جو چونڊ ڪلام
| author = [[ڪشنچند بيوس]]
| editor = [[هري درياڻي دلگير]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = بيوس جي چونڊ شاعري ۽ تنقيدي اڀياس
| genre = [[شاعري]]، [[ادبي تنقيد]]
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1988ع
| pages = xxxiv + 236
| price = 65 ڀارتي رپيا (پهرئين ڇاپي جي قيمت)
}}

'''بيوس جو چونڊ ڪلام''' (انگريزي: ''Bewas Jo Choond Kalam'') جديد [[سنڌي شاعري]] جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي چونڊ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن کي نامياري سنڌي شاعر ۽ اديب [[هري درياڻي دلگير]] ترتيب ۽ تدوين ڏني. ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ڀارت جي قومي ادبي اداري [[ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام شامل آهي. ان سان گڏ مرتب جو بيوس جي شاعريءَ بابت تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Publications
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل ==

''بيوس جو چونڊ ڪلام'' جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو. اداري جي سرڪاري سنڌي ڪتابن واري فهرست ۾ ان جو عنوان ''Bewas Jo Choond Kalam''، مرتب ''Hari Daryani 'Dilgir'''، صفحا ''xxxiv+236'' ۽ پهرئين ڇاپي جي قيمت 65 رپيا درج آهي. اهڙيءَ طرح ڪتاب ۾ 34 تمهيدي ۽ 236 مکيه صفحا ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;SahityaCatalogue&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هري دلگير جي ترتيب ڏنل ڪتابن جي فهرست اندر هن تصنيف جو عنوان ''بيوس جو چونڊ ڪلام معنيٰ سان'' لکيل آهي ۽ اشاعت جو سال 1988ع ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDilgir&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=درياڻي هري دلگير
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== مواد ۽ ترتيب ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب، هن مجموعي ۾ ڪشنچند بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل نظم ۽ ٻيون شعري تخليقون شامل آهن. مرتب هري دلگير ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ جو تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي ڪتاب بيوس جي چونڊيل ڪلام سان گڏ سندس شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي جو مواد پڻ فراهم ڪري ٿو. مرتب جي تنقيدي نوٽ کي جوتواڻي هن مجموعي جي اهم خصوصيتن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪشنچند بيوس جو ادبي پسمنظر ==

[[ڪشنچند بيوس]] (1885ع–1947ع) جديد سنڌي شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ فطرت، انساني احساسن، سماجي مسئلن، غريبن جي زندگيءَ ۽ روزمره جي تجربن کي نمايان جڳهه ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pirzado2009&quot;&gt;{{cite book
 |last=Pirzado
 |first=Anwar
 |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account
 |year=2009
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf
}}&lt;/ref&gt;

بيوس جي شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ سادي ٻولي، نوان موضوع ۽ فطرت نگاري شامل آهن. سنڌي ادب جي تاريخ بابت شيخ عزيز جي مطالعي موجب، بيوس فارسي ۽ عربيءَ جي روايتي لفظيات کان هٽي سنڌي شاعريءَ ۾ اظهار جا نوان لاڙا متعارف ڪرايا.&lt;ref name=&quot;ShaikhAziz2008&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=2008
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== هري دلگير جي ترتيب ۽ تنقيدي جائزي جي اهميت ==

[[هري درياڻي دلگير]] جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو، جنهن تي ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو گهرو اثر پيو. هري دلگير بيوس جي ادبي مڪتب سان لاڳاپيل رهيو ۽ سندس شاعريءَ جي روايت کي اڳتي وڌائيندڙ شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDilgir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pirzado2009&quot;/&gt;

''بيوس جو چونڊ ڪلام'' ۾ دلگير رڳو چونڊيندڙ ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم نه ڪيو، پر بيوس جي شاعريءَ بابت هڪ تفصيلي تنقيدي نوٽ پڻ شامل ڪيائين. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرتب جي پنهنجي شاعراڻي حيثيت ۽ بيوس جي ادبي مڪتب سان وابستگيءَ سبب اهو تنقيدي جائزو ڪتاب جي اهميت وڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هري دلگير جي ادبي پسمنظر ۾ بيوس سان سندس لاڳاپو نمايان رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، دلگير ننڍپڻ ۾ بيوس جو ڪتاب ''شيرين شعر'' پڙهي شاعريءَ ڏانهن مائل ٿيو ۽ پوءِ کيس بيوس جي صحبت پڻ حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDilgir&quot;/&gt;

== جديد سنڌي شاعريءَ ۾ اهميت ==

''بيوس جو چونڊ ڪلام'' بيوس جي مختلف شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام هڪ هنڌ پيش ڪري ٿو. ان ڪري ڪتاب بيوس جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ گڏيل ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

بيوس جي شاعريءَ ۾ سماجي شعور، فطرت نگاري، انساني همدردي ۽ عام زندگيءَ جي عڪاسي جهڙا لاڙا ملن ٿا. انهن لاڙن جو اثر سنڌي شاعريءَ جي پوءِ واري دور ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بيوس جي ادبي روايت سان لاڳاپيل شاعرن ۾ هري دلگير، هوندراج دکايل ۽ ٻين جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pirzado2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShaikhAziz2008&quot;/&gt;

== بيوس بابت ٻيون تصنيفون ==

بيوس جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت ٻيا ڪتاب پڻ شايع ٿيا آهن، جن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDilgir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ليکڪ يا مرتب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[بيوس ۽ نئون دور]]
| [[ارجن شاد]]
| 1970ع
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#F0F7EC;&quot; | [[بيوس، هڪ اڀياس]]
| پريتم ورياڻي ۽ ٻيا
| 1972ع
| تحقيقي مقالن جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | ڪشنچند بيوس
| [[هري درياڻي دلگير]]
| 1982ع
| ادبي اڀياس
|-
| style=&quot;background:#F0F7EC;&quot; | بيوس جو چونڊ ڪلام
| [[هري درياڻي دلگير]]
| 1988ع
| چونڊ شاعري ۽ تنقيدي جائزو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | بيوس جي ڪوتا جو جائزو
| [[هري درياڻي دلگير]]
| 1993ع
| شاعريءَ جو اڀياس
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشنچند بيوس]]
* [[هري درياڻي دلگير]]
* [[بيوس ۽ نئون دور]]
* [[بيوس، هڪ اڀياس]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير هري دلگير — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

{{DEFAULTSORT:بيوس جو چونڊ ڪلام}}
[[زمرو:1988ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]]
[[زمرو:ڪشنچند بيوس]]</text>
      <sha1>0ceggpj7ulzei09boqe0fblq2w6qbsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بجليون ٿيون برسن (شاعري)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104438</id>
    <revision>
      <id>425135</id>
      <parentid>422525</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10104" sha1="s9ep2tgt3mf3iksdw9hvhu82lrpz1dw" xml:space="preserve">
{{Short description|اندر ديو ڀوڄواڻيءَ جو 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = بجليون ٿيون برسن
| title_orig = بجليون ٿيون برسن
| author = [[اندر ڀوڄواڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[شاعري|شعري مجموعو]]
| subject = انسانيت، همدردي، شفقت ۽ انساني قدر
| pub_date = 1970ع
}}

'''''بجليون ٿيون برسن''''' (انگريزي: ''Bijilyoon Thyoon Barsani'') سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''[[اندر ڀوڄواڻي|اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي]]'''، المعروف '''اندر'''، جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ انساني همدردي، رحم، شفقت ۽ انسانيت جي قدرن جي زوال بابت شاعر جي فڪري ڳڻتيءَ جو اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaIndur&quot;&gt;{{cite web
 |title=اندر ڀوڄواڻي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن مجموعي جو جائزو وٺندي شاعر جي انساني همدرديءَ بابت فڪر کي [[وليم شيڪسپيئر]] جي المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' جي مرڪزي ڪردار جي سوال سان ڀيٽيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== شاعر جو تعارف ==

[[اندر ڀوڄواڻي]] جو اصل نالو '''اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي''' هو. سندس جنم 22 مارچ 1918ع تي سنڌ جي ڳوٺ ٻيلي، تعلقي سجاول ۾ ٿيو. هن مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي.

اندر ڀوڄواڻي شاعر، ليکڪ، مضمون نگار ۽ نقاد هو. شاعريءَ سان گڏ مضمون نويسي ۽ ادبي تنقيد سندس دلچسپيءَ جا اهم شعبا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ''پرهه باکون ڪڍيون'' (1963ع) ۽ ''بجليون ٿيون برسن'' (1970ع) شايع ٿيا. سندس هڪ ٻيو ڪتاب ''تاثرات'' 1984ع ۾ ڇپيو. اندر ڀوڄواڻي 1992ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaIndur&quot;/&gt;

== اشاعت ==

''بجليون ٿيون برسن'' جي اشاعت جو سال 1970ع آهي. انهيءَ سال جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ٻنهي مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaIndur&quot;/&gt;

ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت واري شهر، صفحن جي تعداد، قيمت ۽ نظمن جي فهرست بابت مستند ڪتابي رڪارڊ اڃا دستياب نه ٿي سگهيو آهي.

== موضوع ۽ فڪري پسمنظر ==

=== انسانيت ۽ انساني قدر ===

موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''بجليون ٿيون برسن'' ۾ شاعر انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي ڏک جو اظهار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انهيءَ جائزي مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جو هڪ اهم فڪري پهلو انسان جي اخلاقي ذميواري، ٻين انسانن جي ڏک کي محسوس ڪرڻ ۽ انساني رشتن ۾ رحم جي اهميت سان لاڳاپيل آهي.

=== همدردي ۽ شفقت جو زوال ===

جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر اهڙي سماجي ڪيفيت تي احتجاج ڪري ٿو، جنهن ۾ انسانن جي هڪٻئي لاءِ همدردي ۽ شفقت گهٽجي رهي آهي.

هن تشريح ۾ انساني قدرن جو زوال شاعر جي بيچينيءَ جو سبب بڻجي سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪنگ ليئر سان ادبي ڀيٽ ==

[[وليم شيڪسپيئر]] جو مشهور المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' انساني تڪليف، اقتدار، خاندان، بي رحميءَ ۽ انسان جي بنيادي حيثيت بابت سوال اٿاري ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ ''بجليون ٿيون برسن'' جي شاعر جي فڪري احتجاج کي ''ڪنگ ليئر'' جي ڪردار جي انساني وجود بابت سوال سان ڀيٽيو آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان ۾ هي سوال انگريزيءَ ۾ هن ريت آيو آهي:

&lt;blockquote lang=&quot;en&quot;&gt;Is not the man more than this?&lt;/blockquote&gt;

يعني: ''ڇا انسان هن کان وڌيڪ ڪجهه نه آهي؟''

جوتواڻيءَ جي هيءَ ڀيٽ ٻنهي تخليقن ۾ انسانيت ۽ انساني وقار بابت موجود فڪري ڳڻتيءَ کي نمايان ڪرڻ لاءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن ڀيٽ کي اندر ڀوڄواڻيءَ جي شيڪسپيئر کان سڌي ادبي اثرپذيريءَ جو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ ڪنهن مخصوص نظم يا سڌي اقتباس جي نشاندهي نه ڪئي وئي آهي.

== ادبي جائزو ==

''بجليون ٿيون برسن'' بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ مان مجموعي جا ٻه اهم پهلو سامهون اچن ٿا:

* انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي شاعر جو ڏک؛
* انساني وقار ۽ انسانيت بابت اخلاقي سوالن جو اظهار.

جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ شاعر جي ڪيفيت کي هڪ احتجاجي ۽ دردناڪ لهجي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب نظمن جي فني بناوت، وزن، بحر، صنفن، علامتن ۽ لسانياتي خصوصيتن بابت قطعي نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي.

== اندر ڀوڄواڻيءَ جون تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | صنف يا نوعيت
|-
| style=&quot;background:#E7F1FC;&quot; | ''پرهه باکون ڪڍيون''
| 1963ع
| شاعريءَ جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5EA;&quot; | ''بجليون ٿيون برسن''
| 1970ع
| شاعريءَ جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#F2EAFB;&quot; | ''تاثرات''
| 1984ع
| نثري تصنيف
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaIndur&quot;/&gt;

== ڪتاب جا دستاويزي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#35675B;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#35675B;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#35675B;color:#FFFFFF;&quot; | ماخذ يا تصديق
|-
| style=&quot;background:#E7F3EF;&quot; | عنوان
| بجليون ٿيون برسن
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|-
| style=&quot;background:#F1F7F4;&quot; | رومن عنوان
| ''Bijilyoon Thyoon Barsani''
| جوتواڻي، 1996ع
|-
| style=&quot;background:#E7F3EF;&quot; | شاعر
| اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي
| سنڌيانا ۽ جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#F1F7F4;&quot; | سال
| 1970ع
| ٻنهي ماخذن مان تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#E7F3EF;&quot; | ٻولي
| سنڌي
| تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F1F7F4;&quot; | صنف
| شعري مجموعو
| تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#E7F3EF;&quot; | ناشر
| اڻڄاتل
| اصل ڇاپي جي ضرورت
|-
| style=&quot;background:#F1F7F4;&quot; | صفحا
| اڻڄاتل
| اصل ڇاپي جي ضرورت
|-
| style=&quot;background:#E7F3EF;&quot; | نظمن جو تعداد
| اڻڄاتل
| اصل ڇاپي جي ضرورت
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaIndur&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ جاءِ ==

''بجليون ٿيون برسن'' اندر ڀوڄواڻيءَ جي انهن تصنيفن مان آهي، جن جي اشاعت سنڌي شاعريءَ جي تاريخي ۽ ڪتابي رڪارڊ ۾ درج ٿيل آهي.

جوتواڻيءَ جي جائزي موجب، هن مجموعي ۾ انساني همدردي ۽ شفقت جي مسئلي کي مرڪزي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انهيءَ بنياد تي مجموعي کي انسانيت ۽ اخلاقي قدرن بابت سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو، پر ان جي تفصيلي ادبي حيثيت جي تعين لاءِ اصل نظمن جو مطالعو ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اندر ڀوڄواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[وليم شيڪسپيئر]]
* [[ڪنگ ليئر]]
* [[انساني وقار]]
* [[ادبي تنقيد]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A اندر ڀوڄواڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:بجليون ٿيون برسن}}
[[زمرو:1970ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]</text>
      <sha1>s9ep2tgt3mf3iksdw9hvhu82lrpz1dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديو ايڇ بوٽاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104445</id>
    <revision>
      <id>425179</id>
      <parentid>422570</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12092" sha1="0n53g2jbgx28c6he109mcjqu1ehst0t" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ليکڪ، اقتصاديات جو ماهر ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو محقق (1913ع–1989ع)}}

{{Infobox person
| name = ديو هاسومل بوٽاڻي
| native_name = ديو ايڇ بوٽاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = 1913ع
| death_date = 1989ع
| occupation = [[ليکڪ]]، [[اقتصاديات|اقتصاديات جو ماهر]]، سماجي نقاد، محقق
| known_for = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو اڀياس
| notable_works = ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee''؛ ''The Melody and Philosophy of Shah Latif''
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]]
}}

'''ديو هاسومل بوٽاڻي''' (انگريزي: ''Dayo Hasomal Butani''؛ 1913ع–1989ع)، جيڪو '''ديو ايڇ بوٽاڻي''' (''D. H. Butani'') جي نالي سان پڻ مشهور آهي، سنڌي ادب جو ليکڪ، [[اقتصاديات]] جو ماهر، سماجي نقاد ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو اڀياس ڪندڙ محقق هو. سندس تصنيفن ۾ سنڌي صوفي شاعري، سنڌ جي سنتن جي زندگي، معاشي مسئلن ۽ ڏکڻ ايشيا جي سياسي معاملن بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiNiiButani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AppleButani&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب بوٽاڻي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي بي مثال سمجهندو هو. هن ڀٽائيءَ جي ڪلام بابت مختصر پر فڪري لحاظ کان اهم لکڻيون لکيون. سندس سنڌي تصنيف ''شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي'' سندس وفات کان پوءِ 1990ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== زندگي ۽ علمي سڃاڻپ ==

بوٽاڻي 1913ع ۾ ڄائو ۽ 1989ع ۾ وفات ڪيائين. سندس پورو نالو ''ديو هاسومل بوٽاڻي'' هو، جيڪو بين الاقوامي ڪتابي فهرست ''CiNii Books'' ۾ ''Dayo Hasomal Butani'' جي صورت ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;CiNiiButani&quot;/&gt;

بوٽاڻيءَ جي علمي دلچسپين ۾ ادب سان گڏ اقتصاديات، سياست ۽ سماجي مسئلا پڻ شامل هئا. سندس ڪتابن جي فهرست مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن [[ڀارت]] جي اقتصادي حالتن، [[پاڪستان]] جي مستقبل ۽ [[خالصتان تحريڪ]] سان لاڳاپيل سياسي سوالن تي پڻ لکيو.&lt;ref name=&quot;CiNiiButani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ButaniFuture&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ButaniSikh&quot;/&gt;

== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت ڪم ==

[[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|260px|[[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو روضو. بوٽاڻيءَ جي ادبي تحقيق جو هڪ اهم موضوع ڀٽائيءَ جي شاعري ۽ فڪر هو.]]

بوٽاڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ نمايان پاسو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ سان سندس گهرو لڳاءُ هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڄاڻايو آهي ته بوٽاڻي ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي بي مثال قرار ڏيندو هو ۽ ان جي فني ۽ فڪري خصوصيتن بابت لکندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي ===

'''''شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي''''' (رومن صورت: ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee'') بوٽاڻيءَ جي شاهه لطيف جي شاعريءَ بابت تصنيف آهي. جوتواڻيءَ موجب هي ڪتاب 1990ع ۾، ليکڪ جي وفات کان پوءِ، شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع شاهه لطيف جي شاعريءَ جي موسيقيت ۽ فلسفي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== The Melody and Philosophy of Shah Latif ===

بوٽاڻيءَ جو انگريزي ڪتاب ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' سن 1991ع ۾ ''Promilla &amp; Co.'' پاران شايع ٿيو. ڪتاب جا 83 صفحا آهن ۽ ان جو ISBN 81-85002-14-2 آهي.&lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف جي شخصيت، سندس شاعريءَ جي روحاني ۽ اخلاقي پهلوئن، سنڌ جي لوڪ داستانن ۽ صوفي فڪر تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن ۾ [[سسئي پنھون]]، [[سهڻي ميهار]]، [[سورٺ راءِ ڏياچ]]، جوڳي، شاهه جي شاعريءَ ۾ انسان دوستي، لامحدود حقيقت جي ڳولا ۽ سر سارنگ جو حسن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;/&gt;

انگريزي ڪتاب جي اشاعتي معلومات موجب ان ۾ سورهن مختصر بابن کان سواءِ ضميما ۽ تصويرون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;/&gt;

=== شاهه جي شاعريءَ جو انگريزي ترجمو ===

بوٽاڻيءَ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي چونڊ شاعريءَ کي انگريزيءَ ۾ پڻ پيش ڪيو. ادبي ويب سائيٽ ''Poetry Chaikhana'' تي شاهه لطيف جي ڪلام جو هڪ انگريزي ترجمو بوٽاڻيءَ جي نالي سان موجود آهي، جنهن جو ماخذ ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PoetryChaikhana&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ڪم سنڌي شاعريءَ کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.

== سنڌ جي سنتن بابت لکڻيون ==

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کان سواءِ بوٽاڻيءَ سنڌ جي مذهبي ۽ روحاني شخصيتن بابت پڻ لکيو. ناشر جي ڪتابي فهرست ۾ سندس ''Baba Hariram: Saint of Sind'' ۽ ''The Incredible Bhagat Wadhuram: Saint of Sind'' جا عنوان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;

اهي تصنيفون سنڌ جي سنتن جي سوانحي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ناشر جي فهرست موجب ''Baba Hariram: Saint of Sind'' جو اصل اشاعتي سال 1981ع آهي، جڏهن ته ان جو 2012ع وارو ٻيهر ڇاپو پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;

== معاشي ۽ سياسي لکڻيون ==

بوٽاڻيءَ جي تصنيفي سرگرمين جو دائرو ادب ۽ روحانيت تائين محدود نه هو. ڪتابي فهرستن ۾ سندس هيٺيان سياسي ۽ معاشي ڪتاب پڻ درج آهن:

* ''The Future of Pakistan'' (1984ع)، جنهن جو ناشر ''Promilla'' هو.&lt;ref name=&quot;ButaniFuture&quot;/&gt;
* ''The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan?'' (1986ع)، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي سياسي معاملن بابت هو.&lt;ref name=&quot;ButaniSikh&quot;/&gt;

انهن ڪتابن جا عنوان بوٽاڻيءَ جي سياسي ۽ سماجي مسئلن ۾ دلچسپي ظاهر ڪن ٿا؛ البت سندس مخصوص سياسي موقف بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ ڪتابن جي مڪمل متن جو اڀياس ضروري آهي.

== چونڊ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #4667a8; background:#f8fbff;&quot;
|+ style=&quot;background:#254b9b; color:white; padding:10px;&quot; | '''ديو هاسومل بوٽاڻيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dbeafe; color:#173b77;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#dbeafe; color:#173b77;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dbeafe; color:#173b77;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dbeafe; color:#173b77;&quot; | حوالو
|-
| ''Baba Hariram: Saint of Sind''
| 1981ع
| سنڌ جي سنت جي سوانح
| &lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;
|-
| ''The Future of Pakistan''
| 1984ع
| سياسي ۽ سماجي اڀياس
| &lt;ref name=&quot;ButaniFuture&quot;/&gt;
|-
| ''The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan?''
| 1986ع
| سياسي اڀياس
| &lt;ref name=&quot;ButaniSikh&quot;/&gt;
|-
| ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee'' (شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي)
| 1990ع
| شاهه لطيف جي شاعريءَ جو اڀياس
| &lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| ''The Melody and Philosophy of Shah Latif''
| 1991ع
| شاهه لطيف جي شاعري، موسيقيت ۽ فلسفو
| &lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;/&gt;
|-
| ''The Incredible Bhagat Wadhuram: Saint of Sind''
| سال جي وڌيڪ تصديق گهربل
| سنڌ جي سنت جي سوانح
| &lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;/&gt;
|}

== ادبي اهميت ==

بوٽاڻيءَ جي ڪم ۾ سنڌي ادبي ورثي ۽ ڏکڻ ايشيا جي سماجي مسئلن بابت دلچسپي گڏ نظر اچي ٿي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت سندس لکڻين ۾ شاعريءَ جي موسيقيت، فلسفي، انسان دوستي ۽ روحاني معنائن کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;/&gt;

سندس شاهه لطيف بابت انگريزي ڪم جو حوالو ٻين ادبي ويب سائيٽن ۽ شاهه جي شاعريءَ جي ترجمن ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoetryChaikhana&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا|
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiNiiButani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Butani, D. H.
 |website=CiNii Books
 |publisher=National Institute of Informatics
 |url=https://ci.nii.ac.jp/author/DA01309037
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GoogleButani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Butani
 |first=D. H.
 |title=The Melody and Philosophy of Shah Latif
 |publisher=Promilla
 |year=1991
 |pages=83
 |isbn=9788185002149
 |url=https://books.google.com/books?id=nf4rAAAAIAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PromillaCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Promilla &amp; Co. Publishers: Book Catalogue
 |website=BiblioAsia
 |url=https://www.biblioasia.com/Bibliophile-South-Asia-CheckList.pdf
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AppleButani&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Melody and Philosophy of Shah Latif
 |website=Apple Books
 |publisher=Promilla &amp; Co.
 |url=https://books.apple.com/us/book/the-melody-and-philosophy-of-shah-latif/id1041931403
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ButaniFuture&quot;&gt;{{cite book
 |last=Butani
 |first=D. H.
 |title=The Future of Pakistan
 |publisher=Promilla
 |year=1984
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ButaniSikh&quot;&gt;{{cite book
 |last=Butani
 |first=D. H.
 |title=The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan?
 |publisher=Promilla
 |year=1986
 |edition=1st
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PoetryChaikhana&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: If You Are Seeking Allah
 |website=Poetry Chaikhana
 |url=https://www.poetry-chaikhana.com/Poets/L/LatifBhitaiS/Ifyouareseek/index.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ci.nii.ac.jp/author/DA01309037 CiNii Books تي ديو هاسومل بوٽاڻي]
* [https://books.google.com/books?id=nf4rAAAAIAAJ شاهه لطيف بابت انگريزي ڪتاب جي ڪتابي معلومات]
* [https://www.biblioasia.com/Bibliophile-South-Asia-CheckList.pdf ناشر جي ڪتابي فهرست]

{{DEFAULTSORT:بوٽاڻي، ديو هاسومل}}
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1989ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>0n53g2jbgx28c6he109mcjqu1ehst0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رڪمڻي سندر چئناني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104451</id>
    <revision>
      <id>425186</id>
      <parentid>422583</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9313" sha1="mpajnewn8qt8zmt9d0g6pt3r852chop" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ ادبي محقق}}

{{Infobox person
| name = رڪمڻي سندر چيناڻي
| native_name = رڪماڻي چيناڻي
| birth_date = 1930ع
| occupation = ڪهاڻيڪار، شاعره، ادبي محقق
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| known_for = سنڌي ناول ۾ استري؛ مون کي چندو کپي
| notable_works = ''سنڌي ناول ۾ استري'' (1990ع)&lt;br /&gt;''مون کي چندو کپي'' (1993ع)&lt;br /&gt;''سنڌيت جو اُپاسڪ''
}}

'''رڪمڻي سندر چيناڻي''' (انگريزي: ''Rukmani Sunder Chainani''؛ ديوناگري: रुक्मणी चैनाणी)، جنهن جو نالو '''رڪماڻي چيناڻي''' ۽ '''رڪمني چيناڻي''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، سنڌي ٻوليءَ جي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ ادبي محقق آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سندس جنم 1930ع ۾ ٿيو. سندس اهم تصنيفن ۾ ''مون کي چندو کپي'' (1993ع) ۽ ''سنڌي ناول ۾ استري'' (1990ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''مون کي چندو کپي'' ۾ روزمره زندگيءَ جي واقعن ۽ ڪردارن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جڏهن ته ''سنڌي ناول ۾ استري'' سنڌي ناولن ۾ عورت جي نمائندگيءَ جو ادبي ۽ تحقيقي اڀياس آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي ڪتابن جي آن لائين فهرست ''Sindhi Sanchaya'' ۾ سندس هڪ ٻي تصنيف ''سنڌيت جو اُپاسڪ'' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaUpasak&quot;/&gt;

== زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ ==

رڪمڻي سندر چيناڻيءَ جو جنم 1930ع ۾ ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ محقق طور متعارف ڪرايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس جنم جي صحيح تاريخ، جنم هنڌ، تعليم، خانداني زندگي ۽ وفات بابت قابل اعتماد تفصيل دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهيا آهن.

== ادبي خدمتون ==

رڪمڻي چيناڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ تخليقي ادب ۽ ادبي تحقيق ٻئي شامل آهن. جوتواڻيءَ سندس ڪهاڻيڪاري ۽ شاعريءَ سان گڏ سنڌي ناول ۾ عورت بابت تحقيق جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي عورت ليکڪائن بابت ''Sindhishaan'' جي هڪ ادبي مضمون ۾ رڪمڻي چيناڻيءَ جو نالو پوپٽي هيراننداڻي، سندري اتمچنداڻي، ڪلا پرڪاش ۽ ٻين سنڌي اديبائن سان گڏ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhishaanWomen&quot;/&gt;

== تصنيفون ==

=== سنڌي ناول ۾ استري (1990ع) ===

''سنڌي ناول ۾ استري'' (رومن صورت: ''Sindhi Novel mein Istree'') رڪمڻي چيناڻيءَ جو 1990ع ۾ شايع ٿيل ادبي تحقيقي ڪتاب آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هي ڪتاب سنڌي ناول ۾ عورت جي ڪردار ۽ نمائندگيءَ جو اهم اڀياس آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''Sindhi Sanchaya'' جي ڪتابياتي فهرست ۾ هي تصنيف ''Sindhī Novel Men Istrī'' جي نالي سان درج آهي. ساڳي فهرست موجب ڪتاب جي هڪ ڪاپي ممبئيءَ جي ''H. R. College'' جي لائبريريءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaNovel&quot;/&gt;

هي ڪتاب سنڌي ناول جي مطالعي ۾ عورت کي هڪ الڳ تحقيقي موضوع طور پيش ڪرڻ سبب اهميت رکي ٿو.

=== مون کي چندو کپي (1993ع) ===

''مون کي چندو کپي'' (رومن صورت: ''Moonkhe Chandu Khape'') رڪمڻي چيناڻيءَ جو 1993ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي.

جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ روزمره زندگيءَ جي واقعن ۽ ڪردارن کي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل فهرست، ان ۾ شامل تخليقن جي تعداد ۽ ناشر بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي.

=== سنڌيت جو اُپاسڪ ===

''سنڌيت جو اُپاسڪ'' (رومن صورت: ''Sindhīyat Jo Upāsak'') رڪمڻي چيناڻيءَ جي هڪ ٻي تصنيف آهي.

هي ڪتاب ''Sindhi Sanchaya'' جي فهرست ۾ سندس نالي سان درج آهي. ساڳي رڪارڊ ۾ ڪتاب جي آن لائين موجودگيءَ جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaUpasak&quot;/&gt;

ڪتاب جي اشاعت جي سال، صنف ۽ تفصيلي مواد بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== تصنيفن جي فهرست ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;&quot;
|+ style=&quot;background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;&quot; | '''رڪمڻي چيناڻيءَ جون تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dbeafe; color:#173b77;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#e9ddff; color:#49318e;&quot; | اشاعت
! style=&quot;background:#dcfce7; color:#166534;&quot; | موضوع يا صنف
! style=&quot;background:#fff0c2; color:#854d0e;&quot; | ماخذ
|-
| ''سنڌي ناول ۾ استري''
| 1990ع
| سنڌي ناول ۾ عورت جو ادبي اڀياس
| جوتواڻي؛ سنڌي سنچيه
|-
| ''مون کي چندو کپي''
| 1993ع
| روزمره زندگيءَ جا واقعا ۽ ڪردار
| جوتواڻي
|-
| ''سنڌيت جو اُپاسڪ''
| نامعلوم
| تفصيلي صنف جي تصديق گهربل
| سنڌي سنچيه
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaNovel&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaUpasak&quot;/&gt;

== سنڌي ناول ۾ عورت جي مطالعي سان تعلق ==

رڪمڻي چيناڻيءَ جي تصنيف ''سنڌي ناول ۾ استري'' سنڌي ادب جي ان تحقيقي شعبي سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ ناولن جي عورت ڪردارن ۽ سندن ادبي نمائندگيءَ جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.

جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي سنڌي ناول ۾ عورت بابت هڪ سٺو اڀياس قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي مڪمل متن جي مطالعي کان سواءِ مخصوص ناولن، ڪردارن يا ليکڪن بابت چيناڻيءَ جا نتيجا بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== سنڌي عورت ليکڪائن ۾ مقام ==

ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سنڌي ادب ۾ عورت ليکڪائن جي تخليقي ۽ تنقيدي سرگرمين کي نمايان حيثيت حاصل ٿي.

''Sindhishaan'' جي ادبي مضمون ۾ رڪمڻي چيناڻيءَ کي انهن عورت ليکڪائن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن سنڌي ادب جي مختلف صنفن ۾ پنهنجو حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanWomen&quot;/&gt;

رڪمڻي چيناڻيءَ جي سڃاڻپ جو هڪ اهم پاسو اهو آهي ته سندس ڪم ۾ تخليقي ادب سان گڏ عورت جي ادبي نمائندگيءَ بابت تحقيق پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[پوپٽي هيراننداڻي]]
* [[سندري اتمچنداڻي]]
* [[ڪلا پرڪاش]]
* [[سنڌي ادبي تنقيد]]

== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SanchayaNovel&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhī Novel Men Istrī
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/18271
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SanchayaUpasak&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhīyat Jo Upāsak
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/42304
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SindhishaanWomen&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Column: Sindhi Women Writers
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/andlife/life_07_04.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhisanchaya.in/authors/Rukmani%20Chainani سنڌي سنچيه تي رڪمڻي چيناڻيءَ جي تصنيفن جي فهرست]
* [https://sindhisanchaya.in/books/18271 سنڌي ناول ۾ استري — ڪتابياتي رڪارڊ]
* [https://sindhisanchaya.in/books/42304 سنڌيت جو اُپاسڪ — ڪتابياتي رڪارڊ]
* [https://sindhishaan.com/article/andlife/life_07_04.html سنڌي عورت ليکڪائن بابت مضمون]

{{DEFAULTSORT:چيناڻي، رڪمڻي سندر}}
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي شاعرائون]]
[[زمرو:سنڌي ادبي محقق]]
[[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>mpajnewn8qt8zmt9d0g6pt3r852chop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دادا شيام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104528</id>
    <revision>
      <id>425168</id>
      <parentid>422767</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9546" sha1="9uvc4ww5r796owaitewwgsa3b90m90n" xml:space="preserve">
{{Short description|شيوڪ ڀوڄراج جو 1934ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناول}}

{{Infobox book
| name = دادا شيام
| title_orig = Daadaa Shyaam
| author = [[شيوڪ ڀوڄراج]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ناول]]، سماجي ۽ تعليمي ادب
| published = 1934ع
| subject = ٻارن جي نفسيات، تعليم ۽ استاد جو اخلاقي ڪردار
}}

'''دادا شيام''' (انگريزي: ''Daadaa Shyaam'') سنڌي اديب ۽ ٻارن جي تعليم سان لاڳاپيل سماجي ڪارڪن '''[[شيوڪ ڀوڄراج]]''' جو لکيل هڪ [[سنڌي ناول]] آهي، جيڪو 1934ع ۾ شايع ٿيو. ناول ۾ هڪ اخلاقي طور بدعنوان اسڪولي استاد جو ڪردار پيش ڪيو ويو آهي ۽ ٻارن جي نفسيات ۽ تعليم سان لاڳاپيل مسئلن کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''دادا شيام'' جو تعارف هڪ اهڙي ناول طور ڪرايو آهي، جنهن ۾ اخلاقي طور بدعنوان اسڪولي استاد جي ڪردار سان گڏ ٻارن جي نفسيات ۽ تعليمي معاملن کي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

دستياب ڪتابياتي تعارف ۾ ناول جي مڪمل ڪهاڻي، استاد جو نالو، ٻين ڪردارن ۽ واقعن جي ترتيب بابت تفصيل نٿا ملن. تنهنڪري ناول جي پلاٽ بابت وڌيڪ بيان لاءِ اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

== بنيادي موضوع ==
=== استاد جو اخلاقي ڪردار ===
ناول جي مرڪزي موضوعن مان هڪ اسڪولي استاد جي اخلاقي بدعنواني آهي. جوتواڻيءَ جي تعارف موجب ناول ۾ اهڙي استاد کي پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي شخصيت اخلاقي خرابين سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

تعليمي حوالي سان استاد جي اخلاقي ذميواري هڪ اهم مسئلو آهي. ناول جي موضوع کي استاد جي شخصيت ۽ سندس تعليمي ڪردار جي تناظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر سندس مخصوص عملن بابت اصل متن کان سواءِ دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.

=== ٻارن جي نفسيات ===
''دادا شيام'' ۾ ٻارن جي نفسيات پڻ هڪ اهم موضوع آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ ان موضوع جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

[[ٻارن جي نفسيات]] ۾ ٻارن جي ذهني، جذباتي، سماجي ۽ رويوياتي اوسر جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ناول ۾ هن موضوع جي موجودگي ان کي تعليمي ۽ نفسياتي معاملن سان لاڳاپيل ادبي تصنيف بڻائي ٿي.

=== تعليمي مسئلا ===
ناول ۾ تعليمي معاملن کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي. دستياب تعارف مان معلوم ٿئي ٿو ته ليکڪ اسڪولي ماحول سان لاڳاپيل مسئلن کي افسانوي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ناول ۾ تعليم جي ڪهڙن مخصوص مسئلن تي بحث ٿيل آهي، تنهن جي مڪمل نشاندهي اصل ڪتاب جي متن مان ئي ڪري سگهجي ٿي.

== ليکڪ ==
'''شيوڪ ڀوڄراج''' (انگريزي: ''Sevak Bhojraj'') سنڌي اديب ۽ ٻارن جي تعليم ۽ ڀلائيءَ سان لاڳاپيل سماجي ڪارڪن هو. هن 1923ع ۾ ٻارن جي تعليم، راندين ۽ تفريحي سرگرمين لاءِ '''آل انڊيا بالڪن جي باري''' (''All India Balkan-Ji-Bari'') نالي تنظيم قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;BalkanHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Us
 |url=https://allindiabalkanjibari.com/about-us/
 |website=All India Balkan-Ji-Bari
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

هن تنظيم جو مقصد ٻارن کي راندين، تفريح ۽ تعليمي سرگرمين وسيلي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ هو. تنظيم جي تاريخ بابت جواهر لعل نهروءَ جي گڏ ڪيل تحريرن ۾ پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nehru1961&quot;&gt;{{cite book
 |author=Nehru, Jawaharlal
 |title=Selected Works of Jawaharlal Nehru
 |series=Second Series
 |volume=68
 |chapter=To the All India Balkanji Bari Conference: Child Development
 |date=30 April 1961
 |url=https://nehruarchive.in/documents/to-the-all-india-balkanji-bari-conference-child-development-30-april-1961-zwnpq
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شيوڪ ڀوڄراج جي ٻارن جي تعليم سان وابستگيءَ جو هڪ تاريخي حوالو [[مهاتما گانڌي]] جي 9 سيپٽمبر 1935ع واري خط سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ خط جي حاشيي ۾ شيوڪ ڀوڄراج دادا جو ذڪر آل انڊيا بالڪن جي باريءَ جي صدر طور ڪيو ويو آهي. ساڳئي حاشيي موجب هن ٻارن جي رسالي ''گلستان'' لاءِ گانڌيءَ کان پيغام گهريو هو.&lt;ref name=&quot;Gandhi1935&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gandhi, Mohandas Karamchand
 |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi
 |chapter=Letter to N. R. Malkani
 |date=9 September 1935
 |url=https://www.gandhipedia150.in/static/data/highlighted_pdfs_output/satyagraha_volume61_book_574.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي جائزو ==
''دادا شيام'' کي پنهنجي موضوعن جي بنياد تي سماجي ۽ تعليمي مسئلن سان لاڳاپيل ناول قرار ڏئي سگهجي ٿو.

جوتواڻيءَ جي مختصر تعارف مان ناول جا ٽي بنيادي پهلو ظاهر ٿين ٿا: استاد جي اخلاقي شخصيت، ٻارن جي نفسيات ۽ تعليم سان لاڳاپيل مسئلا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انهن موضوعن جي گڏيل موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ناول جو موضوع رڳو ڪنهن فرد جي ذاتي زندگي نه، پر اسڪولي ماحول ۽ ٻارن جي تعليم سان لاڳاپيل معاملا پڻ آهن.

بهرحال، ناول جي ادبي اسلوب، بيانيه جوڙجڪ، ڪردارن جي ارتقا ۽ مصنف جي فڪري موقف بابت قطعي راءِ ڏيڻ لاءِ اصل ناول يا ان بابت تفصيلي ادبي تنقيد گهربل آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #9bb7cc;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b83;color:white;padding:10px;&quot; | '''دادا شيام — اشاعتي ۽ ادبي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#dcecf7;width:35%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#eaf3f9;&quot; | ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ڪتاب جو نالو
| دادا شيام
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | رومن عنوان
| ''Daadaa Shyaam''
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | مصنف
| [[شيوڪ ڀوڄراج]]
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صنف
| [[ناول]]
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ٻولي
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت
| 1934ع
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | موضوع
| ٻارن جي نفسيات، تعليمي مسئلا ۽ استاد جي اخلاقي شخصيت
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ناشر
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | بنيادي ڪتابياتي حوالو
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== لاڳاپيل موضوع ==
* [[شيوڪ ڀوڄراج]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[ٻارن جي نفسيات]]
* [[تعليم]]
* [[استاد]]
* [[ٻارن جو ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڪتاب] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://allindiabalkanjibari.com/about-us/ آل انڊيا بالڪن جي باري — تنظيم جي تاريخ]
* [https://nehruarchive.in/documents/to-the-all-india-balkanji-bari-conference-child-development-30-april-1961-zwnpq جواهر لعل نهروءَ جو ٻارن جي ترقيءَ بابت خطاب]
* [https://www.gandhipedia150.in/static/data/highlighted_pdfs_output/satyagraha_volume61_book_574.pdf گانڌيءَ جي گڏ ڪيل تحريرن ۾ شيوڪ ڀوڄراج جو ذڪر]

{{DEFAULTSORT:دادا شيام}}
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1934ع جا ناول]]</text>
      <sha1>9uvc4ww5r796owaitewwgsa3b90m90n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڻي داڻي تي مُھر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104531</id>
    <revision>
      <id>425170</id>
      <parentid>422770</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11052" sha1="dn2j49agb2jvgnbfjko9nwv7pu5eswr" xml:space="preserve">
{{Short description|لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي تحريرن جو 1983ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}}

{{Infobox book
| name = داڻي داڻي تي مهر
| title_orig = داڻي داڻي تي مهر
| author = [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]
| editor = نند ڇڳاڻي
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ادبي خاڪو]]، [[يادگيريون]]
| published = 1983ع
| subject = ليکڪ جا زندگيءَ جا تجربا ۽ حقيقي واقعا
}}

'''داڻي داڻي تي مُهر''' (رومن: ''Daane Daane te Muhar'') سنڌي اديب ۽ نثرنگار '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' جي مختصر ڪهاڻين، ادبي خاڪن ۽ يادگيرين جو مجموعو آهي، جيڪو 1983ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب کي '''نند ڇڳاڻي''' (''Nand Chhugani'') مرتب ڪيو. مجموعي ۾ شامل تحريرون گهڻو ڪري ليکڪ جي زندگيءَ ۾ پيش آيل حقيقي واقعن تي ٻڌل آهن ۽ سندس مخصوص نثري انداز ۽ ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون. ڪتاب ۾ سندس مشهور ڪهاڻي '''«حُر مَکِيءَ جا»''' پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== عنوان جي معنيٰ ==
''داڻي داڻي تي مُهر'' سنڌي ٻوليءَ جي مشهور چوڻي آهي، جنهن جو واسطو نصيب ۽ روزيءَ جي تصور سان آهي.

سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ''جامع سنڌي لغات'' موجب، «داڻي داڻي تي مهر هئڻ» جي معنيٰ آهي ته مقرر نصيب ضرور ملندو ۽ هڪ ماڻهوءَ جي نصيب جي شيءِ ٻئي کي نه ملندي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=داڻي+داڻي+تي+مهر+هئڻ
 |title=داڻي داڻي تي مهر هئڻ
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

هيءَ چوڻي سنڌي پهاڪن جي مجموعي ''پهاڪن جي پاٻوهه'' ۾ پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Proverbs&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/745/read/39286
 |title=پهاڪن جي پاٻوهه ـ د
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''داڻي داڻي تي مهر'' هڪ گڏيل ادبي مجموعو آهي، جنهن ۾ ڪهاڻين سان گڏ خاڪا ۽ يادگيريون پڻ شامل آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب، هن مجموعي جون تحريرون لالچند جڳتياڻيءَ جي زندگيءَ ۾ پيش آيل حقيقي واقعن تي ٻڌل آهن. اهي سندس مخصوص نثري اسلوب، لفظن جي چونڊ ۽ بيان جي انداز جي نمائندگي ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ شامل سمورين تحريرن جي مڪمل فهرست، انهن جي اصل اشاعت جا سال ۽ ترتيب بابت تفصيلي ڄاڻ لاءِ اصل 1983ع واري ڇاپي جي ضرورت آهي.

== ادبي صنفون ==
=== مختصر ڪهاڻيون ===
مجموعي ۾ لالچند جڳتياڻيءَ جون مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. انهن مان مشهور ڪهاڻي ''حُر مَکِيءَ جا'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ خاص طور ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ادبي خاڪا ===
ڪتاب ۾ ادبي خاڪا پڻ شامل آهن. خاڪو نثري ادب جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص، ماحول يا واقعي جون نمايان خصوصيتون بيان ڪيون وينديون آهن.

=== يادگيريون ===
مجموعي ۾ ليکڪ جون يادگيريون پڻ شامل آهن. جوتواڻيءَ جي تعارف موجب اهي تحريرون ليکڪ جي پنهنجي زندگيءَ ۾ پيش آيل حقيقي واقعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== حُر مَکِيءَ جا ==
'''حُر مَکِيءَ جا''' لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي مشهور سنڌي ڪهاڻي آهي، جيڪا ''داڻي داڻي تي مهر'' ۾ شامل ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن ڪهاڻيءَ جو تعلق [[حُر تحريڪ]] جي تاريخي پسمنظر سان آهي. سنڌي ادب جي نقادن ان کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر ۾ هڪ اهم تخليق طور ڏٺو آهي.

اديب ممتاز مهر جي لالچند جڳتياڻيءَ بابت مضمون موجب، ڪجهه نقادن هن تحرير کي ڪهاڻي ۽ ڪجهه ان کي رپورٽاژ جي صنف سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. لعل پشپ جي راءِ موجب اها سنڌيءَ جي شروعاتي اصلوڪين ڪهاڻين مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;LalchandStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post.html
 |title=لالچند امرڏنومل جڳتياڻي ـ ادبي اڀياس
 |website=سنڌي شخصيتون
 |language=sd
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

== نثري اسلوب ==
لالچند جڳتياڻي سنڌي نثر ۾ سليس، روان ۽ محاوراتي ٻوليءَ جي استعمال سبب مشهور هو.

ممتاز مهر جي ادبي جائزي موجب سندس تحريرن ۾ حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي شهري سنڌي سماج، عام ماڻهن جي زندگيءَ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي نج محاورن جو عڪس ملي ٿو. سندس ٻوليءَ ۾ غيرضروري ڏکين لفظن کان پاسو ۽ عام فهم انداز نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;LalchandStudy&quot;/&gt;

''داڻي داڻي تي مهر'' بابت جوتواڻيءَ پڻ ليکڪ جي مخصوص اسلوب ۽ لفظن جي چونڊ کي مجموعي جي اهم خصوصيت طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==
'''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' (25 جنوري 1885ع – 18 اپريل 1954ع) سنڌي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، مترجم ۽ ادبي ڪارڪن هو. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو.

هن پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي ناول، مختصر ڪهاڻي، ناٽڪ، سفرنامي، ادبي تنقيد ۽ مضمون نگاريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.

سندس مشهور تصنيفن ۾ ''چوٿ جو چنڊ''، ''ڪشنيءَ جو ڪشٽ''، ''شاهاڻو شاهه''، ''حُر مَکِيءَ جا'' ۽ ''ڦلن مٺ'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LalchandStudy&quot;/&gt;

لالچند جڳتياڻيءَ 1914ع ۾ سنڌي ساهت سوسائٽي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو سنڌي ادب لاءِ قائم مرڪزي صلاحڪار بورڊ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ ''مهراڻ'' رسالي جي شروعاتي ادارت ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;LalchandStudy&quot;/&gt;

ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت هليو ويو، جتي 18 اپريل 1954ع تي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;LalchandStudy&quot;/&gt;

== ترتيب ۽ اشاعت ==
''داڻي داڻي تي مهر'' لالچند جڳتياڻيءَ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيل مجموعو آهي. ليکڪ جي وفات 1954ع ۾ ٿي، جڏهن ته ڪتاب 1983ع ۾ شايع ٿيو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب جو مرتب نند ڇڳاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڇاپي جي ٻين تفصيلن بابت مڪمل معلومات اڃا تصديق طلب آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #a5bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:10px;&quot; | '''داڻي داڻي تي مهر — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#dcecf7;width:36%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#eaf3f9;&quot; | ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ڪتاب جو عنوان
| داڻي داڻي تي مُهر
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | رومن عنوان
| ''Daane Daane te Muhar''
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | مصنف
| [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | مرتب
| نند ڇڳاڻي
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صنفون
| مختصر ڪهاڻيون، ادبي خاڪا، يادگيريون
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جو سال
| 1983ع
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جي نوعيت
| ليکڪ جي وفات کان پوءِ مرتب ٿيل مجموعو
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | مشهور شامل ڪهاڻي
| ''حُر مَکِيءَ جا''
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ناشر
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ISBN
| تصديق طلب
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[حُر تحريڪ]]
* [[ادبي خاڪو]]
* [[يادگيريون]]
* [[سنڌي نثر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature ـ موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post.html لالچند امرڏنومل جڳتياڻي ـ ادبي ۽ سوانحي اڀياس]
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=داڻي+داڻي+تي+مهر+هئڻ داڻي داڻي تي مهر هئڻ ـ جامع سنڌي لغات]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/745/read/39286 پهاڪن جي پاٻوهه ـ سنڌسلامت ڪتاب گهر]

{{DEFAULTSORT:داڻي داڻي تي مهر}}
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي نثر]]
[[زمرو:1983ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>dn2j49agb2jvgnbfjko9nwv7pu5eswr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دلو راءِ جي نگري (تاريخي ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104540</id>
    <revision>
      <id>425175</id>
      <parentid>422789</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14172" sha1="6sfhbckin0s609exzd8yqdnd6h0gxri" xml:space="preserve">
{{Short description|نرملداس فتحچند سڄڻسنگهاڻيءَ جو 1944ع ۾ وفات کان پوءِ شايع ٿيل نيم تاريخي سنڌي ناول}}

{{Infobox book
| name = دلو راءِ جي نگري
| title_orig = دلو راءِ جي نگري
| author = نرملداس فتحچند سڄڻسنگهاڻي
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = [[تاريخي ناول]]، مختصر ناول
| subject = [[دلو راءِ]] ۽ قديم سنڌ جون لوڪ روايتون
| pub_date = 1944ع
| set_in = [[سنڌ]]، [[برهمڻ آباد]]
}}

'''دلو راءِ جي نگري''' (رومن: ''Daloorai Jee Nagaree'') سنڌي ليکڪ '''نرملداس فتحچند سڄڻسنگهاڻيءَ''' جو هڪ مختصر، نيم تاريخي ناول آهي، جيڪو 1944ع ۾ ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيو. ناول سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ مشهور حڪمران [[دلو راءِ]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جي پسمنظر تي ٻڌل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب ناول ۾ ڏهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ سنڌ جو ماحول پيش ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ ناول جي ٻوليءَ کي قديم طرز واري ۽ نثر کي آرائشي انداز وارو قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Ruins of Brahmunabad in Sind.jpg|thumb|right|230px|برهمڻ آباد جا آثار، 1857ع جو تاريخي خاڪو. هي شهر «دلو راءِ جي نگري» جي روايتي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي.]]

[[فائل:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|left|260px|برهمڻ آباد جي کنڊرن جو منظر، ''The Illustrated London News''، 28 فيبروري 1857ع.]]

ناول جو مرڪزي تاريخي پسمنظر دلو راءِ جي ظلم ۽ سندس نالي سان منسوب نگريءَ جي تباهيءَ بابت سنڌي لوڪ روايتون آهن. انهن روايتن جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي، تنهنڪري ناول ۾ پيش ڪيل زماني ۽ واقعن کي تصديق ٿيل تاريخي رڪارڊ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sandelo&quot;&gt;{{cite book
 |last=سنديلو
 |first=عبدالڪريم
 |title=پهاڪن جي پاڙ
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/220/read/10646
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''دلو راءِ جي نگري'' سنڌي تاريخي روايتن تي ٻڌل مختصر ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي نيم تاريخي ناول قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو موضوع سنڌ جي اهڙي حڪمران سان لاڳاپيل آهي، جنهن بابت تاريخي بيانن سان گڏ لوڪ ڪهاڻيون پڻ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ناول 1944ع ۾ شايع ٿيو، پر ليکڪ جي حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. جوتواڻيءَ موجب ان جي اشاعت ليکڪ جي وفات کان پوءِ ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اصل ناول جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب ان جي بابن، ڪردارن جي مڪمل فهرست ۽ واقعاتي ترتيب بابت وڌيڪ تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== ناول جو تاريخي پسمنظر ==
=== دلو راءِ جي شخصيت ===
[[دلو راءِ]] سنڌ جي لوڪ ادب ۽ تاريخي روايتن ۾ مشهور هڪ نيم تاريخي حڪمران آهي. کيس [[برهمڻ آباد]] ۽ [[الور]] جهڙن قديم شهرن سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب دلو راءِ جي باري ۾ مشهور روايت اها آهي ته هو هڪ ظالم حڪمران هو، جيڪو نئين پرڻيل عورتن بابت جابراڻا حڪم جاري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي پهاڪن بابت عبدالڪريم سنديلي جي ڪتاب ''پهاڪن جي پاڙ'' ۾ پڻ دلو راءِ جي نگريءَ جي تباهيءَ جون مختلف روايتون بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sandelo&quot;/&gt;

=== برهمڻ آباد ===
[[برهمڻ آباد]] سنڌ جو قديم شهر هو، جنهن سان دلو راءِ جي حڪمراني ۽ سندس نگريءَ جي تباهيءَ جون ڪيتريون لوڪ روايتون منسوب آهن.

سنڌي لوڪ روايتن موجب دلو راءِ جي ظلمن سبب سندس شهر تباهه ٿي ويو. انهيءَ داستان مان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ مشهور چوڻي پڻ وجود ۾ آئي:

&lt;blockquote&gt;
دلوراءِ جي نگريءَ جيان، ناس ٿي ويندين.
&lt;/blockquote&gt;

هيءَ چوڻي ڪنهن جي مڪمل تباهيءَ يا برباديءَ لاءِ بددعا جي صورت ۾ استعمال ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaProverbs&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌي پهاڪا: لسانياتي ۽ سماجي-ثقافتي اڀياس
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/15/read/274
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

=== ناول جو زمانو ===
جوتواڻيءَ موجب ناول جو داستان لڳ ڀڳ ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

بهرحال، دلو راءِ جي حڪومت جي زماني بابت سنڌي تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. ڪن بيانن ۾ کيس سومرن جي شروعاتي دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaCulturalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌي پهاڪا: لسانياتي ۽ سماجي-ثقافتي اڀياس
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/15/read/275
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري ناول جو ڏهين صديءَ وارو پسمنظر ادبي داستان جي زماني طور بيان ڪرڻ مناسب آهي؛ ان مان دلو راءِ جي حقيقي حڪومت جي تاريخ ثابت نٿي ٿئي.

== ادبي خصوصيتون ==
=== نيم تاريخي ناول ===
''دلو راءِ جي نگري'' جي ادبي نوعيت نيم تاريخي آهي. هن صنف ۾ تاريخي نالن، ماڳن ۽ روايتن کي تخليقي نثر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.

جوتواڻيءَ هن ناول کي ''semi-historical novel'' قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== قديم طرز جي ٻولي ===
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ناول ۾ قديم طرز جا لفظ ۽ عبارت استعمال ٿيل آهن. اها سندس ادبي تنقيدي راءِ آهي، جنهن کي اصل ناول جي مڪمل متن سان وڌيڪ تفصيل ۾ جانچي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== آرائشي نثر ===
جوتواڻيءَ ناول جي اسلوب کي آرائشي ۽ سينگاريل قرار ڏنو آهي. انهيءَ مان مراد اهڙو نثري انداز آهي، جنهن ۾ لفظن جي چونڊ ۽ بياني اظهار کي ادبي سينگار سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== اخلاقي ۽ لوڪ روايتي پسمنظر ===
دلو راءِ بابت سنڌي لوڪ روايتن ۾ حڪمران جي ظلم، رعيت سان ناانصافي ۽ ظالم جي انجام جا موضوع نمايان آهن.

انهن روايتن جو تعلق سنڌي پهاڪن ۽ لوڪ داستانن سان پڻ آهي. ''دلو راءِ جي نگري'' انهن روايتن تي ٻڌل ادبي تخليق آهي، پر ناول ۾ هر واقعي جي مخصوص صورت بابت قطعي راءِ لاءِ اصل متن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sandelo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==
'''نرملداس فتحچند سڄڻسنگهاڻي''' (انگريزي: ''Nirmaldas Fatehchand Sujansinghani'') سنڌي اديب ۽ صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل ليکڪ هو.

سندس نالو سنڌي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ ماهوار رسالي ''آئينه'' (''Aena'') جي ادارت سان پڻ ڳنڍيل ملي ٿو. هڪ تحقيقي مضمون موجب اهو رسالو جنوري 1910ع ۾ شروع ٿيو ۽ هر مهيني جي پندرهين تاريخ تي شايع ٿيندو هو.

رسالي ۾ تاريخ، صحت، اخلاقي موضوعن ۽ عالمي شاعريءَ جي ترجمن کي جاءِ ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;PolyglotPress2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Polyglot Press: Bilingualism And The Many Voices Of Colonial Sindh
 |url=https://www.thefridaytimes.com/10-Feb-2026/polyglot-press-bilingualism-many-voices-colonial-sindh
 |website=The Friday Times
 |date=2026-02-10
 |language=en
 |access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

جوتواڻيءَ موجب ''دلو راءِ جي نگري'' سندس وفات کان پوءِ 1944ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ليکڪ جي ڄمڻ ۽ وفات جون قطعي تاريخون، ناول جي اشاعت جو شهر ۽ ناشر هن وقت تصديق طلب آهن.

== ڪتابياتي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:10px;&quot; | '''دلو راءِ جي نگري — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#dcecf7;width:40%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#eaf3f9;&quot; | ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ڪتاب جو عنوان
| دلو راءِ جي نگري
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | رومن عنوان
| ''Daloorai Jee Nagaree''
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ليکڪ
| نرملداس فتحچند سڄڻسنگهاڻي
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صنف
| مختصر، نيم تاريخي ناول
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جو سال
| 1944ع
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اشاعت جي نوعيت
| ليکڪ جي وفات کان پوءِ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | داستان جو زمانو
| لڳ ڀڳ ڏهين صدي عيسوي، جوتواڻيءَ موجب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | داستان جو ماڳ
| برهمڻ آباد، سنڌ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | بنيادي ڪردار
| دلو راءِ
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | نثر جو انداز
| قديم طرز واري ٻولي ۽ آرائشي اسلوب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | ناشر
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | صفحن جو تعداد
| تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#f1f7fb;&quot; | اصل سرورق
| تصديق ٿيل آزاد تصوير دستياب نه آهي
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۽ لوڪ روايتن سان تعلق ==
''دلو راءِ جي نگري'' سنڌ جي اهڙي لوڪ داستان تي ٻڌل آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي پهاڪن ۽ عوامي يادگيريءَ ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي.

سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي شايع ڪيل ''سنڌي پهاڪا: لسانياتي ۽ سماجي-ثقافتي اڀياس'' ۾ دلو راءِ جي نگريءَ بابت چوڻي ۽ ان جي پسمنظر جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaProverbs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhilaCulturalStudy&quot;/&gt;

ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ پڻ دلو راءِ جي نگريءَ جي تباهيءَ کي هڪ مقامي ڏندڪٿا طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bherumal&quot;&gt;{{cite book
 |last=آڏواڻي
 |first=ڀيرومل مهرچند
 |title=قديم سنڌ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/324/read/16342
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[دلو راءِ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[الور]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[تاريخي ناول]]
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}
* {{cite book |last=سنديلو |first=عبدالڪريم |title=پهاڪن جي پاڙ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/220/read/10646 |language=sd}}
* {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://books.sindhsalamat.com/book/220/read/10646 دلو راءِ جي نگري بابت روايتون — پهاڪن جي پاڙ]
* [https://library.sindhila.org/public/index.php/book/15/read/275 دلو راءِ بابت تاريخي ۽ لوڪ روايتون — سنڌي ورچوئل لائبريري]
* [https://www.thefridaytimes.com/10-Feb-2026/polyglot-press-bilingualism-many-voices-colonial-sindh نرملداس فتحچند ۽ رسالي آئينه بابت تاريخي مضمون]

{{DEFAULTSORT:دلو راءِ جي نگري}}
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي تاريخي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:1944ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>6sfhbckin0s609exzd8yqdnd6h0gxri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دردِي گيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104553</id>
    <revision>
      <id>425172</id>
      <parentid>422821</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7876" sha1="cnt9p4k02r45gut7s8o40kyfu58dq8r" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|بلديو گاجرا جو 1983ع ۾ شايع ٿيل سنڌي گيتن جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = دردي گيت
| title_orig = Dardee Geet
| author = [[بلديو گاجرا]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[شاعري]]، [[گيت]]
| release_date = 1983ع
}}

'''دردي گيت''' ({{lang-en|Dardee Geet}}) [[سنڌي ادب]] جي شاعر، صحافي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن '''[[بلديو گاجرا]]''' جو [[سنڌي شاعري]]ءَ تي مشتمل گيتن جو مجموعو آهي، جيڪو 1983ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ ڏک، رنج، ذاتي پيڙا ۽ زندگيءَ جي ڏکين حالتن مان پيدا ٿيندڙ احساسن کي گيتن جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|page=36
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''دردي گيت'' سنڌي گيتن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جو بنيادي موضوع انساني درد ۽ ڏکين حالتن دوران پيدا ٿيندڙ جذبات آهن.

سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو آهي ته بلديو گاجرا اهي گيت زندگيءَ جي ڏکين لمحن دوران لکيا. سندس بيان موجب، انهن گيتن ۾ درد ۽ رنج جا احساس نمايان آهن، جڏهن ته تخليقي اظهار شاعر لاءِ اندروني پيڙا کي هلڪو ڪرڻ جو وسيلو بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوع ۽ ادبي خصوصيتون ==

=== درد ۽ رنج جو اظهار ===
هن مجموعي جي موضوعاتي سڃاڻپ درد ۽ رنج سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر جا گيت زندگيءَ جي ڏکين تجربن جي ردعمل ۾ لکيل آهن. انهيءَ ڪري انهن ۾ ذاتي احساسن ۽ ڏکن جي اظهار کي بنيادي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪيٿارسس ۽ جذباتي هلڪائي ===
جوتواڻي هن مجموعي جي گيتن کي ''ڪيٿارسس'' (Catharsis) جي تصور سان پڻ ڳنڍي ٿو. ادبي تنقيد ۾ هن اصطلاح مان مراد جذبات جي اظهار وسيلي پيدا ٿيندڙ اندروني هلڪائي يا جذباتي تطهير آهي.

''دردي گيت'' جي حوالي سان ان جو مطلب هي آهي ته شاعر پنهنجي ڏکين تجربن کي گيتن ۾ بيان ڪري ذهني ۽ جذباتي هلڪائي محسوس ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ذاتي تجربو ۽ تخليقي اظهار ===
جوتواڻيءَ جي مختصر تبصري مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جي تخليق ۾ شاعر جي ذاتي تجربن جو اهم ڪردار آهي. زندگيءَ جي ڏکين حالتن کي شاعراڻي اظهار ۾ بدلائڻ هن مجموعي جو نمايان پهلو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== مصنف ==

''دردي گيت'' جو مصنف '''بلديو تاراچند گاجرا''' (9 نومبر 1909ع – 1991ع) سنڌي شاعر، صحافي، ليکڪ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن هو. سندس ادبي تخلص '''گمنام''' هو. هو [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] ۾ ڄائو ۽ ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ ادبي ۽ صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
|title=Baldev Tarachand Gajra
|url=https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/
|website=Sindhi Sangat
|language=en
|access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

بلديو گاجرا هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ سرگرم رهيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب، 1930ع کان 1942ع جي وچ ۾ هن مجموعي طور لڳ ڀڳ ٽي سال قيد ڪاٽيو. هن 1953ع ۾ سنڌي هفتيوار اخبار ''ڀارتواسي'' جاري ڪئي ۽ 1991ع ۾ پنهنجي وفات تائين ان جي ادارت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

هن سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارن سان پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== بلديو گاجرا جون ٻيون تصنيفون ==

هيٺ بلديو گاجرا جي ڪجهه ٻين تصنيفن جو احوال ڏجي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9d4e8; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#174b75;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بلديو گاجرا جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dcecf8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf8;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dcecf8;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| 1954ع
| ''گمنام صدا''
| شاعري
|-
| 1956ع
| ''ڦول ۽ ترانا''
| شاعري ۽ گيت
|-
| 1972ع
| ''گانڌي گرنٿ''
| [[مهاتما گانڌي]] جي سوانح
|-
| 1982ع
| ''زندگيءَ جا ورق''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#e9f5ee;font-weight:bold;&quot; | 1983ع
| style=&quot;background:#e9f5ee;font-weight:bold;&quot; | '''دردي گيت'''
| style=&quot;background:#e9f5ee;&quot; | درد ۽ رنج تي ٻڌل گيت
|-
| 1984ع
| ''ادبي تنقيد''
| ادبي تنقيد
|-
| 1984ع ۽ 1986ع
| ''آزاديءَ جي جنگ ۾ سنڌ جو ڀاڱو''
| آزاديءَ جي تحريڪ جي تاريخ
|-
| 1985ع
| ''روهاڻي رهاڻ''
| سنڌي ادبي ڪتاب
|}

مٿين تصنيفن بابت معلومات ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''، موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ريخته جي ڪتابياتي رڪارڊ مان ورتل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaRuhani&quot;&gt;{{cite web
|title=روهاڻي رهاڻ
|url=https://rekhta.org/ebooks/detail/ruhani-rihaan-ebooks?lang=ur
|website=Rekhta
|language=ur
|access-date=2026-10-18
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي جائزو ==
''دردي گيت'' جي حوالي سان جوتواڻيءَ جو تبصرو هن مجموعي کي شاعر جي ذاتي تجربن ۽ جذباتي اظهار سان ڳنڍي ٿو. سندس تشريح موجب، ڪتاب جا گيت ڏکين حالتن مان پيدا ٿيندڙ درد جو اظهار آهن ۽ تخليقي عمل شاعر لاءِ جذباتي تسڪين جو وسيلو بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح هي مجموعو بلديو گاجرا جي شاعريءَ جي ان پهلو جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ ذاتي رنج ۽ انساني احساس گيت جي صنف ۾ پيش ٿين ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلديو گاجرا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[گيت]]
* [[ادبي تنقيد]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam بلديو گاجرا «گمنام» — هندوي]
* [https://www.rekhta.org/authors/baldev-gajra/ebooks بلديو گاجرا جا ڪتاب — ريخته]
* [https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/ بلديو تاراچند گاجرا — سنڌي سنگت]

[[زمرو:1983ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادبي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي گيت]]</text>
      <sha1>cnt9p4k02r45gut7s8o40kyfu58dq8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دريا خان (ويدانتي شاعر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104556</id>
    <revision>
      <id>425173</id>
      <parentid>422825</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5142" sha1="3fc5bnehw5xlsyhm0nf3h1j3yqye9jy" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|1775ع کان 1850ع تائين حيات سنڌي ويدانتي شاعر}}


{{Infobox person
| name = دريا خان
| native_name = دريا خان
| birth_date = 1775ع
| death_date = 1850ع
| occupation = [[شاعر]]
| language = [[هندي ٻولي]]
| known_for = ويدانتي شاعري
| movement = [[ويدانت]]
}}

'''دريا خان''' ({{lang-en|Dariya Khan}}؛ 1775ع–1850ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ [[ويدانت|ويدانتي]] شاعر هو، جيڪو [[هندي ٻولي]]ءَ ۾ شاعري ڪندو هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي ويدانتي شاعر قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|page=36
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، دريا خان 1775ع ۾ ڄائو ۽ 1850ع ۾ وفات ڪيائين. هو سنڌ سان تعلق رکندڙ شاعر هو، جنهن جي شاعريءَ جي ٻولي هندي هئي ۽ سندس فڪري سڃاڻپ ويدانت سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي هنڌ، خانداني پسمنظر، تعليم، استادن، رهائش ۽ وفات جي هنڌ بابت وڌيڪ مستند تفصيل دستياب نه آهن.

== شاعري ۽ ويدانتي فڪر ==
دريا خان جي ادبي سڃاڻپ جو نمايان پهلو سندس ويدانتي شاعر هجڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

[[ويدانت]] هندستاني فلسفي جي اهم روايتن مان هڪ آهي، جنهن جو فڪري بنياد [[اپنشد]]، [[برهم سوتر]] ۽ ٻين فلسفياڻين تشريحن سان لاڳاپيل آهي. ويدانت جي مختلف مڪتبن ۾ حقيقت، آتما، برهمڻ ۽ انسان جي روحاني وجود بابت بحث ڪيو ويندو آهي.

ويدانت جي هڪ اهم شاخ [[ادويت ويدانت]] آهي، جنهن ۾ آتما ۽ برهمڻ جي بنيادي وحدت تي زور ڏنو وڃي ٿو. تنهن هوندي به دريا خان کي صرف ويدانتي شاعر قرار ڏيڻ مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته هو ادويت ويدانت جي ڪنهن مخصوص شاخ سان وابسته هو.

جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ سندس شاعريءَ جي موضوعن، فني خصوصيتن، تصنيفن يا شعرن جا نمونا درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ٻولي ==
دريا خان جي شاعريءَ جي ٻولي هندي هئي. جوتواڻيءَ کيس سنڌي شاعرن جي ادبي لغت ۾ شامل ڪيو آهي، پر سندس شاعريءَ جي ٻولي واضح طور هندي ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== هم نالي تاريخي شخصيت کان فرق ==
هن شاعر کي [[دولهه دريا خان]] سان نه ملائڻ گهرجي. دولهه دريا خان سنڌ جي سمن واري دور جو سپهه سالار هو، جيڪو سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ارغونن خلاف جنگ سان لاڳاپيل رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ٻنهي شخصيتن لاءِ جدا داخلائون ڏنيون آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7cddd;&quot;
|+ style=&quot;background:#235779;color:#ffffff;padding:8px;&quot; | '''دريا خان بابت تصديق ٿيل معلومات'''
! style=&quot;background:#dcebf5;width:36%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#eaf3f8;&quot; | ڄاڻ
|-
| نالو
| دريا خان
|-
| انگريزي صورت
| Dariya Khan
|-
| پيدائش
| 1775ع
|-
| وفات
| 1850ع
|-
| ادبي سڃاڻپ
| سنڌي ويدانتي شاعر
|-
| شاعريءَ جي ٻولي
| هندي
|-
| بنيادي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ويدانت]]
* [[هندي ادب]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ادويت ويدانت]]
* [[دولهه دريا خان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[زمرو:1775ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1850ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:هندي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ويدانت]]</text>
      <sha1>3fc5bnehw5xlsyhm0nf3h1j3yqye9jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديوان صورت بھار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104583</id>
    <revision>
      <id>425180</id>
      <parentid>422953</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16869" sha1="i1uxi5xh3p2kddytwe7i9drrrdhwe37" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = ديوان صورت بهار
| title_orig = Deewaan Soorat Bahaar
| author = [[صورت سنگهه چنديراماڻي]]
| language = [[هندي ٻولي]]، [[اردو ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]]
| script = [[گرمکي لپي]] (1886ع)؛ عربي–فارسي رسم الخط (1935ع)
| genre = ڀڳتي شاعري، صوفي شاعري، روحاني ڪلام
| subject = پريم ڀڳتي، عشقِ الاهي، روحاني وحدت ۽ اخلاقي تعليم
| published = 1886ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| publisher = اڻتصديق ٿيل
| pages = اڻتصديق ٿيل
| notes = 1935ع ۾ عربي–فارسي رسم الخط ۾ نسخو ۽ هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو شايع ٿيو.
}}

'''ديوان صورت بهار''' ({{lang-en|Deewaan Soorat Bahaar}}؛ پڻ '''صورت بهار''') سنڌ جي سنت ۽ ڀڳتي شاعر '''[[صورت سنگهه چنديراماڻي|صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي]]''' (1832ع–1877ع) جي شاعريءَ جو گهڻ ٻوليائي مجموعو آهي. هيءُ ڪتاب 1886ع ۾ '''[[گرمکي لپي]]''' ۾ شايع ٿيو. ان ۾ هندي، اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ سرجيل پريم ڀڳتيءَ جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب 1935ع ۾ هن مجموعي جو عربي–فارسي رسم الخط وارو نسخو شايع ٿيو. ان سان گڏ مجموعي ۾ شامل هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جو نالو شاعر جي ادبي تخلص '''صورت بهار''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ تاريخي ڪتاب موجب صورت سنگهه پنهنجي ويجهي دوست بهار سنگهه گدواڻيءَ جي نالي کي پنهنجي نالي سان ملائي شاعريءَ ۾ «صورت بهار» استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;&gt;{{cite web
 |title=ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book54/Book_page5.html
 |website=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-19
}}&lt;/ref&gt;

== شاعر جو تعارف ==
=== جنم ۽ خاندان ===
'''صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي''' ({{lang-en|Suratsingh Himmatsingh Chandiramani}}) سنڌ جو سنت، شاعر ۽ روحاني ڪلام جو ڳائڻو هو. سندس جنم '''1832ع''' ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هو خدابادي عامل خاندان جي چنديراماڻي آڪهه سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ صورت سنگهه جي حياتيءَ جو عرصو 1832ع کان 1877ع تائين ڄاڻايو آهي ۽ کيس ڪيترين ٻولين ۾ مهارت رکندڙ شاعر قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== روحاني زندگي ===
سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي ڪتاب موجب صورت سنگهه جي زندگيءَ ۾ روحاني محبت ۽ ڀڳتيءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هو پنهنجي ساٿين سان گڏ ڀڄن، ڪافيون ۽ روحاني ڪلام ڳائيندو هو.

هن حيدرآباد ۾ هڪ هنڌ پنهنجي رهائش ۽ ستسنگ لاءِ ڪٽيا ٺهرائي، جتي سندس پوئلڳ گڏ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

=== صورت بهار جو تخلص ===
صورت سنگهه جو ويجهو دوست '''بهار سنگهه گدواڻي''' هو.

تاريخي روايت موجب ٻنهي جي دوستيءَ سبب صورت سنگهه پنهنجي ڪلام ۾ «صورت بهار» جو گڏيل نالو اختيار ڪيو. اهو ئي نالو سندس شاعريءَ جي مجموعي جي عنوان ۾ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

''Sindhological Studies'' جي 1993ع واري شماري ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته شاعر پنهنجي نالي سان گڏ پنهنجي دوست بهار سنگهه جو نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhological1993&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindhological Studies
 |journal=Sindhological Studies
 |volume=17
 |issue=1–2
 |year=1993
 |publisher=Institute of Sindhology
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281993_Vol_17%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1993-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== وفات ===
صورت سنگهه 1877ع ۾ وفات ڪئي. سندس سماڌ حيدرآباد ۾ '''ديوان صورت سنگهه جي ٿلهي''' تي قائم هئي، جتي سندس چيلي گيان سروپ جي سماڌ پڻ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ اشاعت ==
=== شاعر جي وفات کان پوءِ ڪلام گڏ ڪرڻ ===
صورت سنگهه پنهنجي زندگيءَ ۾ هندي، اردو، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ روحاني شاعري ڪئي.

سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي بيان موجب سندس وفات کان پوءِ '''ليکراج مختيارڪار''' شاعر جي ڪلام جا منتشر لکيل ورق گڏ ڪيا ۽ انهن کي ڇپرائڻ جو انتظام ڪيو. انهيءَ مجموعي کي '''صورت بهار''' سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جي اشاعت شاعر جي وفات کان پوءِ ٿي.

=== 1886ع وارو ڇاپو ===
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''ديوان صورت بهار'' جو پهريون ڇاپو '''1886ع''' ۾ شايع ٿيو.

هيءُ ڇاپو گرمکي لپيءَ ۾ هو ۽ ان ۾ هندي، اردو ۽ فارسي ٻولين جو ڪلام شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''Sindhological Studies'' جي 1993ع واري شماري ۾ پڻ ڪتاب جي پهرين اشاعت جو سال 1886ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhological1993&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان 1886ع واري ڇاپي جي اشاعت شاعر جي وفات کان لڳ ڀڳ نَو سال پوءِ ٿي.

=== 1935ع وارو نسخو ===
جوتواڻيءَ جي لغت موجب '''1935ع''' ۾ ''ديوان صورت بهار'' جو عربي–فارسي رسم الخط وارو نسخو شايع ٿيو.

هن اشاعت سان گڏ ڪتاب ۾ شامل هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن نسخي جي اصل مرتب، مترجم، ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ ۽ صفحن جي تعداد بابت وڌيڪ ببليوگرافڪ تصديق گهربل آهي.

== ٻوليون ۽ رسم الخط ==
''ديوان صورت بهار'' سنڌ جي گهڻ ٻوليائي ادبي روايت جو هڪ مثال آهي.

شاعر جي ڪلام ۾ هندي، اردو، فارسي ۽ سنڌي ٻولين جو استعمال ملي ٿو، جڏهن ته ڪتاب جي 1886ع ۽ 1935ع وارن ڇاپن ۾ رسم الخط جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9CB9D2;&quot;
|+ style=&quot;background:#174B70;color:white;padding:9px;font-weight:bold;&quot; | ديوان صورت بهار جا معلوم اشاعتي مرحلا
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | '''1886ع'''
| [[گرمکي لپي]]
| هندي، اردو ۽ فارسيءَ جي پريم ڀڳتيءَ واري شاعريءَ جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#F6F9FC;&quot; | '''1935ع'''
| عربي–فارسي رسم الخط
| مجموعي جو ٻيو معلوم نسخو؛ هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ شامل
|}

''ذريعو: موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature، 1996ع.''&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== گرمکي لپيءَ جي اهميت ===
[[گرمکي لپي]] ڏکڻ ايشيا جي اهم لکتي نظامن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور پنجابي ٻوليءَ جي ادبي ۽ مذهبي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

''ديوان صورت بهار'' جو گرمکيءَ ۾ شايع ٿيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌ جي ڪجهه روحاني ۽ ادبي حلقن ۾ هڪ ئي رسم الخط وسيلي مختلف ٻولين جو ڪلام پڙهيو ويندو هو.

=== عربي–فارسي رسم الخط ۾ اشاعت ===
1935ع واري نسخي ۾ عربي–فارسي رسم الخط جو استعمال ڪتاب جي لکتي تاريخ جو ٻيو مرحلو هو.

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جي ڪلام کي مختلف رسم الخطن جي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون. البت هن اشاعت جي مقصد بابت مرتب يا ناشر جو اصل بيان دستياب نه هجڻ سبب ان جي مخصوص اداري يا پڙهندڙ طبقي بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.

== ادبي ۽ فڪري موضوع ==
=== پريم ڀڳتي ===
''ديوان صورت بهار'' جو تعلق '''پريم ڀڳتي''' جي ادبي ۽ روحاني روايت سان آهي.

پريم ڀڳتيءَ ۾ محبت کي روحاني سڃاڻپ ۽ عبادت جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو آهي. صورت سنگهه جي شاعريءَ ۾ الاهي محبت، عقيدت ۽ اندروني روحاني تجربي جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

=== عشق ۽ روحاني وحدت ===
صورت سنگهه جي شاعريءَ ۾ عشق جو اظهار رڳو انساني محبت تائين محدود نه هو، پر ان ۾ روحاني ۽ مذهبي مفهوم پڻ شامل هئا.

سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي بيان موجب هو الاهي محبت جي جذبي هيٺ غزل، ڪافيون ۽ شبد تخليق ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

=== ڪافيون، غزل ۽ شبد ===
صورت سنگهه جي ڪلام ۾ مختلف ادبي ۽ موسيقيائي صنفون ملن ٿيون.

انهن ۾:
* '''ڪافي:''' سنڌي ۽ صوفي شاعريءَ جي هڪ اهم ڳائڻي صنف؛
* '''غزل:''' عشق ۽ روحاني تجربن جي اظهار جي شاعراڻي صنف؛
* '''شبد:''' ڀڳتي ۽ روحاني ڪلام سان لاڳاپيل صنف.

شاعر پنهنجي ڪلام کي راڳ سان ڳائڻ ۾ پڻ مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

== مثنوي ۽ سنڌي ترجمو ==
1935ع واري اشاعت جي هڪ اهم خصوصيت مجموعي ۾ شامل هڪ '''مثنويءَ''' جو سنڌي ترجمو هو.

مثنوي شاعريءَ جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ هر شعر جا ٻه مصرعا پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن ۽ ڊگهن قصن، اخلاقي نصيحتن ۽ روحاني موضوعن جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندي آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''ديوان صورت بهار'' جي هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو 1935ع واري نسخي سان گڏ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مثنويءَ جو اصل عنوان، ٻولي، ترجمي ڪندڙ شخص ۽ مڪمل متن جي تصديق لاءِ 1935ع واري ڇاپي جو مطالعو ضروري آهي.

== صورت سنگهه جي ٿلهي سان لاڳاپو ==
حيدرآباد جي ڦليلي واري علائقي ۾ '''ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو''' شاعر جي ياد سان لاڳاپيل هڪ تاريخي مذهبي ماڳ هو.

سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتاب موجب اهو ماڳ ڊومڻ واهه جي ڀرسان واقع هو. هتي شاعر ستسنگ، ڀڄن ۽ روحاني گڏجاڻيون ڪندو هو.

سندس وفات کان پوءِ هن هنڌ سندس سماڌ قائم ڪئي وئي. تاريخي بيان ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته شاعر جي ورسيءَ تي سندس عقيدتمند گڏ ٿيندا هئا ۽ روحاني ڪلام ڳائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardSurat&quot;/&gt;

اهو ماڳ ''صورت بهار'' جي شاعريءَ جي زباني ۽ موسيقيائي روايت کي سمجهڻ لاءِ اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.

== ادبي تاريخ ۾ اهميت ==
''ديوان صورت بهار'' سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي گهڻ ٻوليائي روحاني ادب جو هڪ اهم مجموعو آهي.

هن ڪتاب جي اهميت جا ٽي پهلو آهن: شاعر جي وفات کان پوءِ ڪلام جي حفاظت، هندي–اردو–فارسي شاعريءَ جي گڏيل اشاعت، ۽ هڪ ئي ادبي مجموعي جي مختلف رسم الخطن ۾ منتقلي.

1886ع ۽ 1935ع وارا ڇاپا سنڌ جي ڀڳتي ۽ صوفي ادب جي لکتي ۽ اشاعتي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhological1993&quot;/&gt;

== لاڳاپيل تاريخي ڪتاب ==
سنڌي ادب جي تاريخ بابت ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جي ڪتاب ۾ '''''شاهه عبداللطيف ۽ ديوان صورت بهار جا جيون چرتر''''' نالي هڪ ڪتاب جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ديوان تاراچند شوقيرام 1958ع ۾ لکيو هو.

ان ۾ صورت سنگهه، بهار سنگهه ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي حياتين جا احوال شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JunejoHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=جوڻيجو
 |first=عبدالجبار
 |author-link=عبدالجبار جوڻيجو
 |title=سنڌي ادب جي تاريخ
 |volume=1
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هيءُ 1958ع وارو سوانحي ڪتاب ''ديوان صورت بهار'' جي 1886ع واري شعري مجموعي کان الڳ تصنيف آهي.

== ببليوگرافڪ ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9CB9D2;&quot;
|+ style=&quot;background:#245C68;color:white;padding:9px;font-weight:bold;&quot; | ديوان صورت بهار بابت بنيادي معلومات
! style=&quot;background:#D9ECE9;color:#164B52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#D9ECE9;color:#164B52;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | عنوان
| ديوان صورت بهار
|-
| style=&quot;background:#F4FAF8;&quot; | انگريزي صورت
| Deewaan Soorat Bahaar
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | شاعر
| صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي
|-
| style=&quot;background:#F4FAF8;&quot; | ادبي تخلص
| صورت بهار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | پهرين اشاعت
| 1886ع
|-
| style=&quot;background:#F4FAF8;&quot; | پهرين ڇاپي جو رسم الخط
| گرمکي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | ٻيون معلوم ڇاپو
| 1935ع
|-
| style=&quot;background:#F4FAF8;&quot; | ٻئي ڇاپي جو رسم الخط
| عربي–فارسي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | ادبي روايت
| پريم ڀڳتي ۽ روحاني شاعري
|-
| style=&quot;background:#F4FAF8;&quot; | ناشر
| اڻتصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F3;&quot; | صفحن جو تعداد
| اڻتصديق ٿيل
|}

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[صورت سنگهه چنديراماڻي]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گرمکي لپي]]
* [[مثنوي]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

==حوالا==

{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book54/Book_page5.html سنڌي ادبي بورڊ: ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281993_Vol_17%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1993-cs.pdf Sindhological Studies، جلد 17، 1993ع]

[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڀڳتي ادب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ادب]]
[[زمرو:1886ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌ جي ادبي تاريخ]]</text>
      <sha1>i1uxi5xh3p2kddytwe7i9drrrdhwe37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرڌاري لال ڏوڏيجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104608</id>
    <revision>
      <id>425001</id>
      <parentid>423015</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18873" sha1="m6gykckhie6dg4zrglmsj62c2txg9no" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس ۽ مضمون نگار (1931ع–2000ع)}}

{{Infobox person
| name = گرڌاري لال ڏوڏيجا
| native_name = گرڌاري لال لوڪرام ڏوڏيجا
| birth_date = 1931ع
| birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = 2000ع
| death_place = [[پوني]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناٽڪ نويس]]، [[مضمون نگار]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| education = مڪينيڪل انجنيئرنگ
| alma_mater = [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، پوني]]
| spouse = لاجونتي بجاج
| children = هريش ڏوڏيجا
| parents = [[لوڪرام ڏوڏيجا]]، ستي منيال
| notable_works = ''گمراهه''، ''هنڊيءَ جو حوالو''، ''خوني ڪير؟''، ''اصلي نقلي''، ''پتني پنهنجي، پٽ پرائو''، ''ڌڻ ڌيئرن جو''
| genre = سماجي ناول، جاسوسي ادب، مزاح، ڊرامو، ڪهاڻي
}}

'''گرڌاري لال لوڪرام ڏوڏيجا''' ({{lang-en|Girdhar Lal Dodeja}}؛ 1931ع – 2000ع)، جيڪو ادبي دنيا ۾ '''گ. ل. ڏوڏيجا''' جي نالي سان مشهور هو، سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس ۽ مضمون نگار هو. سندس جنم [[شڪارپور]] ۾ ٿيو ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. هن سنڌي ادب ۾ سماجي، گهريلو، جاسوسي ۽ مزاحيه موضوعن تي ناول، ڊراما، ڪهاڻيون ۽ مضمون لکيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=گرڌاري لال ڏوڏيجا
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گرڌاري+لال+ڏوڏيجا
 |language=sd
 |access-date=2026-10-19
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڏوڏيجا کي ناول نگار، ناٽڪ نويس ۽ مضمون نگار طور متعارف ڪرايو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس ناولن ۾ مزاح ۽ دردناڪ احساسن جو گڏيل اظهار ملي ٿو، جيڪو سندس لکڻين جي هڪ نمايان خوبي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ خاندان ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا 1931ع ۾ شڪارپور ۾ ڄائو. سندس والد '''[[لوڪرام ڏوڏيجا]]''' سنڌي ٻوليءَ جو مشهور اديب ۽ صحافي هو.

سندس ماءُ ستي منيال ٻار جي پيدائش وقت وفات ڪري وئي. ان کان پوءِ گرڌاري لال جي پرورش سندس بيوهه پڦيءَ ڪئي، جنهن کيس ٻارهن سالن جي عمر تائين سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

=== خانداني ادبي پسمنظر ===
گرڌاري لال جو تعلق اهڙي خاندان سان هو، جنهن ۾ صحافت، ادب ۽ علمي سرگرمين جي روايت موجود هئي.

سندس والد لوڪرام ڏوڏيجا سنڌي صحافت ۽ ادب سان لاڳاپيل هو.

سندس چاچو ديوان ڪرمچند انجنيئر هو، جنهن 1936ع ڌاري بي. اي. انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. هن سرڪاري ملازمت ۽ ٺيڪيداريءَ کان پوءِ لوڪرام سان گڏ انڊس گلاس فئڪٽريءَ ۾ پڻ ڀائيواري ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== تعليم ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا پوني جي ڪاليج آف انجنيئرنگ مان مڪينيڪل انجنيئرنگ جو امتحان پاس ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

سندس ادبي دلچسپيءَ جي باوجود پيشه ورانه تعليم انجنيئرنگ جي شعبي ۾ هئي.

== ورهاڱو ۽ ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ==
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ گرڌاري لال ڏوڏيجا سنڌ ڇڏي ڀارت ويو.

هو شروعات ۾ ممبئيءَ ۾ آباد ٿيو ۽ پوءِ سندس زندگيءَ جو اهم حصو پوني سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

سنڌ کان لڏپلاڻ ۽ ڀارت ۾ نئين سماجي ماحول سان واسطو سندس نسل جي سنڌي اديبن جي زندگيءَ جو اهم تاريخي پسمنظر هو.

== شادي ۽ اولاد ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا 1953ع ۾ لاجونتي بجاج سان شادي ڪئي.

لاجونتي 1934ع ۾ شڪارپور ۾ ڄائي هئي ۽ لڇمڻ داس بجاج جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

سندس پٽ هريش ڏوڏيجا جو ذڪر خانداني ڪاروبار جي حوالي سان ملي ٿو.

== روزگار ۽ ڪاروبار ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا نوجوانيءَ ۾ صحافي ٿيڻ جو خواهشمند هو، پر خانداني حالتن سبب کيس اباڻي ڪاروبار ڏانهن ڌيان ڏيڻو پيو.

سندس خاندان جو ڪاغذ جو ڪاروبار هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو ڪاروبار پوني ۾ '''نوبل مارٽ''' جي نالي سان هلندو رهيو، جنهن جي ذميواري بعد ۾ سندس پٽ هريش ڏوڏيجا سنڀالي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

گرڌاري لال پنهنجي چاچي ۽ والد سان لاڳاپيل ڪاروباري سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو، جن ۾ انڊس گلاس فئڪٽريءَ سان لاڳاپيل ڪم شامل هو.

ڪاروباري مصروفيتن باوجود هن سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻيون، ڊراما ۽ مضمون لکڻ جاري رکيا.

== ادبي زندگي ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور ناول نگاري، ڊراما نويسي، ڪهاڻي ۽ مضمون نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي.

سندس لکڻين ۾ گهريلو زندگي، سماجي مسئلا، خانداني رشتا، جاسوسي واقعا ۽ انساني نفسيات جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب سندس ناولن جي نمايان خصوصيت مزاح ۽ دردناڪ احساسن جو گڏيل اظهار آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ناول نگاري ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا ڪيترائي ناول لکيا، جن ۾ سماجي، گهريلو ۽ جاسوسي موضوع شامل آهن.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس ناولن ۾ ''گمراهه''، ''هنڊيءَ جو حوالو''، ''خوني ڪير؟''، ''اصلي نقلي''، ''پتني پنهنجي، پٽ پرائو'' ۽ ''مجرم'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

=== گمراهه (1965ع) ===
'''گمراهه''' ({{lang-en|Gumraah}}) گرڌاري لال ڏوڏيجا جو 1965ع ۾ شايع ٿيل جاسوسي ۽ تجسس وارو ناول آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ ناول آمريڪي فلمساز [[الفرڊ هچڪاڪ]] جي مشهور فلم ''[[ورٽيگو (1958ع جي فلم)|Vertigo]]'' تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''Vertigo'' نفسياتي تجسس ۽ اسرار سان لاڳاپيل فلم آهي. جوتواڻيءَ هن ناول کي قتل جي اسرار تي ٻڌل جاسوسي ادب جي صنف ۾ شامل ڪيو آهي.

ناول ۽ فلم جي پلاٽ جي تفصيلي ڀيٽ لاءِ اصل ناول جو متن گهربل آهي.

=== هنڊيءَ جو حوالو (1966ع) ===
'''هنڊيءَ جو حوالو''' گرڌاري لال ڏوڏيجا جو 1966ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي.

هيءُ ناول جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سندس اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

=== خوني ڪير؟ (1967ع) ===
'''خوني ڪير؟''' گرڌاري لال ڏوڏيجا جو 1967ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي.

هيءُ ناول سندس جاسوسي ادب سان لاڳاپيل تصنيفن مان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

### اصلي نقلي (1969ع)
'''اصلي نقلي''' ({{lang-en|Aslee Naqlee}}) گرڌاري لال ڏوڏيجا جو ناول آهي، جيڪو موتي لال جوتواڻيءَ موجب 1969ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ناولن واري تاريخي فهرست ۾ هڪ هنڌ هن ڪتاب جو سال 1967ع پڻ درج آهي. تنهنڪري اصل ڇاپي جي عنواني صفحي مان سال جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNovel&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌي ناول
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول
 |language=sd
 |access-date=2026-10-19
}}&lt;/ref&gt;

=== پتني پنهنجي، پٽ پرائو (1983ع) ===
'''پتني پنهنجي، پٽ پرائو''' ({{lang-en|Patnee Panhinjee, Putu Paraao}}) گرڌاري لال ڏوڏيجا جو 1983ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هيءُ ناول آتم ڪهاڻيءَ جي انداز ۾ لکيل آهي ۽ هڪ هندو گڏيل خاندان جي زندگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

سنڌي ناول جي تاريخ بابت هڪ مطالعي موجب هن ناول ۾ شاديءَ کان پوءِ پٽ جي پنهنجي والدين کان پري ٿيڻ ۽ زال ڏانهن وڌندڙ لاڙي سبب پيدا ٿيندڙ گهريلو مسئلن کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiNovelHistory&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌي ناول جي مختصر تاريخ
 |chapter=آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ ڪي مشهور سنڌي ناول نگار
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62976
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-19
}}&lt;/ref&gt;

=== مجرم ===
'''مجرم''' پڻ گرڌاري لال ڏوڏيجا جي ناولن ۾ شمار ٿئي ٿو.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هن ناول جو ذڪر موجود آهي، پر اشاعت جي سال بابت تصديق ٿيل ڄاڻ نه ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== ناولن جي فهرست ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A5BDD2;&quot;
|+ style=&quot;background:#174B70;color:#FFFFFF;padding:10px;font-weight:bold;&quot; | گرڌاري لال ڏوڏيجا جا ناول
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | ناول
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDECF7;color:#173D5A;&quot; | موضوع يا نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1
| '''گمراهه'''
| 1965ع
| جاسوسي ۽ نفسياتي تجسس
|-
| 2
| '''هنڊيءَ جو حوالو'''
| 1966ع
| ناول؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 3
| '''خوني ڪير؟'''
| 1967ع
| جاسوسي ناول
|-
| 4
| '''اصلي نقلي'''
| 1969ع
| ناول؛ اشاعت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 5
| '''پتني پنهنجي، پٽ پرائو'''
| 1983ع
| گهريلو ۽ سماجي ناول
|-
| 6
| '''مجرم'''
| تصديق طلب
| ناول
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== ڊراما ۽ ناٽڪ ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا ناٽڪ نويسيءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو.

سندس ڊرامن جو ڪتاب '''ڌڻ ڌيئرن جو''' 1983ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

=== ڌڻ ڌيئرن جو (1983ع) ===
'''ڌڻ ڌيئرن جو''' ({{lang-en|Dhanu Dheearunijo}}) گرڌاري لال ڏوڏيجا جي هڪ ايڪانڪي ناٽڪن جو مجموعو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي ڏوڏيجا جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءُ ڪتاب سنڌي ناٽڪ جي صنف سان لاڳاپيل آهي ۽ ان جي اشاعت جو سال 1983ع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== مختصر ڪهاڻيون ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا مختصر ڪهاڻيون پڻ لکيون.

سندس ڪهاڻين جو مجموعو '''کٽيون مٺيون ڪهاڻيون''' 1984ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== مضمون، يادگيريون ۽ ٻيون تصنيفون ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا جي ٻين تصنيفن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، سنڌ جي يادگيرين ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪتاب شامل آهن.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس ٻين ڪتابن جا نالا هي آهن:&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

* '''سنڌي آئين ڪٿان؟'''
* '''سنڌ جي سار''' — يادگيريون
* '''ايڪسڪيوز مي مسٽر وال'''
* '''لائيف بامبي اسٽائيل'''
* '''اپنا اجنبي'''
* '''شاهانا سنڌي''' — جوتواڻيءَ جي لغت ۾ لاڳاپيل داخلا جو حوالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي اسلوب ۽ موضوع ==
=== مزاح ۽ درد جو گڏيل اظهار ===
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڏوڏيجا جي ناولن جي نمايان خصوصيت مزاح ۽ دردناڪ احساسن جو گڏيل اظهار آهي.

جوتواڻيءَ هن خوبيءَ کي غيرمعمولي قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== گهريلو ۽ سماجي مسئلا ===
ڏوڏيجا جي ناولن ۾ گهريلو زندگي، خانداني رشتا، شاديءَ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ مسئلا ۽ سماجي لاڳاپا اهم موضوع آهن.

''پتني پنهنجي، پٽ پرائو'' ان جو هڪ نمايان مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiNovelHistory&quot;/&gt;

=== جاسوسي ۽ تجسس ===
سندس ناولن ۾ جاسوسي ۽ تجسس وارا موضوع پڻ شامل آهن.

''گمراهه'' ۽ ''خوني ڪير؟'' اهڙين تصنيفن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== سنڌي ناول جي تاريخ ۾ جاءِ ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا هندستان ۾ سنڌي ناول نگاريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل اديبن مان هو.

سنڌي ناول جي تاريخ بابت سنڌسلامت تي موجود مطالعي ۾ سندس ناولن جو ذڪر هندستان جي سنڌي ناول نگارن جي سلسلي ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiNovelHistory&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ کيس سنڌي ناول، ڪهاڻي، ناٽڪ ۽ مضمون نگاريءَ جي اهم ليکڪن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

== وفات ==
گرڌاري لال ڏوڏيجا 2000ع ۾ پوني، ڀارت ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن پنهنجي وصيت ۾ خواهش ظاهر ڪئي هئي ته سندس لاش جي رک سنڌ موڪلي وڃي، جيئن اها سنڌو درياهه ۾ شامل ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;

هيءَ خواهش سندس سنڌ سان جذباتي وابستگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.

== زندگي ۽ ادبي ڪم جو ٽائيم لائين ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A5BDD2;&quot;
|+ style=&quot;background:#245C68;color:#FFFFFF;padding:10px;font-weight:bold;&quot; | گرڌاري لال ڏوڏيجا جي زندگيءَ جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#D9ECE9;color:#164B52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#D9ECE9;color:#164B52;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1931ع
| شڪارپور ۾ جنم
|-
| 1947ع
| هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1953ع
| لاجونتي بجاج سان شادي
|-
| 1965ع
| ''گمراهه'' شايع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1966ع
| ''هنڊيءَ جو حوالو'' شايع
|-
| 1967ع
| ''خوني ڪير؟'' شايع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1969ع
| ''اصلي نقلي'' شايع
|-
| 1983ع
| ''پتني پنهنجي، پٽ پرائو'' ۽ ''ڌڻ ڌيئرن جو'' شايع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FA;&quot; | 1984ع
| ''کٽيون مٺيون ڪهاڻيون'' شايع
|-
| 2000ع
| پوني ۾ وفات
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaDodeja&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[لوڪرام ڏوڏيجا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي جاسوسي ادب]]
* [[شڪارپور]]
* [[پوني]]
* [[هندستان ۾ سنڌي ادب]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گرڌاري+لال+ڏوڏيجا گرڌاري لال ڏوڏيجا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62976 آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ مشهور سنڌي ناول نگار — سنڌسلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول سنڌي ناول — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Girdhar%20Lal%20Dodeja گرڌاري لال ڏوڏيجا جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1931ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2000ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:شڪارپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي مضمون نگار]]
[[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]]</text>
      <sha1>m6gykckhie6dg4zrglmsj62c2txg9no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دنيا جون ٻال ڪھاڻيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104616</id>
    <revision>
      <id>425176</id>
      <parentid>423039</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6786" sha1="lrroe312tbdrvwb76zow0jq1ixaeaxt" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هوندراج ٻلوانيءَ جو 1979ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ٻاراڻين ڪهاڻين جو ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = دنيا جون ٻال ڪهاڻيون
| title_orig = Duniyaa joon B'aal Kahaaniyoon
| image =
| image_caption =
| author = [[هوندراج ٻلواني]] (چونڊ ۽ ترجمو)
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[هندستان]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ڪهاڻي]]، [[ترجمو]]
| subject = عالمي ادب مان ٻارن لاءِ چونڊيل ڪهاڻيون
| published = 1979ع
| publisher =
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''دنيا جون ٻال ڪهاڻيون''' (انگريزي نقل: ''Duniyaa joon B'aal Kahaaniyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ ترجمو ڪيل ڪهاڻين جو ڪتاب آهي، جيڪو سنڌي ليکڪ ۽ مترجم '''[[هوندراج ٻلواني]]''' ترتيب ڏنو. هي ڪتاب 1979ع ۾ [[ٻارن جو عالمي سال|ٻارن جي عالمي سال]] جي موقعي تي شايع ٿيو. ٻلواني هن ڪتاب لاءِ عالمي ادب مان ٻارن جون ڪهاڻيون چونڊي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== پسمنظر ==
1979ع کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبليءَ جي قرارداد 31/169 تحت ''ٻارن جو عالمي سال'' قرار ڏنو ويو هو. ان جو مقصد ٻارن جي ضرورتن، حقن، تعليم، صحت ۽ ڀلائيءَ بابت عالمي شعور پيدا ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;UN1979&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Years
 |url=https://www.un.org/en/observances/international-years
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي عالمي سال دوران ٻارن جي تعليم، ثقافت ۽ ڀلائيءَ بابت مختلف سرگرميون منعقد ٿيون. ان ئي سال هوندراج ٻلوانيءَ جو ڪتاب ''دنيا جون ٻال ڪهاڻيون'' شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ترتيب ۽ ترجمو ==
''دنيا جون ٻال ڪهاڻيون'' اصل تخليقي ڪهاڻين بدران عالمي ادب مان چونڊيل ٻاراڻين ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايو آهي ته هوندراج ٻلواني هن ڪتاب لاءِ دنيا جي مختلف ادبي روايتن مان ٻارن جون ڪهاڻيون چونڊيون ۽ انهن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ شامل ڪهاڻين جا اصل عنوان، ليکڪ، ٻوليون ۽ تعداد دستياب حوالن مان معلوم نٿا ٿين.

== ليکڪ ==
[[هوندراج ٻلواني]] سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ هو، جنهن خاص طور ٻاراڻي ادب ۽ سنڌي درسي ڪتابن جي تياريءَ ۾ ڪم ڪيو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ٻلواني 1946ع ۾ پيدا ٿيو. هن گجرات راجيه شالا پاٺيا پستڪ منڊل، گانڌي نگر، ۾ سنڌي مضمون جي ماهر جي حيثيت سان سنڌي درسي ڪتابن جي تياري ۽ تدوين ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''دنيا جون ٻال ڪهاڻيون'' سندس ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ڪتابن مان هڪ آهي.

== ڪتاب بابت دستياب ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B8D4E8;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | دنيا جون ٻال ڪهاڻيون — ڪتابي تفصيل
! style=&quot;background:#245A81;color:white;width:35%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ڪتاب جو نالو
| دنيا جون ٻال ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | چونڊ ۽ ترجمو
| [[هوندراج ٻلواني]]
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | اشاعت جو سال
| 1979ع
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ادبي صنف
| ٻاراڻيون ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ماخذ
| عالمي ادب مان چونڊيل ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | اشاعت جو پسمنظر
| ٻارن جو عالمي سال، 1979ع
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ناشر
| دستياب ذريعن مان تصديق نه ٿي سگهي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | صفحن جو تعداد
| دستياب ذريعن مان تصديق نه ٿي سگهي
|}

== سنڌي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپو ==
''دنيا جون ٻال ڪهاڻيون'' سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ عالمي ڪهاڻين جي ترجمي سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تياريءَ ۾ عالمي ادب مان ٻارن لاءِ ڪهاڻيون چونڊي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايون ويون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل متن جي دستيابي کان سواءِ ان جي ڪهاڻين جي موضوعاتي ورڇ، ترجمي جي انداز ۽ ٻاراڻن پڙهندڙن تي اثر بابت تفصيلي تنقيدي نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[هوندراج ٻلواني]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ادبي ترجمو]]
* [[ٻارن جو عالمي سال]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي (PDF)] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.un.org/en/observances/international-years گڏيل قومن جا عالمي سال]
* [https://digitallibrary.un.org/record/813882/files/%21%21%21-EN.pdf International Year of the Child — گڏيل قومن جو تاريخي دستاويز]

[[زمرو:1979ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:ٻاراڻيون ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي ترجمو ٿيل ڪتاب]]</text>
      <sha1>lrroe312tbdrvwb76zow0jq1ixaeaxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دشمن (1982ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104617</id>
    <revision>
      <id>425174</id>
      <parentid>423040</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="0cr0o8i4oa4his4ot1n5j7hhak1p2tr" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ايشور ڀارتيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = دشمن
| title_orig = Dushman
| image =
| image_caption =
| author = [[ايشور ڀارتي]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[هندستان]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]
| published = 1982ع
| publisher =
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''دشمن''' ({{lang-en|Dushman}}) سنڌي ٻوليءَ جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو '''ايشور «ڀارتي»''' جو لکيل آهي ۽ 1982ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ شامل ڪهاڻي '''«هڪ ٻيو ماڻهو»''' (''Hiku B'iyo Maanhu'') پرڏيهه ۾ رهندڙ هڪ هندستاني شخص جي وطن ڏانهن بدليل رويي کي پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''دشمن'' کي ايشور ڀارتيءَ جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل ناشر، صفحن جي تعداد، ڪهاڻين جي مڪمل فهرست ۽ ڇاپي جي هنڌ بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي.

== ليکڪ ==
''دشمن'' جو ليکڪ ايشور «ڀارتي» سنڌي ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل ليکڪ هو. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو مختصر ڪهاڻين جي ليکڪن ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ''ايشور ڀارتي مورجاڻي'' جي نالي سان ڪتابي داخلا پڻ موجود آهي. ايشور مورجاڻيءَ جي سوانحي احوال ۾ سندس ڪهاڻين جي مجموعن مان ''دشمن'' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiSanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirandar Dīwārūn
 |website=Sindhi Sanchaya
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/61729
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ishwar Moorjani
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/ishwar-moorjani/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== «هڪ ٻيو ماڻهو» ==
''دشمن'' ۾ شامل ڪهاڻي '''«هڪ ٻيو ماڻهو»''' هڪ اهڙي هندستاني شخص جي باري ۾ آهي، جيڪو پرڏيهه ۾ رهندو آهي ۽ ٿوري عرصي لاءِ هندستان موٽي اچي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، هندستان جي دوري دوران اهو شخص اهڙو رويو اختيار ڪري ٿو، ڄڻ سندس ان سرزمين سان ڪڏهن به واسطو نه رهيو هجي. سندس ورتاءُ کيس پنهنجي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي ماحول کان ڌار ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== موضوعاتي پهلو ===
جوتواڻيءَ جي ڏنل ڪهاڻيءَ جي خلاصي مان وطن سان وابستگي، پرڏيهه ۾ رهائش ۽ سڃاڻپ ۾ تبديليءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا.

ڪهاڻيءَ جي اصل متن کان سواءِ ان جي ڪردارنگاري، بيانيه انداز يا انجام بابت وڌيڪ تفصيل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== ڪتابي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B8D4E8;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | دشمن — ڪتابي ڄاڻ
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ڪتاب
| دشمن
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ليکڪ
| ايشور «ڀارتي»
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | صنف
| مختصر ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ذڪر جوڳي ڪهاڻي
| «هڪ ٻيو ماڻهو»
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ناشر
| تصديق نه ٿيل
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | صفحا
| تصديق نه ٿيل
|}

== سنڌي ادب سان لاڳاپو ==
''دشمن'' ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ لکجندڙ سنڌي مختصر ڪهاڻين جي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي.

مجموعي جي ڪهاڻي «هڪ ٻيو ماڻهو» بابت جوتواڻيءَ جو بيان پرڏيهه ۾ رهندڙ هندستاني شخص جي وطن ڏانهن بدليل رويي کي نمايان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ايشور ڀارتي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي مختصر ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ڪهاڻيڪار]]
* [[هندستاني سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://thesindhuworld.com/ishwar-moorjani/ Ishwar Moorjani — The Sindhu World]
* [https://sindhisanchaya.in/books/61729 سنڌي سنچيه — ڪتابي فهرست]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Ishwar%20Bharati%20Moorjani وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرن جي ڳولا]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:هندستاني سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>0cr0o8i4oa4his4ot1n5j7hhak1p2tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڻ ديوتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104646</id>
    <revision>
      <id>425030</id>
      <parentid>423126</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8789" sha1="dgaicaqsvnl8kxdwtm2oan3t1u8rzgm" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|1994ع ۾ ڦتن پرسواڻيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي ترجمو ٿيل ڪهاڻين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = گڻ ديوتا
| title_orig = Gana-devataa
| author = مختلف هندستاني ليکڪ
| translator = [[ڦتن پرسواڻي]]
| editor = [[ڦتن پرسواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[هندستان]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ترجمو ٿيل ادب
| published = 1994ع
| subject = انساني لاڳاپا، سماجي زندگي ۽ نفسياتي پيچيدگيون
}}

'''گڻ ديوتا''' ({{lang-en|Gana-devataa}}) 1994ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ترجمو ٿيل مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جو ترجمو ۽ ترتيب [[ڦتن پرسواڻي]] ڪئي. هن مجموعي ۾ هندستان جي ڇهن ٻولين، بنگالي، اوڙيا، گجراتي، تامل، پنجابي ۽ راجسٿاني، جي ليکڪن جون ڪهاڻيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي ۾ شامل ليکڪن ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]]، [[منوج داس]]، ايم. منڪڊ، اين. پارٿاسارٿي، [[ڪنهيا لال ڪپور]] ۽ [[وجئيدان ڏيٿا]] شامل آهن. انهن جي ڪهاڻين ۾ انساني زندگي، سماجي لاڳاپن، ماڻهن جي روين ۽ هڪٻئي کي سمجهڻ جي ضرورت جهڙن موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت ۽ ترتيب ==
''گڻ ديوتا'' 1994ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي جو مترجم ۽ مرتب ڦتن پرسواڻي هو.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب کي هندستان جي مختلف علائقائي ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل مختصر ڪهاڻين جي مجموعي طور درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ شامل ڪهاڻين جي مڪمل فهرست بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي.

== شامل ليکڪ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ هيٺين ليکڪن جون ڪهاڻيون شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | گڻ ديوتا ۾ شامل ليکڪ ۽ سندن ٻوليون
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | رومن نالو
|-
| [[رابندرناٿ ٽئگور]] || بنگالي || Rabindranath Tagore
|-
| [[منوج داس]] || اوڙيا || Manoj Das
|-
| ايم. منڪڊ || گجراتي || M. Mankad
|-
| اين. پارٿاسارٿي || تامل || N. Parthasarathy
|-
| [[ڪنهيا لال ڪپور]] || پنجابي || Kanhaiyalal Kapoor
|-
| [[وجئيدان ڏيٿا]] || راجسٿاني || Vijaydan Detha
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻين جا موضوع ==
''گڻ ديوتا'' جي ڪهاڻين ۾ انساني زندگيءَ ۽ سماجي لاڳاپن جي مختلف پهلوئن کي پيش ڪيو ويو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي ۾ شامل ليکڪن جي ڪهاڻين مان انسانن جي هڪٻئي بابت سوچڻ، سندن مسئلن کي سمجهڻ ۽ سماجي زندگيءَ جي پيچيده لاڳاپن کي پرکڻ جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== انساني لاڳاپا ===
ڪهاڻين جو هڪ اهم موضوع انسانن جا پاڻ ۾ لاڳاپا آهن. انهن ۾ ماڻهن جي روين، احساسن ۽ هڪٻئي سان وابستگين جي عڪاسي ڪئي وئي آهي.

=== سماجي زندگي ===
مجموعي ۾ مختلف هندستاني ٻولين جي ڪهاڻين جي شموليت سبب سماجي زندگيءَ جي مختلف علائقائي تجربن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايو ويو آهي.

=== انساني نفسيات ===
جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب هن مجموعي جي ڪهاڻين ۾ انساني روين ۽ لاڳاپن جي پيچيدگين کي سمجهڻ جي ڪوشش نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڦتن پرسواڻيءَ جون ترجمي واريون خدمتون ==
{{مک مضمون|ڦتن پرسواڻي}}

ڦتن پرسواڻي سنڌي اديب، مترجم ۽ مرتب هو، جنهن مختلف هندستاني ٻولين جي ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ حصو ورتو.

''گڻ ديوتا'' سندس ترجمي ۽ ترتيب ڏنل ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

پرسواڻيءَ رابندرناٿ ٽئگور جي چونڊ گيتن جا سنڌي ترجما پڻ ڪيا، جيڪي ''گيت گنگا'' جي نالي سان 1995ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TagoreSindhiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Rabindranath Tagore in Sindhi Literature
 |journal=Kalachi Research Journal
 |url=https://aksandeelo.com/books/book_3079.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ريخته جي ڊجيٽل ادبي ذخيري ۾ پڻ ڦتن پرسواڻيءَ جي نالي سان ڪتابن ۽ ترجمن جا رڪارڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;RekhtaPurswani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Fatan Purswani
 |url=https://www.rekhta.org/authors/fatan-purswani/ebooks
 |website=Rekhta
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ترجمو ٿيل ادب ۾ اهميت ==
''گڻ ديوتا'' سنڌي ترجمو ٿيل ڪهاڻي ادب جو هڪ مثال آهي.

هن مجموعي ۾ هندستان جي مختلف ٻولين جي ليکڪن جون تخليقون هڪ ئي سنڌي ڪتاب ۾ گڏ ڪيون ويون.

اهڙي قسم جا ترجما سنڌي پڙهندڙن کي ٻين ٻولين جي ادبي تجربن ۽ انساني مسئلن سان واقف ڪرائڻ جو وسيلو بڻجن ٿا.

ڪتاب جو خاص پهلو مختلف لساني ۽ ثقافتي پسمنظر رکندڙ ليکڪن کي هڪ گڏيل مجموعي ۾ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | گڻ ديوتا بابت بنيادي معلومات
! style=&quot;background:#245A81;color:white;width:35%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ڪتاب جو نالو
| گڻ ديوتا
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | رومن عنوان
| Gana-devataa
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | سال
| 1994ع
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | مترجم ۽ مرتب
| ڦتن پرسواڻي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | صنف
| ترجمو ٿيل مختصر ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | اصل ٻوليون
| بنگالي، اوڙيا، گجراتي، تامل، پنجابي، راجسٿاني
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ڄاڻايل ليکڪ
| ڇهه
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | بنيادي ڪتابياتي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڦتن پرسواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ترجمو ٿيل ادب]]
* [[رابندرناٿ ٽئگور]]
* [[منوج داس]]
* [[وجئيدان ڏيٿا]]
* [[هندستاني ادب]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.rekhta.org/authors/fatan-purswani/ebooks ڦتن پرسواڻي جا ڪتاب — ريخته]
* [https://aksandeelo.com/books/book_3079.pdf سنڌي ادب ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي ترجمن بابت تحقيق]
* [https://sindhisanchaya.online/ سنڌي سنچيا — سنڌي ڪتابن جو ڊجيٽل ڪتابياتي ذخيرو]

[[زمرو:1994ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ترجمو ٿيل ادب]]
[[زمرو:هندستاني ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>dgaicaqsvnl8kxdwtm2oan3t1u8rzgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گانڌي گرنٿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104647</id>
    <revision>
      <id>424996</id>
      <parentid>423127</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>424996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13651" sha1="ro1bgpsu3qbdavyyyi5flc97osrr9bz" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|بلديو گجرا جي ادارت هيٺ مهاتما گانڌيءَ ۽ سنڌ بابت سنڌي ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = گانڌي گرنٿ
| title_orig = Gandhi Granth
| image =
| caption =
| editor = [[بلديو تاراچند گجرا]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[هندستان]]
| subject = [[مهاتما گانڌي]]، سنڌ، سنڌي ادب ۽ آزاديءَ جي تحريڪ
| genre = تاريخي ۽ سوانحي مضمونن جو مجموعو
| published = 1970ع (ٻئي ماخذ موجب 1972ع)
}}

'''گانڌي گرنٿ''' ({{lang-en|Gandhi Granth}}) [[سنڌي ٻولي]] ۾ مرتب ڪيل ڪتاب آهي، جنهن جو ايڊيٽر سنڌي شاعر، صحافي ۽ اديب [[بلديو تاراچند گجرا]] هو. ڪتاب ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي شخصيت، سندس فڪر ۽ سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ ادبي زندگيءَ تي سندس اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ گانڌيءَ جي سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن سان لاڳاپن، خاص طور [[جئرامداس دولت رام]]، [[جي. بي. ڪرپلاڻي]]، [[چوئٿرام گدواڻي]]، [[اين. آر. ملڪاڻي]] ۽ [[ڄيٺمل پرسرام]] جهڙين شخصيتن سان سندس واسطن کي اجاگر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت ==
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''گانڌي گرنٿ'' جي اشاعت جو سال 1970ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جڏهن ته ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ بلديو گجرا جي تصنيفن جي فهرست ۾ هن ڪتاب جو سال 1972ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;PromotersGajra&quot;&gt;{{cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |chapter=Baldev Gajra
 |pages=192–193
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اصل ڇاپي جي عنوان واري صفحي جي تصديق کان سواءِ اشاعت جي سال بابت هي اختلاف برقرار آهي.

== مرتب ==
{{مک مضمون|بلديو تاراچند گجرا}}

بلديو تاراچند گجرا (1909ع–1991ع)، جيڪو شاعريءَ ۾ «گمنام» جي تخلص سان سڃاتو ويندو هو، سنڌي شاعر، مضمون نگار، صحافي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن هو.

هن بمبئيءَ مان سنڌي هفتيوار اخبار ''ڀارتواسي'' جاري ڪئي ۽ ڪيترائي ادبي، تاريخي ۽ تنقيدي ڪتاب لکيا.

''گانڌي گرنٿ'' سندس مرتب ڪيل اهم ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PromotersGajra&quot;/&gt;

== موضوع ۽ مواد ==
''گانڌي گرنٿ'' ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ ۽ فڪر کي سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب جو اهم مقصد گانڌيءَ جي فڪر جا سنڌي سماج ۽ سنڌي ادب تي پيل اثر نمايان ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== گانڌي ۽ سنڌ ===
گانڌيءَ جا سنڌ سان لاڳاپا هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جي مختلف مرحلن ۾ قائم رهيا.

سنڌ جي ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ڪارڪنن عدم تعاون، سول نافرماني ۽ ٻين قومي تحريڪن ۾ حصو ورتو.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي جدا ڪتاب ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' (1998ع) ۾ گانڌيءَ جي سنڌي ماڻهن سان لاڳاپن بابت تاريخي مواد گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;JotwaniGandhi1998&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis
 |year=1998
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گانڌيءَ جو سنڌي سماج تي اثر ===
گانڌيءَ جي سياسي فڪر ۾ عدم تشدد، ستيه گرهه، سادگي، سماجي خدمت ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت حاصل هئي.

سنڌ جي ڪيترن ئي قومي ڪارڪنن انهن خيالن کان متاثر ٿي سياسي ۽ سماجي سرگرمين ۾ حصو ورتو.

''گانڌي گرنٿ'' سنڌي سماج ۾ گانڌيءَ جي اثر بابت هڪ موضوعاتي ادبي ماخذ طور اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب ۾ نمايان شخصيتون ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ هيٺين سنڌي شخصيتن سان گانڌيءَ جي لاڳاپن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | گانڌي گرنٿ ۾ نمايان سنڌي شخصيتون
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | تاريخي ڪردار ۽ گانڌيءَ سان تعلق
|-
| [[جئرامداس دولت رام]]
| آزاديءَ جي تحريڪ جو سنڌي اڳواڻ، گانڌيءَ جو ويجهو ساٿي
|-
| [[جي. بي. ڪرپلاڻي]]
| قومي اڳواڻ ۽ گانڌيءَ جي تحريڪن ۾ سرگرم ساٿي
|-
| [[چوئٿرام گدواڻي]]
| سنڌ ۾ ڪانگريس جو اڳواڻ ۽ گانڌيءَ جي سياسي جدوجهد جو حامي
|-
| [[اين. آر. ملڪاڻي]]
| تعليمي ماهر ۽ گانڌيءَ جي قومي تعليم واري تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت
|-
| [[ڄيٺمل پرسرام]]
| سنڌي اديب، صحافي ۽ سماجي مفڪر، جنهن جا گانڌيءَ جي سياسي طريقن بابت پنهنجا خيال هئا
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JotwaniGandhi1998&quot;/&gt;

== جئرامداس دولت رام ۽ گانڌي ==
{{مک مضمون|جئرامداس دولت رام}}

جئرامداس دولت رام سنڌ جي آزاديءَ جي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هو.

هن گانڌيءَ جي عدم تعاون ۽ ٻين سياسي تحريڪن ۾ حصو ورتو.

جوتواڻيءَ موجب جئرامداس دولت رام گانڌيءَ جي ويجهن سنڌي ساٿين مان هڪ هو.

يرودا جيل ۾ رهڻ دوران جئرامداس گانڌيءَ کي پنهنجي آتم ڪهاڻي مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;JotwaniGandhi1998&quot;/&gt;

جئرامداس جو مضمون ''گانڌيءَ سان ست ڏينهن'' پڻ گانڌيءَ بابت سنڌي سوانحي ادب جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== جي. بي. ڪرپلاڻي ۽ گانڌي ==
{{مک مضمون|جي. بي. ڪرپلاڻي}}

جي. بي. ڪرپلاڻي هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ هو.

هن گانڌيءَ سان چمپارن ستيه گرهه سميت مختلف قومي سرگرمين ۾ تعاون ڪيو.

گانڌيءَ جي فڪر ۽ سياسي حڪمت عمليءَ سان سندس تعلق هندستان جي قومي تحريڪ جي تاريخ ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;JotwaniGandhi1998&quot;/&gt;

== چوئٿرام گدواڻي ۽ گانڌي ==
{{مک مضمون|چوئٿرام گدواڻي}}

ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي سنڌ ۾ ڪانگريس جي اهم اڳواڻن مان هو.

هن گانڌيءَ جي تحريڪن ۾ حصو ورتو ۽ سنڌ ۾ سياسي سجاڳي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو.

ورهاڱي کان پوءِ به هن سنڌي پناهگيرن جي ڀلائيءَ لاءِ سرگرميون جاري رکيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSaazFreedom&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom Movement
 |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/
 |website=Sindhi Saaz Foundation
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اين. آر. ملڪاڻي ۽ گانڌي ==
{{مک مضمون|اين. آر. ملڪاڻي}}

اين. آر. ملڪاڻي سنڌي تعليمي ماهر هو، جيڪو گانڌيءَ جي قومي تعليم واري تصور سان لاڳاپيل رهيو.

هن گجرات وديابيٺ ۾ تعليمي خدمتون انجام ڏنيون.

گانڌيءَ ۽ ملڪاڻيءَ جي وچ ۾ خط و ڪتابت ۽ ذاتي لاڳاپن بابت معلومات جوتواڻيءَ جي ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;JotwaniGandhi1998&quot;/&gt;

== ڄيٺمل پرسرام ۽ گانڌي ==
{{مک مضمون|ڄيٺمل پرسرام}}

ڄيٺمل پرسرام سنڌي اديب، صحافي ۽ سماجي مفڪر هو.

هن هندستان جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت لکيو ۽ گانڌيءَ جي ڪجهه سياسي فيصلن تي تنقيدي راءِ پڻ ڏني.

گانڌيءَ سان سندس تعلق سنڌي قومي تحريڪ ۾ فڪري اختلاف ۽ سياسي گفتگوءَ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MalkaniSindhStory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Malkani
 |first=K. R.
 |title=The Sindh Story
 |year=1997
 |url=https://kitaab.sindh.org/The_Sindh_Story-K_R_Malkani-1997-ocr.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ گانڌيءَ جو اثر ==
گانڌيءَ جي شخصيت ۽ سياسي فڪر سنڌي ادب ۾ مضمونن، يادگيرين، سوانحن ۽ تاريخي لکڻين جو موضوع رهيو آهي.

سنڌي ليکڪن گانڌيءَ جي عدم تشدد، ستيه گرهه، سماجي خدمت ۽ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل خيالن تي لکيو.

''گانڌي گرنٿ'' اهڙين لکڻين کي سنڌي ادبي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ لاءِ اهم موضوعاتي ڪتاب آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي اهميت ==
''گانڌي گرنٿ'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته هي ڪتاب مهاتما گانڌيءَ جي شخصيت کي سنڌي سماج ۽ ادب سان لاڳاپيل ڪري پيش ڪري ٿو.

ڪتاب ۾ سنڌ جي انهن اڳواڻن ۽ اديبن کي نمايان ڪيو ويو آهي، جن گانڌيءَ سان سياسي، سماجي يا فڪري سطح تي لاڳاپا قائم ڪيا.

اهڙيءَ طرح ڪتاب سنڌي ادب ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جي گڏيل تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#174A67;color:white;padding:10px;&quot; | گانڌي گرنٿ بابت بنيادي ڄاڻ
! style=&quot;background:#245A81;color:white;width:36%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245A81;color:white;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ڪتاب جو نالو
| گانڌي گرنٿ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | رومن عنوان
| Gandhi Granth
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | مرتب
| بلديو تاراچند گجرا
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | اشاعت
| 1970ع؛ ٻئي ماخذ موجب 1972ع
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | موضوع
| مهاتما گانڌي، سنڌ ۽ سنڌي ادب
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | نمايان شخصيتون
| جئرامداس دولت رام، جي. بي. ڪرپلاڻي، چوئٿرام گدواڻي، اين. آر. ملڪاڻي ۽ ڄيٺمل پرسرام
|-
| style=&quot;background:#E8F2FA;&quot; | ناشر ۽ صفحا
| اصل ڇاپي مان تصديق گهربل
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PromotersGajra&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بلديو تاراچند گجرا]]
* [[مهاتما گانڌي]]
* [[جئرامداس دولت رام]]
* [[جي. بي. ڪرپلاڻي]]
* [[چوئٿرام گدواڻي]]
* [[اين. آر. ملڪاڻي]]
* [[ڄيٺمل پرسرام]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — بلديو گجرا جي سوانح]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf Gandhiji on Sindh and the Sindhis — موتي لال جوتواڻي]
* [https://kitaab.sindh.org/The_Sindh_Story-K_R_Malkani-1997-ocr.pdf The Sindh Story — ڪي. آر. ملڪاڻي]
* [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي آزاديءَ جي تحريڪ جا اڳواڻ — سنڌي ساز فائونڊيشن]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Mahatma%20Gandhi مهاتما گانڌيءَ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1970ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:مهاتما گانڌي]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]]</text>
      <sha1>ro1bgpsu3qbdavyyyi5flc97osrr9bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيت گنگا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104659</id>
    <revision>
      <id>425024</id>
      <parentid>423168</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12066" sha1="j95vlltlymcp2qpni0zxjrcl7ioazpd" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = گيت گنگا
| title_orig = Geet Gangaa
| image =
| caption = گيت گنگا جو سنڌي ترجمو ڪيل شعري مجموعو
| author = [[رابندرناٿ ٽئگور]]
| translator = [[ڦتن پرسواڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = ڀڳتي شاعري، روحانيت ۽ محبت
| genre = [[شاعري]]، [[ادبي ترجمو]]
| pub_date = 1995ع
}}

'''گيت گنگا''' ({{lang-en|Geet Gangaa}}) سنڌي اديب ۽ مترجم '''[[ڦتن پرسواڻي]]''' (Phatan Purswani) جو ترجمو ڪيل شعري مجموعو آهي، جنهن ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]] (Rabindranath Tagore؛ 1861ع–1941ع) جا چونڊ [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] گيت [[سنڌي ٻولي]] ۾ پيش ڪيا ويا آهن. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ڪتاب جي اشاعت جو سال 1995ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

هن مجموعي ۾ ٽئگور جي انهن گيتن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيو ويو آهي، جن ۾ روحانيت، محبت، انسانيت ۽ خدا سان ذاتي تعلق جا تصور نمايان آهن. جوتواڻيءَ ڪتاب جي ادبي جائزي ۾ ٽئگور جي ڀڳتي شاعريءَ جي لطافت ۽ پرسواڻيءَ جي ترجمي جي اثرائتي انداز کي ساراهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

[[File:Rabindranath Tagore Hampstead England 1912.jpg|thumb|کاٻي|[[رابندرناٿ ٽئگور]]، جنهن جا چونڊ ڀڳتي گيت ڦتن پرسواڻيءَ ''گيت گنگا'' ۾ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا.]]

[[رابندرناٿ ٽئگور]] بنگالي ادب جو مشهور شاعر، اديب، موسيقار ۽ فلسفي هو. کيس 1913ع ۾ ادب جو [[نوبل انعام]] مليو. سندس شاعريءَ ۾ محبت، روحانيت، انساني آزادي، فطرت ۽ خدا سان انسان جي تعلق کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;NobelTagore&quot;&gt;{{cite web
|title=Rabindranath Tagore – Biographical
|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/tagore/biographical/
|website=NobelPrize.org
|publisher=Nobel Prize Outreach
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

ٽئگور جي شاعريءَ تي هندستان جي ڀڳتي روايتن، وئشنو شاعريءَ، اپنشدن ۽ بنگال جي لوڪ موسيقيءَ جو اثر موجود هو. سندس ڀڳتي شاعريءَ ۾ خدا کي رڳو هڪ پري بيٺل هستيءَ طور نه، پر انسان جي زندگيءَ سان ويجهي تعلق رکندڙ محبوب، دوست ۽ ساٿيءَ جي صورت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SenTagore&quot;&gt;{{cite web
|last=Sen
|first=Amartya
|title=Tagore and His India
|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/tagore/article/
|website=NobelPrize.org
|date=2001-08-28
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ ترجمو ==

''گيت گنگا'' ۾ ٽئگور جا چونڊ گيت سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن. ''ڪلاچي تحقيقي جرنل'' جي ڊسمبر 2012ع واري شماري ۾ شايع ٿيل سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي استقبال بابت تحقيقي مطالعي ۾ پڻ ڦتن پرسواڻيءَ جي هن مجموعي جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Kalachi2012&quot;&gt;{{cite journal
|title=Kalachi Research Journal
|publisher=Shah Abdul Latif Bhitai Chair, University of Karachi
|date=December 2012
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%DA%AA%D9%84%D8%A7%DA%86%D9%8A_%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D9%8A_%D8%AC%D8%B1%D9%86%D9%84-%DA%8A%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1-2012-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf
}}&lt;/ref&gt;

موجود حوالن مان ڪتاب ۾ شامل گيتن جو صحيح تعداد، انهن جا اصل عنوان ۽ ترجمي لاءِ استعمال ٿيل بنيادي ٻولي معلوم نه ٿي سگهي آهي. انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل ڇاپي جو مطالعو ضروري آهي.

== ڀڳتي شاعريءَ جا موضوع ==

جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ''گيت گنگا'' ۾ شامل ٽئگور جي گيتن ۾ خدا سان ذاتي ۽ روحاني تعلق اهم حيثيت رکي ٿو. شاعر پنهنجي خدا کي ڪڏهن ڀاءُ، ڪڏهن دوست ۽ ڪڏهن مهمان جي صورت ۾ تصور ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b5cadb;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | ادبي وضاحت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''خدا سان محبت'''
| خدا سان ويجهڙائي، عقيدت ۽ ذاتي روحاني تعلق جو اظهار.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''دوستي'''
| خدا کي انسان جي دوست ۽ ساٿيءَ جي صورت ۾ ڏسڻ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ڀائپي'''
| روحاني قربت کي ڀاءُ جي رشتي جي علامت سان ظاهر ڪرڻ.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''مهمان نوازي'''
| خدا کي مهمان جي صورت ۾ تصور ڪرڻ ۽ سندس آجيان ڪرڻ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''شعري لطافت'''
| مختصر، نازڪ ۽ احساسن سان ڀرپور شاعراڻي اظهار.
|}

اهي موضوع جوتواڻيءَ جي تنقيدي بيان مان اخذ ڪيل آهن؛ انهن کي ڪتاب جي اصل فهرست يا جدا جدا گيتن جا عنوان نه سمجهيو وڃي.

== ادبي جائزو ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''گيت گنگا'' جي ترجمي کي اثرائتو قرار ڏنو آهي. سندس جائزي ۾ ٽئگور جي گيتن جي ٻوليءَ کي ماڪ جي ڦڙن جهڙي نازڪ شاعراڻي اظهار سان تشبيهه ڏني وئي آهي.

جوتواڻيءَ جي راءِ موجب پرسواڻيءَ جو ترجمو پڙهندڙ جي باطني احساسن تائين پهچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءُ جوتواڻيءَ جو ادبي تنقيدي جائزو آهي؛ ترجمي جي اصل متن جو آزاد تقابلي اڀياس نه آهي.

== ڦتن پرسواڻيءَ جون ادبي خدمتون ==

'''ڦتن پرسواڻي''' سنڌي اديب، مترجم ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل شخصيت هو. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ حصو ورتو.

جوتواڻيءَ موجب پرسواڻيءَ جو ڪتاب ''گڻ ديوتا'' (Gana-devataa؛ 1994ع) مختلف هندستاني ٻولين جي ليکڪن جي ڪهاڻين جي ترجمن تي مشتمل هو. انهن ليکڪن ۾ رابندرناٿ ٽئگور، منوج داس ۽ ٻين جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

1961ع ۾ ٽئگور جي جنم جي سؤ سالا جشن جي موقعي تي سنڌي رسالي ''ڪونج'' جو خاص شمارو پڻ شايع ٿيو، جنهن ۾ پرسواڻي مهمان ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. ان شماري ۾ ٽئگور جي ادبي تخليقن ۽ فڪري لکڻين جا سنڌي ترجما شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Kalachi2012&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي ترجمن جي روايت ==

ٽئگور جي شاعري ۽ نثر کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. ''گيت گنگا'' انهيءَ ادبي سلسلي جو هڪ مثال آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | مترجم
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | اشاعت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | ''دي گارڊنر'' جو سنڌي ترجمو
| [[منگهارام اڌارام ملڪاڻي]]
| 1940ع
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | ''ٻال چندرما''
| ارجن ايسراڻي
| 1940ع
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | ''ڦل چونڊ''
| هري رام مريوالا
| 1956ع
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | ''گيت گنگا''
| ڦتن پرسواڻي
| 1995ع، جوتواڻي ۽ ڪلاچي موجب
|}
&lt;ref name=&quot;Kalachi2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''گيت گنگا'' جي اشاعت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۽ ''ڪلاچي تحقيقي جرنل'' جي 2012ع واري مطالعي ۾ ڪتاب جو سال 1995ع ڏنل آهي. جڏهن ته سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي استقبال بابت هڪ ٻي شايع ٿيل تحقيقي لکڻيءَ ۾ 1955ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalachi2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierTagore&quot;&gt;{{cite web
|title=Reception of Tagore in Sindhi Literature
|url=https://sindhcourier.com/reception-of-tagore-in-sindhi-literature/
|website=Sindh Courier
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

اصل ڇاپي جي عنواني صفحي يا ناشر جي رڪارڊ جي تصديق کان سواءِ هن اختلاف جو قطعي فيصلو ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''گيت گنگا'' سنڌيءَ ۾ ٽئگور جي ڀڳتي شاعريءَ جي ترجمي جو هڪ دستاويزي مثال آهي. هن مجموعي وسيلي ٽئگور جي چونڊ گيتن کي سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو ويو.

سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي استقبال بابت تحقيقي مطالعي ۾ پرسواڻيءَ جي ترجمي واري ڪم کي اهميت ڏني وئي آهي. اهو مطالعو ٽئگور جي شاعريءَ جي سنڌي ترجمن کي سنڌي ادبي نثر ۽ ترجمي جي روايت سان ڳنڍي ڏسي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalachi2012&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[رابندرناٿ ٽئگور]]
* [[گيتانجلي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]
* [[سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
* [[بنگالي ادب]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/09-Dr.%20Ravi%20Prakash%20Techchandani.pdf سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي استقبال بابت ڪلاچي جو تحقيقي مضمون]
* [https://sindhcourier.com/reception-of-tagore-in-sindhi-literature/ Reception of Tagore in Sindhi Literature]
* [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/tagore/biographical/ رابندرناٿ ٽئگور جي سوانح — نوبل انعام]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rabindranath_Tagore رابندرناٿ ٽئگور جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
[[زمرو:1995ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي ادب]]
[[زمرو:رابندرناٿ ٽئگور]]</text>
      <sha1>j95vlltlymcp2qpni0zxjrcl7ioazpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيت رامايڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104660</id>
    <revision>
      <id>425022</id>
      <parentid>423172</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12088" sha1="ie5iztenk2lzfnbgr7hyl9zsnq1q3k3" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = گيت رامايڻ
| title_orig = Geet Ramayan
| image =
| caption = گيت رامايڻ جو سنڌي منظوم ترجمو
| author = [[گجانن دگمبر ماڊگولڪر]]
| translator = [[ريتا شهاڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| original_language = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]
| subject = [[رامايڻ]]، مذهبي شاعري ۽ ڀڳتي
| genre = [[منظوم ترجمو]]، گيت
| pub_date = 1987ع
| preceded_by = گيت رامايڻ (مراٺي، 1957ع)
}}

'''گيت رامايڻ''' ({{lang-en|Geet Ramayan}}) سنڌي شاعره، اديبہ ۽ مترجم '''[[ريتا شهاڻي]]''' جو 1987ع ۾ شايع ٿيل منظوم ترجمو آهي. هيءُ ڪتاب مراٺي شاعر ۽ گيتڪار '''[[گجانن دگمبر ماڊگولڪر]]''' (1919ع–1977ع) جي مشهور تصنيف ''گيت رامايڻ'' تي ٻڌل آهي. اصل مراٺي تصنيف ۾ [[رامايڻ]] جي ڪهاڻي 56 گيتن وسيلي بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;&gt;{{cite web
|title=ريٽا شهاڻي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ريٽا%20شھاڻي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''آ ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر''  (1996ع) ۾ ريتا شهاڻيءَ جي هن ترجمي کي اصل مراٺي تصنيف سان انصاف ڪندڙ ادبي ڪم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اصل مراٺي گيت رامايڻ ==

''گيت رامايڻ'' مراٺي ٻوليءَ جي مشهور منظوم ۽ موسيقيءَ واري تصنيف آهي، جنهن ۾ [[والمِيڪي]] جي [[رامايڻ]] جي ڪهاڻيءَ کي 56 گيتن جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

انهن گيتن جا ٻول گجانن دگمبر ماڊگولڪر لکيا ۽ موسيقي مشهور مراٺي موسيقار [[سڌير ڦڙڪي]] (Sudhir Phadke؛ 1919ع–2002ع) ترتيب ڏني.

گيتن جي پهرين نشريات پهرين اپريل 1955ع تي [[آل انڊيا ريڊيو]] جي پوني مرڪز تان شروع ٿي. اهو سلسلو 19 اپريل 1956ع تائين جاري رهيو. گيتن جو ڪتابي مجموعو 3 آڪٽوبر 1957ع تي شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;GadimaSongs&quot;&gt;{{cite web
|title=Geet Ramayan – Marathi Songs
|url=https://www.gadima.com/category/3/0/0/geetramayan-sudhir-phadke
|website=Gadima.com
|language=mr
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GadimaHistory&quot;&gt;{{cite web
|title=Geetramayanache Ramayan
|url=https://www.gadima.com/marathi-articles-lekh/93/92/Geetramayanache-Ramayan.php
|website=Gadima.com
|language=mr
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ترجمو ==

ريتا شهاڻيءَ 1987ع ۾ مراٺي ''گيت رامايڻ'' جو سنڌيءَ ۾ منظوم ترجمو شايع ڪيو. هن ترجمي جي اشاعت جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ موجود ريتا شهاڻيءَ جي سوانحي احوال مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhSalamatRita&quot;&gt;{{cite web
|title=ريٽا شهاڻي
|url=https://books.sindhsalamat.com/author/35
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

ريتا شهاڻي پاڻ پڻ شاعره هئي، جنهن ڪري سندس ترجمي ۾ منظوم اظهار کي خاص اهميت حاصل هئي. جوتواڻيءَ پنهنجي تنقيدي جائزي ۾ هن ترجمي جي ادبي معيار کي ساراهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي ترجمي جي اصل ڇاپي جي ناشر، صفحن جي تعداد ۽ گيتن جي مڪمل فهرست بابت وڌيڪ ببليوگرافڪ تحقيق گهربل آهي.

== مترجم: ريتا شهاڻي ==

'''[[ريتا شهاڻي]]''' (1934ع–2013ع) سنڌي ٻوليءَ جي شاعره، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ مترجم هئي. سندس جنم 24 آگسٽ 1934ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو. هوءَ عالمچند اڌارام جي ڌيءَ ۽ مشهور سنڌي اديب [[منگهارام اڌارام ملڪاڻي]] جي ڀائٽي هئي.

ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو. هن شاعري، ناول، ڪهاڻي، آتم ڪٿا، سفرنامي ۽ ترجمي سميت مختلف ادبي صنفن ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;

سندس اهم ڪتابن ۾ ''پنک وڄائين شنک'' (1982ع)، ''منهنجي حد آڪاش'' (1984ع)، ''ڀنڀرڪي جي ڀُڻ ڀُڻ'' (1985ع)، ''گيت رامايڻ'' (1987ع) ۽ ''سوريه ياترا'' (1987ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;

== گيت رامايڻ جا موضوع ==

اصل مراٺي ''گيت رامايڻ'' ۾ رامايڻ جي ڪهاڻيءَ کي مختلف ڪردارن جي آواز ۽ احساسن وسيلي پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''رام جو جنم'''
| ايوڌيا ۾ رام جي جنم ۽ سندس ننڍپڻ سان لاڳاپيل واقعا.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''سيتا جو سويمور'''
| رام ۽ سيتا جي شاديءَ جو بيان.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''بنواس'''
| رام، سيتا ۽ لڪشمڻ جي جهنگ ڏانهن روانگي.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''سيتا جو اغوا'''
| راون پاران سيتا جي اغوا ۽ ان کان پوءِ جا واقعا.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''هنومان جي عقيدت'''
| هنومان جي وفاداري، خدمت ۽ رام سان تعلق.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''لنڪا جي جنگ'''
| رام ۽ راون جي وچ ۾ جنگ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''رام جي واپسي'''
| جنگ کان پوءِ ايوڌيا ڏانهن واپسي ۽ پوءِ جا واقعا.
|}
&lt;ref name=&quot;GadimaSongs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GadimaHistory&quot;/&gt;

هي جدول اصل مراٺي تصنيف جي ڪهاڻيءَ جو موضوعاتي جائزو آهي؛ سنڌي ترجمي جي تصديق ٿيل بابن يا گيتن جي فهرست نه آهي.

== سنڌي ترجمي جي ادبي اهميت ==

''گيت رامايڻ'' سنڌي ۽ مراٺي ادب جي وچ ۾ ترجمي وسيلي قائم ٿيندڙ ادبي لاڳاپن جو هڪ مثال آهي.

ريتا شهاڻيءَ جي منظوم ترجمي سان مراٺي ادب جي هڪ مشهور موسيقيائي تصنيف سنڌي پڙهندڙن تائين پهتي. ترجمي ۾ رامايڻ جي مذهبي ۽ ثقافتي ڪهاڻيءَ کي سنڌي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;

== تعليمي استعمال ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي سوانحي احوالن موجب ريتا شهاڻيءَ جو ''گيت رامايڻ'' پوني يونيورسٽيءَ ۾ بي. ڪام جي پهرئين سال جي نصابي ڪتاب طور پڙهايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhSalamatRita&quot;/&gt;

هيءُ بيان تاريخي تعليمي استعمال بابت آهي؛ موجوده نصاب ۾ ڪتاب جي شموليت جي تصديق نه ٿو ڪري.

== ناٽڪ ۽ موسيقيائي پيشڪش ==

ريتا شهاڻيءَ جي سنڌي ''گيت رامايڻ'' جي بنياد تي ڀارت جي مختلف شهرن ۾ نرت ناٽڪ پڻ پيش ڪيا ويا.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب انهن نرت ناٽڪن جي هدايتڪاري ريتا شهاڻيءَ پاڻ ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ترجمو رڳو ڇپيل ڪتاب تائين محدود نه رهيو، پر ان کي اسٽيج ۽ موسيقيائي پيشڪش جي صورت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.

== اصل تصنيف ۽ سنڌي ترجمي جو تقابلي تعارف ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | اصل مراٺي تصنيف
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | سنڌي ترجمو
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''عنوان'''
| گيت رامايڻ
| گيت رامايڻ
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''ٻولي'''
| مراٺي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ليکڪ / مترجم'''
| گجانن دگمبر ماڊگولڪر
| ريتا شهاڻي
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''سال'''
| نشريات 1955ع–1956ع؛ ڪتاب 1957ع
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ادبي صنف'''
| گيتن تي ٻڌل منظوم رامايڻ
| منظوم ترجمو
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''گيتن جو تعداد'''
| 56
| اصل سنڌي ڇاپي مان تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''موسيقي'''
| سڌير ڦڙڪي
| اصل ترجمي جي موسيقيائي ترتيب بابت تفصيل گهربل
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GadimaSongs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaRita&quot;/&gt;

== ادبي جائزو ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ريتا شهاڻيءَ جي شاعراڻي صلاحيت جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته هن اصل مراٺي تصنيف سان انصاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جو اهو بيان ترجمي بابت هڪ مثبت تنقيدي راءِ آهي. سنڌي ۽ مراٺي متنن جي مڪمل تقابلي مطالعي کان سواءِ ترجمي جي لفظي وفاداري، بحر، وزن ۽ موسيقيائي مطابقت بابت قطعي نتيجا ڪڍڻ مناسب نه ٿيندو.

== پڻ ڏسو ==
* [[ريتا شهاڻي]]
* [[رامايڻ]]
* [[والمِيڪي]]
* [[مراٺي ادب]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ريٽا%20شھاڻي ريتا شهاڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/35 ريتا شهاڻي — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.gadima.com/category/3/0/0/geetramayan-sudhir-phadke اصل مراٺي گيت رامايڻ جا 56 گيت]
* [https://www.gadima.com/marathi-articles-lekh/93/92/Geetramayanache-Ramayan.php گيت رامايڻ جي تخليق بابت تاريخي مضمون]

[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:رامايڻ]]
[[زمرو:مراٺي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي ادب]]</text>
      <sha1>ie5iztenk2lzfnbgr7hyl9zsnq1q3k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيت وراهي دل جا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104661</id>
    <revision>
      <id>425023</id>
      <parentid>423173</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14578" sha1="3jzgepggu0xczuwgjeuj3oqz8qml6sg" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = گيت وراهي دل جا
| title_orig = Geet Virahee Dil jaa
| image =
| caption = گيت وراهي دل جا، ديال آشا جو ڀڳتي گيتن جو مجموعو
| author = [[ديال آشا]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = ڀڳتي، روحاني محبت، آتما ۽ پرماتما جو تعلق
| genre = [[ڀڳتي شاعري]]، گيت، مذهبي ادب ۽ ترجمو
| pub_date = 1993ع
}}

'''گيت وراهي دل جا''' ({{lang-en|Geet Virahee Dil jaa}}) سنڌي شاعر، اديب ۽ تعليمدان '''[[ديال آشا]]''' (Dayal Asha) جو 1993ع ۾ شايع ٿيل ڀڳتي گيتن جو مجموعو آهي. ڪتاب ۾ روحاني محبت، انساني آتما جي پرماتما کان جدائي ۽ خدا سان ميلاپ جي تمنا کي شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هن مجموعي ۾ سنسڪرت جي مشهور مذهبي ۽ فلسفياڻي تصنيف '''[[نارد ڀڳتي سوتر]]''' (Narada Bhakti Sutra) جو سنڌي ترجمو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|page=44
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي ديال آشا جي ڀڳتي شاعريءَ جو مثال قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب شاعر جي گيتن ۾ پرماتما کان وڇڙيل آتما پنهنجا روحاني احساس ۽ اندر جون تمنائون ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ: ديال آشا ==

'''ديال آشا''' جو اصل نالو ديال ڪوٽومل ڌميجا (Dayal Kotumal Dhameja) آهي. سندس جنم 16 ڊسمبر 1936ع تي [[خيرپور ميرس]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. هو سنڌي شاعر، اديب، ڳائڻو، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
|title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
|url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
|website=Sindhi Sangat
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت منتقل ٿيو. ديال آشا پنهنجي تعليمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم حصو [[الهاس نگر]]، [[مهاراشٽر]] ۾ گذاريو.

هن سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ چندي ٻائي منسکاڻي ڪاليج، الهاس نگر ۾ سنڌي شعبي جي سربراهه ۽ پوءِ پرنسپال طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanDayal&quot;&gt;{{cite web
|title=Dr. Dayal Asha
|url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
|website=Sindhishaan
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

ديال آشا شاعريءَ سان گڏ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ ادبي ۽ تحقيقي ڪم پڻ ڪيو. سندس لکڻين ۾ روحانيت، انسان دوستي، سماجي انصاف، وطن سان محبت ۽ مذهبي عقيدت جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanDayal&quot;/&gt;

== ڪتاب جو ادبي پسمنظر ==

''گيت وراهي دل جا'' سنڌيءَ جي ڀڳتي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. ڀڳتي شاعري هندستان جي هڪ مذهبي ۽ ادبي روايت آهي، جنهن ۾ خدا سان محبت، عقيدت، عاجزي ۽ روحاني ميلاپ کي اهميت ڏني ويندي آهي.

سنڌي ادب ۾ ڀڳتي، ويدانت ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل شاعريءَ جون روايتون موجود رهيون آهن. ديال آشا جي شاعريءَ ۾ پڻ خدا سان محبت ۽ روحاني قربت جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhishaanDayal&quot;/&gt;

هن مجموعي ۾ شاعر آتما جي پرماتما کان جدائيءَ کي روحاني وڇوڙي جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. اهڙي وڇوڙي ۾ محبوب جو تصور روحاني هستيءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀڳتي گيتن جا موضوع ==

جوتواڻيءَ جي مختصر ادبي جائزي موجب ڪتاب جو بنيادي موضوع آتما ۽ پرماتما جي وچ ۾ روحاني تعلق آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #a9c5df;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | ادبي وضاحت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''روحاني وڇوڙو'''
| آتما جي پرماتما کان جدائي ۽ انهيءَ جدائيءَ مان پيدا ٿيندڙ روحاني احساس.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''خدا سان محبت'''
| خدا سان عقيدت، محبت ۽ ويجهڙائيءَ جي خواهش.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ميلاپ جي تمنا'''
| روحاني وڇوڙي جي خاتمي ۽ پرماتما سان ميلاپ جي آرزو.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''اندر جا احساس'''
| شاعر پاران ڀڳتي گيتن ۾ پنهنجي دل جا احساس ظاهر ڪرڻ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''عقيدت'''
| ڀڳتيءَ وسيلي روحاني سڪون ۽ خدا ڏانهن لاڙو.
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي جدول جوتواڻيءَ جي ادبي تشريح جي بنياد تي ترتيب ڏنو ويو آهي؛ ڪتاب جي اصل بابن يا گيتن جي تصديق ٿيل فهرست نه آهي.

== نارد ڀڳتي سوتر جو سنڌي ترجمو ==

[[File:Sage Narada at the hermitage of Sage Valmiki requesting him to write the Story of Rama.jpg|thumb|کاٻي|نارد مني ۽ والمِيڪيءَ جي ملاقات جي تاريخي مصوري. ڪتاب ۾ نارد سان منسوب ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو سنڌي ترجمو شامل آهي.]]

''گيت وراهي دل جا'' جي هڪ اهم خصوصيت سنسڪرت جي مشهور تصنيف '''نارد ڀڳتي سوتر''' جو سنڌي ترجمو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''نارد ڀڳتي سوتر'' هندومت جي ڀڳتي روايت سان تعلق رکندڙ سنسڪرت متن آهي، جيڪو روايتي طور رشي [[نارد مني]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان ۾ خدا سان محبت، عقيدت، روحاني سڪون ۽ ڀڳتيءَ جي طريقن بابت مختصر سوتر موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BBTNarada&quot;&gt;{{cite web
|title=Narada Bhakti Sutra
|url=https://www.bbt.org/book/narada-bhakti-sutra
|website=The Bhaktivedanta Book Trust
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

متن جي مشهور صورت ۾ 84 سوتر آهن، جن ۾ ڀڳتيءَ جي وصف، ان جي اهميت، روحاني مشقن ۽ سچي عقيدتمند جي خاصيتن بابت بحث ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;IGNCANarada&quot;&gt;{{cite web
|title=Nārada-Bhakti-Sūtra
|editor-last=Knudsen
|editor-first=Toke Lindegaard
|url=https://www.ignca.gov.in/sanskrit/narada_bhakti_sutra.pdf
|website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
|year=2001
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

=== نارد ڀڳتي سوتر جا اهم موضوع ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ڀڳتيءَ جي وصف'''
| ڀڳتيءَ کي خدا سان اعليٰ محبت جي صورت ۾ بيان ڪرڻ.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''روحاني عقيدت'''
| خدا سان محبت کي روحاني زندگيءَ جو اهم مقصد سمجهڻ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''تياڳ'''
| دنياوي خواهشن کان بي نيازي ۽ روحاني زندگيءَ ڏانهن لاڙو.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''ستسنگ'''
| نيڪ ۽ روحاني ماڻهن جي صحبت کي اهميت ڏيڻ.
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''محبت جا روپ'''
| خدا سان محبت ۽ عقيدت جي مختلف صورتن جو بيان.
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''سچي ڀڳت جون خاصيتون'''
| عاجزي، محبت، اخلاقي زندگي ۽ روحاني استقامت.
|}
&lt;ref name=&quot;BBTNarada&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IGNCANarada&quot;/&gt;

هي جدول اصل سنسڪرت متن جي عام موضوعن بابت آهي؛ ديال آشا جي سنڌي ترجمي جي بابن يا ترتيب بابت تصديق ٿيل معلومات نه آهي.

== آتما ۽ پرماتما جو تصور ==

هندستاني مذهبي ۽ فلسفياڻي روايتن ۾ ''آتما'' جو اصطلاح انساني روح يا ذاتي خوديءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ''پرماتما'' اعليٰ روحاني هستيءَ يا خدا جي تصور سان لاڳاپيل آهي.

جوتواڻيءَ موجب ديال آشا جي ''گيت وراهي دل جا'' ۾ شاعر آتما کي پرماتما کان وڇڙيل تصور ڪري ٿو. اهو وڇوڙو سندس ڀڳتي گيتن جي جذباتي ۽ روحاني پسمنظر جو بنيادي عنصر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انهيءَ تصور ۾ خدا سان محبت ۽ ميلاپ جي خواهش کي روحاني تجربو بڻائي پيش ڪيو ويو آهي.

== ادبي جائزو ==

موتي لال جوتواڻيءَ ''گيت وراهي دل جا'' بابت پنهنجي مختصر جائزي ۾ شاعر جي روحاني احساسن ۽ ڀڳتيءَ واري اظهار تي ڌيان ڏنو آهي.

سندس بيان موجب شاعر پنهنجي اندر جي عقيدت ۽ روحاني وڇوڙي جي احساسن کي گيتن ۾ ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي اها راءِ ڪتاب جي بنيادي فڪري موضوع بابت شاهدي فراهم ڪري ٿي. البت ڪتاب جي بحر، وزن، قافيي، گيتن جي ترتيب ۽ ترجمي جي فني خصوصيتن بابت وڌيڪ تفصيلي نتيجن لاءِ اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

== سنڌي ڀڳتي ادب ۾ اهميت ==

''گيت وراهي دل جا'' سنڌي ڀڳتي شاعريءَ ۽ مذهبي ادب سان لاڳاپيل هڪ ڪتاب آهي.

هن مجموعي جي هڪ خاص اهميت اها آهي ته ان ۾ شاعر جا ڀڳتي گيت ۽ سنسڪرت جي ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو سنڌي ترجمو هڪ ئي ڪتاب ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ڪتاب سنڌيءَ جي تخليقي ڀڳتي شاعريءَ سان گڏ سنسڪرت جي مذهبي فڪر جي ترجمي جو پڻ مثال پيش ڪري ٿو.

== ديال آشا جون ٻيون ادبي خدمتون ==

ديال آشا سنڌي شاعر، محقق ۽ تعليمدان طور مختلف ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو آهي.

سندس لکڻين ۾ سنڌي سنتن، صوفين، ڀڳتن ۽ روحاني شخصيتن جي زندگيءَ ۽ فڪر بابت مواد پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سنڌ جا سنت''، ''ادبي سوجهه'' ۽ ''اندر جو اظهار'' جهڙا ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SanchayaDayal&quot;&gt;{{cite web
|title=Dayal Asha – Books and Collections
|url=https://sindhisanchaya.online/books/9776
|website=Sindhi Sanchaya
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

== ببليوگرافڪ تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ڪتاب'''
| گيت وراهي دل جا
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''رومن عنوان'''
| Geet Virahee Dil jaa
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ليکڪ'''
| ديال آشا
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''اشاعت'''
| 1993ع
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ٻولي'''
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''صنف'''
| ڀڳتي گيت ۽ مذهبي ترجمو
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''شامل ترجمو'''
| نارد ڀڳتي سوتر، سنسڪرت مان سنڌي
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''ناشر'''
| تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''صفحن جو تعداد'''
| تصديق گهربل
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ديال آشا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]
* [[نارد مني]]
* [[نارد ڀڳتي سوتر]]
* [[ويدانت]]
* [[سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/ ديال آشا — سنڌي سنگت]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html ديال آشا جي سوانح — سنڌي شان]
* [https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ ديال آشا — دي سنڌو ورلڊ]
* [https://www.ignca.gov.in/sanskrit/narada_bhakti_sutra.pdf نارد ڀڳتي سوتر جو سنسڪرت متن — اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس]
* [https://www.bbt.org/book/narada-bhakti-sutra نارد ڀڳتي سوتر — ڀڪتي ويدانت بڪ ٽرسٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sage_Narada_at_the_hermitage_of_Sage_Valmiki_requesting_him_to_write_the_Story_of_Rama.jpg نارد مني جي تاريخي مصوري — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:1993ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ڀڳتي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجما]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>3jzgepggu0xczuwgjeuj3oqz8qml6sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گهرو، گروءَ جو درو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104664</id>
    <revision>
      <id>425012</id>
      <parentid>423177</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9358" sha1="pg9v2yj40411ihp2dxm0encoobw01wk" xml:space="preserve">
{{Infobox play
| name = گهرو، گروءَ جو درو
| original_title = Gharu, Guru-a jo Daru
| writer = مادا جماڻي
| genre = سماجي مزاحيه ناٽڪ
| subject = بزرگن جي زندگي، سماجي مسئلا ۽ انساني تجربا
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| premiere = 1982ع
| place = [[ڀارت]]
}}

'''گهرو، گروءَ جو درو''' ({{lang-en|Gharu, Guru-a jo Daru}}) سنڌي ناٽڪ نويس '''مادا جماڻي''' (Mada Jumani) جو 1982ع ۾ پيش ڪيل هڪ سماجي ۽ مزاحيه ناٽڪ آهي. هن ناٽڪ ۾ بزرگ ماڻهن جي زندگيءَ جي تجربن، سماجي حالتن ۽ روزمره مسئلن کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب هيءُ '''گهمندڙ اسٽيج''' (Revolving stage) تي پيش ڪيل پهريون سنڌي ناٽڪ هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

هيءُ ناٽڪ 1982ع ۾ بزرگن جي مسئلن ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ وارين سرگرمين جي مناسبت سان پيش ڪيو ويو. جوتواڻيءَ ان کي بزرگن جي سال جي ياد ۾ پيش ڪيل ناٽڪ قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

1982ع ۾ بزرگ ماڻهن جي سماجي، معاشي ۽ انساني مسئلن ڏانهن عالمي سطح تي خاص ڌيان ڏنو ويو. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرپرستيءَ ۾ '''بزرگن بابت پهرين عالمي اسيمبلي''' (First World Assembly on Ageing) 26 جولاءِ کان 6 آگسٽ 1982ع تائين [[ويانا]]، [[آسٽريا]] ۾ منعقد ٿي.

هن عالمي گڏجاڻيءَ ۾ بزرگن جي معاشي تحفظ، صحت، سماجي ڀلائي، رهائش، خانداني زندگي ۽ سماج ۾ سندن شرڪت بابت غور ڪيو ويو. ان موقعي تي ''Vienna International Plan of Action on Ageing'' منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ بزرگن جي بهتريءَ لاءِ 62 سفارشون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;UNVienna1982&quot;&gt;{{cite web
|title=First World Assembly on Ageing, Vienna 1982
|url=https://www.un.org/en/conferences/ageing/vienna1982
|website=United Nations
|publisher=United Nations
|language=en
|access-date=2026-10-20
}}&lt;/ref&gt;

''گهرو، گروءَ جو درو'' جي 1982ع واري پيشڪش پڻ بزرگن جي زندگيءَ ۽ سماجي تجربن سان لاڳاپيل هئي. البت ناٽڪ جي سڌي تنظيمي وابستگي گڏيل قومن جي عالمي اسيمبليءَ سان ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

'''مادا جماڻي''' (Mada Jumani) سنڌي ناٽڪ نويس هو، جنهن جو نالو موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ''گهرو، گروءَ جو درو'' جي ليکڪ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ، جنم ۽ وفات جي تاريخن، ٻين تصنيفن ۽ ادبي سرگرمين بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات جي ضرورت آهي.

== ناٽڪ جو موضوع ==

''گهرو، گروءَ جو درو'' هڪ سماجي ناٽڪ آهي، جنهن ۾ بزرگ ماڻهن جي زندگيءَ جي تجربن کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ناٽڪ جو بنيادي موضوع عمر رسيده ماڻهن جي زندگي ۽ سماج سان سندن لاڳاپو آهي. ناٽڪ ۾ سنجيده سماجي موضوع کي مزاح وسيلي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ناول، ڪهاڻي يا ناٽڪ ۾ مزاح جو استعمال صرف وندر تائين محدود نه هوندو آهي، پر ان وسيلي سماجي روين ۽ انساني ڪمزورين تي تنقيد پڻ ڪري سگهجي ٿي.

=== موضوعاتي خصوصيتون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b7c9da;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ادبي صنف'''
| سماجي مزاحيه ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''مرڪزي موضوع'''
| بزرگ ماڻهن جي زندگيءَ جا تجربا
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''اظهار جو انداز'''
| مزاح ۽ سماجي مشاهدو
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''تاريخي مناسبت'''
| 1982ع ۾ بزرگن جي مسئلن بابت عالمي سرگرميون
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''اسٽيج جي خصوصيت'''
| گهمندڙ اسٽيج تي پيشڪش
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''ادبي اهميت'''
| جوتواڻيءَ موجب گهمندڙ اسٽيج تي پيش ڪيل پهريون سنڌي ناٽڪ
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== گهمندڙ اسٽيج جو استعمال ==

'''گهمندڙ اسٽيج''' (Revolving stage) ناٽڪ جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ اهڙو اسٽيج هوندو آهي، جنهن جو هڪ حصو يا سڄو پليٽفارم گهمي سگهي ٿو. اهڙي اسٽيج جي مدد سان منظرن جي تبديلي، ڪردارن جي اچ وڃ ۽ مختلف هنڌن جي منظرنگاريءَ کي وڌيڪ اثرائتي نموني پيش ڪري سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''گهرو، گروءَ جو درو'' گهمندڙ اسٽيج تي پيش ڪيل پهريون سنڌي ناٽڪ هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءَ دعويٰ جوتواڻيءَ جي ادبي تاريخي بيان تي ٻڌل آهي. ان جي وڌيڪ تصديق لاءِ ناٽڪ جي اصل پروگرام، اخبارن جي رپورٽن ۽ اسٽيج جي فني رڪارڊ جو مطالعو ضروري آهي.

== سنڌي ناٽڪ ۾ اهميت ==

''گهرو، گروءَ جو درو'' سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ ٻن خصوصيتن سبب قابل ذڪر آهي.

پهرين، هن ۾ بزرگ ماڻهن جي زندگيءَ جي تجربن کي سماجي مزاح جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. ٻي، جوتواڻيءَ موجب هن ناٽڪ جي پيشڪش ۾ گهمندڙ اسٽيج جو استعمال ڪيو ويو، جنهن کي هن سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ پهريون تجربو قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

انهن ٻنهي خصوصيتن جي ڪري ناٽڪ کي سنڌي سماجي مزاحيه ناٽڪ ۽ اسٽيج جي فني ارتقا جي مطالعي سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو.

== ببليوگرافڪ ۽ پيشڪش جا تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#174a78;color:white;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''عنوان'''
| گهرو، گروءَ جو درو
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''رومن عنوان'''
| Gharu, Guru-a jo Daru
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ليکڪ'''
| مادا جماڻي
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''سال'''
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ٻولي'''
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''صنف'''
| سماجي مزاحيه ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''اسٽيج'''
| گهمندڙ اسٽيج
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''پهرين پيشڪش جو شهر'''
| تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''هدايتڪار'''
| تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#f1f7ed;&quot; | '''اداڪار'''
| تصديق گهربل
|-
| style=&quot;background:#e8f2fa;&quot; | '''ڇپيل متن'''
| دستيابيءَ جي تصديق گهربل
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ٿيٽر]]
* [[مزاحيه ادب]]
* [[سماجي ناٽڪ]]
* [[بزرگ]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.un.org/en/conferences/ageing/vienna1982 بزرگن بابت پهرين عالمي اسيمبلي، ويانا 1982ع — گڏيل قومون]
* [https://digitallibrary.un.org/record/36044 1982ع جي عالمي اسيمبليءَ جي سرڪاري رپورٽ — گڏيل قومن جي ڊجيٽل لائبريري]

[[زمرو:1982ع جا ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٿيٽر]]
[[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]]
[[زمرو:سماجي ناٽڪ]]</text>
      <sha1>pg9v2yj40411ihp2dxm0encoobw01wk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علاؤالدين خلجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104751</id>
    <revision>
      <id>425226</id>
      <parentid>424334</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204180" sha1="3nnpq77kx1rrn5nsxsh20deodwi7okx" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي


== مذهبي پاليسي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] هڪ [[سني اسلام|سني مسلمان]] حڪمران هو. سندس دور ۾ مذهبي پاليسيءَ جو تعلق دهلي سلطنت جي سياسي ضرورتن، فوجي مهمن، محصولي نظام، مذهبي عالمن ۽ مختلف مذهبي برادرين سان هو. ڪجهه فوجي مهمن دوران [[هندومت|هندو]] مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States
 |journal=Frontline
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== مذهبي عقيدا ۽ اسلام سان تعلق ===

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻن خلجي حڪمرانن وانگر سني مسلمان هو. سندس حڪومت ۾ اسلامي مذهبي ادارا، قاضي ۽ عالمن جو طبقو موجود هو، پر سلطان سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ انهن جي راءِ کي هميشه حتمي حيثيت نه ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]]، جيڪو علاءُ الدين جي وفات کان لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ لکي رهيو هو، بيان ڪري ٿو ته سلطان مذهبي عالمن جي سرپرستيءَ ۾ خاص دلچسپي نه رکندو هو. برني سندس اسلامي عقيدي کي مضبوط قرار ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت لکي ٿو ته سلطان جي مذهبي ڄاڻ روايتي عالمن جهڙي نه هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ڪشوري سرن لال]] برني جي ڪجهه تشريحن سان اختلاف ڪري ٿو. سندس موجب، علاءُ الدين پنهنجي مذهبي عقيدي ۾ پختو هو ۽ پنهنجي سامهون اسلام خلاف ڳالهائڻ جي اجازت نه ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ جي مورخ [[عصامي]] پنهنجي تصنيف ''فتوح السلاطين'' ۾ علاءُ الدين کي اهڙو مسلمان حڪمران بيان ڪري ٿو، جيڪو بادشاهيءَ کي خدا جي طرفان ڏنل ذميواري سمجهندو هو. عصامي موجب، سلطان آخرت ۾ پنهنجي عملن جي جوابدهيءَ تي يقين رکندو هو ۽ عوام جي تڪليفن کي گهٽائڻ وارن قدمن کي خدا جي رضا حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Isami
 |first=Abdul Malik
 |title=Futuh-us-Salatin
 |page=306
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

عصاميءَ جو اهو بيان سندس پنهنجي مذهبي ۽ اخلاقي نقطه نظر جي عڪاسي ڪري ٿو؛ ان کي علاءُ الدين جي سمورن انتظامي قدمن جي مقصد بابت قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

=== نئون مذهب قائم ڪرڻ بابت روايت ===

برني پنهنجي تصنيف ''تاريخِ فيروز شاهي'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب علاءُ الدين ڪنهن وقت نئون مذهب قائم ڪرڻ جو خيال ظاهر ڪيو هو.

ان روايت موجب، سلطان جو خيال هو ته جيئن [[محمد]] جي دعوت کي اڳتي وڌائڻ ۾ سندس چئن ابتدائي خليفن اهم ڪردار ادا ڪيو، تيئن علاءُ الدين وٽ پڻ چار طاقتور خان موجود هئا، جن جي مدد سان هو نئون مذهبي نظام قائم ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان ۾ انهن چئن خانن جا نالا هي آهن:

* [[الغ خان]]؛
* [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]]؛
* [[ظفر خان (خلجي سپهه سالار)|ظفر خان]]؛
* [[الپ خان]].

برني موجب، سندس چاچي '''علاءُ الملڪ''' سلطان کي اهڙي خيال کان روڪيو. علاءُ الملڪ دليل ڏنو ته نئون مذهب انساني عقل يا بادشاهي طاقت سان نه، پر خدا جي وحيءَ جي بنياد تي قائم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=90
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الملڪ اهو به چيو ته [[چنگيز خان]] جهڙو وڏو فاتح به اسلام کي ختم نه ڪري سگهيو هو؛ تنهنڪري نئون مذهب قائم ڪرڻ جي ڪوشش سلطان خلاف عوامي مزاحمت ۽ بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. برني موجب، علاءُ الدين انهيءَ صلاح کان پوءِ پنهنجو خيال ڇڏي ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=91
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن روايت کي ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن پڻ ورجايو آهي. تنهن هوندي به تاريخدان [[بنارسي پرساد سڪسينا]] ان جي تاريخي صداقت تي شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ علاءُ الدين جي همعصر ليکڪن وٽ اهڙي منصوبي جو واضح ذڪر نٿو ملي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري علاءُ الدين جي نئون مذهب قائم ڪرڻ واري خيال کي هڪ '''اختلاف هيٺ تاريخي روايت''' طور بيان ڪرڻ مناسب آهي، نه ڪي ثابت ٿيل واقعو.

=== مذهبي قانون ۽ رياستي انتظام ===

برني موجب، علاءُ الدين سياسي ۽ انتظامي حڪمن کي مذهبي قانون جي تشريح کان الڳ سمجهندو هو. سندس بيان مطابق، سلطان جي نظر ۾ حڪومت هلائڻ جا حڪم بادشاهه جي اختيار ۾ هئا، جڏهن ته شرعي قانون جي تشريح قاضين ۽ مفتين جي ذميواري هئي.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mehta
 |first=J. L.
 |title=Advanced Study in the History of Medieval India
 |volume=3
 |publisher=Sterling Publishers
 |page=102
 |isbn=9788120704329
 |url=https://books.google.com/books?id=0fmtjbaQPzMC&amp;pg=PA102
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان جو مفهوم هي آهي ته علاءُ الدين رياستي معاملن ۾ انهن قدمن کي اختيار ڪندو هو، جن کي هو حڪومت ۽ عوامي انتظام لاءِ فائديمند سمجهندو هو، ڀلي انهن بابت مذهبي عالمن جي قانوني راءِ مختلف هجي. برني اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته سلطان سياسي فيصلن لاءِ گهٽ ئي شرعي فتوائون طلب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;/&gt;

ان بنياد تي برني علاءُ الدين کي اهڙو سلطان قرار ڏنو، جنهن رياستي انتظام ۽ مذهبي قانون جي اختيارن ۾ فرق ڪيو. تنهن هوندي به هن بيان کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل مذهبي ۽ رياستي علحدگيءَ جو ثبوت سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطان پاڻ مسلمان هو ۽ سندس حڪومت ۾ اسلامي قانوني ادارا پڻ موجود هئا.

ڪشوري سرن لال برني جي انهيءَ تشريح سان اختلاف ڪري ٿو ۽ علاءُ الدين جي مذهبي وابستگيءَ تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسماعيلي برادريءَ سان سلوڪ ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[اسماعيلي شيعا|اسماعيلي]] برادريءَ جي ڪجهه ماڻهن خلاف مذهبي بنيادن تي ڪارروايون ڪيون ويون.

تاريخي روايتن موجب، ڪجهه سخت گير سني عالمن اسماعيلين تي الزام لڳايو ته اهي پنهنجي ڳجهن مذهبي اجتماعن ۾ ويجهن مائٽن جي وچ ۾ جنسي لاڳاپن جي اجازت ڏيندا هئا. اهي الزام فرقيوارانه نوعيت جا هئا ۽ انهن کي اسماعيلي عقيدن جي مستند وضاحت نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=399
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1311ع کان اڳ ڪنهن وقت علاءُ الدين انهن الزامن بابت جاچ جو حڪم ڏنو. جاچ روايتي سني مذهبي عالمن، يعني ''علما''، جي نگرانيءَ ۾ ٿي.

تاريخي بيانن موجب، جاچ کان پوءِ ڪيترن اسماعيلين کي ڏوهاري قرار ڏنو ويو ۽ سلطان انهن کي آرن سان چيري قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=399
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو علاءُ الدين جي دور ۾ مذهبي اقليت جي هڪ گروهه خلاف سخت رياستي ڪارروائيءَ جو مثال آهي. البت الزامن جي سچائي ۽ جاچ جي غيرجانبداري بابت موجود تاريخي ذريعا ڪافي ناهن.

=== هندن سان لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هندو رعيت ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن ۾ فوجي فتح، محصولن جي وصولي، سياسي تابع داري ۽ مذهبي سڃاڻپ سڀئي عنصر شامل هئا.

هن ڪجهه موقعن تي هندو سردارن خلاف فوجي مهمن کي مذهبي اصطلاحن ۾ پيش ڪرڻ جي اجازت ڏني يا سندس درٻاري ۽ ٻاهرين تاريخ نويسن انهن کي اهڙي انداز ۾ بيان ڪيو. ٻئي طرف، جيڪي هندو حڪمران دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن سان سياسي ٺاهه پڻ ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات جي مهم ۽ مذهبي بيان ====

فارسي مورخ [[وصاف]] گجرات خلاف علاءُ الدين جي فوجي مهم کي مذهبي جنگ، يعني ''جهاد''، جي اصطلاحن ۾ بيان ڪيو. سندس لکڻين ۾ اها مهم اسلام جي نالي سان ڪيل ڪارروائي طور پيش ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Deopujari
 |first=M. B.
 |title=The Deccan Policy of the Sultanate (1296–1351)
 |journal=Nagpur University Journal: Humanities
 |volume=24
 |publisher=Nagpur University
 |year=1973
 |page=39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

وصاف گجرات جي مهم دوران مسلمان فوجن هٿان وڏي پيماني تي قتل ۽ تباهيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. سندس بيان ۾ فوجي تشدد کي مذهبي فتح جي زبان ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=R. C.
 |title=The History and Culture of the Indian People
 |year=1967
 |page=625
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[کَمڀات]] ۾ حملي وقت مقامي آباديءَ جي اوچتي فوجي ڪارروائيءَ سبب متاثر ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Boyce
 |first=Mary
 |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
 |publisher=Psychology Press
 |year=2001
 |page=168
 |isbn=9780415239028
 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&amp;pg=PA169
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به گجرات جي مهمن کي صرف مذهبي مقصدن سان ڳنڍڻ ڪافي نه آهي. انهن ۾ سياسي بالادستي، دولت جي حصول ۽ علائقائي توسيع جا مقصد پڻ شامل هئا.

[[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' مان اهو اشارو ملي ٿو ته گجرات جي پهرين مهم کان لڳ ڀڳ ست سال پوءِ ٻي فوجي مهم جي نتيجي ۾ علائقي تي وڌيڪ مضبوط سياسي قبضو قائم ٿيو. انهيءَ بنياد تي پهرين مهم کي وڏي حد تائين ڦرلٽ واري فوجي ڪارروائي ۽ بعد واري مهم کي علائقائي قبضي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Siddiqi
 |first=M. Yaseen Mazhar
 |title=Chronology of the Delhi Sultanate
 |journal=Islam and the Modern Age
 |volume=27
 |publisher=Islam and the Modern Age Society
 |page=184
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== هندو مندرن جي تباهي ====

علاءُ الدين ۽ سندس سپهه سالارن جي ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي نقصان پهچايو ويو يا تباهه ڪيو ويو.

تاريخدان [[رچرڊ ايم. ايٽن]] جي مطالعي ۾ علاءُ الدين جي دور سان لاڳاپيل هيٺيان واقعا درج آهن:&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين جي دور جي فوجي مهمن سان لاڳاپيل مندرن جي تباهيءَ جا تاريخي حوالا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي پسمنظر
|-
| [[ڀيلسا]]
| 1292ع
| علاءُ الدين جي شروعاتي فوجي مهم
|-
| [[ديوگري]]
| 1295ع
| دکن ڏانهن شروعاتي حملي سان لاڳاپيل روايت
|-
| وجاپور (Vijapur)
| 1298ع–1310ع
| خلجي دور جي فوجي سرگرمين سان لاڳاپيل واقعو
|-
| [[سومنات مندر|سومنات]]
| 1299ع
| گجرات جي فوجي مهم
|-
| جهاين (Jhain)
| 1301ع
| راجستان ۾ فوجي ڪارروائي
|-
| [[چدمبرم]]
| 1311ع
| ڏکڻ هندستان ۾ ملڪ ڪافور جي مهم
|-
| [[مدورائي]]
| 1311ع
| پانڊيا علائقي ۾ فوجي مهم
|}

انهن واقعن بابت ماخذن ۾ مندرن جي تباهي، ڦرلٽ ۽ فوجي فتح جا بيان ملن ٿا. تنهن هوندي به هر واقعي جي نوعيت ۽ مقصد کي ان جي مخصوص سياسي ۽ تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.

ايٽن پنهنجي مطالعي ۾ مندرن خلاف ڪاررواين کي وچئين دور جي حڪمرانن جي سياسي اقتدار، شاهي سرپرستيءَ وارن مذهبي مرڪزن ۽ فوجي فتحن سان پڻ ڳنڍي ٿو. تنهنڪري انهن واقعن کي رڳو هڪ ئي سبب سان منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;/&gt;

==== هندو سردارن سان سياسي ٺاهه ====

علاءُ الدين انهن هندو حڪمرانن ۽ زميندارن سان ٺاهه ڪرڻ لاءِ پڻ تيار هوندو هو، جيڪي دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪندا هئا.

1305ع جي هڪ بيان ۾ [[امير خسرو]] ڄاڻايو آهي ته سلطان فرمانبردار هندو زميندارن سان سٺو سلوڪ ڪندو هو ۽ ڪڏهن انهن کي سندن اميد کان وڌيڪ رعايتون پڻ ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=354
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

امير خسرو پنهنجي شاعراڻي انداز ۾ لکي ٿو ته جنگ ۾ مزاحمت ڪندڙ هندو سردار شڪست کائي چڪا هئا، جڏهن ته باقي سردارن سلطان جي اڳيان اطاعت اختيار ڪئي هئي. اهڙن بيانن ۾ شاهي مدح ۽ فوجي فتحن جي ادبي مبالغي جو عنصر پڻ موجود آهي.

19 آڪٽوبر 1312ع تي منعقد ٿيل هڪ درٻار بابت خسرو لکي ٿو ته هندو سردارن جي پيشانين تي لڳل ''تلڪن'' سبب سلطان جي اڳيان زمين زعفراني رنگ جهڙي نظر اچي رهي هئي. اهو بيان درٻار ۾ هندو سردارن جي حاضري ۽ اطاعت کي شاعراڻي انداز ۾ ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=354
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هندو سردارن سان اهڙي سياسي ٺاهه واري پاليسيءَ تي ڪجهه سخت گير مسلمان مذهبي حلقن تنقيد پڻ ڪئي. برني جي لکڻين مان اهڙي تنقيد جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=355–356
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== قاضي مغيث الدين سان گفتگو ====

برني جي هڪ مشهور روايت موجب، علاءُ الدين ڪنهن موقعي تي '''قاضي مغيث الدين''' کان اسلامي رياست ۾ هندن جي قانوني حيثيت بابت سوال ڪيو.

قاضيءَ پنهنجي جواب ۾ هندن لاءِ انتهائي سخت ۽ ذلت آميز سلوڪ جي حمايت ڪئي. سندس بيان موجب، هندو رعيت کي محصول مڪمل فرمانبرداريءَ سان ادا ڪرڻ گهرجي ۽ محصول وصول ڪندڙ عملدارن جي اڳيان سخت عاجزي اختيار ڪرڻ گهرجي.

قاضيءَ جو اهو به موقف هو ته جيڪڏهن محصول وصول ڪندڙ ڪنهن هندوءَ جي وات ۾ ٿڪڻ چاهي، ته کيس مزاحمت ڪرڻ بدران اهو برداشت ڪرڻ گهرجي. هن اهڙي ذلت کي غيرمسلم رعيت جي تابع داريءَ جو اظهار قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Political Conditions of the Hindus under the Khaljis
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=9
 |page=234
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قاضيءَ پنهنجي موقف جي حمايت ۾ مذهبي دليل پيش ڪيا ۽ هندن خلاف قتل، قيد ۽ ملڪيت ضبط ڪرڻ جهڙن قدمن کي پڻ جائز قرار ڏنو. اهي سندس طرفان بيان ڪيل سخت گير مذهبي خيال هئا، نه ڪي سڀني مسلمان عالمن جو متفقه موقف.

هن گفتگوءَ جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته اها برني جي ذريعي علاءُ الدين جي درٻار ۾ مذهبي قانون ۽ رياستي انتظام بابت موجود اختلافن کي ظاهر ڪري ٿي. تنهن هوندي به گفتگوءَ جا لفظ برني جي بعد ۾ لکيل بيان مان ملن ٿا؛ انهن کي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل درٻاري رڪارڊ نٿو سمجهي سگهجي.

==== هندو زميندارن بابت محصولي پاليسي ====

علاءُ الدين جو خيال هو ته طاقتور هندو ڳوٺاڻا سردار ۽ زميندار پنهنجي دولت ۽ مقامي اثر سبب مرڪزي حڪومت جي مخالفت ڪري سگهندا هئا. تنهنڪري هن سندن معاشي ۽ سياسي قوت محدود ڪرڻ لاءِ سخت محصولي قدم کنيا.

برني موجب، سلطان جو مقصد انهن سردارن کي اهڙي معاشي حالت ۾ آڻڻ هو، جو اهي بغاوت لاءِ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Political Conditions of the Hindus under the Khaljis
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=9
 |pages=234–235
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جو موقف هو ته ڪيترائي مقامي سردار ۽ ''مقدّم'' عيش عشرت واري زندگي گذاريندا هئا، پر سرڪاري محصول ادا ڪرڻ کان پاسو ڪندا هئا. ان ڪري هن انهن جي مالي رعايتن کي ختم ڪرڻ ۽ کين عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

اهڙن قدمن جو اثر مقامي هندو سردارن سان گڏ عام زرعي آباديءَ تي پڻ پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ زرعي پيداوار تي لڳايل ڳرا محصول ڪيترن آبادگارن لاءِ معاشي دٻاءُ جو سبب بڻيا.

برني علاءُ الدين جي حڪومت جي آخري ڏهاڪي بابت دعويٰ ڪئي آهي ته هندو سردارن جي تابع داري اهڙي حد تائين قائم ٿي چڪي هئي، جنهن جو مثال اڳ ۾ نه مليو هو. اها برني جي پنهنجي تاريخي تشريح آهي ۽ ان کي سڄي هندو آباديءَ جي حالتن بابت غيرجانبدار انگ اکر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Theory and Practice of Muslim State in India
 |publisher=Aditya Prakashan
 |page=128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== هندو فوجي عملدار ۽ سپاهي ====

دهلي سلطنت جي ابتدائي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام خاندان]] واري دور ۾ اعليٰ سرڪاري عهدن تائين هندستاني مسلمانن جي رسائي محدود هئي، جڏهن ته هندن لاءِ اهڙا عهدا حاصل ڪرڻ اڃا وڌيڪ ڏکيو هو. خلجي دور ۾ ڪجهه غيرمسلم فوجي عملدارن جي اهميت وڌڻ جا مثال ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Habib
 |first1=Mohammad
 |last2=Khan
 |first2=Afsar Umar Salim
 |title=The Political Theory of the Delhi Sultanate: Including a Translation of Ziauddin Barani's Fatawa-i Jahandari, Circa 1358–9 A.D.
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=150
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''خزائن الفتوح'' ۾ بيان ڪري ٿو ته علاءُ الدين منگول حملي جي مقابلي لاءِ '''ملڪ نائيڪ''' نالي هڪ هندو فوجي عملدار جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''30,000 سپاهين''' تي ٻڌل فوج موڪلي هئي. ملڪ نائيڪ کي ''آخور بيگ ميسره'' جي عهدي سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Habib
 |first1=Mohammad
 |last2=Khan
 |first2=Afsar Umar Salim
 |title=The Political Theory of the Delhi Sultanate: Including a Translation of Ziauddin Barani's Fatawa-i Jahandari, Circa 1358–9 A.D.
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=150
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[اڪت خان]] جي بغاوت دوران سلطان جي جان بچائڻ ۾ هندو سپاهين، جن کي ''پائيڪ'' (''paiks'') چيو ويو آهي، جو ڪردار پڻ تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.

ان کان سواءِ، جڏهن منگول سپهه سالار [[قتلغ خواجه]] دهليءَ جي ويجهو پهتو، تڏهن علاءُ الملڪ سلطان کي صلاح ڏني ته هو شهر ڇڏي ميدانِ جنگ ڏانهن نه وڃي. هن صلاح جي پسمنظر ۾ شاهي فوج ۾ غيرمسلم سپاهين جي وڏي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Kanhaiya Lall
 |title=The Position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |year=1980
 |page=142
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي مثال ظاهر ڪن ٿا ته علاءُ الدين جي فوجي ۽ سياسي پاليسيءَ ۾ مذهبي سڃاڻپ سان گڏ عملي فوجي صلاحيت ۽ سلطان سان وفاداريءَ کي پڻ اهميت حاصل هئي.

=== جين برادريءَ سان لاڳاپا ===

[[جين مت]] جي تاريخي ذريعن ۾ علاءُ الدين خلجي ۽ جين مذهبي عالمن جي وچ ۾ رابطن جا مختلف بيان ملن ٿا.

انهن مان ڪجهه ذريعن موجب، سلطان جين مذهبي اڳواڻن سان بحث مباحثا ڪيا ۽ هڪ موقعي تي مشهور جين آچاريه '''مهاسينا''' (''Mahasena'') کي خاص طور دهليءَ ۾ گهرايو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin
 |year=2015
 |isbn=9789351186588
 |url=https://books.google.com/books?id=vyEoAwAAQBAJ&amp;pg=PT439
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== جين عالمن سان مذهبي بحث ====

جين روايتن موجب، ان دور ۾ اتر هندستان ۾ مشهور [[دگمبر]] آچاريه گهٽ موجود هئا. انهيءَ سبب جين برادريءَ جي ماڻهن مهاسينا کي پنهنجي مذهبي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ سلطان جي درٻار ۾ وڃڻ تي آماده ڪيو.

انهن روايتن ۾ چيو ويو آهي ته علاءُ الدين مهاسينا جي علم، مذهبي دليلن ۽ سادگيءَ واري زندگيءَ کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin
 |year=2015
 |isbn=9789351186588
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''پورن چندر''' نالي هڪ دگمبر جين عالم کي پڻ سلطان سان ويجهڙائي حاصل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان سواءِ علاءُ الدين جا [[شويتامبر]] جين مذهبي اڳواڻن سان رابطا پڻ بيان ڪيا ويا آهن.

جين شاعر ۽ آچاريه '''رامچندر سوري''' کي پڻ سلطان طرفان عزت ڏيڻ جي روايت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;PushpaPrasadJain&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Prasad
 |first=Pushpa
 |title=The Jain Community in the Delhi Sultanate
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=54
 |pages=224–225
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن بيانن کي جين برادريءَ جي مذهبي ۽ تاريخي روايتن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان هر واقعي جي آزاد تصديق هڪجهڙي سطح تي موجود نه آهي.

==== جين مذهبي مرڪزن خلاف ڪارروايون ====

جين تاريخي ماخذن ۾ علاءُ الدين جي دور ۾ جين برادريءَ خلاف تشدد ۽ مذهبي سرگرمين ۾ رڪاوٽن جا بيان پڻ ملن ٿا.

'''خرترگڇ پٽاولي''' (''Kharataragaccha Pattavali'')، جيڪا 1336ع–1337ع ۾ مڪمل ٿي، علاءُ الدين جي حڪومت دوران جينن سان ٿيل ڪجهه سخت ڪاررواين جو ذڪر ڪري ٿي.

ان ۾ خاص طور '''1313ع''' ۾ [[جالور|جابالي پورا (جالور)]] جي قبضي دوران هڪ جين مذهبي ميلي کي تباهه ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PushpaPrasadJain&quot;/&gt;

هي واقعو جين برادريءَ جي ڪجهه مذهبي سرگرمين تي فوجي مهمن جي منفي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.

==== جين واپارين ۽ زيارتين جون سرگرميون ====

ٻئي طرف، جين ذريعن مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ڪجهه علائقن ۾ جين واپارين ۽ مذهبي زيارتين جون سرگرميون جاري رهيون.

جين ليکڪ [[بنارسي داس]] پنهنجي تصنيف ''ارڌڪٿانڪ'' (''Ardhakathanaka'') ۾ اتر هندستان جي مختلف علائقن ۾ شريمال جين واپارين جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو.

ان بيان موجب، '''1314ع''' ۾ شريمال جين خاندانن جا ڪجهه فرد، سندن مائٽ

== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== فن تعمير ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي]] ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ قلعا، شاهي محل، آبي ذخيرا، مسجدن جون توسيعون ۽ مذهبي ۽ تعليمي عمارتون شامل هيون. انهن منصوبن مان [[سري قلعو]]، حوض علائي (بعد ۾ [[حوض خاص]])، [[علائي دروازو]]، نامڪمل [[علائي مينار]] ۽ [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود مدرسو ۽ مقبرو خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي تعميراتي سرگرمين جا ٻه اهم مقصد هئا: دهلي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي فوجي حملن کان محفوظ بنائڻ ۽ شاهي اقتدار جي عظمت کي وڏين عمارتن ۽ يادگارن ذريعي ظاهر ڪرڻ. سندس دور جون ڪجهه عمارتون دهلي سلطنت جي شروعاتي اسلامي فن تعمير ۾ محرابن، گنبذن، پٿر جي ڪاريگري ۽ آرائشي لکتن جي ترقيءَ جا اهم مثال سمجهيون وڃن ٿيون.

=== حوض علائي ۽ حوض خاص ===

[[File:Hauz Khas Lake.jpg|thumb|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ حوض علائي جي نالي سان تعمير ڪرايو ويو.]]

1296ع ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ هڪ وڏو آبي ذخيرو تعمير ڪرايو، جيڪو '''حوضِ علائي''' (''Hauz-i-Alai'') جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد ۾ اهو [[حوض خاص ڪمپليڪس|حوض خاص]] (''Hauz-i-Khas'') جي نالي سان سڃاتو ويو. تاريخي بيانن موجب، هن ذخيري جي ايراضي لڳ ڀڳ '''70 ايڪڙ''' هئي ۽ ان جي چوڌاري پٿر جي چُنائيءَ سان مضبوط ڀتيون ٺاهيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ذخيري جي تعمير جو مقصد دهليءَ جي وڌندڙ آباديءَ ۽ شاهي انتظام لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ هو. وقت گذرڻ سان حوض ۾ مٽي ۽ لٽ گڏ ٿيندي رهي، جنهن سبب ان جي پاڻي محفوظ ڪرڻ جي گنجائش گهٽجي وئي.

لڳ ڀڳ '''1354ع''' ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] حوض مان لٽ ڪڍرائي ان کي ٻيهر استعمال جي قابل بڻايو. بعد ۾ حوض خاص جي ڀرپاسي تعليمي ۽ مذهبي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن سان هي علائقو دهليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1398ع ۾ دهليءَ تي حملو ڪندڙ [[تيمور لنگ]] سان منسوب تاريخي بيانن ۾ پڻ هن آبي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن موجب، حوض خاص دهليءَ کي سڄو سال پاڻي فراهم ڪرڻ وارن اهم ذريعن مان هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== سري قلعو ۽ قلعي بند شهر ===

[[File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|thumb|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا باقيات، نئين دهلي.]]

چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ '''سري''' (''Siri'') نالي هڪ قلعي بند شهر تعمير ڪرايو. هي شهر دهلي سلطنت جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سريءَ جي قلعي جون ڀتيون گهڻو ڪري اڻگهڙيل پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ڪيون ويون هيون. ڪجهه حصن ۾ تراشيل پٿرن جي باقاعده چُنائي ۽ چوني جي گاري جا آثار پڻ مليا آهن. اهڙي تعمير فوجي ضرورتن ۽ مقامي تعميراتي وسيلن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== 1303ع جي منگول حملي سان لاڳاپو ====

1303ع ۾ جڏهن [[منگول]] فوجن دهليءَ تي حملو ڪيو، تڏهن علاءُ الدين سريءَ واري علائقي ۾ پنهنجي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. حملي دوران سلطان ۽ سندس فوج هن علائقي ۾ دفاعي انتظامن سان موجود رهيا.

منگول فوج جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين سريءَ جي قلعي بندي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير کي وڌيڪ اهميت ڏني. سريءَ جي ترقيءَ کي منگول حملن جي مقابلي لاءِ دهليءَ جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪرڻ واري پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== قصرِ هزار ستون ====

منگولن جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي فوجي ڇانوڻيءَ واري هنڌ '''قصرِ هزار ستون''' (''Qasr-i-Hazar Situn'') نالي شاهي محل تعمير ڪرايو. هن نالي جي لفظي معنيٰ '''هزار ٿنڀن وارو محل''' آهي.

هي محل سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبن جو حصو هو. ان جي نالي مان وڏي ۽ ٿنڀن تي ٻڌل عمارت جو تصور ملي ٿو، پر موجوده آثارن جي محدود حالت سبب ان جي اصل بناوت ۽ ٿنڀن جي حقيقي تعداد بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سريءَ جا دروازا ۽ بعد واري تباهي ====

1398ع ۾ تيمور جي حملي وقت سريءَ جو قلعي بند شهر اڃا موجود هو. تيمور سان منسوب بيانن موجب، شهر کي '''ست دروازا''' هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد وارن دورن ۾ سريءَ جون ڪيتريون عمارتون ۽ ڀتيون تباهه ٿي ويون. تاريخي روايتن موجب، مقامي حڪمرانن پراڻين عمارتن مان پٿر، سرون ۽ ٻيو تعميراتي سامان ڪڍرائي پنهنجن منصوبن ۾ استعمال ڪيو.

خاص طور [[شير شاهه سوري]] (1540ع–1545ع) جي دور ۾ سريءَ جي پراڻين عمارتن مان تعميراتي سامان کڻي ٻين عمارتن ۽ نئين شهري منصوبن ۾ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ سبب سريءَ جي اصل قلعي بند شهر جا محدود باقيات اڄ تائين محفوظ رهي سگهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

'''علائي دروازو''' (''Alai Darwaza'') علاءُ الدين خلجي جي دور جي اهم ترين محفوظ تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي. ان جي تعمير '''1311ع''' ۾ مڪمل ٿي. هي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود [[قوت الاسلام مسجد]] ڏانهن ويندڙ ڏاکڻو داخلي رستو آهي. قوت الاسلام مسجد جي ابتدائي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=377–378
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائي دروازي ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو گڏيل استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي محرابن، گنبذ، جاميٽريءَ تي ٻڌل آرائشي نمونن ۽ عربي خطاطيءَ ۾ دهلي سلطنت جي دور جي اسلامي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

عمارت جي آرائش ۾ پٿر جي نفيس ڪٽائي، مختلف رنگن جي پٿرن جي ترتيب ۽ محرابن جي تناسب کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ان ڪري علائي دروازو هندستان ۾ ابتدائي سلطنتي فن تعمير جي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== قوت الاسلام مسجد جي توسيع ===

[[File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|[[قوت الاسلام مسجد]] جي ڀرسان علاءُ الدين جي دور ۾ شامل ڪيل صحن ۽ توسيعي حصن جا آثار.]]

علاءُ الدين [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود قوت الاسلام مسجد جي توسيع جو منصوبو پڻ شروع ڪرايو. مسجد جي اوڀر طرف وڌيڪ صحن ۽ تعميراتي حصا شامل ڪيا ويا.

انهن تعميراتي سرگرمين کي لڳ ڀڳ '''1300ع''' جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مسجد جي توسيع علاءُ الدين جي انهن منصوبن جو حصو هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي اهم مذهبي عمارتن کي وڌيڪ وسيع ۽ شاندار بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علائي دروازو پڻ انهيءَ وسيع تعميراتي منصوبي سان لاڳاپيل هو ۽ مسجد جي ڏاکڻي داخلي رستي طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

[[File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|thumb|[[قطب مينار]] جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]] جا باقيات.]]

علاءُ الدين [[قطب مينار]] کان وڌيڪ وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جيڪا '''علائي مينار''' (''Alai Minar'') جي نالي سان مشهور آهي.

منصوبي موجب، نئين مينار جي جسامت قطب مينار جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي رکڻي هئي. هي منصوبو قطب ڪمپليڪس ۾ علاءُ الدين جي تعميراتي توسيع ۽ شاهي عظمت جي اظهار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=380
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، علائي مينار جي تعمير مڪمل نه ٿي سگهي. عام تاريخي تشريح موجب، 1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ هي منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. مينار جي ابتدائي بنيادي حصي جا آثار اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== لال محل ===

[[چؤسٺ کُنڀا]] (''Chausath Khamba'') جي ويجهو واقع ڳاڙهي پٿر جي هڪ عمارت، جيڪا '''لال محل''' (''Lal Mahal'') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، کي پڻ ڪجهه تاريخدانن علاءُ الدين جي دور سان منسوب ڪيو آهي.

هن نسبت جو بنيادي سبب عمارت جي بناوت ۽ تعميراتي انداز ۾ علائي دروازي سان موجود مشابهت آهي. خاص طور ڳاڙهي پٿر جي استعمال ۽ ڪجهه تعميراتي خصوصيتن جي بنياد تي اها راءِ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=376–377
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به لال محل جي تعمير کي علاءُ الدين سان ڳنڍڻ بابت سڌو ۽ قطعي ثبوت محدود آهي. انهيءَ ڪري ان کي سندس دور سان '''منسوب''' عمارت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== حوض شمسي جي مرمت ===

[[حوض شمسي]] (''Hauz-i-Shamasi'') دهليءَ جي قديم آبي ذخيرن مان هڪ آهي، جنهن جي تعمير [[شمس الدين التمش]] '''1229ع''' ۾ ڪرائي هئي.

'''1311ع''' ۾ علاءُ الدين هن ذخيري جي مرمت ۽ بحاليءَ جو حڪم ڏنو. تاريخي بيانن موجب، حوض شمسي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''100 ايڪڙ''' هئي. علاءُ الدين ان جي مرمت سان گڏ حوض جي وچ ۾ هڪ گنبذ واري تعمير پڻ ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

حوض شمسي جي مرمت علاءُ الدين جي انهن انتظامي ۽ تعميراتي قدمن مان هڪ هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي آبي وسيلن کي محفوظ رکڻ ۽ شهر جي پاڻيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو.

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

علاءُ الدين خلجي جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. مقبري سان گڏ سندس نالي سان منسوب هڪ مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
 |access-date=2026-10-22
 |archive-date=2022-12-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205133215/https://www.archnet.org/sites/5794
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

هي مدرسو ۽ مقبرو علاءُ الدين جي دور جي مذهبي ۽ تعليمي تعميراتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. مدرسي جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته شاهي تعميراتي منصوبن ۾ فوجي ۽ انتظامي عمارتن سان گڏ تعليم ۽ مذهبي سرگرمين لاءِ پڻ جڳهه مخصوص ڪئي ويندي هئي.

علاءُ الدين جي وفات '''4 جنوري 1316ع''' تي ٿي ۽ سندس مقبرو دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي اهم تاريخي يادگارن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي منصوبن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جا اهم تعميراتي منصوبا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عمارت يا منصوبو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[حوض خاص|حوض علائي]]
| 1296ع
| آبي ذخيرو
| دهليءَ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي؛ بعد ۾ فيروز شاهه تغلق بحال ڪرايو
|-
| [[سري قلعو]]
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| قلعي بند شهر
| منگول حملن جي مقابلي لاءِ دفاعي ۽ شاهي مرڪز
|-
| قصرِ هزار ستون
| 1303ع کان پوءِ
| شاهي محل
| سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبي جو حصو
|-
| قوت الاسلام مسجد جي توسيع
| لڳ ڀڳ 1300ع
| مسجد جي توسيع
| قطب ڪمپليڪس ۾ نون صحن ۽ حصن جو اضافو
|-
| [[علائي دروازو]]
| 1311ع
| مسجد جو داخلي دروازو
| ابتدائي دهلي سلطنتي فن تعمير جو اهم محفوظ نمونو
|-
| [[علائي مينار]]
| 1316ع کان اڳ
| نامڪمل مينار
| قطب مينار کان وڏي مينار ٺاهڻ جو منصوبو
|-
| لال محل
| غيريقيني
| ڳاڙهي پٿر جي عمارت
| تعميراتي مشابهت جي بنياد تي علاءُ الدين سان منسوب
|-
| [[حوض شمسي]]
| 1311ع ۾ مرمت
| آبي ذخيرو
| التمش جي دور جي ذخيري جي مرمت ۽ وچ ۾ گنبذ جي تعمير
|-
| علاءُ الدين جو مدرسو ۽ مقبرو
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| تعليمي ۽ تدفيني عمارتون
| قطب ڪمپليڪس ۾ موجود تاريخي آثار
|}

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Hauz Khas Lake.jpg|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو.
File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا آثار.
File:Alai Darwaza.JPG|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]].
File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|[[قوت الاسلام مسجد]] جي توسيعي صحن جا آثار.
File:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|علاءُ الدين جو مدرسو، قطب ڪمپليڪس.
File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|قطب مينار جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]].
&lt;/gallery&gt;


== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي ''سڪندر ثاني'' جو لقب درج آهي. هي سڪو ناشڪ، مهاراشٽر جي سڪن واري عجائب گهر ۾ محفوظ آهي.]]

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي سڪن تي شاهي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ ضرب خانن جي نالن کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس حڪومت دوران سون، چاندي، ٽامي ۽ گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن جا مختلف سڪا جاري ڪيا ويا. انهن ۾ '''ٽنڪو''' (''Tanka'') ۽ '''گاني''' (''Gani'') جا مختلف قسم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي '''سڪندر ثاني'''، يعني '''ٻيو سڪندر'''، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Farooqui
 |first=Salma Ahmed
 |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century
 |publisher=Pearson India Education Services
 |year=2011
 |page=13
 |isbn=9788131732021
 |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC&amp;pg=PA13
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سڪندر ثاني جو لقب ===

'''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') ٻن لفظن تي ٻڌل لقب آهي. ''سڪندر''، يوناني فاتح [[سڪندر اعظم]] جي نالي جي فارسي صورت آهي، جڏهن ته عربي لفظ ''ثاني'' جي معنيٰ '''ٻيو''' آهي. تنهنڪري لقب جي مجموعي معنيٰ '''ٻيو سڪندر''' ٿئي ٿي.

علاءُ الدين هي لقب پنهنجي فوجي ڪاميابين، وسيع فتوحات ۽ طاقتور حڪمران هجڻ جي دعويٰ جي اظهار لاءِ اختيار ڪيو. هن جي دور ۾ دهلي سلطنت جون فوجون اتر هندستان، [[گجرات]]، [[راجستان]]، [[مالوا]]، [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف علائقن تائين پهتيون.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سڪن تي درج '''سڪندر ثاني''' يا '''سڪندر الساني''' جهڙيون عبارتون حڪمران جي سياسي تشهير جو ذريعو پڻ هيون. سڪن ذريعي سلطان جو نالو، لقب ۽ اقتدار جو پيغام سلطنت جي مختلف علائقن تائين پهچندو هو.

=== سڪن تي مذهبي ۽ شاهي لقب ===

علاءُ الدين جي سڪن تي سندس نالي سان گڏ مختلف شاهي ۽ مذهبي لقب پڻ درج ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هي عبارتون خاص اهميت رکن ٿيون:

* '''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') — ٻيو سڪندر.
* '''سڪندر الساني يمين الخلافة''' (''Sikander-us-Sani Yamin-ul-Khilafat'') — ٻيو سڪندر، خلافت جو ساڄو هٿ.
* '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' (''Yamin-ul-Khilafat Nasir Amir al-Mu'minin'') — خلافت جو ساڄو هٿ، امير المؤمنين جو مددگار.

تاريخدان [[وپل سنگهه]] موجب، علاءُ الدين جي سڪن تي ''سڪندر الساني يمين الخلافة'' جهڙي عبارت سندس سياسي طاقت ۽ شاهي خوداعتماديءَ جو اظهار هئي.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singh
 |first=Vipul
 |title=Interpreting Medieval India: Early Medieval, Delhi Sultanate, and Regions (circa 750–1550)
 |publisher=Macmillan
 |year=2009
 |page=17
 |isbn=9780230637610
 |url=https://books.google.com/books?id=aVd9xS4yo04C&amp;pg=PA17
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عباسي خلافت سان لاڳاپيل ڪتبا ===

دهلي سلطنت جي اڳوڻن حڪمرانن جي ڪجهه سڪن تي [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپيل خليفي جو نالو درج ٿيندو هو. اهڙي عمل سان سلطان پنهنجي اقتدار کي اسلامي دنيا جي مذهبي ۽ سياسي روايتن سان ڳنڍيندا هئا.

علاءُ الدين جي سڪن ۾ ان روايت ۾ تبديلي نظر اچي ٿي. هن اڳوڻي عباسي خليفي [[المستعصم بالله]] جو نالو استعمال ڪرڻ بدران پنهنجي شاهي لقبن ۽ خلافت سان لاڳاپيل اعزازي عبارتن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Arnold
 |first=Thomas Walker
 |title=The Caliphate
 |publisher=Adam Publishers
 |year=2010
 |page=88
 |isbn=9788174350336
 |url=https://books.google.com/books?id=O17RYazBj5gC&amp;pg=PA88
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس سڪن تي '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' جي عبارت پڻ ملي ٿي. انهيءَ لقب سان سلطان پاڻ کي خلافت جو حامي ۽ مددگار ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته سڪن تي ڪنهن مخصوص خليفي جو نالو درج ڪرڻ واري اڳوڻي روايت کان هٽي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

هن تبديليءَ کي علاءُ الدين جي وڌندڙ شاهي خودمختياري ۽ اقتدار جي مرڪزيت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. تنهن هوندي به خلافت سان لاڳاپيل لقبن جي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مذهبي جائزيت جي روايتي اصطلاحن کي مڪمل طور ختم نه ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;

=== سڪن جا قسم ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران مختلف قيمتن ۽ ڌاتن جا سڪا گردش ۾ هئا. انهن ۾ چانديءَ جا ٽنڪا، ٽامي جا گاني ۽ گهٽ قيمت وارا گڏيل ڌاتن جا سڪا شامل هئا.

'''چانديءَ جو ٽنڪو''' دهلي سلطنت جي اهم سڪن مان هو. ان تي سلطان جو نالو، لقب، ضرب خاني جو نالو ۽ ڪڏهن ضرب جي تاريخ پڻ درج هوندي هئي.

'''ٽامي جا گاني''' ۽ انهن جا ننڍا حصا روزمرهه جي ننڍين مالياتي ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه سڪا گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن مان پڻ ٺاهيا ويندا هئا، جن کي سڪن جي علم ۾ ''بلون'' (''billon'') چيو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور سان لاڳاپيل سڪن جا قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڪي جو قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڃاڻپ
|-
| چانديءَ جو ٽنڪو
| چاندي
| وڏي مالياتي قيمت وارو سڪو؛ شاهي نالا ۽ لقب درج
|-
| اڌ گاني
| ٽامو
| ننڍي قيمت وارو سڪو
|-
| بلون گاني
| چانديءَ جي گهٽ مقدار واري گڏيل ڌاتو
| گهٽ قيمت واري ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڪي جو قسم
|-
| ٻه ٻوليائي سڪو
| ٽامو يا ٻيو ڌاتو، نموني مطابق
| مختلف ٻولين يا لکتن ۾ ڪتبا رکندڙ سڪو
|-
| دارالاسلام جو ٽنڪو
| چاندي
| ''دارالاسلام'' جي نالي واري ضرب خاني سان منسوب
|-
| قلعه ديوگري جو ٽنڪو
| چاندي
| ''قلعه ديوگري'' جي ضرب خاني سان منسوب
|}

=== ضرب خانا ===

علاءُ الدين جي دور جا سڪا مختلف ضرب خانن سان منسوب ملن ٿا. انهن ۾ دهليءَ سان لاڳاپيل ضرب خانا ۽ دکن جي فتح ڪيل علائقن جا ضرب خانا پڻ شامل آهن.

==== دارالاسلام ====

'''دارالاسلام''' (''Dar al-Islam'') جي نالي سان منسوب ضرب خاني جا چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي سڪن جي مجموعن ۾ ملن ٿا. انهن مان ڪجهه سڪن تي هجري تاريخون پڻ درج آهن.

مثال طور، 709هه (1309ع–1310ع) سان منسوب هڪ چانديءَ يا سون جي سڪي جي سڃاڻپ ۾ ''دارالاسلام'' جو نالو ملي ٿو. اهڙا سڪا سلطان جي نالي ۽ سندس شاهي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

==== قلعه ديوگري ====

[[ديوگري]] دکن جي يادَو حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ هو. علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ هي علائقو دهلي سلطنت جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ آيو.

'''قلعه ديوگري''' (''Qila Deogir'') جي نالي سان منسوب چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي دور جي سڪن ۾ شامل آهن. انهن سڪن جي موجودگي دکن ۾ دهلي سلطنت جي وڌندڙ سياسي ۽ مالياتي اثر جو هڪ اهم سڪي شناسيءَ وارو ثبوت آهي.

=== فوجي فتوحات ۽ خزاني جي دولت ===

علاءُ الدين جي دور ۾ [[ديوگري]]، [[ورنگل]]، [[دواراسمدر]] ۽ [[پانڊيا سلطنت]] ڏانهن ڪيل فوجي مهمن مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي ڌاتون، زيور، گهوڙا، هاٿي ۽ ٻيو مال دهلي سلطنت جي خزاني ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

انهن مهمن مان حاصل ٿيل دولت سلطنت جي فوجي، انتظامي ۽ مالياتي سرگرمين لاءِ اهم هئي. علاءُ الدين جي حڪومت ۾ مختلف ڌاتن جا سڪا جاري ٿيڻ ۽ انهن تي شاهي لقب درج ٿيڻ سندس اقتصادي وسيلن ۽ سياسي اقتدار جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;

بهرحال، ڏکڻ هندستان مان حاصل ٿيل دولت ۽ مخصوص سڪن جي ضرب جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ ضرب خانن جا رڪارڊ، سڪن جون تاريخون ۽ ٻين سڪي شناسيءَ وارن ثبوتن جو مطالعو ضروري آهي.

=== تاريخي ۽ سڪي شناسيءَ واري اهميت ===

علاءُ الدين خلجي جا سڪا دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ، معاشي نظام ۽ حڪمرانن جي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ذريعا آهن.

انهن سڪن مان سلطان جي نالن، مذهبي ۽ شاهي لقبن، ضرب خانن، استعمال ٿيندڙ ڌاتن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ضرب جي تاريخن بابت معلومات ملي ٿي.

خاص طور '''سڪندر ثاني''' جو لقب علاءُ الدين جي ان سياسي تصور کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ هو پاڻ کي هڪ وڏي فاتح ۽ طاقتور سلطان طور پيش ڪندو هو. عباسي خليفي جي نالي بدران خلافت سان لاڳاپيل اعزازي لقبن جو استعمال پڻ سندس شاهي خودمختياريءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:049Alauddin khilji6.jpg|علاءُ الدين خلجي جو ٽامي جو اڌ گاني.
File:046Alauddin khilji2.jpg|ٽامي جي اڌ گاني جو ٻيو نمونو.
File:047Alauddin khilji4.jpg|بلون ڌاتوءَ جو گاني.
File:048Alauddin khilji5.jpg|علاءُ الدين جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|ٻه ٻوليائي ڪتبي وارو ٽامي جو سڪو.
File:Alauddin khilji.jpg|دارالاسلام ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Deogir.jpg|قلعه ديوگري ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
&lt;/gallery&gt;


== آخري سال ۽ وفات ==

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|[[علاءُ الدين خلجي]] سان منسوب مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، [[دهلي]].]]

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] جي صحت خراب ٿيڻ لڳي ۽ هو مختلف بيمارين ۾ مبتلا رهيو. ان عرصي دوران سندس درٻار ۾ اميرن، شاهي خاندان جي فردن ۽ اعليٰ عملدارن جي وچ ۾ سياسي رقابت وڌي وئي. سلطان پنهنجي ڪيترن پراڻن ۽ تجربيڪار عملدارن تي اعتماد وڃائڻ لڳو ۽ انتظامي اختيارن کي پنهنجي خاندان ۽ غلامن مان ترقي ڪري اعليٰ عهدن تي پهتل وفادار شخصن جي هٿن ۾ مرڪوز ڪرڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن حالتن ۾ سندس غلام مان سپهه سالار بڻيل '''[[ملڪ ڪافور]]''' جو سياسي اثر رسوخ نمايان طور وڌيو. ملڪ ڪافور اڳ ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن ۾ ڪاميابيون حاصل ڪري سلطان جو اعتماد حاصل ڪيو هو. بعد ۾ کيس '''نائب''' (''Na'ib'') جو عهدو ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ هو عملي طور دهلي سلطنت جي انتظامي معاملن تي غالب اچي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيماري ۽ درٻاري بي اعتمادي ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس صحت جي خرابيءَ سان گڏ درٻاري معاملن ۾ بي اعتمادي وڌندي وئي. سلطان ڪيترن تجربيڪار منتظمن ۽ اميرن کي سندن عهدن تان هٽايو ۽ حڪومتي اختيارن جي ورهاست ۾ اهم تبديليون آنديون.

هن '''وزير''' (''Wazir'')، يعني اعليٰ انتظامي وزير، جو عهدو پڻ ختم ڪري ڇڏيو. سندس دور جي هڪ وزير '''شرف قائني''' (''Sharaf Qa'ini'') کي قتل ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخدان [[پيٽر جيڪسن]] موجب، ممڪن آهي ته ملڪ ڪافور سلطان کي انهن عملدارن خلاف قدم کڻڻ تي آماده ڪيو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪافور انهن کي پنهنجي سياسي طاقت لاءِ حريف ۽ خطرو سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن واقعن سان دهلي سلطنت جي انتظامي ڍانچي ۾ طاقت جو توازن تبديل ٿي ويو. اڳوڻن اميرن ۽ وزيرن جي ڀيٽ ۾ ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين جو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ملڪ ڪافور جو وڌندڙ اقتدار ===

ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ شاهي درٻار جو سڀ کان وڌيڪ بااثر شخص بڻجي ويو. نائب جي حيثيت سان هن کي انتظامي ۽ سياسي فيصلن تي وسيع اثر حاصل ٿيو.

ڪافور جي وڌندڙ طاقت سبب شاهي خاندان جي ڪجهه فردن ۽ ٻين بااثر اميرن سان سندس اختلاف پيدا ٿيا. خاص طور سلطان جا وڏا پٽ '''[[خضر خان]]''' ۽ '''شادي خان'''، ۽ سندس سالو '''[[الپ خان]]'''، اقتدار جي امڪاني مقابلي ۾ اهم شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب، ملڪ ڪافور انهن شخصيتن کي پنهنجي سياسي مستقبل لاءِ خطرو سمجهندو هو. هن سلطان کي انهن جي خلاف قدم کڻڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ سندن وفاداريءَ بابت شڪ پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان خلاف قدم ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان خلاف سخت قدم کنيا ويا. تاريخي بيانن موجب، ملڪ ڪافور ٻنهي شهزادن کي انڌو ڪرايو، جنهن سان سندن شاهي جانشينيءَ جا امڪان ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

ساڳئي عرصي دوران سلطان جي سالي '''الپ خان''' کي پڻ قتل ڪرايو ويو. الپ خان هڪ بااثر امير هو ۽ سندس سياسي حيثيت ملڪ ڪافور لاءِ مقابلي جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

تاريخي روايتن ۾ خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان تي سلطان خلاف سازش ڪرڻ جا الزام پڻ ملن ٿا. تنهن هوندي به انهن الزامن جي سچائي يقيني نه آهي. ڪجهه جديد تاريخدانن موجب، ممڪن آهي ته اهي الزام ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين طرفان سياسي مخالفن کي هٽائڻ لاءِ ڦهلايا ويا هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سلطان جي بيماريءَ دوران درٻاري رقابت، جانشينيءَ جا اختلاف ۽ سياسي شڪ شبها وڌيڪ شديد ٿي ويا.

=== وفات ===

علاءُ الدين خلجي '''4 جنوري 1316ع''' جي رات دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هن لڳ ڀڳ ويهه سال دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس وفات جو فوري سبب تاريخي ذريعن ۾ قطعي طور واضح نه آهي. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ سندس بيماري ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي بيان ۾ لکي ٿو ته '''«ڪجهه ماڻهن»''' موجب ملڪ ڪافور سلطان جي موت جو ذميوار هو. انهيءَ روايت جي بنياد تي بعد جي ڪجهه تاريخي بيانن ۾ ڪافور تي علاءُ الدين کي زهر ڏيڻ يا سندس قتل ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، برني پاڻ اها ڳالهه ٻين ماڻهن ڏانهن منسوب ڪري ٿو. تنهنڪري ملڪ ڪافور جي هٿان علاءُ الدين جي قتل يا زهر ڏيڻ واري دعويٰ کي '''ثابت ٿيل تاريخي حقيقت''' بدران هڪ غيريقيني روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== تدفين ۽ مقبري بابت تاريخي روايتون ===

تاريخدان بنارسي پرساد سڪسينا موجب، علاءُ الدين جي وفات واري رات جي آخري حصي ۾ ملڪ ڪافور سلطان جو لاش '''سريءَ جي شاهي محل''' مان کڻائي سندس مقبري ڏانهن منتقل ڪرايو، جتي کيس دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان روايت موجب، علاءُ الدين جو مقبرو سندس وفات کان اڳ ئي تعمير ٿي چڪو هو. مقبري کي هڪ جامع مسجد جي ٻاهران واقع ٻڌايو ويو آهي.

بهرحال، انهيءَ تاريخي بيان ۾ ذڪر ڪيل جامع مسجد ۽ مقبري جي اصل جڳهه جي سڃاڻپ قطعي طور نه ٿي سگهي آهي. سڪسينا جو خيال هو ته ٻنهي عمارتن جا تباهه ٿيل بنياد ممڪن آهي ته سريءَ جي ڪنهن مٽيءَ جي دڙي هيٺ موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ علاءُ الدين خلجي سان منسوب مقبرو ۽ سندس نالي سان منسوب مدرسو موجود آهن. انهن آثارن کي سندس دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArchnetAlauddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
 |access-date=2026-10-22
 |archive-date=2022-12-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205133215/https://www.archnet.org/sites/5794
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح تاريخي روايتن ۾ سريءَ واري تدفين جي جاءِ ۽ قطب ڪمپليڪس ۾ موجود منسوب مقبري بابت فرق ملي ٿو. ٻنهي کي بنا وضاحت جي هڪ ئي تاريخي هنڌ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== وفات کان پوءِ جانشيني ===

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان کي اڳ ئي سياسي طور ڪمزور ڪيو ويو هو، جڏهن ته ملڪ ڪافور شاهي انتظام تي مضبوط اثر رکندو هو.

وفات جي ٻئي ڏينهن ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي ننڍي پٽ '''[[شهاب الدين عمر]]''' کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري ملڪ ڪافور عملي طور سلطنت جي انتظام ۽ اهم فيصلن تي اختيار رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي حڪمراني گهڻو عرصو قائم نه رهي. علاءُ الدين جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڪافور کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين جو ٻيو پٽ '''مبارڪ خان''' سياسي طور وڌيڪ طاقتور بڻيو ۽ اقتدار تي قبضو ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=178–179
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مبارڪ خان بعد ۾ '''[[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان ملڪ ڪافور جي قائم ڪيل جانشينيءَ جو انتظام ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ پيش آيل انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ مضبوط ڪيل مرڪزي حڪومت، سلطان جي شخصي اقتدار تي وڏي حد تائين ڀاڙيندي هئي. سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جلد ئي شدت اختيار ڪري وئي.

=== آخري دور جي واقعن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي آخري سالن ۽ جانشينيءَ جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | دور يا تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1310ع واري ڏهاڪي جا آخري سال
| سلطان جي صحت خراب ٿيڻ ۽ درٻاري بي اعتماديءَ ۾ واڌ
| پراڻن اميرن ۽ عملدارن جو اثر گهٽجڻ
|-
| وفات کان اڳ
| ملڪ ڪافور کي نائب جو عهدو ۽ وڌندڙ انتظامي اختيار
| سلطنت جي عملي اقتدار تي ڪافور جو اثر وڌڻ
|-
| وفات کان اڳ
| خضر خان ۽ شادي خان خلاف قدم ۽ الپ خان جو قتل
| شاهي جانشينيءَ ۽ درٻاري طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 4 جنوري 1316ع
| علاءُ الدين خلجي جي وفات
| لڳ ڀڳ ويهن سالن جي حڪومت جو خاتمو
|-
| جنوري 1316ع
| شهاب الدين عمر جي تخت نشيني
| ملڪ ڪافور جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان سلطان جي حڪومت
|-
| 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| سندس مختصر سياسي بالادستيءَ جو خاتمو
|-
| 1316ع
| مبارڪ خان جو اقتدار حاصل ڪرڻ
| [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي حڪومت جي شروعات
|}

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://web.archive.org/web/20221205133215/https://www.archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>3nnpq77kx1rrn5nsxsh20deodwi7okx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وائيٽامن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104773</id>
    <revision>
      <id>425241</id>
      <parentid>424866</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15536" sha1="snnopi500xx926j9c7do3m1l07ziqzd" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | Vitamin
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | [[Vitamer]]s
! scope=&quot;col&quot; | [[Solubility]]
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | U.S. [[Reference Daily Intake|recommended dietary allowances]]&lt;br /&gt; per day&lt;br /&gt; (ages 19–70)&lt;ref name=DRITable /&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | Deficiency disease(s)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | Overdose syndrome/symptoms
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | Food sources
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | References
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[vitamin A|A]]
| [[retinol]] ([[retinal]], [[retinoic acid]], [[retinoids]]), [[carotenoid]]s ([[alpha-carotene]], [[beta-carotene]], [[gamma-carotene]]), [[xanthophyll]], beta-[[cryptoxanthin]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 900&amp;nbsp;μg/700&amp;nbsp;μg
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[B vitamins|B]]
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B1|B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[thiamine]], [[thiamine monophosphate]], [[thiamine pyrophosphate]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.2&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B2|B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
| [[riboflavin]], [[flavin mononucleotide]], [[flavin adenine dinucleotide]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B3|B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 16&amp;nbsp;mg/14&amp;nbsp;mg
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B5|B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 5&amp;nbsp;mg/5&amp;nbsp;mg

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B6|B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;]]
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3–1.7&amp;nbsp;mg/1.2–1.5&amp;nbsp;mg
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! [[biotin|B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;]]
| [[biotin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 30&amp;nbsp;μg/30&amp;nbsp;μg
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! [[folate|B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]
| [[folate]]s, [[folic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 400&amp;nbsp;μg/400&amp;nbsp;μg
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B12|B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]]
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 2.4&amp;nbsp;μg/2.4&amp;nbsp;μg
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[vitamin C|C]]
| [[ascorbic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[vitamin D|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |[[vitamin D1|D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
![[vitamin D2|D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|[[ergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
![[vitamin D3|D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
|[[cholecalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
![[vitamin D4|D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]]
|[[22-dihydroergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
![[vitamin D5|D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
|[[sitocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[vitamin E|E]]
| [[tocopherol]]s, [[tocotrienol]]s
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[vitamin K|K]]
! [[vitamin K1|K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[phylloquinone]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
![[vitamin K2|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|[[menaquinone]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>snnopi500xx926j9c7do3m1l07ziqzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425242</id>
      <parentid>425241</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15598" sha1="pb7reqjf4k3d96i7vqlaf5ridlbvdj2" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[vitamin A|A]]
| [[retinol]] ([[retinal]], [[retinoic acid]], [[retinoids]]), [[carotenoid]]s ([[alpha-carotene]], [[beta-carotene]], [[gamma-carotene]]), [[xanthophyll]], beta-[[cryptoxanthin]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 900&amp;nbsp;μg/700&amp;nbsp;μg
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[B vitamins|B]]
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B1|B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[thiamine]], [[thiamine monophosphate]], [[thiamine pyrophosphate]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.2&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B2|B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
| [[riboflavin]], [[flavin mononucleotide]], [[flavin adenine dinucleotide]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B3|B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 16&amp;nbsp;mg/14&amp;nbsp;mg
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B5|B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 5&amp;nbsp;mg/5&amp;nbsp;mg

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B6|B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;]]
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3–1.7&amp;nbsp;mg/1.2–1.5&amp;nbsp;mg
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! [[biotin|B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;]]
| [[biotin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 30&amp;nbsp;μg/30&amp;nbsp;μg
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! [[folate|B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]
| [[folate]]s, [[folic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 400&amp;nbsp;μg/400&amp;nbsp;μg
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B12|B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]]
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 2.4&amp;nbsp;μg/2.4&amp;nbsp;μg
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[vitamin C|C]]
| [[ascorbic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[vitamin D|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |[[vitamin D1|D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
![[vitamin D2|D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|[[ergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
![[vitamin D3|D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
|[[cholecalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
![[vitamin D4|D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]]
|[[22-dihydroergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
![[vitamin D5|D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
|[[sitocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[vitamin E|E]]
| [[tocopherol]]s, [[tocotrienol]]s
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[vitamin K|K]]
! [[vitamin K1|K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[phylloquinone]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
![[vitamin K2|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|[[menaquinone]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>pb7reqjf4k3d96i7vqlaf5ridlbvdj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425243</id>
      <parentid>425242</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15597" sha1="7aqcp379tyruck8war2qstvnvfc8y70" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| [[retinol]] ([[retinal]], [[retinoic acid]], [[retinoids]]), [[carotenoid]]s ([[alpha-carotene]], [[beta-carotene]], [[gamma-carotene]]), [[xanthophyll]], beta-[[cryptoxanthin]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 900&amp;nbsp;μg/700&amp;nbsp;μg
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B1|B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[thiamine]], [[thiamine monophosphate]], [[thiamine pyrophosphate]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.2&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B2|B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
| [[riboflavin]], [[flavin mononucleotide]], [[flavin adenine dinucleotide]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B3|B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 16&amp;nbsp;mg/14&amp;nbsp;mg
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[vitamin B5|B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 5&amp;nbsp;mg/5&amp;nbsp;mg

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B6|B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;]]
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3–1.7&amp;nbsp;mg/1.2–1.5&amp;nbsp;mg
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! [[biotin|B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;]]
| [[biotin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 30&amp;nbsp;μg/30&amp;nbsp;μg
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! [[folate|B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]
| [[folate]]s, [[folic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 400&amp;nbsp;μg/400&amp;nbsp;μg
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[vitamin B12|B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]]
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 2.4&amp;nbsp;μg/2.4&amp;nbsp;μg
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| [[ascorbic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |[[vitamin D1|D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
![[vitamin D2|D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|[[ergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
![[vitamin D3|D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
|[[cholecalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
![[vitamin D4|D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]]
|[[22-dihydroergocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|[[sitocalciferol]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| [[tocopherol]]s, [[tocotrienol]]s
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| [[phylloquinone]]
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>7aqcp379tyruck8war2qstvnvfc8y70</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425244</id>
      <parentid>425243</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15585" sha1="dcwk2akt7lpoc1wszfazvzvz51n4tww" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 900&amp;nbsp;μg/700&amp;nbsp;μg
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| [[thiamine]], [[thiamine monophosphate]], [[thiamine pyrophosphate]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.2&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| [[riboflavin]], [[flavin mononucleotide]], [[flavin adenine dinucleotide]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 16&amp;nbsp;mg/14&amp;nbsp;mg
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 5&amp;nbsp;mg/5&amp;nbsp;mg

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3–1.7&amp;nbsp;mg/1.2–1.5&amp;nbsp;mg
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| [[biotin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 30&amp;nbsp;μg/30&amp;nbsp;μg
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| [[folate]]s, [[folic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 400&amp;nbsp;μg/400&amp;nbsp;μg
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 2.4&amp;nbsp;μg/2.4&amp;nbsp;μg
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|[[22-dihydroergocalciferol|ydrrol]]ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| [[tocopherol]]s, [[tocotrienol]]s
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>dcwk2akt7lpoc1wszfazvzvz51n4tww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425245</id>
      <parentid>425244</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15659" sha1="lg5f55hx5uu5cpsayu5fw3akjd57i9f" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 900&amp;nbsp;μg/700&amp;nbsp;μg
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.2&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3&amp;nbsp;mg/1.1&amp;nbsp;mg
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 16&amp;nbsp;mg/14&amp;nbsp;mg
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 5&amp;nbsp;mg/5&amp;nbsp;mg

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 1.3–1.7&amp;nbsp;mg/1.2–1.5&amp;nbsp;mg
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| [[biotin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 30&amp;nbsp;μg/30&amp;nbsp;μg
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| [[folate]]s, [[folic acid]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 400&amp;nbsp;μg/400&amp;nbsp;μg
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 2.4&amp;nbsp;μg/2.4&amp;nbsp;μg
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| {{CellCategory |4 |water |align=mc}}
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|[[22-dihydroergocalciferol|ydrrol]]ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| [[tocopherol]]s, [[tocotrienol]]s
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| {{CellCategory |1 |fat |align=mc}}
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>lg5f55hx5uu5cpsayu5fw3akjd57i9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425246</id>
      <parentid>425245</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15288" sha1="dvlvnx212ljmxypiq2ftlp5cckzmxh1" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin A deficiency]]
| [[hypervitaminosis A]]
| fish, liver, dairy products, orange or ripe yellow fruits, leafy vegetables, carrots
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| [[beriberi]], [[Wernicke–Korsakoff syndrome]]
| 
|pork, wholemeal grains, brown rice, vegetables, potatoes
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| [[ariboflavinosis]]
|
|dairy products, meat, liver, [[refined grains]]
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>dvlvnx212ljmxypiq2ftlp5cckzmxh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ تي اڪبر جي فتح (1591ع–1592ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104779</id>
    <revision>
      <id>425191</id>
      <parentid>424449</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>425191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15308" sha1="h629f9wvccp2aevf2gtftyhxavwe7r1" xml:space="preserve">
{{Short description|1591ع–1592ع ۾ مغل سلطنت پاران هيٺين سنڌ جي ترخان حڪمرانن خلاف فوجي مهم}}
{{Infobox military conflict
| conflict = سنڌ تي اڪبر جي فتح
| partof = [[مغل سلطنت]] جي توسيع
| date = 1591ع–1592ع (999هه–1000هه)
| place = [[هيٺين سنڌ]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌو درياهه جا ڀرپاسي وارا علائقا
| result = مغلن جي فتح ۽ ترخانن جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو
| territory = ٺٽي جي ترخان حڪومت مغل سلطنت جي تابع ٿي
| combatant1 = [[مغل سلطنت]]
| combatant2 = [[ترخان گهراڻو|سنڌ جا ترخان حڪمران]]
| commander1 = [[عبدالرحيم خان خانان]]
| commander2 = [[مرزا جاني بيگ]]
| strength1 = نامعلوم
| strength2 = نامعلوم
| casualties1 = نامعلوم
| casualties2 = نامعلوم
}}

'''سنڌ تي اڪبر جي فتح''' (انگريزي: ''Mughal conquest of Sindh'') مان مراد [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 1591ع کان 1592ع تائين [[هيٺين سنڌ]] جي ترخان حڪومت خلاف هلندڙ فوجي مهم آهي. هن مهم جي اڳواڻي مغل سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] ڪئي، جڏهن ته سنڌ جي ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] مغل فوجن جي مقابلي ۾ پنهنجي حڪومت جو دفاع ڪيو. گهيري، دريائي جنگي ڪاررواين ۽ ڳالهين کان پوءِ جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي. ان سان ٺٽي جي آزاد ترخان حڪومت جو خاتمو ٿيو ۽ هيٺين سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAbd-al-Raḥīm Ḵān Ḵānān |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=141–143 |year=1982 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-rahim-kan-kanan/ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;&gt;{{cite journal |title=Journal of Defence Studies: Mughal expansion and the incorporation of Sindh |journal=Journal of Defence Studies |volume=15 |issue=3 |year=2021 |url=https://idsa.in/system/files/jds/jds-15-3-na-mir.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ لکي ٿو ته اڪبر 1592ع ۾ سنڌ فتح ڪئي ۽ ان جي حڪمران کي مغل اميرن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=87 |language=en}}&lt;/ref&gt; البت تفصيلي تاريخي تحقيق موجب هي فتح هڪ ڊگهي فوجي مهم ۽ سياسي ٺاهه جو نتيجو هئي، جنهن ۾ مقامي حڪمرانن جي مزاحمت اهم حيثيت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;&gt;{{cite journal |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses |journal=Pakistan Perspectives |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== عربن کان پوءِ سنڌ جي سياسي صورتحال ===
[[سنڌ تي عربن جي فتح]] کان پوءِ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ڪيترين مقامي ۽ ٻاهرين خاندانن حڪومت ڪئي. وقت گذرڻ سان عرب خلافت جي سڌي سياسي گرفت ڪمزور ٿيندي وئي ۽ سنڌ ۾ مقامي حڪومتن جو اثر وڌندو ويو. [[سومرا گهراڻو]] ۽ [[سما گهراڻو]] سنڌ جي وچئين دور جي سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.

دت پنهنجي ڪتاب ۾ سنڌ جي عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ راجپوت ۽ مسلمان خاندانن جي اقتدار جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان هڪ مختصر تاريخي خاڪو آهي، جنهن ۾ مختلف صدين جي پيچيده سياسي تبديلين کي ٿورن لفظن ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ارغون ۽ ترخان حڪومت ===
سمن جي حڪمرانيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جو اقتدار قائم ٿيو. ترخان حڪمرانن جو اهم سياسي مرڪز [[ٺٽو]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي واپار، علائقائي انتظام ۽ ثقافتي سرگرمين جي ڪري وڏي اهميت رکندو هو.

سورهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ سنڌ سياسي طور مڪمل طور هڪ ئي خودمختيار حڪومت جي قبضي ۾ نه هئي. اتر سنڌ جي بکر واري علائقي ۽ هيٺين سنڌ جي ٺٽي واري حڪومت جون حالتون الڳ هيون. مغلن اتر سنڌ ۾ پنهنجو اثر هيٺين سنڌ جي فتح کان اڳ قائم ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;/&gt;

=== اڪبر جي سنڌ بابت پاليسي ===
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت پنجاب، ملتان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ڏانهن وڌي رهي هئي. سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت، سنڌو درياهه جا رستا، واپاري بندرگاهه ۽ قنڌار سان لاڳاپيل فوجي حڪمت عملي مغلن لاءِ اهم هئا.

سنڌ تي مغل اختيار سان سنڌو درياهه جي هيٺئين وهڪري تائين سلطنت جي پهچ وڌي. جديد تحقيق ۾ هن مهم کي اڪبر جي اتر اولهه سرحدي پاليسي ۽ دريائي مواصلاتي رستن جي ڪنٽرول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ClimateConquest&quot;&gt;{{cite book |title=Climate of Conquest: War, Environment, and Empire in Mughal North India |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199495559 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مغل فوجي مهم ==

=== عبدالرحيم خان خانان جي اڳواڻي ===
[[عبدالرحيم خان خانان]] مغل سلطنت جو ناميارو سپهه سالار، سياستدان ۽ علمي سرپرست هو. هو [[بيرم خان]] جو پٽ هو ۽ اڪبر جي درٻار ۾ پرورش حاصل ڪئي هئائين. 1591ع ۾ کيس هڪ وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي وئي، جنهن جو تعلق قنڌار ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال سان هو.

خان خانان پنهنجي فوجي ڪاررواين جو رخ سنڌ ڏانهن ڪيو ۽ ترخان حڪمران مرزا جاني بيگ خلاف پيشقدمي شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ڏانهن پيشقدمي ===
مغل فوج جي هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدميءَ ۾ [[سيوهڻ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا رستا خاص اهميت رکندا هئا. سيوهڻ، اتر ۽ هيٺين سنڌ جي وچ ۾ زميني ۽ دريائي آمدرفت جو اهم مرڪز هو.

مغل فوجن سيوهڻ ڀرسان لڪيءَ واري رستي تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو. ان کان پوءِ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن ۾ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ فوجي مقابلا ٿيا.&lt;ref name=&quot;ClimateConquest&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي مزاحمت ===
مرزا جاني بيگ مغل فوجن آڏو فوري طور هٿيار نه ڦٽا ڪيا. هن مقامي قبيلن ۽ جنگي دستن کي گڏ ڪري پنهنجي علائقي جي حفاظت لاءِ فوجي تياري ڪئي.

تاريخي تحقيق موجب جاني بيگ دريائي جنگ لاءِ ٻيڙين جو ٻيڙو پڻ تيار ڪرايو. سنڌو درياهه تي جنگي ٻيڙين جي موجودگيءَ سبب مهم رڳو خشڪيءَ جي جنگ تائين محدود نه رهي، پر ان ۾ دريائي مقابلا ۽ رسد جي رستن تي ڪنٽرول به شامل هو.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

=== گهيرو ۽ جنگي دٻاءُ ===
مغل فوجن جي مسلسل پيشقدميءَ، گهيرن ۽ رسد تي دٻاءَ سبب ترخان حڪومت جي دفاعي حيثيت ڪمزور ٿيڻ لڳي.

''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ جاني بيگ جي گهيري، ڳالهين ۽ ٺاهه جا تفصيل ملن ٿا. انهيءَ روايت موجب جاني بيگ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڪجهه جنگي ٻيڙيون مغلن حوالي ڪرڻ جي آڇ ڪئي. خان خانان پنهنجي اميرن سان مشورو ڪرڻ کان پوءِ وڌيڪ جاني نقصان کان بچڻ لاءِ ٺاهه قبول ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;TarikhMasumi&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |chapter=Tarikh-i-Masumi: Account of the siege and submission of Jani Beg |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/3 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٺاهه ۽ ترخان حڪومت جو خاتمو ==
1592ع ۾ جاني بيگ ۽ مغل سپهه سالار وچ ۾ ٺاهه ٿيو. ٺاهه تحت جاني بيگ مغل اقتدار کي قبول ڪيو ۽ سندس حڪومت جي اهم فوجي مرڪزن تي مغلن جو اختيار قائم ٿيو.

تحقيقي بيانن موجب نومبر 1592ع ۾ جاني بيگ خان خانان سان ملي پنهنجي حڪومت مغلن جي حوالي ڪرڻ واري عمل کي مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ٺٽي جي ترخانن جي آزاد سياسي حڪمراني ختم ٿي، جيتوڻيڪ ترخان خاندان جا فرد پوءِ به مغل انتظاميه ۽ اشرافيه ۾ اثر رسوخ رکندا رهيا.

== جاني بيگ سان اڪبر جو سلوڪ ==
1593ع ۾ مرزا جاني بيگ مغل درٻار ۾ پهتو، جتي اڪبر ساڻس عزت وارو سلوڪ ڪيو. کيس مغل منصبداري نظام ۾ شامل ڪيو ويو ۽ ٽن هزارن جو منصب ڏنو ويو. پوءِ سندس منصب ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;/&gt;

اهو انتظام مغل سلطنت جي ان سياسي طريقي جو مثال هو، جنهن تحت شڪست کاڌل علائقائي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان خارج ڪرڻ بدران سلطنت جي اميرن ۽ منصبدارن ۾ شامل ڪري سگهجي پيو.

دت به پنهنجي بيان ۾ هن ئي پاليسيءَ کي نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== فتح جا سياسي ۽ انتظامي نتيجا ==

=== مغل اقتدار جي توسيع ===
هيٺين سنڌ جي فتح سان مغل سلطنت جو سياسي اختيار سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن تائين وڌيو. ان سان مغلن کي سنڌ جي زميني ۽ دريائي رستن تي وڌيڪ اثر حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;

=== ٺٽي ۽ سيوهڻ جو انتظام ===
فتح کان پوءِ مغلن سنڌ جي اهم علائقن کي پنهنجي انتظامي ۽ جاگيرداري نظام سان ڳنڍيو. جاني بيگ کي ٺٽي سان لاڳاپيل جاگير ڏني وئي، جڏهن ته سيوهڻ ۽ لاهري بندر جهڙن اهم علائقن بابت الڳ انتظامي فيصلا ڪيا ويا.

''آئين اڪبري'' ۾ ٺٽي جي انتظامي حيثيت جو ذڪر ملتان صوبي جي حوالي سان ملي ٿو. بعد وارن دورن ۾ ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين علائقن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughal&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810070135/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |archive-date=2025-08-10 |access-date=2026-10-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ترخان خاندان جو تسلسل ===
جاني بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[مرزا غازي بيگ]] مغل اقتدار جي ماتحت ٺٽي جي حڪومت سان لاڳاپيل رهيو. ترخان خاندان جو سياسي ڪردار ختم نه ٿيو، پر ان جي حيثيت هڪ آزاد حڪمران گهراڻي مان مغل سلطنت سان وابسته علائقائي اشرافيه ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
سنڌ تي اڪبر جي فتح سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ جو اهم موڙ هئي. هن واقعي سان هيٺين سنڌ جي آزاد ترخان حڪومت ختم ٿي ۽ مغل سياسي ۽ انتظامي نظام جو اثر وڌيو.

ان فتح جا اثر رڳو فوجي يا سياسي نه هئا؛ سنڌ جي واپار، بندرگاهن، علائقائي اشرافيه ۽ انتظامي ڍانچي تي پڻ ان جا ڊگهي عرصي وارا نتيجا پيا.

== تاريخي ماخذن ۾ بيان ==
سنڌ جي هن فتح بابت مختلف ماخذن ۾ واقعي جي تاريخ، فوجي مهم جي مدت ۽ جاني بيگ جي اطاعت جي مرحلن بابت ڪجهه فرق ملي ٿو.

''اڪبرنامو'' مغل درٻار جي نقطه نظر کان واقعن جو احوال ڏئي ٿو، جڏهن ته ''تاريخ معصومي'' ۽ ٻين علائقائي تاريخن مان سنڌ جي سياسي ۽ فوجي حالتن جا تفصيل ملن ٿا.

رميش چندر دت 1592ع کي فتح جو سال ڄاڻايو آهي. جديد تحقيق ۾ 1591ع–1592ع کي مجموعي فوجي مهم جو زمانو قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اڪبر اعظم]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[مرزا جاني بيگ]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]
* [[ترخان گهراڻو]]
* [[ٺٽو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ معصومي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-rahim-kan-kanan/ Encyclopaedia Iranica — عبدالرحيم خان خانان]
* [https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 Sindh under the Mughals: Some Glimpses]
* [https://persian.packhum.org/text/080201011/3 تاريخ معصومي — انگريزي ترجمو]
* [https://heritage.eftsindh.com/site/1102/thatta/jani-beg مرزا جاني بيگ جو مقبرو — سنڌ هيريٽيج]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:اڪبر اعظم]]
[[زمرو:ترخان گهراڻو]]
[[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]]
[[زمرو:1592ع]]
[[زمرو:مغل سلطنت جون جنگيون]]</text>
      <sha1>h629f9wvccp2aevf2gtftyhxavwe7r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104800</id>
    <revision>
      <id>424940</id>
      <parentid>424824</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="abeyviozu0214lgqxhrnm7o0heateyr" xml:space="preserve">[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>abeyviozu0214lgqxhrnm7o0heateyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حياتياتي ماليڪيول</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104803</id>
    <revision>
      <id>424937</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماليڪيولر حياتيات]]</comment>
      <origin>424937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="ahndfq5ftfpdf4au1tpzx8kkf5ult6b" xml:space="preserve">[[زمرو:ماليڪيولر حياتيات]]</text>
      <sha1>ahndfq5ftfpdf4au1tpzx8kkf5ult6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104804</id>
    <revision>
      <id>424939</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نامياتي مرڪب]]</comment>
      <origin>424939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="7wj5y8ql3s8goj7msx10d5a4hxn3tjq" xml:space="preserve">[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>7wj5y8ql3s8goj7msx10d5a4hxn3tjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن ائ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104805</id>
    <revision>
      <id>424942</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]] [[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]</comment>
      <origin>424942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="bwoc8v28ydaqe6t6ia3bcldu1yrbz7x" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:انسيچوريٽڊ نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>bwoc8v28ydaqe6t6ia3bcldu1yrbz7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن سي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104806</id>
    <revision>
      <id>424944</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9993070|حیاتین ج]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2159" sha1="1jr3c110o8w8pwxxudkxq39vhzgmmb5" xml:space="preserve">{{Infobox drug|Watchedfields=changed|verifiedrevid=477315393|IUPAC_name=2-Oxo-&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-''threo''-hexono-1,4-lactone-2,3-enediol&lt;br/&gt;''or''&lt;br/&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one|image=L-Ascorbic_acid.svg|alt=Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid|width=|image2=Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|alt2=Ball-and-stick model of L-ascorbic acid|width2=&lt;!--Clinical data--&gt;|Drugs.com={{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}|MedlinePlus=a682583|licence_EU=|licence_US=|pregnancy_AU=&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;|pregnancy_category=A (to [[Dietary Reference Intake|RDA]]), C (above RDA)|legal_AU=Unscheduled|legal_CA=&lt;!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;|legal_UK=&lt;!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --&gt;|legal_US=OTC|legal_status=general public availability|routes_of_administration=By mouth, IM, IV, subQ
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;|bioavailability=rapid &amp; complete|protein_bound=negligible|elimination_half-life=varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;|excretion=kidney
&lt;!--Identifiers--&gt;|IUPHAR_ligand=4781|CAS_number_Ref={{cascite |correct |??}}|CAS_number=50-81-7|ATC_prefix=A|ATC_suffix=11G|ChEBI_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEBI=29073|PubChem=54670067|DrugBank_Ref={{drugbankcite |correct |drugbank}}|DrugBank=DB00126|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite |correct |chemspider}}|ChemSpiderID=10189562|NIAID_ChemDB=002072|UNII=PQ6CK8PD0R|KEGG_Ref={{keggcite |correct |kegg}}|KEGG=D00018|ChEMBL_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEMBL=196
&lt;!--Chemical data--&gt;|chemical_formula=|C=6|H=8|O=6|molecular_weight=176.12 g/mol|SMILES=OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O|StdInChI_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChI=1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChIKey=CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N|synonyms=ايسڪاربڪ ايسڊ|density=1.694|melting_point=190|boiling_point=553|drug_name=وٽامن سي}}'''وٽامن سي''' (Vitamin C) انساني ۽ جانورن جي غذا جو هڪ تمام اهم جزو آهي.</text>
      <sha1>1jr3c110o8w8pwxxudkxq39vhzgmmb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424947</id>
      <parentid>424944</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11449" sha1="r188u6uqdxmfkjpjqwqugtqhnke50is" xml:space="preserve">{{Infobox drug|Watchedfields=changed|verifiedrevid=477315393|IUPAC_name=2-Oxo-&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-''threo''-hexono-1,4-lactone-2,3-enediol&lt;br/&gt;''or''&lt;br/&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one|image=L-Ascorbic_acid.svg|alt=Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid|width=|image2=Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|alt2=Ball-and-stick model of L-ascorbic acid|width2=&lt;!--Clinical data--&gt;|Drugs.com={{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}|MedlinePlus=a682583|licence_EU=|licence_US=|pregnancy_AU=&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;|pregnancy_category=A (to [[Dietary Reference Intake|RDA]]), C (above RDA)|legal_AU=Unscheduled|legal_CA=&lt;!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;|legal_UK=&lt;!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --&gt;|legal_US=OTC|legal_status=general public availability|routes_of_administration=By mouth, IM, IV, subQ
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;|bioavailability=rapid &amp; complete|protein_bound=negligible|elimination_half-life=varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;|excretion=kidney
&lt;!--Identifiers--&gt;|IUPHAR_ligand=4781|CAS_number_Ref={{cascite |correct |??}}|CAS_number=50-81-7|ATC_prefix=A|ATC_suffix=11G|ChEBI_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEBI=29073|PubChem=54670067|DrugBank_Ref={{drugbankcite |correct |drugbank}}|DrugBank=DB00126|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite |correct |chemspider}}|ChemSpiderID=10189562|NIAID_ChemDB=002072|UNII=PQ6CK8PD0R|KEGG_Ref={{keggcite |correct |kegg}}|KEGG=D00018|ChEMBL_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEMBL=196
&lt;!--Chemical data--&gt;|chemical_formula=|C=6|H=8|O=6|molecular_weight=176.12 g/mol|SMILES=OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O|StdInChI_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChI=1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChIKey=CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N|synonyms=ايسڪاربڪ ايسڊ|density=1.694|melting_point=190|boiling_point=553|drug_name=وٽامن سي}}
'''وٽامن سي''' (Vitamin C) انساني ۽ جانورن جي غذا جو هڪ تمام اهم جزو آهي.

==تفصيل==
{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{pp-move}}
{{Use mdy dates|date=January 2024}}
{{Use American English|date=February 2024}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''Vitamin C''' or '''ascorbate''' is a water-soluble [[vitamin]] found in [[citrus]] and other fruits and vegetables. It is found as a form of [[Chemistry of ascorbic acid|ascorbic acid]]. It is an [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrient]] involved in the repair of [[Tissue (biology)|tissue]], the formation of [[collagen]], and the [[Enzyme|enzymatic]] production of certain [[neurotransmitter]]s. It is required for the functioning of several enzymes and is important for [[immune system]] function.&lt;ref name=lpi2018&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; It is also an [[antioxidant]]. Most animals are able to [[#Synthesis|synthesize their own vitamin C]]. However, [[Simians|higher primates]] (including humans), most [[bat]]s, [[guinea pigs]], some [[fish]] species, and some [[bird]] species must acquire it from dietary sources because a gene for a synthesis enzyme has mutations that render it dysfunctional; humans obtain this vitamin from those fruits and vegetables.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

It is also a [[Generic drug|generic]] prescription medication and in some countries is sold as a non-prescription [[dietary supplement]]. As a therapy, it is used to prevent and treat [[scurvy]], a disease caused by vitamin C deficiency. Vitamin C may be taken by mouth or by intramuscular, subcutaneous or intravenous injection. Various [[health claim]]s exist on the supposition that moderate vitamin C deficiency increases disease risk, such as for the [[common cold]], [[cancer]] or [[COVID-19]].&lt;ref name=DRItext&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;{{rp|page=xi}} There are also claims of benefits from vitamin C supplementation in excess of the [[Dietary Reference Intake|recommended dietary intake]] for people who are not considered vitamin C deficient. Vitamin C is generally well tolerated. Large doses may cause [[Gastrointestinal disease|gastrointestinal discomfort]], headache, trouble sleeping, and [[Flushing (physiology)|flushing of the skin]]. The United States [[National Academy of Medicine]] recommends against consuming large amounts.&lt;ref name=DRItext /&gt;{{rp|pages=155–165}}

Vitamin C was discovered in 1912, isolated in 1928, and in 1933, was the first vitamin to be [[Chemical synthesis|chemically produced]]. Partly for its discovery, [[Albert Szent-Györgyi]] was awarded the 1937 [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]].
{{TOC limit}}
==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>r188u6uqdxmfkjpjqwqugtqhnke50is</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424948</id>
      <parentid>424947</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وٽامن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11474" sha1="2hwi1fu00d97mroo19y73i0a81ybfgj" xml:space="preserve">{{Infobox drug|Watchedfields=changed|verifiedrevid=477315393|IUPAC_name=2-Oxo-&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-''threo''-hexono-1,4-lactone-2,3-enediol&lt;br/&gt;''or''&lt;br/&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one|image=L-Ascorbic_acid.svg|alt=Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid|width=|image2=Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|alt2=Ball-and-stick model of L-ascorbic acid|width2=&lt;!--Clinical data--&gt;|Drugs.com={{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}|MedlinePlus=a682583|licence_EU=|licence_US=|pregnancy_AU=&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;|pregnancy_category=A (to [[Dietary Reference Intake|RDA]]), C (above RDA)|legal_AU=Unscheduled|legal_CA=&lt;!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;|legal_UK=&lt;!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --&gt;|legal_US=OTC|legal_status=general public availability|routes_of_administration=By mouth, IM, IV, subQ
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;|bioavailability=rapid &amp; complete|protein_bound=negligible|elimination_half-life=varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;|excretion=kidney
&lt;!--Identifiers--&gt;|IUPHAR_ligand=4781|CAS_number_Ref={{cascite |correct |??}}|CAS_number=50-81-7|ATC_prefix=A|ATC_suffix=11G|ChEBI_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEBI=29073|PubChem=54670067|DrugBank_Ref={{drugbankcite |correct |drugbank}}|DrugBank=DB00126|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite |correct |chemspider}}|ChemSpiderID=10189562|NIAID_ChemDB=002072|UNII=PQ6CK8PD0R|KEGG_Ref={{keggcite |correct |kegg}}|KEGG=D00018|ChEMBL_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEMBL=196
&lt;!--Chemical data--&gt;|chemical_formula=|C=6|H=8|O=6|molecular_weight=176.12 g/mol|SMILES=OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O|StdInChI_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChI=1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChIKey=CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N|synonyms=ايسڪاربڪ ايسڊ|density=1.694|melting_point=190|boiling_point=553|drug_name=وٽامن سي}}
'''وٽامن سي''' (Vitamin C) انساني ۽ جانورن جي غذا جو هڪ تمام اهم جزو آهي.

==تفصيل==
{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{pp-move}}
{{Use mdy dates|date=January 2024}}
{{Use American English|date=February 2024}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''Vitamin C''' or '''ascorbate''' is a water-soluble [[vitamin]] found in [[citrus]] and other fruits and vegetables. It is found as a form of [[Chemistry of ascorbic acid|ascorbic acid]]. It is an [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrient]] involved in the repair of [[Tissue (biology)|tissue]], the formation of [[collagen]], and the [[Enzyme|enzymatic]] production of certain [[neurotransmitter]]s. It is required for the functioning of several enzymes and is important for [[immune system]] function.&lt;ref name=lpi2018&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; It is also an [[antioxidant]]. Most animals are able to [[#Synthesis|synthesize their own vitamin C]]. However, [[Simians|higher primates]] (including humans), most [[bat]]s, [[guinea pigs]], some [[fish]] species, and some [[bird]] species must acquire it from dietary sources because a gene for a synthesis enzyme has mutations that render it dysfunctional; humans obtain this vitamin from those fruits and vegetables.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

It is also a [[Generic drug|generic]] prescription medication and in some countries is sold as a non-prescription [[dietary supplement]]. As a therapy, it is used to prevent and treat [[scurvy]], a disease caused by vitamin C deficiency. Vitamin C may be taken by mouth or by intramuscular, subcutaneous or intravenous injection. Various [[health claim]]s exist on the supposition that moderate vitamin C deficiency increases disease risk, such as for the [[common cold]], [[cancer]] or [[COVID-19]].&lt;ref name=DRItext&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;{{rp|page=xi}} There are also claims of benefits from vitamin C supplementation in excess of the [[Dietary Reference Intake|recommended dietary intake]] for people who are not considered vitamin C deficient. Vitamin C is generally well tolerated. Large doses may cause [[Gastrointestinal disease|gastrointestinal discomfort]], headache, trouble sleeping, and [[Flushing (physiology)|flushing of the skin]]. The United States [[National Academy of Medicine]] recommends against consuming large amounts.&lt;ref name=DRItext /&gt;{{rp|pages=155–165}}

Vitamin C was discovered in 1912, isolated in 1928, and in 1933, was the first vitamin to be [[Chemical synthesis|chemically produced]]. Partly for its discovery, [[Albert Szent-Györgyi]] was awarded the 1937 [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]].
{{TOC limit}}
==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>2hwi1fu00d97mroo19y73i0a81ybfgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424969</id>
      <parentid>424948</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>424969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11502" sha1="bpiqhxx70i47c4u1a05knkslwt5kiht" xml:space="preserve">{{Infobox drug|Watchedfields=changed|verifiedrevid=477315393|IUPAC_name=2-Oxo-&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-''threo''-hexono-1,4-lactone-2,3-enediol&lt;br/&gt;''or''&lt;br/&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one|image=L-Ascorbic_acid.svg|alt=Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid|width=|image2=Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|alt2=Ball-and-stick model of L-ascorbic acid|width2=&lt;!--Clinical data--&gt;|Drugs.com={{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}|MedlinePlus=a682583|licence_EU=|licence_US=|pregnancy_AU=&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;|pregnancy_category=A (to [[Dietary Reference Intake|RDA]]), C (above RDA)|legal_AU=Unscheduled|legal_CA=&lt;!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;|legal_UK=&lt;!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --&gt;|legal_US=OTC|legal_status=general public availability|routes_of_administration=By mouth, IM, IV, subQ
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;|bioavailability=rapid &amp; complete|protein_bound=negligible|elimination_half-life=varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;|excretion=kidney
&lt;!--Identifiers--&gt;|IUPHAR_ligand=4781|CAS_number_Ref={{cascite |correct |??}}|CAS_number=50-81-7|ATC_prefix=A|ATC_suffix=11G|ChEBI_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEBI=29073|PubChem=54670067|DrugBank_Ref={{drugbankcite |correct |drugbank}}|DrugBank=DB00126|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite |correct |chemspider}}|ChemSpiderID=10189562|NIAID_ChemDB=002072|UNII=PQ6CK8PD0R|KEGG_Ref={{keggcite |correct |kegg}}|KEGG=D00018|ChEMBL_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEMBL=196
&lt;!--Chemical data--&gt;|chemical_formula=|C=6|H=8|O=6|molecular_weight=176.12 g/mol|SMILES=OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O|StdInChI_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChI=1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChIKey=CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N|synonyms=ايسڪاربڪ ايسڊ|density=1.694|melting_point=190|boiling_point=553|drug_name=وٽامن سي}}
'''وٽامن سي''' (Vitamin C) انساني ۽ جانورن جي غذا جو هڪ تمام اهم جزو آهي.

==تفصيل==
{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{pp-move}}
{{Use mdy dates|date=January 2024}}
{{Use American English|date=February 2024}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''Vitamin C''' or '''ascorbate''' is a water-soluble [[vitamin]] found in [[citrus]] and other fruits and vegetables. It is found as a form of [[Chemistry of ascorbic acid|ascorbic acid]]. It is an [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrient]] involved in the repair of [[Tissue (biology)|tissue]], the formation of [[collagen]], and the [[Enzyme|enzymatic]] production of certain [[neurotransmitter]]s. It is required for the functioning of several enzymes and is important for [[immune system]] function.&lt;ref name=lpi2018&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; It is also an [[antioxidant]]. Most animals are able to [[#Synthesis|synthesize their own vitamin C]]. However, [[Simians|higher primates]] (including humans), most [[bat]]s, [[guinea pigs]], some [[fish]] species, and some [[bird]] species must acquire it from dietary sources because a gene for a synthesis enzyme has mutations that render it dysfunctional; humans obtain this vitamin from those fruits and vegetables.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

It is also a [[Generic drug|generic]] prescription medication and in some countries is sold as a non-prescription [[dietary supplement]]. As a therapy, it is used to prevent and treat [[scurvy]], a disease caused by vitamin C deficiency. Vitamin C may be taken by mouth or by intramuscular, subcutaneous or intravenous injection. Various [[health claim]]s exist on the supposition that moderate vitamin C deficiency increases disease risk, such as for the [[common cold]], [[cancer]] or [[COVID-19]].&lt;ref name=DRItext&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;{{rp|page=xi}} There are also claims of benefits from vitamin C supplementation in excess of the [[Dietary Reference Intake|recommended dietary intake]] for people who are not considered vitamin C deficient. Vitamin C is generally well tolerated. Large doses may cause [[Gastrointestinal disease|gastrointestinal discomfort]], headache, trouble sleeping, and [[Flushing (physiology)|flushing of the skin]]. The United States [[National Academy of Medicine]] recommends against consuming large amounts.&lt;ref name=DRItext /&gt;{{rp|pages=155–165}}

Vitamin C was discovered in 1912, isolated in 1928, and in 1933, was the first vitamin to be [[Chemical synthesis|chemically produced]]. Partly for its discovery, [[Albert Szent-Györgyi]] was awarded the 1937 [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]].
{{TOC limit}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن سي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>bpiqhxx70i47c4u1a05knkslwt5kiht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425236</id>
      <parentid>424969</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>425236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12421" sha1="mdijm8ldmfildjltbm8o2m0c87e5g6g" xml:space="preserve">{{Infobox drug|Watchedfields=changed|verifiedrevid=477315393|IUPAC_name=2-Oxo-&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-''threo''-hexono-1,4-lactone-2,3-enediol&lt;br/&gt;''or''&lt;br/&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one|image=L-Ascorbic_acid.svg|alt=Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid|width=|image2=Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|alt2=Ball-and-stick model of L-ascorbic acid|width2=&lt;!--Clinical data--&gt;|Drugs.com={{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}|MedlinePlus=a682583|licence_EU=|licence_US=|pregnancy_AU=&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;|pregnancy_category=A (to [[Dietary Reference Intake|RDA]]), C (above RDA)|legal_AU=Unscheduled|legal_CA=&lt;!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;|legal_UK=&lt;!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --&gt;|legal_US=OTC|legal_status=general public availability|routes_of_administration=By mouth, IM, IV, subQ
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;|bioavailability=rapid &amp; complete|protein_bound=negligible|elimination_half-life=varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;|excretion=kidney
&lt;!--Identifiers--&gt;|IUPHAR_ligand=4781|CAS_number_Ref={{cascite |correct |??}}|CAS_number=50-81-7|ATC_prefix=A|ATC_suffix=11G|ChEBI_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEBI=29073|PubChem=54670067|DrugBank_Ref={{drugbankcite |correct |drugbank}}|DrugBank=DB00126|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite |correct |chemspider}}|ChemSpiderID=10189562|NIAID_ChemDB=002072|UNII=PQ6CK8PD0R|KEGG_Ref={{keggcite |correct |kegg}}|KEGG=D00018|ChEMBL_Ref={{ebicite |correct |EBI}}|ChEMBL=196
&lt;!--Chemical data--&gt;|chemical_formula=|C=6|H=8|O=6|molecular_weight=176.12 g/mol|SMILES=OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O|StdInChI_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChI=1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite |correct |chemspider}}|StdInChIKey=CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N|synonyms=ايسڪاربڪ ايسڊ|density=1.694|melting_point=190|boiling_point=553|drug_name=وٽامن سي}}
'''وٽامن سي''' (Vitamin C) انساني ۽ جانورن جي غذا جو هڪ تمام اهم جزو آهي.

==تفصيل==
{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{pp-move}}
{{Use mdy dates|date=January 2024}}
{{Use American English|date=February 2024}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''وٽامن سي''' (&lt;small&gt;Vitamin C&lt;/small&gt;) يا '''ايسڪوربئٽ''' (&lt;small&gt;Ascorbate&lt;/small&gt;) هڪ پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] آهي جيڪو [[ليمون]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين ۾ ملي ٿو. اهو ايسڪوربڪ ايسڊ جي صورت ۾ ملي ٿو. اهو هڪ ضروري غذائي جزو آهي،  جيڪو ٽشو جي مرمت، ڪوليجن جي ٺهڻ ۽ ڪجهه نيورو ٽرانسميٽرز جي خميري (&lt;small&gt;Enzymatic&lt;/small&gt;) پيداوار ۾ پڻ شامل آهي. اهو ڪيترن ئي خميرن جي ڪم لاءِ گهربل آهي ۽ مدافعتي نظام جي ڪم لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;lpi2018&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو هڪ اينٽي آڪسيڊنٽ پڻ آهي. گهڻا جانور پنهنجي وٽامن سي کي پاڻ سان گڏ ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. جڏهن ته، اعليٰ پرائيميٽس (انسانن سميت)، گهڻا چمڙا، گني پگ، ڪجهه مڇين جي نسلن ۽ ڪجهه پکين جي نسلن کي ان کي غذائي ذريعن کان حاصل ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ سنٿيسس اينزيم لاءِ هڪ جين ۾ ميوٽيشنز هوندا آهن جيڪي ان کي غير فعال بڻائيندا آهن؛ انسان هي وٽامن انهن ميون ۽ ڀاڄين مان حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

اهو هڪ عام نسخي جي دوا پڻ آهي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ هڪ غير نسخي جي غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي. علاج جي طور تي، اهو اسڪروي (scurvy)، هڪ بيماري جيڪا وٽامن سي جي گهٽتائي جي ڪري ٿيندي آهي، کي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وٽامن سي وات ذريعي يا اچمڙي جي هيٺان يا نس ۾ انجڪشن ذريعي وٺي سگهجي ٿو. مختلف صحت جا دعوائون هن مفروضي تي موجود آهن ته وچولي وٽامن سي جي گهٽتائي بيمارين، جهڙوڪ عام زکام، ڪينسر يا &lt;small&gt;COVID-19&lt;/small&gt; جو خطرو وڌائي ٿي. انهن ماڻهن لاءِ سفارش ڪيل غذائي مقدار کان وڌيڪ وٽامن سي جي اضافي جي فائدن جا دعوائون پڻ آهن جن کي وٽامن سي جي گهٽتائي نه سمجهيو ويندو آهي. وٽامن سي عام طور تي سٺي نموني برداشت ڪيو ويندو آهي. وڏي مقدار معدي جي تڪليف، سر درد، ننڊ ۾ ڏکيائي ۽ چمڙي جي چمڪندڙ ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف ميڊيسن وڏي مقدار ۾ استعمال ڪرڻ جي خلاف سفارش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;

وٽامن سي سال 1912ع ۾ دريافت ڪيو ويو، 1928ع ۾ الڳ ڪيو ويو، ۽ 1933ع  ۾، پهريون وٽامن هو جيڪو ڪيميائي طور تي پيدا ڪيو ويو. جزوي طور تي ان جي دريافت لاءِ، البرٽ سيزنٽ-گيورگي کي فزيالوجي ۽ طب ۾ 1937 جو نوبل انعام ڏنو ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن سي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mdijm8ldmfildjltbm8o2m0c87e5g6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425237</id>
      <parentid>425236</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10259" sha1="qg6b8fb17efexqyxrii8eslb41vi8f3" xml:space="preserve">==تفصيل==
{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{pp-move}}
{{Use mdy dates|date=January 2024}}
{{Use American English|date=February 2024}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''وٽامن سي''' (&lt;small&gt;Vitamin C&lt;/small&gt;) يا '''ايسڪوربئٽ''' (&lt;small&gt;Ascorbate&lt;/small&gt;) هڪ پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] آهي جيڪو [[ليمون]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين ۾ ملي ٿو. اهو ايسڪوربڪ ايسڊ جي صورت ۾ ملي ٿو. اهو هڪ ضروري غذائي جزو آهي،  جيڪو ٽشو جي مرمت، ڪوليجن جي ٺهڻ ۽ ڪجهه نيورو ٽرانسميٽرز جي خميري (&lt;small&gt;Enzymatic&lt;/small&gt;) پيداوار ۾ پڻ شامل آهي. اهو ڪيترن ئي خميرن جي ڪم لاءِ گهربل آهي ۽ مدافعتي نظام جي ڪم لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;lpi2018&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو هڪ اينٽي آڪسيڊنٽ پڻ آهي. گهڻا جانور پنهنجي وٽامن سي کي پاڻ سان گڏ ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. جڏهن ته، اعليٰ پرائيميٽس (انسانن سميت)، گهڻا چمڙا، گني پگ، ڪجهه مڇين جي نسلن ۽ ڪجهه پکين جي نسلن کي ان کي غذائي ذريعن کان حاصل ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ سنٿيسس اينزيم لاءِ هڪ جين ۾ ميوٽيشنز هوندا آهن جيڪي ان کي غير فعال بڻائيندا آهن؛ انسان هي وٽامن انهن ميون ۽ ڀاڄين مان حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

اهو هڪ عام نسخي جي دوا پڻ آهي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ هڪ غير نسخي جي غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي. علاج جي طور تي، اهو اسڪروي (scurvy)، هڪ بيماري جيڪا وٽامن سي جي گهٽتائي جي ڪري ٿيندي آهي، کي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وٽامن سي وات ذريعي يا اچمڙي جي هيٺان يا نس ۾ انجڪشن ذريعي وٺي سگهجي ٿو. مختلف صحت جا دعوائون هن مفروضي تي موجود آهن ته وچولي وٽامن سي جي گهٽتائي بيمارين، جهڙوڪ عام زکام، ڪينسر يا &lt;small&gt;COVID-19&lt;/small&gt; جو خطرو وڌائي ٿي. انهن ماڻهن لاءِ سفارش ڪيل غذائي مقدار کان وڌيڪ وٽامن سي جي اضافي جي فائدن جا دعوائون پڻ آهن جن کي وٽامن سي جي گهٽتائي نه سمجهيو ويندو آهي. وٽامن سي عام طور تي سٺي نموني برداشت ڪيو ويندو آهي. وڏي مقدار معدي جي تڪليف، سر درد، ننڊ ۾ ڏکيائي ۽ چمڙي جي چمڪندڙ ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف ميڊيسن وڏي مقدار ۾ استعمال ڪرڻ جي خلاف سفارش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;

وٽامن سي سال 1912ع ۾ دريافت ڪيو ويو، 1928ع ۾ الڳ ڪيو ويو، ۽ 1933ع  ۾، پهريون وٽامن هو جيڪو ڪيميائي طور تي پيدا ڪيو ويو. جزوي طور تي ان جي دريافت لاءِ، البرٽ سيزنٽ-گيورگي کي فزيالوجي ۽ طب ۾ 1937 جو نوبل انعام ڏنو ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن سي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>qg6b8fb17efexqyxrii8eslb41vi8f3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425238</id>
      <parentid>425237</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10152" sha1="7atek6hq2hqyrg83l9vqc9e8l7j9wsj" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''وٽامن سي''' (&lt;small&gt;Vitamin C&lt;/small&gt;) يا '''ايسڪوربئٽ''' (&lt;small&gt;Ascorbate&lt;/small&gt;) هڪ پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] آهي جيڪو [[ليمون]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين ۾ ملي ٿو. اهو ايسڪوربڪ ايسڊ جي صورت ۾ ملي ٿو. اهو هڪ ضروري غذائي جزو آهي،  جيڪو ٽشو جي مرمت، ڪوليجن جي ٺهڻ ۽ ڪجهه نيورو ٽرانسميٽرز جي خميري (&lt;small&gt;Enzymatic&lt;/small&gt;) پيداوار ۾ پڻ شامل آهي. اهو ڪيترن ئي خميرن جي ڪم لاءِ گهربل آهي ۽ مدافعتي نظام جي ڪم لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;lpi2018&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو هڪ اينٽي آڪسيڊنٽ پڻ آهي. گهڻا جانور پنهنجي وٽامن سي کي پاڻ سان گڏ ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. جڏهن ته، اعليٰ پرائيميٽس (انسانن سميت)، گهڻا چمڙا، گني پگ، ڪجهه مڇين جي نسلن ۽ ڪجهه پکين جي نسلن کي ان کي غذائي ذريعن کان حاصل ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ سنٿيسس اينزيم لاءِ هڪ جين ۾ ميوٽيشنز هوندا آهن جيڪي ان کي غير فعال بڻائيندا آهن؛ انسان هي وٽامن انهن ميون ۽ ڀاڄين مان حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

اهو هڪ عام نسخي جي دوا پڻ آهي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ هڪ غير نسخي جي غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي. علاج جي طور تي، اهو اسڪروي (scurvy)، هڪ بيماري جيڪا وٽامن سي جي گهٽتائي جي ڪري ٿيندي آهي، کي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وٽامن سي وات ذريعي يا اچمڙي جي هيٺان يا نس ۾ انجڪشن ذريعي وٺي سگهجي ٿو. مختلف صحت جا دعوائون هن مفروضي تي موجود آهن ته وچولي وٽامن سي جي گهٽتائي بيمارين، جهڙوڪ عام زکام، ڪينسر يا &lt;small&gt;COVID-19&lt;/small&gt; جو خطرو وڌائي ٿي. انهن ماڻهن لاءِ سفارش ڪيل غذائي مقدار کان وڌيڪ وٽامن سي جي اضافي جي فائدن جا دعوائون پڻ آهن جن کي وٽامن سي جي گهٽتائي نه سمجهيو ويندو آهي. وٽامن سي عام طور تي سٺي نموني برداشت ڪيو ويندو آهي. وڏي مقدار معدي جي تڪليف، سر درد، ننڊ ۾ ڏکيائي ۽ چمڙي جي چمڪندڙ ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف ميڊيسن وڏي مقدار ۾ استعمال ڪرڻ جي خلاف سفارش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;

وٽامن سي سال 1912ع ۾ دريافت ڪيو ويو، 1928ع ۾ الڳ ڪيو ويو، ۽ 1933ع  ۾، پهريون وٽامن هو جيڪو ڪيميائي طور تي پيدا ڪيو ويو. جزوي طور تي ان جي دريافت لاءِ، البرٽ سيزنٽ-گيورگي کي فزيالوجي ۽ طب ۾ 1937 جو نوبل انعام ڏنو ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن سي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>7atek6hq2hqyrg83l9vqc9e8l7j9wsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425239</id>
      <parentid>425238</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10767" sha1="prjss3faerm5g8ixarir6hiwlb18wpu" xml:space="preserve">{{Short description|Essential nutrient found in citrus fruits and other foods}}
{{Other uses}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477315393
| drug_name = Ascorbic acid
| INN =
| type =
| image = L-Ascorbic_acid.svg
| image_class = skin-invert-image
| alt = Natta projection of structural formula for L-ascorbic acid
| width =
| caption =
| image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = Ball-and-stick model of L-ascorbic acid
| width2 = &lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|ɪ|k}}, {{IPAc-en|ə|ˈ|s|k|ɔːr|b|eɪ|t|,_|-|b|ɪ|t}}
| tradename = Ascor, Cecon, Cevalin, others
| Drugs.com = {{drugs.com |monograph |ascorbic-acid}}
| MedlinePlus = a682583
| DailyMedID = Ascorbic acid
| pregnancy_category =
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|intramuscular]], [[Intravenous therapy|intravenous]], [[Subcutaneous injection|subcutaneous]]
| class =
| ATC_prefix = A11
| ATC_suffix = GA01
| ATC_supplemental = {{ATC|A11|GB01}} {{ATC|G01|AD03}} {{ATC|S01|XA15}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = Unscheduled
| legal_AU_comment =
| legal_BR = &lt;!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --&gt;
| legal_BR_comment =
| legal_CA = &lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
| legal_CA_comment =
| legal_DE = &lt;!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --&gt;
| legal_DE_comment =
| legal_NZ = &lt;!-- Class A, B, C --&gt;
| legal_NZ_comment =
| legal_UK = POM
| legal_UK_comment = /&amp;nbsp;GSL&lt;ref name=&quot;(emc)-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid injection 500mg/5ml |website=(emc) |date=15 July 2015 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014011840/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1520/smpc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;(emc)-2018&quot;&gt;{{cite web |title=Ascorbic acid 100mg tablets |website=(emc) |date=29 October 2018 |url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc |access-date=October 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921155221/https://www.medicines.org.uk/emc/product/9615/smpc }}&lt;/ref&gt;
| legal_US = Rx-only
| legal_US_comment = /&amp;nbsp;OTC/&amp;nbsp;Dietary Supplement&lt;ref name=&quot;DailyMed-2020&quot;&gt;{{cite web |title=Ascor- ascorbic acid injection |website=DailyMed |date=October 2, 2020 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |access-date=October 12, 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029093116/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=388aad52-fc01-4784-9791-1dbc80c69306 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legal_EU =
| legal_EU_comment =
| legal_UN = &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment =
| legal_status = &lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Rapid, diminishes as dose increases&lt;ref name=NIH2021 /&gt;
| protein_bound = Negligible
| metabolism =
| metabolites =
| onset =
| elimination_half-life = Varies according to plasma concentration &lt;!-- can be 30 min to weeks, depending on body stores --&gt;
| duration_of_action =
| excretion = [[Kidney]]

&lt;!-- Identifiers --&gt;| index2_label = as salt
| CAS_number_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number = 50-81-7
| CAS_number2_Ref = {{cascite |correct |??}}
| CAS_number2 = 134-03-2
| CAS_supplemental =
| PubChem = 54670067
| PubChem2 = 23667548
| IUPHAR_ligand = 4781
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank = DB00126
| DrugBank2_Ref = {{drugbankcite |correct |drugbank}}
| DrugBank2 = DB14482
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID = 10189562
| ChemSpiderID2_Ref = {{chemspidercite |correct |chemspider}}
| ChemSpiderID2 = 16736174
| UNII_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII = PQ6CK8PD0R
| UNII2_Ref = {{fdacite |correct |FDA}}
| UNII2 = S033EH8359
| KEGG_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG = D00018
| KEGG2_Ref = {{keggcite |correct |kegg}}
| KEGG2 = D05853
| ChEBI_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI = 29073
| ChEBI2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEBI2 = 113451
| ChEMBL_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL = 196
| ChEMBL2_Ref = {{ebicite |correct |EBI}}
| ChEMBL2 = 591665
| NIAID_ChemDB = 002072
| PDB_ligand = ASC
| synonyms = {{sm|l}}-ascorbic acid, ascorbic acid, ascorbate

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;| IUPAC_name = {{sm|l}}-''threo''-Hex-2-enono-1,4-lactone&lt;br /&gt;''or''&lt;br /&gt;(''R'')-3,4-Dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one
| C = 6
| H = 8
| O = 6
| SMILES = OC[C@H](O)[C@H]1OC(=O)C(O)=C1O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChI = 1S/C6H8O6/c7-1-2(8)5-3(9)4(10)6(11)12-5/h2,5,7-10H,1H2/t2-,5+/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite |correct |chemspider}}
| StdInChIKey = CIWBSHSKHKDKBQ-JLAZNSOCSA-N
| density = 1.694
| density_notes =
| melting_point = 190
| melting_high = 192
| melting_notes =
| boiling_point = 552.7
| boiling_notes = &lt;ref name=&quot;Chem-Spider-2020-Vitamin-C&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |access-date=July 25, 2020 |website=Chem Spider |publisher=Royal Society of Chemistry |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724030511/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.10189562.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| solubility =
| sol_units =
| specific_rotation =
}}

'''وٽامن سي''' (&lt;small&gt;Vitamin C&lt;/small&gt;) يا '''ايسڪوربئٽ''' (&lt;small&gt;Ascorbate&lt;/small&gt;) هڪ پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] آهي جيڪو [[ليمون]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين ۾ ملي ٿو. اهو ايسڪوربڪ ايسڊ جي صورت ۾ ملي ٿو. اهو هڪ ضروري غذائي جزو آهي،  جيڪو ٽشو جي مرمت، ڪوليجن جي ٺهڻ ۽ ڪجهه نيورو ٽرانسميٽرز جي خميري (&lt;small&gt;Enzymatic&lt;/small&gt;) پيداوار ۾ پڻ شامل آهي. اهو ڪيترن ئي خميرن جي ڪم لاءِ گهربل آهي ۽ مدافعتي نظام جي ڪم لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;lpi2018&quot;&gt;{{cite web |title=Vitamin C |url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR |access-date=June 19, 2019 |date=July 1, 2018 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712000113/https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو هڪ اينٽي آڪسيڊنٽ پڻ آهي. گهڻا جانور پنهنجي وٽامن سي کي پاڻ سان گڏ ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. جڏهن ته، اعليٰ پرائيميٽس (انسانن سميت)، گهڻا چمڙا، گني پگ، ڪجهه مڇين جي نسلن ۽ ڪجهه پکين جي نسلن کي ان کي غذائي ذريعن کان حاصل ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ سنٿيسس اينزيم لاءِ هڪ جين ۾ ميوٽيشنز هوندا آهن جيڪي ان کي غير فعال بڻائيندا آهن؛ انسان هي وٽامن انهن ميون ۽ ڀاڄين مان حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykkesfeldt J, Carr AC | title = Vitamin C | journal = Advances in Nutrition | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 100155 | date = January 2024 | pmid = 37992968 | pmc = 10716693 | doi = 10.1016/j.advnut.2023.100155 }}&lt;/ref&gt;

اهو هڪ عام نسخي جي دوا پڻ آهي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ هڪ غير نسخي جي غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي. علاج جي طور تي، اهو اسڪروي (scurvy)، هڪ بيماري جيڪا وٽامن سي جي گهٽتائي جي ڪري ٿيندي آهي، کي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وٽامن سي وات ذريعي يا اچمڙي جي هيٺان يا نس ۾ انجڪشن ذريعي وٺي سگهجي ٿو. مختلف صحت جا دعوائون هن مفروضي تي موجود آهن ته وچولي وٽامن سي جي گهٽتائي بيمارين، جهڙوڪ عام زکام، ڪينسر يا &lt;small&gt;COVID-19&lt;/small&gt; جو خطرو وڌائي ٿي. انهن ماڻهن لاءِ سفارش ڪيل غذائي مقدار کان وڌيڪ وٽامن سي جي اضافي جي فائدن جا دعوائون پڻ آهن جن کي وٽامن سي جي گهٽتائي نه سمجهيو ويندو آهي. وٽامن سي عام طور تي سٺي نموني برداشت ڪيو ويندو آهي. وڏي مقدار معدي جي تڪليف، سر درد، ننڊ ۾ ڏکيائي ۽ چمڙي جي چمڪندڙ ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف ميڊيسن وڏي مقدار ۾ استعمال ڪرڻ جي خلاف سفارش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{cite book |chapter=Vitamin C |publisher=The National Academies Press |year=2000 |location=Washington, DC |pages=95–185 |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |access-date=September 1, 2017 |isbn=978-0-309-06935-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7 |archive-date=September 2, 2017 |author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |bibcode=2000nap..book.9810I }}&lt;/ref&gt;

وٽامن سي سال 1912ع ۾ دريافت ڪيو ويو، 1928ع ۾ الڳ ڪيو ويو، ۽ 1933ع  ۾، پهريون وٽامن هو جيڪو ڪيميائي طور تي پيدا ڪيو ويو. جزوي طور تي ان جي دريافت لاءِ، البرٽ سيزنٽ-گيورگي کي فزيالوجي ۽ طب ۾ 1937 جو نوبل انعام ڏنو ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister bar||d=Q199678|c=Category:Ascorbic acid|n=no|q=no|b=Metabolomics/Nutrition/Vitamin C|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=vitamin C|species=no}}

{{Vitamins}}
{{Portal|Food| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن سي]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذائي اينٽي آڪسيڊنٽ]]
[[Category:Coenzymes]]
[[Category:Combination drugs]]
[[Category:E-number additives]]
[[Category:Ophthalmology drugs]]
[[Category:Orthomolecular medicine]]
[[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]]
[[Category:World Health Organization essential medicines]]</text>
      <sha1>prjss3faerm5g8ixarir6hiwlb18wpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن بي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104807</id>
    <revision>
      <id>424962</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1371390792|B vitamins]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2503" sha1="k1qopu7xcapialppq6cty0guolle4ro" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;  ۽ نياسين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; )، بايوٽين (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين سان]] ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا ؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌو (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي. &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>k1qopu7xcapialppq6cty0guolle4ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424963</id>
      <parentid>424962</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وٽامن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="00fvei04oj6w4ezon6sl4vjfokg9nqk" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;  ۽ نياسين لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; )، بايوٽين (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين سان]] ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا ؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌو (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا. &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي. &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>00fvei04oj6w4ezon6sl4vjfokg9nqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424964</id>
      <parentid>424963</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="95hjt7ns37ls06ceh46xjvuf83bevym" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (Thiamine) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (Riboflavin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (Niacin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>95hjt7ns37ls06ceh46xjvuf83bevym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425231</id>
      <parentid>424964</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5255" sha1="7za6h9judyawuhzgmjd27h2ptzxwmnl" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (Thiamine) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (Riboflavin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (Niacin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;

==وٽامن بي جي قسمون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ List of B vitamins
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | Vitamin
! scope=&quot;col&quot; | Name 
! scope=&quot;col&quot; | Description
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; |[[Vitamin B1|Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
| [[Thiamine]]
| A [[Cofactor (biochemistry)|coenzyme]] in the [[catabolism]] of [[sugar]]s and [[amino acid]]s.
|- 
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; |[[Vitamin B2|Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
| [[Riboflavin]]
| A [[Precursor (chemistry)|precursor]] of [[cofactor (biochemistry)|coenzymes]] called [[flavin adenine dinucleotide|FAD]] and [[flavin mononucleotide|FMN]], which are needed for [[flavoprotein]] enzyme reactions, including activation of other vitamins
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; |[[Vitamin B3|Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
| [[Niacin]] (nicotinic acid)
| rowspan=&quot;3&quot; | A precursor of [[coenzyme]]s called [[nicotinamide adenine dinucleotide|NAD]] and [[nicotinamide adenine dinucleotide phosphate|NADP]], which are needed in many [[metabolism|metabolic]] processes.
|-
|[[Niacinamide]]
|-
|[[Nicotinamide riboside]]
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; |[[Vitamin B5|Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
| [[Pantothenic acid]]
| A precursor of [[coenzyme A]] and therefore needed to metabolize many molecules.
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; |[[Vitamin B6|Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;]]
| [[Pyridoxine]]
| rowspan=&quot;3&quot; | A coenzyme in many enzymatic reactions in metabolism.
|-
|[[Pyridoxal]]
|-
|[[Pyridoxamine]]
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; |[[Vitamin B7|Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;]]
| [[Biotin]]
| A coenzyme for [[carboxylase]] enzymes, needed for synthesis of [[fatty acid]]s and in [[gluconeogenesis]].
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;9&quot; |[[Folate|Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]
| [[Folate]]
| A precursor needed to make, repair, and [[methylation|methylate]] DNA; a cofactor in various reactions; especially important in aiding rapid [[cell division]] and growth, such as in infancy and pregnancy.
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;12&quot; |[[Vitamin B12|Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]]
| [[Cobalamin]]s
| Commonly [[cyanocobalamin]] or [[methylcobalamin]] in vitamin supplements. A coenzyme involved in the metabolism of all animal cells, especially affecting DNA synthesis and regulation, but also [[fatty acid metabolism]] and [[amino acid metabolism]].
|}

'''Note:''' Other substances once thought to be vitamins were given B-numbers, but were disqualified once discovered to be either manufactured by the body or not essential for life. See {{Section link||Related compounds}} for numbers [[Choline|4]], [[Inositol|8]], [[4-Aminobenzoic acid|10]], 11, and others.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>7za6h9judyawuhzgmjd27h2ptzxwmnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425232</id>
      <parentid>425231</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن بي جي قسمون */</comment>
      <origin>425232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="miz6nikx6accbwhwhv1wg0ycslgoewt" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (Thiamine) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (Riboflavin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (Niacin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;

==وٽامن بي جي قسمون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ وٽامن بي جي فهرست 
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | وٽامن
! scope=&quot;col&quot; | نالو 
! scope=&quot;col&quot; | وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن
| A [[Cofactor (biochemistry)|coenzyme]] in the [[catabolism]] of [[sugar]]s and [[amino acid]]s.
|- 
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| [[Riboflavin]]
| A [[Precursor (chemistry)|precursor]] of [[cofactor (biochemistry)|coenzymes]] called [[flavin adenine dinucleotide|FAD]] and [[flavin mononucleotide|FMN]], which are needed for [[flavoprotein]] enzyme reactions, including activation of other vitamins
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[Niacin]] (nicotinic acid)
| rowspan=&quot;3&quot; | A precursor of [[coenzyme]]s called [[nicotinamide adenine dinucleotide|NAD]] and [[nicotinamide adenine dinucleotide phosphate|NADP]], which are needed in many [[metabolism|metabolic]] processes.
|-
|[[Niacinamide]]
|-
|[[Nicotinamide riboside]]
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[Pantothenic acid]]
| A precursor of [[coenzyme A]] and therefore needed to metabolize many molecules.
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[Pyridoxine]]
| rowspan=&quot;3&quot; | A coenzyme in many enzymatic reactions in metabolism.
|-
|[[Pyridoxal]]
|-
|[[Pyridoxamine]]
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| [[Biotin]]
| A coenzyme for [[carboxylase]] enzymes, needed for synthesis of [[fatty acid]]s and in [[gluconeogenesis]].
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;9&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| [[Folate]]
| A precursor needed to make, repair, and [[methylation|methylate]] DNA; a cofactor in various reactions; especially important in aiding rapid [[cell division]] and growth, such as in infancy and pregnancy.
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;12&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[Cobalamin]]s
| Commonly [[cyanocobalamin]] or [[methylcobalamin]] in vitamin supplements. A coenzyme involved in the metabolism of all animal cells, especially affecting DNA synthesis and regulation, but also [[fatty acid metabolism]] and [[amino acid metabolism]].
|}

'''Note:''' Other substances once thought to be vitamins were given B-numbers, but were disqualified once discovered to be either manufactured by the body or not essential for life. See {{Section link||Related compounds}} for numbers [[Choline|4]], [[Inositol|8]], [[4-Aminobenzoic acid|10]], 11, and others.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>miz6nikx6accbwhwhv1wg0ycslgoewt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425233</id>
      <parentid>425232</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن بي جي قسمون */</comment>
      <origin>425233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5266" sha1="ignnn8o2fdgwh52dxja8cxuabiqenvd" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (Thiamine) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (Riboflavin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (Niacin) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (Fortified foods) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وتامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=23 September 2021}}&lt;/ref&gt;

==وٽامن بي جي قسمون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ وٽامن بي جي فهرست 
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | وٽامن
! scope=&quot;col&quot; | نالو 
! scope=&quot;col&quot; | وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن
| A [[Cofactor (biochemistry)|coenzyme]] in the [[catabolism]] of [[sugar]]s and [[amino acid]]s.
|- 
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاوين
| A [[Precursor (chemistry)|precursor]] of [[cofactor (biochemistry)|coenzymes]] called [[flavin adenine dinucleotide|FAD]] and [[flavin mononucleotide|FMN]], which are needed for [[flavoprotein]] enzyme reactions, including activation of other vitamins
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| ناياسن (نڪوٽنڪ ايسڊ)
| rowspan=&quot;3&quot; | A precursor of [[coenzyme]]s called [[nicotinamide adenine dinucleotide|NAD]] and [[nicotinamide adenine dinucleotide phosphate|NADP]], which are needed in many [[metabolism|metabolic]] processes.
|-
|ناياسينامائڊ
|-
|نڪوٽينامائڊ رائبوسائڊ 
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پينٽوٿينڪ ايسڊ
| A precursor of [[coenzyme A]] and therefore needed to metabolize many molecules.
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوڪزن 
| rowspan=&quot;3&quot; | A coenzyme in many enzymatic reactions in metabolism.
|-
|پائريڊوڪزال 
|-
|پائريڊوڪزامائن
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| A coenzyme for [[carboxylase]] enzymes, needed for synthesis of [[fatty acid]]s and in [[gluconeogenesis]].
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;9&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فولئٽ
| A precursor needed to make, repair, and [[methylation|methylate]] DNA; a cofactor in various reactions; especially important in aiding rapid [[cell division]] and growth, such as in infancy and pregnancy.
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;12&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| ڪوبالمن
| Commonly [[cyanocobalamin]] or [[methylcobalamin]] in vitamin supplements. A coenzyme involved in the metabolism of all animal cells, especially affecting DNA synthesis and regulation, but also [[fatty acid metabolism]] and [[amino acid metabolism]].
|}

'''Note:''' Other substances once thought to be vitamins were given B-numbers, but were disqualified once discovered to be either manufactured by the body or not essential for life. See {{Section link||Related compounds}} for numbers [[Choline|4]], [[Inositol|8]], [[4-Aminobenzoic acid|10]], 11, and others.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>ignnn8o2fdgwh52dxja8cxuabiqenvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425234</id>
      <parentid>425233</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5192" sha1="hsa22mg9gio3vjajro8lozx6x8o42ei" xml:space="preserve">'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (&lt;small&gt;Thiamine&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (&lt;small&gt;Riboflavin&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (&lt;small&gt;Niacin&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (&lt;small&gt;Fortified&lt;/small&gt; &lt;small&gt;foods&lt;/small&gt;) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن (&lt;small&gt;metabolic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;function&lt;/small&gt;) لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وٽامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; 

==وٽامن بي جي قسمون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ وٽامن بي جي فهرست 
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | وٽامن
! scope=&quot;col&quot; | نالو 
! scope=&quot;col&quot; | وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن
| A [[Cofactor (biochemistry)|coenzyme]] in the [[catabolism]] of [[sugar]]s and [[amino acid]]s.
|- 
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاوين
| A [[Precursor (chemistry)|precursor]] of [[cofactor (biochemistry)|coenzymes]] called [[flavin adenine dinucleotide|FAD]] and [[flavin mononucleotide|FMN]], which are needed for [[flavoprotein]] enzyme reactions, including activation of other vitamins
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| ناياسن (نڪوٽنڪ ايسڊ)
| rowspan=&quot;3&quot; | A precursor of [[coenzyme]]s called [[nicotinamide adenine dinucleotide|NAD]] and [[nicotinamide adenine dinucleotide phosphate|NADP]], which are needed in many [[metabolism|metabolic]] processes.
|-
|ناياسينامائڊ
|-
|نڪوٽينامائڊ رائبوسائڊ 
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پينٽوٿينڪ ايسڊ
| A precursor of [[coenzyme A]] and therefore needed to metabolize many molecules.
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوڪزن 
| rowspan=&quot;3&quot; | A coenzyme in many enzymatic reactions in metabolism.
|-
|پائريڊوڪزال 
|-
|پائريڊوڪزامائن
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| A coenzyme for [[carboxylase]] enzymes, needed for synthesis of [[fatty acid]]s and in [[gluconeogenesis]].
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;9&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فولئٽ
| A precursor needed to make, repair, and [[methylation|methylate]] DNA; a cofactor in various reactions; especially important in aiding rapid [[cell division]] and growth, such as in infancy and pregnancy.
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;12&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| ڪوبالمن
| Commonly [[cyanocobalamin]] or [[methylcobalamin]] in vitamin supplements. A coenzyme involved in the metabolism of all animal cells, especially affecting DNA synthesis and regulation, but also [[fatty acid metabolism]] and [[amino acid metabolism]].
|}

'''Note:''' Other substances once thought to be vitamins were given B-numbers, but were disqualified once discovered to be either manufactured by the body or not essential for life. See {{Section link||Related compounds}} for numbers [[Choline|4]], [[Inositol|8]], [[4-Aminobenzoic acid|10]], 11, and others.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>hsa22mg9gio3vjajro8lozx6x8o42ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425235</id>
      <parentid>425234</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5273" sha1="fjiqvk06umdb2ufgqcw99d16szye9nc" xml:space="preserve">[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|وٽامن بي جا ڪيپسول]]
'''وٽامن بي''' (Vitamin B) پاڻي ۾ حل ٿيندڙ [[وٽامن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙي]] جي [[ميٽابولزم]] ۽ [[رت جو ڳاڙهو گھرڙو|رت جو ڳاڙهو گھرڙي]] جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; اها ڪيميائي طور تي متنوع مرڪبن جو هڪ متنوع گروپ آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

غذائي سپليمنٽس جن ۾ سڀئي اٺ قسمون شامل آهن انهن کي '''وٽامن بي ڪمپليڪس''' چيو ويندو آهي. انفرادي وٽامن بي کي ان جي بي-نمبر (B-&lt;small&gt;number&lt;/small&gt;) يا ڪيميائي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيئن ته ٿايامن (&lt;small&gt;Thiamine&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;، رائبوفلاوين (&lt;small&gt;Riboflavin&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ۽ نياسين (&lt;small&gt;Niacin&lt;/small&gt;) لاءِ &lt;small&gt;B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ، &lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه عام طور تي نمبر جي ڀيٽ ۾ نالي سان وڌيڪ سڃاتا ويندا آهن، جهڙوڪ پينٽوٿينڪ ايسڊ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;)، بايوٽن (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ) ۽ فوليٽ (&lt;small&gt;B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;). &lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; وٽامن بي [[پروٽين (غذا)|پروٽين]] سان ڀريل کاڌي ۾ موجود آهن، جهڙوڪ مڇي، مرغي، [[گوشت]]، کير جون شيون ۽ آنا؛ اهي پنن واري سائي ڀاڄين، [[چونرا|لوبيا]] ۽ [[مٽر]] ۾ پڻ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt; مضبوط ڪيل کاڌن (&lt;small&gt;Fortified&lt;/small&gt; &lt;small&gt;foods&lt;/small&gt;) جهڙوڪ ناشتي جا اناج، بيڪري جون شيون ۽ ٻارن جي فارمولا کير ۾ وٽامن بي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;hanna&quot; /&gt;

هر وٽامن بي يا ته اهم [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] عملن (&lt;small&gt;metabolic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;function&lt;/small&gt;) لاءِ هڪ ڪوفيڪٽر (عام طور تي هڪ شامل خمير) آهي يا هڪ وٽامن ٺاهڻ لاءِ گهربل شي آهي.&lt;ref name=&quot;hanna&quot;&gt;{{Cite journal|title=B Vitamins: Functions and Uses in Medicine|date=June 2022}}&lt;/ref&gt;

==وٽامن بي جي قسمون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ وٽامن بي جي فهرست 
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | وٽامن
! scope=&quot;col&quot; | نالو 
! scope=&quot;col&quot; | وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن
| A [[Cofactor (biochemistry)|coenzyme]] in the [[catabolism]] of [[sugar]]s and [[amino acid]]s.
|- 
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاوين
| A [[Precursor (chemistry)|precursor]] of [[cofactor (biochemistry)|coenzymes]] called [[flavin adenine dinucleotide|FAD]] and [[flavin mononucleotide|FMN]], which are needed for [[flavoprotein]] enzyme reactions, including activation of other vitamins
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| ناياسن (نڪوٽنڪ ايسڊ)
| rowspan=&quot;3&quot; | A precursor of [[coenzyme]]s called [[nicotinamide adenine dinucleotide|NAD]] and [[nicotinamide adenine dinucleotide phosphate|NADP]], which are needed in many [[metabolism|metabolic]] processes.
|-
|ناياسينامائڊ
|-
|نڪوٽينامائڊ رائبوسائڊ 
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پينٽوٿينڪ ايسڊ
| A precursor of [[coenzyme A]] and therefore needed to metabolize many molecules.
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوڪزن 
| rowspan=&quot;3&quot; | A coenzyme in many enzymatic reactions in metabolism.
|-
|پائريڊوڪزال 
|-
|پائريڊوڪزامائن
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| A coenzyme for [[carboxylase]] enzymes, needed for synthesis of [[fatty acid]]s and in [[gluconeogenesis]].
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;9&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فولئٽ
| A precursor needed to make, repair, and [[methylation|methylate]] DNA; a cofactor in various reactions; especially important in aiding rapid [[cell division]] and growth, such as in infancy and pregnancy.
|-
! scope=&quot;row&quot; data-sort-value=&quot;12&quot; |وٽامن B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| ڪوبالمن
| Commonly [[cyanocobalamin]] or [[methylcobalamin]] in vitamin supplements. A coenzyme involved in the metabolism of all animal cells, especially affecting DNA synthesis and regulation, but also [[fatty acid metabolism]] and [[amino acid metabolism]].
|}

'''Note:''' Other substances once thought to be vitamins were given B-numbers, but were disqualified once discovered to be either manufactured by the body or not essential for life. See {{Section link||Related compounds}} for numbers [[Choline|4]], [[Inositol|8]], [[4-Aminobenzoic acid|10]], 11, and others.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن بي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>fjiqvk06umdb2ufgqcw99d16szye9nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن بي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104808</id>
    <revision>
      <id>424965</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]]</comment>
      <origin>424965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن ڊي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104809</id>
    <revision>
      <id>424967</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]]</comment>
      <origin>424967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن سي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104810</id>
    <revision>
      <id>424970</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]]</comment>
      <origin>424970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425240</id>
      <parentid>424970</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="cw448dmxdjlzaijakr1b1ezbdw5mvx3" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]</text>
      <sha1>cw448dmxdjlzaijakr1b1ezbdw5mvx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وائٽامن اي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104811</id>
    <revision>
      <id>424979</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1376176315|Vitamin E]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8992" sha1="077j8jwd2r9tnqz022bv7bn7hthlxx9" xml:space="preserve">'''وٽامن اي''' (Vitamin E) مرڪبن جو هڪ گروپ آهي جيڪو ماليڪيولر ساخت ۾ لاڳاپيل آهي جنهن ۾ چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول شامل آهن. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; ٽوڪوفيرول چربی ۾ حل ٿيندڙ اينٽي آڪسيڊنٽ جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيڪي جيو گھرڙي جي جھلي کي رد عمل واري آڪسيجن جي قسمن کان بچائڻ ۾ مدد ڪري سگھن ٿا. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt;

وٽامن اي کي انسانن لاءِ هڪ [[غذائي جزا|ضروري غذا]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitE&quot;&gt;{{Cite book |title=Present knowledge in nutrition, eleventh edition |vauthors=Traber MG, Bruno RS |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |veditors=Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |location=London, United Kingdom |pages=115–36 |chapter=Vitamin E}}&lt;/ref&gt; مختلف سرڪاري تنظيمون بالغ انسان لاء روزانو 3 کان 5 ملي گرام جي سفارش ڪن ٿيون، جڏهن ته 2016ع جي عالمي جائزي ۾ روزانو 6.2 ملي گرام جي وچين غذائي مقدار جي رپورٽ ڪئي وئي هئي. &lt;ref name=&quot;Peter2016&quot;&gt;{{Cite journal|title=A systematic review of global alpha-tocopherol status as assessed by nutritional intake levels and blood serum concentrations|date=December 2015|jstor=free}}&lt;/ref&gt; وٽامن اي سان مالا مال ذريعن ۾ ٻج، ميوا، ٻج جو تيل، مونگ پھلي جو مکڻ، وٽامن اي سان مضبوط ڪيل کاڌو ۽ غذائي سپليمينٽس شامل آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt; علامتي وٽامن اي جي گهٽتائي ناياب آهي، عام طور تي وٽامن اي ۾ گهٽتائي غذا جي بدران [[چرٻي|غذائي چربی]] هضم ڪرڻ جي بنيادي مسئلي جي ڪري ٿيندي آهي &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary reference intakes for vitamin C, vitamin E, selenium, and carotenoids |publisher=The National Academies Press |year=2000 |isbn=978-0-309-06935-9 |location=Washington, DC |pages=186–283 |chapter=Vitamin E |bibcode=2000nap..book.9810I |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |author-link=Institute of Medicine |access-date=26 February 2018 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226152013/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-date=26 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; وٽامن اي جي گهٽتائي اعصابي خرابيون پيدا ڪري سگهي ٿي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt;

ٽوڪوفيرول ۽ ٽوڪوٽرينول ٻئي α (الفا)، β (بيٽا)، γ (گاما)، ۽ δ (ڊيلٽا) شڪلن ۾ ٿين ٿا، جيئن ڪرومانول رنگ تي ميٿائل گروپن جي تعداد ۽ پوزيشن سان طئي ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Brigelius1999&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E: function and metabolism|pages=1145–55|date=July 1999|pmid=10385606|doi=10.1096/fasebj.13.10.1145|jstor=free}}&lt;/ref&gt; انهن سڀني اٺن وٽامرن ۾ هڪ ڪرومين ٻيڻو ڇلو آهي، جنهن ۾ هڪ هائيڊروڪسيل گروپ آهي جيڪو آزاد ريڊيڪلز کي گهٽائڻ لاءِ هائيڊروجن ايٽم عطيو ڪري سگهي ٿو ۽ هڪ هائيڊروفوبڪ سائڊ چين جيڪي حياتياتي جھلي ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿي. قدرتي ۽ مصنوعي ٽوڪوفيرول ٻئي آڪسائيڊيشن جي تابع آهن، تنهن ڪري غذائي سپليمنٽس نامياتي سادي ماليڪيولن (ايسٽر) ۾ تبديل ڪيا ويندا آهن، استحڪام جي مقصدن لاءِ ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ (يا ٻيون شڪلون جهڙوڪ سُڪسينيٽ يا پالميٽ) ٺاهيندا آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Focus on vitamin E research |vauthors=Braunstein MH |date=March 2006 |publisher=Nova Science Publishers |isbn=978-1-59454-971-7 |page=vii}}&lt;/ref&gt;

آبادي جي مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته جيڪي ماڻهو وڌيڪ وٽامن اي سان گڏ کاڌو کائيندا هئا يا جن پاڻ وٽ وٽامن اي غذائي سپليمنٽ استعمال ڪرڻ جو انتخاب ڪيو، انهن ۾ دل جي بيمارين، [[ڪينسر]]، ڊيمنشيا ۽ ٻين بيمارين جا واقعا گهٽ هئا. جڏهن ته، [[اوهامي اثر|پلاسيبو]] -ڪنٽرول ٿيل ڪلينڪل آزمائشون الفا-ٽوڪوفيرول کي اضافي طور استعمال ڪندي، روزانو 2000 ملي گرام جي مقدار سان، هميشه انهن نتيجن کي نقل نه ڪري سگهيو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾، وٽامن اي سپليمينٽ جو استعمال سال 2002ع جي آس پاس عروج تي هو پر سال 2006ع تائين ان ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي. استعمال ۾ گهٽتائي جو نظريو، حقيقت تي مبني تجزين جي اشاعتن جي ڪري، اڀريو جيڪا يا ته ان جو ڪو به فائدو نه ڏيکاريا &lt;ref name=&quot;Kim2014&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2014|title=Longitudinal and secular trends in dietary supplement use: Nurses' Health Study and Health Professionals Follow-Up Study, 1986–2006|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=114|issue=3|pages=436–43|doi=10.1016/j.jand.2013.07.039|pmc=3944223|pmid=24119503}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Abner2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis|journal=Current Aging Science|volume=4|issue=2|pages=158–70|date=July 2011|pmid=21235492|pmc=4030744|doi=10.2174/1874609811104020158}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Curtis2014&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E supplementation and mortality in healthy people: a meta-analysis of randomised controlled trials|journal=Cardiovasc Drugs Ther|volume=28|issue=6|pages=563–73|date=December 2014|pmid=25398301|doi=10.1007/s10557-014-6560-7}}&lt;/ref&gt; يا وٽامن اي جي اعليٰ دوز جا حقيقي منفي نتيجا ڏيکاريا.&lt;ref name=&quot;Kim2014&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Tilburt2008&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2008|title=Does the evidence make a difference in consumer behavior? Sales of supplements before and after publication of negative research results|journal=Journal of General Internal Medicine|volume=23|issue=9|pages=1495–8|doi=10.1007/s11606-008-0704-z|pmc=2518024|pmid=18618194}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Bjelakovic2014&quot;&gt;{{Cite journal|title=Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|date=2013|pmid=24040282|pmc=3765487|doi=10.1371/journal.pone.0074558|jstor=free}}&lt;/ref&gt;

وٽامن اي سال 1922ع ۾ دريافت ٿيو، سال 1935ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ پهرين ڀيرا سال 1938ع ۾ ليبارٽري ۾ ٺاھيو ويو. ڇاڪاڻ ته وٽامن جي سرگرمي کي پهريون ڀيرو [[ڳڀيل بيضو|فرٽيل ٿيل آنڊن]] لاءِ ضروري طور سڃاتو ويو هو ته جيئن زنده ڄمڻ (شرح ۾) جو نتيجو نڪري، ان کي يوناني لفظن مان &quot;ٽوڪوفيرول&quot; نالو ڏنو ويو جنهن جي معنيٰ آهي ''پيدائش'' ۽ ''حمل''. &lt;ref name=&quot;Evans1936&quot;&gt;{{Cite journal|author1=Evans HM|author2=Emerson OH|author3=Emerson GA|title=The isolation from wheat germ oil of an alcohol, a-tocopherol, having the properties of vitamin E|journal=Journal of Biological Chemistry|date=1936|volume=113|issue=1|pages=319–32|doi=10.1016/S0021-9258(18)74918-1|jstor=free}}&lt;/ref&gt; الفا-ٽوڪوفيرول، يا ته قدرتي طور تي ٻوٽن جي تيل مان ڪڍيو ويندو آهي يا عام طور تي، مصنوعي ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ جي طور تي، هڪ مشهور غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي يا ته پاڻ ۾ يا ملٽي وٹامن پراڊڪٽ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي ۽ چمڙي تي استعمال لاءِ تيل يا لوشن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>077j8jwd2r9tnqz022bv7bn7hthlxx9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424981</id>
      <parentid>424979</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9075" sha1="nw2dgrfjp7x2nsk5r692lna42fminfs" xml:space="preserve">'''وٽامن اي''' (Vitamin E) مرڪبن جو هڪ گروپ آهي جيڪو ماليڪيولر ساخت ۾ لاڳاپيل آهي جنهن ۾ چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول شامل آهن. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; ٽوڪوفيرول چربی ۾ حل ٿيندڙ اينٽي آڪسيڊنٽ جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيڪي جيو گھرڙي جي جھلي کي رد عمل واري آڪسيجن جي قسمن کان بچائڻ ۾ مدد ڪري سگھن ٿا. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt;

وٽامن اي کي انسانن لاءِ هڪ [[غذائي جزا|ضروري غذا]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitE&quot;&gt;{{Cite book |title=Present knowledge in nutrition, eleventh edition |vauthors=Traber MG, Bruno RS |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |veditors=Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |location=London, United Kingdom |pages=115–36 |chapter=Vitamin E}}&lt;/ref&gt; مختلف سرڪاري تنظيمون بالغ انسان لاء روزانو 3 کان 5 ملي گرام جي سفارش ڪن ٿيون، جڏهن ته 2016ع جي عالمي جائزي ۾ روزانو 6.2 ملي گرام جي وچين غذائي مقدار جي رپورٽ ڪئي وئي هئي. &lt;ref name=&quot;Peter2016&quot;&gt;{{Cite journal|title=A systematic review of global alpha-tocopherol status as assessed by nutritional intake levels and blood serum concentrations|date=December 2015|jstor=free}}&lt;/ref&gt; وٽامن اي سان مالا مال ذريعن ۾ ٻج، ميوا، ٻج جو تيل، مونگ پھلي جو مکڻ، وٽامن اي سان مضبوط ڪيل کاڌو ۽ غذائي سپليمينٽس شامل آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt; علامتي وٽامن اي جي گهٽتائي ناياب آهي، عام طور تي وٽامن اي ۾ گهٽتائي غذا جي بدران [[چرٻي|غذائي چربی]] هضم ڪرڻ جي بنيادي مسئلي جي ڪري ٿيندي آهي &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary reference intakes for vitamin C, vitamin E, selenium, and carotenoids |publisher=The National Academies Press |year=2000 |isbn=978-0-309-06935-9 |location=Washington, DC |pages=186–283 |chapter=Vitamin E |bibcode=2000nap..book.9810I |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |author-link=Institute of Medicine |access-date=26 February 2018 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226152013/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-date=26 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; وٽامن اي جي گهٽتائي اعصابي خرابيون پيدا ڪري سگهي ٿي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot; /&gt;

ٽوڪوفيرول ۽ ٽوڪوٽرينول ٻئي α (الفا)، β (بيٽا)، γ (گاما)، ۽ δ (ڊيلٽا) شڪلن ۾ ٿين ٿا، جيئن ڪرومانول رنگ تي ميٿائل گروپن جي تعداد ۽ پوزيشن سان طئي ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;GOVe&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Brigelius1999&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E: function and metabolism|pages=1145–55|date=July 1999|pmid=10385606|doi=10.1096/fasebj.13.10.1145|jstor=free}}&lt;/ref&gt; انهن سڀني اٺن وٽامرن ۾ هڪ ڪرومين ٻيڻو ڇلو آهي، جنهن ۾ هڪ هائيڊروڪسيل گروپ آهي جيڪو آزاد ريڊيڪلز کي گهٽائڻ لاءِ هائيڊروجن ايٽم عطيو ڪري سگهي ٿو ۽ هڪ هائيڊروفوبڪ سائڊ چين جيڪي حياتياتي جھلي ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿي. قدرتي ۽ مصنوعي ٽوڪوفيرول ٻئي آڪسائيڊيشن جي تابع آهن، تنهن ڪري غذائي سپليمنٽس نامياتي سادي ماليڪيولن (ايسٽر) ۾ تبديل ڪيا ويندا آهن، استحڪام جي مقصدن لاءِ ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ (يا ٻيون شڪلون جهڙوڪ سُڪسينيٽ يا پالميٽ) ٺاهيندا آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Focus on vitamin E research |vauthors=Braunstein MH |date=March 2006 |publisher=Nova Science Publishers |isbn=978-1-59454-971-7 |page=vii}}&lt;/ref&gt;

آبادي جي مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته جيڪي ماڻهو وڌيڪ وٽامن اي سان گڏ کاڌو کائيندا هئا يا جن پاڻ وٽ وٽامن اي غذائي سپليمنٽ استعمال ڪرڻ جو انتخاب ڪيو، انهن ۾ دل جي بيمارين، [[ڪينسر]]، ڊيمنشيا ۽ ٻين بيمارين جا واقعا گهٽ هئا. جڏهن ته، [[اوهامي اثر|پلاسيبو]] -ڪنٽرول ٿيل ڪلينڪل آزمائشون الفا-ٽوڪوفيرول کي اضافي طور استعمال ڪندي، روزانو 2000 ملي گرام جي مقدار سان، هميشه انهن نتيجن کي نقل نه ڪري سگهيو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾، وٽامن اي سپليمينٽ جو استعمال سال 2002ع جي آس پاس عروج تي هو پر سال 2006ع تائين ان ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي. استعمال ۾ گهٽتائي جو نظريو، حقيقت تي مبني تجزين جي اشاعتن جي ڪري، اڀريو جيڪا يا ته ان جو ڪو به فائدو نه ڏيکاريا &lt;ref name=&quot;Kim2014&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2014|title=Longitudinal and secular trends in dietary supplement use: Nurses' Health Study and Health Professionals Follow-Up Study, 1986–2006|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=114|issue=3|pages=436–43|doi=10.1016/j.jand.2013.07.039|pmc=3944223|pmid=24119503}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Abner2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis|journal=Current Aging Science|volume=4|issue=2|pages=158–70|date=July 2011|pmid=21235492|pmc=4030744|doi=10.2174/1874609811104020158}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Curtis2014&quot;&gt;{{Cite journal|title=Vitamin E supplementation and mortality in healthy people: a meta-analysis of randomised controlled trials|journal=Cardiovasc Drugs Ther|volume=28|issue=6|pages=563–73|date=December 2014|pmid=25398301|doi=10.1007/s10557-014-6560-7}}&lt;/ref&gt; يا وٽامن اي جي اعليٰ دوز جا حقيقي منفي نتيجا ڏيکاريا.&lt;ref name=&quot;Kim2014&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Tilburt2008&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2008|title=Does the evidence make a difference in consumer behavior? Sales of supplements before and after publication of negative research results|journal=Journal of General Internal Medicine|volume=23|issue=9|pages=1495–8|doi=10.1007/s11606-008-0704-z|pmc=2518024|pmid=18618194}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Bjelakovic2014&quot;&gt;{{Cite journal|title=Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|date=2013|pmid=24040282|pmc=3765487|doi=10.1371/journal.pone.0074558|jstor=free}}&lt;/ref&gt;

وٽامن اي سال 1922ع ۾ دريافت ٿيو، سال 1935ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ پهرين ڀيرا سال 1938ع ۾ ليبارٽري ۾ ٺاھيو ويو. ڇاڪاڻ ته وٽامن جي سرگرمي کي پهريون ڀيرو [[ڳڀيل بيضو|فرٽيل ٿيل آنڊن]] لاءِ ضروري طور سڃاتو ويو هو ته جيئن زنده ڄمڻ (شرح ۾) جو نتيجو نڪري، ان کي يوناني لفظن مان &quot;ٽوڪوفيرول&quot; نالو ڏنو ويو جنهن جي معنيٰ آهي ''پيدائش'' ۽ ''حمل''. &lt;ref name=&quot;Evans1936&quot;&gt;{{Cite journal|author1=Evans HM|author2=Emerson OH|author3=Emerson GA|title=The isolation from wheat germ oil of an alcohol, a-tocopherol, having the properties of vitamin E|journal=Journal of Biological Chemistry|date=1936|volume=113|issue=1|pages=319–32|doi=10.1016/S0021-9258(18)74918-1|jstor=free}}&lt;/ref&gt; الفا-ٽوڪوفيرول، يا ته قدرتي طور تي ٻوٽن جي تيل مان ڪڍيو ويندو آهي يا عام طور تي، مصنوعي ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ جي طور تي، هڪ مشهور غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي يا ته پاڻ ۾ يا ملٽي وٹامن پراڊڪٽ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي ۽ چمڙي تي استعمال لاءِ تيل يا لوشن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن اي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>nw2dgrfjp7x2nsk5r692lna42fminfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن اي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104812</id>
    <revision>
      <id>424982</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]]</comment>
      <origin>424982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ڪئ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104813</id>
    <revision>
      <id>424987</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1381175085|Vitamin K]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6416" sha1="at3jsj2zc1l6uwbo6ojvj1lx9oeyllh" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 ( فائيلوڪوئنون ) ۽ وٽامن K2 ( ميناڪوئنون ) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگههون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس|فوٽو سنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 ( MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ( ميناديون )، وٽامن ڪي جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;</text>
      <sha1>at3jsj2zc1l6uwbo6ojvj1lx9oeyllh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424988</id>
      <parentid>424987</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وٽامن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="dhq83iuiqnaejxhhxs39s2tcivhe9w5" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 ( فائيلوڪوئنون ) ۽ وٽامن K2 ( ميناڪوئنون ) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگههون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس|فوٽو سنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 ( MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ( ميناديون )، وٽامن ڪي جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>dhq83iuiqnaejxhhxs39s2tcivhe9w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424991</id>
      <parentid>424988</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6467" sha1="f9igui8us8apql1l1xq5u8tywfiimdd" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 (فائيلوڪوئنون) ۽ وٽامن K2 (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>f9igui8us8apql1l1xq5u8tywfiimdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425076</id>
      <parentid>424991</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>425076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6772" sha1="k8mg07ulaff6bym1a55hnctiytgt7o4" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 (فائيلوڪوئنون) ۽ وٽامن K2 (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>k8mg07ulaff6bym1a55hnctiytgt7o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425080</id>
      <parentid>425076</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* External links */</comment>
      <origin>425080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6944" sha1="5jqgmt4adkulw4b1fohhhvwnvfigtyk" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 (فائيلوڪوئنون) ۽ وٽامن K2 (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:اينٽي هيموريجڪس]] 
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:اينٽي ڊوٽس]]</text>
      <sha1>5jqgmt4adkulw4b1fohhhvwnvfigtyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425083</id>
      <parentid>425080</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* خارجي لنڪس */</comment>
      <origin>425083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6948" sha1="6lmlr1tywu4ml4ai01s21ya835eip0h" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (Vitamin K) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ وٽامن جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] رت جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ K (&quot;K&quot;)&amp;nbsp;ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽيڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربوڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪو اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (coagulation) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل-1,4-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K1 (فائيلوڪوئنون) ۽ وٽامن K2 (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (MK-4) ۽ ميناڪوئينون-7 (MK-7) آهن.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ جا ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (MK-4) ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (gut flora) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. MK-4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>6lmlr1tywu4ml4ai01s21ya835eip0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425092</id>
      <parentid>425083</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7163" sha1="lyjxvjfjleikavzv6rwviyhbs5ofx13" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (&lt;small&gt;Vitamin K&lt;/small&gt;) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[انساني جسم|انساني جسم کي]] [[رت]] جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ (&lt;small&gt;K&lt;/small&gt;) (ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ&quot; جي &quot;انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; ڪاربو ڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (&lt;small&gt;coagulation&lt;/small&gt;) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس (&lt;small&gt;Oestoporosis&lt;/small&gt;) ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل&lt;small&gt;-1,4&lt;/small&gt;-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (فائلوڪوئنون) ۽ وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (&lt;small&gt;MK&lt;/small&gt;-4) ۽ ميناڪوئينون-7 &lt;small&gt;(MK-&lt;/small&gt;7) آهن.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=29 March 2021|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt; جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (&lt;small&gt;MK-4)&lt;/small&gt; ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (&lt;small&gt;gut flora&lt;/small&gt;) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. &lt;small&gt;MK-&lt;/small&gt;4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>lyjxvjfjleikavzv6rwviyhbs5ofx13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425093</id>
      <parentid>425092</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6718" sha1="qo938k9wgpvccpkbp238x279ifg9dm3" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (&lt;small&gt;Vitamin K&lt;/small&gt;) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. [[انساني جسم|انساني جسم کي]] [[رت]] جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ (&lt;small&gt;K&lt;/small&gt;) (ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي. مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ&quot; جي &quot;انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي. ڪاربو ڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (&lt;small&gt;coagulation&lt;/small&gt;) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس (&lt;small&gt;Oestoporosis&lt;/small&gt;) ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل&lt;small&gt;-1,4&lt;/small&gt;-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (فائلوڪوئنون) ۽ وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (&lt;small&gt;MK&lt;/small&gt;-4) ۽ ميناڪوئينون-7 &lt;small&gt;(MK-&lt;/small&gt;7) آهن.

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (&lt;small&gt;MK-4)&lt;/small&gt; ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (&lt;small&gt;gut flora&lt;/small&gt;) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. &lt;small&gt;MK-&lt;/small&gt;4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Higdon&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2026|quote=4 June 2025}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>qo938k9wgpvccpkbp238x279ifg9dm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425094</id>
      <parentid>425093</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="o5hllj5v3vsby10jxkv0bbx1ez0ya7t" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (&lt;small&gt;Vitamin K&lt;/small&gt;) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. [[انساني جسم|انساني جسم کي]] [[رت]] جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ (&lt;small&gt;K&lt;/small&gt;) (ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي. مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ&quot; جي &quot;انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي. ڪاربو ڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (&lt;small&gt;coagulation&lt;/small&gt;) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس (&lt;small&gt;Oestoporosis&lt;/small&gt;) ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل&lt;small&gt;-1,4&lt;/small&gt;-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (فائلوڪوئنون) ۽ وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (&lt;small&gt;MK&lt;/small&gt;-4) ۽ ميناڪوئينون-7 &lt;small&gt;(MK-&lt;/small&gt;7) آهن.

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (&lt;small&gt;MK-4)&lt;/small&gt; ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (&lt;small&gt;gut flora&lt;/small&gt;) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. &lt;small&gt;MK-&lt;/small&gt;4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>o5hllj5v3vsby10jxkv0bbx1ez0ya7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن ڪئ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104814</id>
    <revision>
      <id>424993</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وٽامن]]</comment>
      <origin>424993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b" xml:space="preserve">[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>mmmqj3wg4i83irs8umsf99ox4xmki3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هارمون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104815</id>
    <revision>
      <id>425069</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]] [[زمرو:غدودن جو نظام]]</comment>
      <origin>425069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="4fyfn63gz9mvot4askj4gb9abepuc2a" xml:space="preserve">[[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]]
[[زمرو:غدودن جو نظام]]</text>
      <sha1>4fyfn63gz9mvot4askj4gb9abepuc2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اينڊوڪرائنالاجي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104816</id>
    <revision>
      <id>425072</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:غدودن جو نظام]]</comment>
      <origin>425072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="7d88zwqsupjx70e0cw84prjqekdija8" xml:space="preserve">[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:غدودن جو نظام]]</text>
      <sha1>7d88zwqsupjx70e0cw84prjqekdija8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرعر شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104817</id>
    <revision>
      <id>425197</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1379563697|Arar City]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1977" sha1="38n6gfh4zefx1bmrn92qky76v8cu2ib" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=عرعر|native_name=عرعر|native_name_lang=ar|type=شهر|image=|caption=|image_map=|map_size=250px|map_caption=Location within Saudi Arabia|image_map1=File:Northern Borders Region - Arar.svg|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|map_caption1=Location of Arar within the Northern Borders Province|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Northern Borders Province|Northern Borders]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=Region|subdivision_name3=[[Syrian desert|Badiyat al-Sham]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Arar Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=City Established|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=21,360|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=536|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=202,719|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website={{URL|http://www.arar-mu.gov.sa/}}|coordinates={{coord|30|58|31|N|41|01|23|E|region:SA|display=inline,title}}}}'''عرعر''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : عرعر) اترين [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي. اهو [[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي صوبي]] جي سيٽ آهي. هي شهر [[عراق]] سان حد جي ويجهو واقع آهي. سال 2022ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي 2,02,719 هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>38n6gfh4zefx1bmrn92qky76v8cu2ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425198</id>
      <parentid>425197</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2019" sha1="0onpgodair0cdypmpr073g1bkhx2wpv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=عرعر|native_name=عرعر|native_name_lang=ar|type=شهر|image=|caption=|image_map=|map_size=250px|map_caption=Location within Saudi Arabia|image_map1=File:Northern Borders Region - Arar.svg|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|map_caption1=Location of Arar within the Northern Borders Province|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Northern Borders Province|Northern Borders]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=Region|subdivision_name3=[[Syrian desert|Badiyat al-Sham]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Arar Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=City Established|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=21,360|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=536|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=202,719|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website={{URL|http://www.arar-mu.gov.sa/}}|coordinates={{coord|30|58|31|N|41|01|23|E|region:SA|display=inline,title}}}}'''عرعر''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : عرعر) اترين [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي. اهو [[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي صوبي]] جي سيٽ آهي. هي شهر [[عراق]] سان حد جي ويجهو واقع آهي. سال 2022ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي 2,02,719 هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>0onpgodair0cdypmpr073g1bkhx2wpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425199</id>
      <parentid>425198</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="sdn1db6myv7vxh7b4qg8iik5vfq63ja" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=عرعر|native_name=عرعر|native_name_lang=ar|type=شهر|image=|caption=|image_map=|map_size=250px|map_caption=Location within Saudi Arabia|image_map1=File:Northern Borders Region - Arar.svg|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|map_caption1=Location of Arar within the Northern Borders Province|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Northern Borders Province|Northern Borders]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=Region|subdivision_name3=[[Syrian desert|Badiyat al-Sham]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Arar Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=City Established|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=21,360|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=536|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=202,719|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website={{URL|http://www.arar-mu.gov.sa/}}|coordinates={{coord|30|58|31|N|41|01|23|E|region:SA|display=inline,title}}}}'''عرعر''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : عرعر) اترين [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي. اهو [[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي صوبي]] جي سيٽ آهي. هي شهر [[عراق]] سان حد جي ويجهو واقع آهي. سال 2022ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي 2,02,719 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>sdn1db6myv7vxh7b4qg8iik5vfq63ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425200</id>
      <parentid>425199</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:حدود الشمالي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="t87w9ktkoo1gx0hrpxov8hr7dt6wx9a" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=عرعر|native_name=عرعر|native_name_lang=ar|type=شهر|image=|caption=|image_map=|map_size=250px|map_caption=Location within Saudi Arabia|image_map1=File:Northern Borders Region - Arar.svg|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|map_caption1=Location of Arar within the Northern Borders Province|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Northern Borders Province|Northern Borders]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=Region|subdivision_name3=[[Syrian desert|Badiyat al-Sham]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Arar Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=City Established|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=21,360|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=536|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=202,719|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website={{URL|http://www.arar-mu.gov.sa/}}|coordinates={{coord|30|58|31|N|41|01|23|E|region:SA|display=inline,title}}}}'''عرعر''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : عرعر) اترين [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي. اهو [[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي صوبي]] جي سيٽ آهي. هي شهر [[عراق]] سان حد جي ويجهو واقع آهي. سال 2022ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي 2,02,719 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:حدود الشمالي صوبو]]</text>
      <sha1>t87w9ktkoo1gx0hrpxov8hr7dt6wx9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>المبرز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104818</id>
    <revision>
      <id>425207</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/44367507|المبرز]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2222" sha1="nzoibirr7on1gbl15s5igjn7woibyza" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}'''المبرز''' (عربي: {{به عربی|المُبَرَّز}}) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|صوبي الشرقيه]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي.ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.</text>
      <sha1>nzoibirr7on1gbl15s5igjn7woibyza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425208</id>
      <parentid>425207</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2206" sha1="15uk6yc7fdo0il0qqduj8xhc7niznfg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''المبرز''' (عربي: المُبَرَّز) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي. ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.</text>
      <sha1>15uk6yc7fdo0il0qqduj8xhc7niznfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425209</id>
      <parentid>425208</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2237" sha1="69m82g1d4bm6bvsgp0qulukvwbzvcbh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''المبرز''' (عربي: المُبَرَّز) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي. ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>69m82g1d4bm6bvsgp0qulukvwbzvcbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425210</id>
      <parentid>425209</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:الشرقی صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="odaf5nngfrqsbnzztyz00dbxwurxefw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''المبرز''' (عربي: المُبَرَّز) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي. ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:الشرقی صوبو]]</text>
      <sha1>odaf5nngfrqsbnzztyz00dbxwurxefw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425211</id>
      <parentid>425210</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:الشرقی صوبو]]; added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="jzsoasgcd6zxrxxfha6joxym8sbohjk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''المبرز''' (عربي: المُبَرَّز) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي. ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:الشرقي صوبو]]</text>
      <sha1>jzsoasgcd6zxrxxfha6joxym8sbohjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425212</id>
      <parentid>425211</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2314" sha1="r70mta8ekoa8awfdga37omht5dwojvz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=المبرز|official_name=المبرز|native_name=|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=[[فهرست شهرهای عربستان سعودی|شهر]]|image_skyline=Qasr Meherus.jpg|image_alt=|image_caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|nickname=|motto=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=موقعیت شهر در عربستان سعودی|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{KSA}}|subdivision_type1=[[استان‌های عربستان سعودی|استان]]|subdivision_name1=[[استان الشرقیه|الشرقیه]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date1=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|government_type=شهر|leader_party=|leader_title=شهردار|leader_name=|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_metro_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_footnotes=|population_total=۲۸۷ ۰۰۰|population_metro=|population_as_of=۲۰۰۵|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1=۳+|timezone1_DST=[[یوتی‌سی ۳:۰۰+|EAT]]|utc_offset1_DST=۳+|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=(۵ رقمی)|area_code_type=[[فهرست پیش‌شماره تلفنی کشورها|پیش‌شماره تلفن]]|area_code=۹۶۶+|iso_code=|registration_plate=|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''المبرز''' (عربي: المُبَرَّز) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. هن شهر جي آبادي 2,85,067 آهي. ان جي آبادي سني ۽ شيعه جو ميلاپ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>r70mta8ekoa8awfdga37omht5dwojvz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>