ڀاڄيون

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ڀاڄيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11171</id>
    <revision>
      <id>425405</id>
      <parentid>417322</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53005" sha1="6ji8c3u6vhb73jbaq4ogeo2rd6jvhv1" xml:space="preserve">[[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]]

[[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]]

'''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ گلن، [[ميوو|ميون]]، ڏانڊا/ٺاٺ، پن، پاڙون ۽ ٻج شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ بروڪلي، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا  گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن.

شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان شڪار-۽-جمع ڪندڙن (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&amp;nbsp;ق م کان 7,000&amp;nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين زرعي زندگيءَ جو طريقو وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو گھر-خرچ زراعت (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن زرعي ڪاروبارن تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا.

ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.

==اشتقاق==

انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable)  انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي قديم فرينچ مان آيو آهي،&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;{{OEtymD|vegetable}}&lt;/ref&gt; ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;swedenborg&quot;&gt;Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.&lt;/ref&gt; هي وچئين دور جي لاطيني  جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب &quot;وڌندڙ، ڦلندڙ&quot; (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ &quot;جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ&quot; واري معنيٰ مان ٿي.&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

&quot;ويجٽبل&quot; جي معنيٰ &quot;کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو&quot; طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}&lt;/ref&gt; 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور &quot;کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ &quot;veggie&quot; استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary2&quot;&gt;{{OEtymD|veggie}}&lt;/ref&gt;

[[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور &quot;ٻوٽن سان لاڳاپيل&quot;—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.&lt;ref name=&quot;swedenborg&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==اصطلاح==
{{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}}
&quot;ڀاڄي&quot; يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور &quot;ٻوٽي جي اصل&quot; واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي &quot;اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي&quot; چئي به بيان ڪيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;Dictionary.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻي ثانوي معنيٰ &quot;اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو&quot; پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Dictionary.com&quot;&gt;&lt;/ref&gt; هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: &quot;کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن.&quot; &lt;ref name=&quot;Sinha&quot;&gt;{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&amp;pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iarc&quot;&gt;{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&amp;pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri  |author2=Bianchini, Franca   |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}&lt;/ref&gt; هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[کُنڀِِي|مُشروم]]) ۽ کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices &amp; Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]]


روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل &quot;ڀاڄي&quot; واري تعريف مطابق &quot;ميوا&quot; ۽ &quot;ڀاڄيون&quot; هڪ ٻئي کان الڳ  سمجهيا وڃن ٿا. &quot;ميون&quot; کي علم نباتات ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو بيضه/اووري مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري  معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، آلوبخارا ۽ نارنگي (ميوو) ٻنهي معنائن ۾ &quot;ميوا&quot; آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور &quot;ڀاڄي&quot; چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، شملو مرچ ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟ وارو سوال 1893 ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ تائين به پهتو. عدالت نڪس vs ھيڊن, 1893ع (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي &quot;ڀاڄي&quot; طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته علم نباتات جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.&lt;ref&gt;[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&amp;vol=149&amp;invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&amp;vol=149&amp;invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

[[زراعت]] کان اڳ، انسان شڪار-۽-جمع ڪندڙ هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، ڪورمز (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science  |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}&lt;/ref&gt; اڀرندي برساتي جهنگ ۾ ٻيلائي-باغباني کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food &amp; Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&amp;pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}&lt;/ref&gt; گھر-خرچ زراعت اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&amp;pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}&lt;/ref&gt;

لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ بنيادي اناج (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، ايواڪاڊو (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، اسڪواش، مڱڦري ۽ امارانٿ (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي ٽورٽيلا (tortilla) ۽ دليي (porridge) کي وڌائين&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}&lt;/ref&gt;.  [[پيرو]] ۾ انڪا (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽو|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي ڪينوئا (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

قديم چين ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان ڊمپلنگ/پڪوڙيون (dumplings), نوڊلز/سيون (noodles) ۽     
پين ڪيڪ/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake)  تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، ڦريون (broad beans)، [[گوگڙو]]، سائو بصر (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار ماني تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ ٽُنْدَيَ ڪَدُو (marrows)، ڦريون (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]]
(onions)، سائو بصر (leeks)، [[ٿوم]]
(garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ سلاد پتا(lettuces).&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ ٻڪريءَ جو پنير، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾  بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&amp;pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}&lt;/ref&gt; قديم روم ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&amp;pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}&lt;/ref&gt;

==غذائيت ۽ صحت==
[[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']]

[[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]]

ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[وٽامن اي|اَي]]، سي ۽ [[وٽامن اي|اِي]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Kerala&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Terry2011&quot;&gt;{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers &amp; Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;

ڀاڄين جو غذائي مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ پروٽين جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ چرٻي گهٽ هوندي آهي،&lt;ref name=&quot;Li2008&quot;&gt;{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف مقدار ۾ وٽامن جهڙوڪ vitamin A، vitamin K ۽ vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;؛ provitamins؛ dietary minerals؛ ۽ ڪاربوهائيڊريٽ شامل هوندا آهن.

نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، ڪرَڪُڙي ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ اينٽي نيوٽرينٽس به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ  ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ سولينائن (α-solanine) چيڪونائن
(α-chaconine)،&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}&lt;/ref&gt; اينزايم انھبليٽر (enzyme inhibitor) جهڙوڪ ڪولينيسٽريس (cholinesterase), پروٽيئيز  (protease), امائليس (amylase) وغيره جا انھبليٽر، سائيناڊ ۽ 
سائيناڊ جا اڳ-مادّا (linamarin), آگزيلگ تيزاب (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ فوٽوھيماگلوٽنن هوندو آهي، ۽  مٺن آلن (cassava) جي پاڙن ۾ سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}&lt;/ref&gt;

ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ نارووائرس (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}&lt;/ref&gt;

===سفارشون===
[[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}&lt;/ref&gt;]]

USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.&lt;/ref&gt; ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ سلاد پتو ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}&lt;/ref&gt; مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com&lt;/ref&gt; فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Kerala&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==پيداوار==

===پوکي===
{{further|Kitchen garden|Vegetable farming}}
[[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]]

[[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]]

ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.&lt;ref name=&quot;RHS&quot;&gt;{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}&lt;/ref&gt;

مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم فليس، ڪلوش (Cloche)، پلاسٽڪ ملچ (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;RHS&quot;&gt;&lt;/ref&gt; گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]]

گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، هئرو (اوزار)(Harrow)، ڊرل، ٽرانسپلانٽر، ڪلٽيويٽر، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ هاروسيٽر شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، جي پي ايس لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===لابارو===

[[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]]
جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري &quot;پڪجڻ جي مدي&quot; مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.&lt;ref name=&quot;Dixie&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}&lt;/ref&gt;

===ذخيرو===
سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.&lt;ref name=&quot;PrakashGarg&quot;&gt;{{cite book|author1=Garg &amp; Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&amp;pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]]
ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون گهم وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ وٽامن سي تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;Dixie&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي ڪولڊ چين جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;pxk&quot;&gt;Kohli, Pawanexh (2008) &quot;Why Cold Chain for Vegetables&quot; in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors&lt;/ref&gt; ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.&lt;ref name=&quot;Sinha&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Thompson&quot;&gt;{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&amp;pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}&lt;/ref&gt;

ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي آئيونائزنگ ريڊيئيشن ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}&lt;/ref&gt;

===محفوظ ڪرڻ===
ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ خرد حيات سبب خراب ٿيڻ آهن.&lt;ref name=&quot;MAFF&quot;&gt;{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}&lt;/ref&gt; ڪيننگ ۽ فريزنگ سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور  [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]]

ڪيننگ هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;MAFF&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

فريزنگ ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي بلانچ ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&amp;pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]]
روايتي طور سج ۾ سڪائڻ ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;PrakashGarg&quot;&gt;&lt;/ref&gt; سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MAFF&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MAFF&quot;&gt;&lt;/ref&gt; سرڪو خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ ايسيٽڪ ايسڊ جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;MAFF&quot;&gt;&lt;/ref&gt; فرمينٽيشن به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. ساور ڪرائوٽ  ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ ليڪٽڪ تيزاب بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sinha&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===مکيه پيدا ڪندڙ===

[[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]]
[[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]]

2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي&lt;br&gt; ھزار ھيڪٽر&lt;br&gt;(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار &lt;br&gt;ھزار في kg/ha &lt;br&gt;(890 lb/acre) !! پيداوار &lt;br&gt; ھزار ٽن&lt;br&gt;(1,100 [[short ton]]s)
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|چين || 23,458 || 230 || 539,993
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|ايران || 767 || 261 || 19,995
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|مصر || 755 || 251 || 19,487
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|اٽلي || 537 || 265 || 14,201
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|روس || 759 || 175 || 13,283
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|اسپين || 348 || 364 || 12,679
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|برازيل || 500 || 225 || 11,233
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|جاپان || 407 || 264 || 10,746
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|فلپائين || 718 || 88 || 6,299
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|فرانس || 245 || 227 || 5,572
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot;|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380'''
|}

==ڪجھ عام ڀاڄيون==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;text-align:center; &quot; colspan=&quot;6&quot;|ڪجهه عام ڀاڄيون
|-
! style=&quot;width:125px;&quot; class=unsortable|تصوير
! style=&quot;&quot; class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا)
! style=&quot;&quot; class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا
! style=&quot;&quot; class=unsortable|اصل
! style=&quot;&quot; class=unsortable|قسم (پوکيون)
! style=&quot;&quot; |عالمي پيداوار&lt;br&gt;(×10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;ٽن، 2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،&lt;br /&gt;[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، 
[[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]]
|style=&quot;text-align:right&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 69.4
|-
| [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]]
|-
| [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties
|style=&quot;text-align:right&quot;|
|-
| [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|40.0&lt;ref group=n name=carrot&gt;Includes both carrots and turnips.&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|
|-
| [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris)
 || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|
|-
| [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|27.2
|-
| [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''&lt;br&gt;''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''&lt;br&gt;''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ  ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]]
، [[ ليمائي رانھان]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|55.1&lt;ref group=n name=dry&gt;Sum of production of dry and green vegetables.&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|4.9
|-
| [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا  || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|34.7&lt;ref group=n name=dry&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|368.1
|-
| [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] 
|style=&quot;text-align:right&quot;|54.0
|-
| [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|182.2
|-
| [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|75.2
|-
| [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|27.6
|-
| [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|102.2&lt;ref group=n name=dry&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|28.5
|-
| [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|2.2
|-
| [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]،  مٺا مرچ 
|style=&quot;text-align:right&quot;|40.9&lt;ref group=n name=dry&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|26.3
|-
| [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|72.6
|-
| [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|91.9
|-
| [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]]
|style=&quot;text-align:right&quot;|277.8
|}
{{reflist|group=n}}

==معيار==
[[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.&lt;ref name=&quot;fvdp&quot;&gt;{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}&lt;/ref&gt; ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&amp;ICS2=080&amp;ICS3=20&amp; |title=67.080.20: Vegetables and derived products  |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀاڄيون]] 
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] 
[[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>6ji8c3u6vhb73jbaq4ogeo2rd6jvhv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميوو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11242</id>
    <revision>
      <id>425409</id>
      <parentid>417281</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="699" sha1="d5muaxfjek7eo8x42farqp0jszkykrr" xml:space="preserve">[[عڪس:Nectarine_Fruit_Development.jpg|thumb|356x356px|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;هڪ گل جو ميوي ٿيڻ جي تصويري تشريح&lt;/div&gt;]]
ميوي جو [[اصطلاح]] انهن نباتاتي شين جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو غذائي ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي۔ نباتيات جيڪا ٻوٽن جي تحقيق جو سائنسي علم آهي، ان جي تعريف موجب ميوو گلن وارن وڻن جي گلن جي بالغ شڪل آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:نباتاتيات]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>d5muaxfjek7eo8x42farqp0jszkykrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425410</id>
      <parentid>425409</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذائون]]; added [[Category:غذا جي قسمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="n1b3cdf5ne4lol72hdxn5xcernvpkdi" xml:space="preserve">[[عڪس:Nectarine_Fruit_Development.jpg|thumb|356x356px|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;هڪ گل جو ميوي ٿيڻ جي تصويري تشريح&lt;/div&gt;]]
ميوي جو [[اصطلاح]] انهن نباتاتي شين جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو غذائي ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي۔ نباتيات جيڪا ٻوٽن جي تحقيق جو سائنسي علم آهي، ان جي تعريف موجب ميوو گلن وارن وڻن جي گلن جي بالغ شڪل آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذا جي قسمون]]
[[زمرو:نباتاتيات]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>n1b3cdf5ne4lol72hdxn5xcernvpkdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميوا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13916</id>
    <revision>
      <id>425417</id>
      <parentid>417280</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="jmee1mznlo1f8b6xb2cbui97lhbsvep" xml:space="preserve">[[زمرو:نباتيات]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>jmee1mznlo1f8b6xb2cbui97lhbsvep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17070</id>
    <revision>
      <id>425353</id>
      <parentid>422434</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31188" sha1="mngffceclo05jgi4r2xqtltk9s9x7lz" xml:space="preserve">
{{Short description|عربي ٻوليءَ جو تعظيمي، مذهبي، علمي ۽ قبائلي لقب}}
{{About|عربي ۽ اسلامي لقب|ٻين استعمالن|شيخ (توضيح)}}

'''شيخ''' ({{Lang-ar|شَيْخ}}؛ {{Lang-en|Sheikh, Shaikh, Shaykh}}؛ جمع: '''شيوخ'''، '''مشائخ''' يا '''اشياخ''') [[عربي ٻولي]]ءَ جو هڪ تعظيمي ۽ سماجي لقب آهي، جنهن جي بنيادي لغوي معنيٰ عمر رسيده، بزرگ يا وڏي عمر وارو شخص آهي. مختلف تاريخي، مذهبي ۽ سماجي حالتن ۾ هي لقب [[قبائلي سردار]]، مذهبي عالم، استاد، [[صوفي ازم|صوفي]] مرشد، روحاني پيشوا، حڪمران خاندان جي فرد يا معزز شخص لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;LaneSheikh&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |chapter=شيخ
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
 |url=https://arabiclexicon.hawramani.com/شيخ/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Esposito
 |editor-first=John L.
 |title=The Oxford Dictionary of Islam
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2003
 |isbn=9780195125580
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي لفظ ''شَيْخ'' جو استعمال [[اسلام]] کان اڳ عرب معاشري ۾ به موجود هو. وقت گذرڻ سان اهو لفظ عمر ۽ سماجي مرتبي کان علاوه علمي قابليت، ديني تعليم، روحاني رهنمائي ۽ سياسي قيادت سان پڻ لاڳاپيل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;CampoIslam&quot;&gt;{{cite book
 |last=Campo
 |first=Juan Eduardo
 |title=Encyclopedia of Islam
 |publisher=Facts On File
 |year=2009
 |isbn=9780816054541
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[قرآن]] ۾ لفظ ''شيخ'' ۽ ان جي جمع واري صورت مجموعي طور چئن هنڌن تي آيل آهي، جتي انهن مان مراد وڏي عمر وارا ماڻهو آهن.&lt;ref name=&quot;QuranCorpus&quot;&gt;{{cite web
 |title=Quran Dictionary: Root ش ي خ
 |url=https://corpus.quran.com/qurandictionary.jsp?q=%24yx
 |website=The Quranic Arabic Corpus
 |publisher=University of Leeds
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:G1895 pg006 KURDISH SHEIKHS.jpg|thumb|left|300px|1895ع جي هڪ تاريخي ڪتاب ۾ ڏيکاريل چار [[ڪرد]] شيخ. هن تصوير ۾ لفظ شيخ جو سماجي ۽ مذهبي استعمال ظاهر ٿئي ٿو.]]

شيخ ھند ۽ [[سنڌ]] ۾ ھندن ۽ ٻين مذھبن وارن کي [[مسلمان]] ٿيڻ تي اھو آبرو وارو نالو ڏيندا آھن.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== لغوي بنياد ۽ اشتقاق ==
لفظ ''شيخ'' عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي '''ش ـ ي ـ خ''' مان نڪتل آهي، جيڪو وڏي عمر، پوڙهائپ ۽ عمر جي پختگيءَ سان تعلق رکي ٿو.

عربي لغتن ۾ ''شيخ'' ان شخص لاءِ استعمال ٿيو آهي، جنهن ۾ وڏي عمر جون نشانيون ظاهر ٿي چڪيون هجن. لغوي وضاحتن ۾ عمر جون مختلف حدون پڻ بيان ڪيون ويون آهن؛ تنهنڪري شيخ ٿيڻ لاءِ هڪ ئي متفقه عددي عمر مقرر ناهي.&lt;ref name=&quot;LaneSheikh&quot;/&gt;

عربيءَ جي قديم لغوي ڪتابن ۾ شيخ جون مختلف جمع صورتون ملن ٿيون، جن ۾ '''شُيُوخ'''، '''أَشْيَاخ''' ۽ '''مَشَايِخ''' شامل آهن.

لفظ جي مؤنث صورت '''شَيْخَة''' آهي، جيڪا وڏي عمر واري عورت، معزز عورت، مذهبي عالما يا ڪنهن مخصوص سماجي مرتبي واري عورت لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.

=== راغب اصفهاني جي تشريح ===
[[راغب اصفهاني]] پنهنجي ڪتاب ''المفردات في غريب القرآن'' ۾ شيخ جي لفظ کي عمر جي پختگيءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو آهي.

هن جي تشريح موجب لفظ شيخ ڪڏهن اهڙي شخص لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو پنهنجي علم، تجربن ۽ ڄاڻ سبب ٻين کان ممتاز هجي.

اهڙي استعمال ۾ شيخ صرف عمر جو بيان نه، پر علمي ۽ سماجي احترام جو اظهار پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Raghib&quot;&gt;{{cite book
 |last=الراغب الأصفهاني
 |title=المفردات في غريب القرآن
 |chapter=شيخ
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IslamQA212580&quot;&gt;{{cite web
 |title=كلمة (شيخ) وتطور دلالتها في اللسان العربي
 |url=https://islamqa.info/ar/answers/212580
 |website=الإسلام سؤال وجواب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521131105/https://islamqa.info/ar/answers/212580/كلمة-شيخ-وتطور-دلالتها-في-اللسان-العربي
 |archive-date=2022-05-21
}}&lt;/ref&gt;

== قرآن مجيد ۾ لفظ شيخ ==
قرآن مجيد ۾ لفظ شيخ يا ان جي جمع واري صورت چار هنڌن تي استعمال ٿيل آهي.

انهن سڀني مثالن ۾ لفظ جي بنيادي معنيٰ وڏي عمر سان لاڳاپيل آهي، نه ته ڪنهن مخصوص ديني عهدي يا رسمي لقب سان.&lt;ref name=&quot;QuranCorpus&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8ccd9;&quot;
|+ style=&quot;background:#225d78;color:white;padding:10px;&quot; | '''قرآن مجيد ۾ لفظ شيخ جو استعمال'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سورت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | آيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عربي لفظ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مفهوم
|-
| [[سورت هود]]
| 11:72
| شَيْخًا
| حضرت ابراهيم عليه السلام جي وڏي عمر ڏانهن اشارو
|-
| [[سورت يوسف]]
| 12:78
| شَيْخًا كَبِيرًا
| حضرت يعقوب عليه السلام جي وڏي عمر جو ذڪر
|-
| [[سورت القصص]]
| 28:23
| شَيْخٌ كَبِيرٌ
| ٻن عورتن جي وڏي عمر واري والد جو ذڪر
|-
| [[سورت غافر]]
| 40:67
| شُيُوخًا
| انسان جي عمر جي پوئين مرحلي جو ذڪر
|}
&lt;ref name=&quot;QuranCorpus&quot;/&gt;

=== سورت هود ===
سورت هود جي آيت 72 ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام جي گهرواريءَ جي گفتگوءَ ۾ شيخ جو لفظ استعمال ٿيو آهي.

هن آيت ۾ لفظ وڏي عمر واري مڙس لاءِ استعمال ٿيل آهي.

=== سورت يوسف ===
سورت يوسف جي آيت 78 ۾ حضرت يوسف عليه السلام جي ڀائرن پنهنجي والد کي ''شيخًا كبيرًا'' يعني وڏي عمر وارو شخص چيو.

=== سورت القصص ===
سورت القصص جي آيت 23 ۾ ٻن عورتن پنهنجي والد جي وڏي عمر بيان ڪرڻ لاءِ ''شيخ كبير'' جو لفظ استعمال ڪيو.

=== سورت غافر ===
سورت غافر جي آيت 67 ۾ انساني زندگيءَ جي مختلف مرحلن جو ذڪر ڪندي ''شيوخًا'' جي جمع واري صورت آيل آهي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== اسلام کان اڳ عرب معاشرو ===
اسلام کان اڳ عرب معاشري ۾ قبيلن جي سماجي ۽ سياسي تنظيم ۾ بزرگن ۽ سردارن کي اهم حيثيت حاصل هئي.

قبائلي معاملن ۾ وڏي عمر، تجربو، خانداني اثر ۽ قيادت جون صلاحيتون اهم سمجهيون وينديون هيون.

انهيءَ ماحول ۾ شيخ جو لقب قبائلي اڳواڻ يا معزز بزرگ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== اسلامي دور ===
اسلام جي ظهور کان پوءِ شيخ جو لفظ پنهنجي لغوي معنيٰ سان گڏ مذهبي ۽ علمي مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو.

وقت گذرڻ سان قرآن، حديث، فقهه ۽ ٻين اسلامي علمن جي استادن لاءِ شيخ جو خطاب رائج ٿيو.

اسلامي تاريخ ۾ مختلف علائقن جي علمائن، صوفي بزرگن ۽ مذهبي اڳواڻن لاءِ هي لقب استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;CampoIslam&quot;/&gt;

== شيخ جا مختلف استعمال ==
شيخ جو لقب هر سماج ۽ تاريخي دور ۾ هڪجهڙي معنيٰ نٿو رکي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8ccd9;&quot;
|+ style=&quot;background:#225d78;color:white;padding:10px;&quot; | '''شيخ لقب جا اهم مفهوم'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | استعمال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مثال
|-
| لغوي
| وڏي عمر وارو شخص
| بزرگ يا پوڙهو
|-
| قبائلي
| قبيلي جو سردار
| شيخ القبيلة
|-
| مذهبي
| اسلامي عالم يا استاد
| شيخ الحديث
|-
| فقهي
| استاد يا علمي مرجع
| شيخ الفقه
|-
| صوفي
| روحاني رهنما
| شيخِ طريقت
|-
| انتظامي
| مذهبي يا عدالتي عهدو
| شيخ الاسلام
|-
| شاهي
| حڪمران خاندان جو فرد
| خليجي ملڪن جا شيخ
|-
| سماجي
| خانداني نالو يا برادريءَ جو لقب
| ڏکڻ ايشيا جا شيخ خاندان
|}

== اسلامي علمن ۾ شيخ ==
اسلامي علمي روايتن ۾ شيخ جو لفظ استاد، عالم ۽ ديني تعليم ڏيندڙ شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

[[حديث]] جي علم ۾ شيخ اهڙي استاد کي چئي سگهجي ٿو، جنهن کان شاگرد حديث روايت ڪري يا علم حاصل ڪري.

انهيءَ استعمال ۾ شيخ جو تعلق استاد ۽ شاگرد جي علمي نسبت سان هوندو آهي.

[[فقهه]]، تفسير ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ پڻ شيخ جو خطاب مختلف علمي مرتبن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

=== شيخ الحديث ===
'''شيخ الحديث''' اهڙو لقب آهي، جيڪو ڪجهه اسلامي تعليمي روايتن ۾ حديث جي سينيئر استاد يا وڏي عالم لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

ڏکڻ ايشيا جي مدرسن ۾ هي لقب خاص طور حديث جي اعليٰ تدريس سان لاڳاپيل رهيو آهي.

=== شيخ التفسير ===
'''شيخ التفسير''' جو لقب تفسيرِ قرآن جي ماهر يا استاد لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.

=== شيخ الاسلام ===
{{Main|شيخ الاسلام}}

'''شيخ الاسلام''' اسلامي تاريخ جو هڪ اهم علمي ۽ انتظامي لقب آهي.

مختلف اسلامي سلطنتن ۾ هن لقب جي حيثيت هڪجهڙي نه رهي آهي.

[[عثماني سلطنت]] ۾ شيخ الاسلام جو عهدو اعليٰ مذهبي ۽ فقهي اختيار سان لاڳاپيل هو.

عثماني انتظامي نظام ۾ شيخ الاسلام کي مذهبي قانون ۽ فتويٰ سان لاڳاپيل اهم ذميواريون حاصل هيون.&lt;ref name=&quot;IranicaTitles&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Alqāb va ʿAnāwīn
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/alqab-va-anawin/alqab-va-anawin-i-alqab/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mustafa Sabri Efendi.jpg|thumb|right|220px|[[مصطفيٰ صبري آفندي]]، عثماني سلطنت جي آخري دور جي شيخ الاسلامن مان هڪ.]]

=== شيخ الرئيس ===
'''شيخ الرئيس''' هڪ تاريخي علمي لقب آهي، جيڪو مشهور مسلمان فلسفي ۽ طبيب [[ابن سينا]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

هي لقب سندس علمي مرتبي ۽ فلسفياتي اهميت سان لاڳاپيل آهي.

== تصوف ۾ شيخ ==
{{Main|شيخ (تصوف)}}

[[تصوف]] ۾ شيخ اهڙي روحاني استاد يا رهنما کي چيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي مريدن کي روحاني تربيت ۽ طريقت جي اصولن بابت رهنمائي فراهم ڪري.

صوفي روايتن ۾ شيخ لاءِ '''مرشد'''، '''پير''' ۽ '''استاد''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

مريد ۽ شيخ جو تعلق روحاني تربيت، اخلاقي اصلاح ۽ مخصوص صوفي سلسلي جي روايتن سان لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;AbunNasr2007&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abun-Nasr
 |first=Jamil M.
 |title=Muslim Communities of Grace: The Sufi Brotherhoods in Islamic Religious Life
 |publisher=Columbia University Press
 |year=2007
 |isbn=9780231143301
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شيخ ۽ مرشد ===
صوفي سلسلن ۾ شيخ پنهنجي مريدن کي عبادت، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني زندگيءَ بابت هدايتون ڏئي سگهي ٿو.

ڪجهه صوفي سلسلن ۾ شيخ کان مريد تائين روحاني نسبت کي '''سلسلو''' چيو ويندو آهي.

صوفي سلسلن جا پيروڪار پنهنجي روحاني نسبت کي اڳين مشائخ ۽ آخرڪار حضرت محمد ﷺ سان ڳنڍيندا آهن.

اهي سلسلا مذهبي ۽ تاريخي روايتن جي بنياد تي بيان ڪيا ويندا آهن؛ هر سلسلي جي مخصوص تاريخي دعويٰ جي الڳ تحقيق ضروري آهي.

=== مشهور صوفي شيخ ===
[[عبدالقادر جيلاني]] (470–561هه / 1077–1166ع) هڪ مشهور حنبلي عالم، واعظ ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن سان [[قادري سلسلو]] منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaJilani&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lawrence
 |first=Bruce B.
 |title=ʿAbd-al-Qāder Jīlānī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=1982
 |volume=1
 |pages=132–133
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-qader-jilani/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[احمد تيجاني]] سان [[تيجاني سلسلو]] منسوب آهي، جيڪو اتر ۽ اولهه آفريڪا ۾ خاص طور اثرائتو رهيو آهي.

[[احمد سرهندي]] (971–1034هه / 1563–1624ع) برصغير جي نقشبندي صوفي روايت جو اهم عالم ۽ مرشد هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSirhindi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Aḥmad Serhendī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |pages=654–657
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-serhendi-shaikh-outstanding-mughal-mystic-and-prolific-writer-on-sufi-themes/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قبائلي سرداريءَ ۾ شيخ ==
عرب معاشري ۾ شيخ جو لقب قبائلي سردار يا اڳواڻ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي.

اهڙي شيخ جو ڪردار قبائلي روايتن، مقامي سياسي حالتن ۽ سماجي تنظيم موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.

قبائلي شيخ ڪڏهن خاندانن يا قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن جي حل، نمائندگي ۽ اجتماعي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.

== عرب جزيري ۾ شيخ ==
[[عرب جزيرو|عرب جزيري]] ۾ شيخ جو لقب قبائلي قيادت ۽ سماجي مرتبي سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي.

[[گڏيل عرب امارات]]، [[بحرين]]، [[قطر]] ۽ [[ڪويت]] جي حڪمران خاندانن ۾ شيخ ۽ شيخه جا لقب استعمال ٿيندا آهن.

گڏيل عرب امارات جي [[آل نهيان]] ۽ [[آل مڪتوم]] خاندانن جي تاريخي نسبت [[بني ياس]] قبائلي اتحاد سان لاڳاپيل آهي.

[[شارجه]] ۽ [[راس الخيمه]] جي [[القاسمي خاندان]] جي نسبت قواسم قبائلي اتحاد سان لاڳاپيل آهي.

ڪويت جي [[آل صباح]] ۽ بحرين جي [[آل خليفه]] خاندانن ۾ پڻ شيخ جو خطاب رائج آهي.

[[سعودي عرب]] جي حڪمران آل سعود خاندان ۾ رسمي شاهي خطاب طور عام طور '''امير''' استعمال ٿيندو آهي.

== لبنان ۾ شيخ ==
[[لبنان]] ۾ شيخ جو لقب تاريخي طور قبائلي قيادت، مقامي اشرافيه ۽ مخصوص خاندانن جي سماجي حيثيت سان لاڳاپيل رهيو آهي.

عثماني دور کان اڳ ۽ پوءِ هن لقب جي سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ تبديليون آيون.

ڪجهه لبناني خاندانن ۾ شيخ جو لقب خانداني روايت طور برقرار رهيو آهي.

لبنان جي تاريخ بابت ڪمال صليبي ۽ سمير خلف جهڙن محققن جي ڪتابن ۾ مقامي اشرافيه، سياسي خاندانن ۽ سماجي تنظيم بابت بحث ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Salibi2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Salibi
 |first=Kamal
 |title=A House of Many Mansions: The History of Lebanon Reconsidered
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khalaf1987&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khalaf
 |first=Samir
 |title=Lebanon's Predicament
 |year=1987
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغرب ۾ شيخ ==
[[مغرب (علائقو)|مغرب]] جي تاريخ ۾ شيخ جو لقب قبائلي اڳواڻن ۽ سياسي مشيرن لاءِ استعمال ٿيو آهي.

[[موحدون]] جي دور ۾ مختلف قبيلن جي اڳواڻن کي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اهميت حاصل هئي.

انهن قبائلي نمائندن ۾ عرب، بربر ۽ ٻين سماجي گروهن جا اڳواڻ شامل ٿي سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCOAfrica1984&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Niane
 |editor-first=Djibril Tamsir
 |title=General History of Africa, Volume IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century
 |publisher=UNESCO
 |year=1984
 |isbn=9789231017100
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=TpjwF--kPL4C
}}&lt;/ref&gt;

== آفريڪا جي سڱ ۾ شيخ ==
[[آفريڪا جو سڱ|آفريڪا جي سڱ]] ۾ شيخ جو لقب اسلامي عالمن، روحاني اڳواڻن ۽ ڪڏهن مقامي اشرافيه لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

[[صوماليا]] ۾ مذهبي عالمن لاءِ شيخ جو لقب عام آهي.

صومالي معاشري ۾ ديني استادن ۽ عالمن لاءِ ''وَدَاد'' (''wadaad'') جو لفظ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

=== صومالي شيخ ===
صومالي مذهبي تاريخ ۾ ڪيترائي عالم ۽ روحاني اڳواڻ شيخ جي لقب سان مشهور رهيا آهن.

انهن ۾ شيخ علي ايانلي سماتر ۽ ٻين مقامي اسلامي عالمن جا نالا شامل آهن.

[[File:Sheikh Ali Ayanle Samatar.jpg|thumb|right|220px|صومالي اسلامي عالم شيخ علي ايانلي سماتر.]]

== ڏکڻ ايشيا ۾ شيخ ==
{{Main|شيخ (ڏکڻ ايشيا)}}

[[ڏکڻ ايشيا]] ۾ شيخ جو لقب مذهبي، سماجي، خانداني ۽ ڪڏهن پيشاور سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.

[[هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ مختلف مسلمان خاندانن ۽ برادرين ۾ شيخ خانداني نالو يا سماجي لقب آهي.

انهيءَ علائقي ۾ شيخ نالي جي موجودگي پاڻمرادو ڪنهن هڪ نسلي اصل يا گڏيل نسب کي ثابت نٿي ڪري.

مختلف تاريخي دورن ۾ اسلام قبول ڪندڙ مقامي خاندانن، واپاري برادرين ۽ ٻين مسلمان گروهن شيخ جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Robinson2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robinson
 |first=Rowena
 |title=Sociology of Religion
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2004
 |isbn=9780761997818
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khanam2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khanam
 |first=Azra
 |title=Muslim Backward Classes: A Sociological Perspective
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2013
 |isbn=9788132118077
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجاب ۾ شيخ ===
[[پنجاب]] ۾ شيخ جو لقب مختلف مسلمان خاندانن ۽ سماجي گروهن ۾ استعمال ٿيندو آهي.

ڪجهه روايتن ۾ مقامي مسلمان برادرين ۽ اسماعيلي پيرن سان لاڳاپيل مذهبي نسبت جو ذڪر ملي ٿو.

وچ ايشيا مان ايندڙ ڪجهه مسلمان خاندانن جي سماجي تاريخ ۾ پڻ شيخ جي لقب جو استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kaw2010&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kaw
 |first=Mushtaq A.
 |title=Central Asia in Retrospect and Prospect
 |publisher=Readworthy Publications
 |year=2010
 |isbn=9789380009322
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ شيخ ===
[[سنڌ]] ۾ شيخ هڪ سماجي ۽ خانداني لقب طور استعمال ٿيندو آهي.

سنڌي معاشري ۾ مختلف خاندان شيخ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، پر انهن جي تاريخي ۽ نسلي پسمنظر بابت هڪجهڙي وضاحت سڀني خاندانن تي لاڳو نٿي ٿئي.

سنڌ ۾ شيخ جو لفظ مذهبي عالم، صوفي بزرگ يا معزز شخص لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.

اهڙيءَ طرح سنڌي استعمال ۾ شيخ جي مذهبي لقب ۽ خانداني سڃاڻپ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

== ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ شيخ ==
[[انڊونيشيا]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ شيخ جو لقب مذهبي عالمن ۽ بزرگن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

انڊونيشيائي ٻوليءَ ۾ هن لقب جون مختلف صورتون ملن ٿيون، جن ۾ ''syekh'' ۽ ''syech'' شامل آهن.

انڊونيشيا جي اسلامي تعليمي روايتن ۾ ''استاد'' ۽ ''ڪيائي'' (''kyai'') جهڙا خطاب پڻ اهم آهن.

== ايران ۾ شيخ ==
[[ايران]] ۾ شيخ جو لقب تاريخي طور مذهبي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن ۽ علمي شخصيتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.

مشهور مثالن ۾ [[شيخ مفيد]]، [[مرتضيٰ انصاري]] ۽ [[ابن سينا]] شامل آهن.

ايران جي شيعه مذهبي ماحول ۾ شيخ جو لفظ عام طور اهڙي عالم يا مذهبي شخص لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جيڪو سادات مان نه هجي؛ جڏهن ته نبي ڪريم ﷺ جي نسل سان منسوب شخص لاءِ '''سيد''' جو خطاب استعمال ٿيندو آهي.

بهرحال، شيخ ۽ سيد جي سماجي استعمال ۾ علائقائي ۽ تاريخي فرق موجود آهن.

== عورتن لاءِ شيخه جو لقب ==
'''شيخه''' ({{Lang-ar|شيخة}}؛ {{Lang-en|Shaykha, Sheikha}}) لفظ شيخ جي مؤنث صورت آهي.

هي لقب وڏي عمر واري عورت، مذهبي عالما، استادياڻي، روحاني رهنما يا شاهي خاندان جي عورت لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.

=== اسلامي علمي تاريخ ۾ شيخه ===
اسلامي تاريخ ۾ عورتن پڻ حديث، فقهه ۽ ٻين علمن جي تدريس ۾ حصو ورتو.

ڪجهه مشهور عورت عالمن لاءِ شيخه جو لقب استعمال ٿيو آهي.

انهن ۾ [[شهدة الكاتبة]]، جيڪا فخر النساء جي لقب سان مشهور هئي، ۽ [[فاطمه الفضيلية]] جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Siddiqi1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Siddiqi
 |first=Muhammad Zubayr
 |title=Hadith Literature: Its Origin, Development and Special Features
 |publisher=Islamic Texts Society
 |year=1993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشيا جي رحمة اليونسية ===
[[رحمة اليونسية]] انڊونيشيا جي مشهور تعليمي سڌارڪ هئي.

1957ع ۾ مصر جي [[الازهر يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل عالمن طرفان کيس شيخه جي لقب سان نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;Salim2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Salim HS
 |first=Hairus
 |chapter=Indonesian Muslims and Cultural Networks
 |title=Heirs to World Culture: Being Indonesian, 1950–1965
 |editor-last=Lindsay
 |editor-first=Jennifer
 |publisher=Brill
 |year=2012
 |page=83
 |isbn=9789004253513
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شاهي خاندانن ۾ شيخه ===
گڏيل عرب امارات، بحرين، قطر ۽ ڪويت جهڙن ملڪن جي شاهي خاندانن جي عورتن لاءِ شيخه جو لقب استعمال ٿيندو آهي.

اهڙي استعمال ۾ لقب جو تعلق مذهبي علم بدران خانداني ۽ شاهي حيثيت سان هوندو آهي.

== شيخ سان لاڳاپيل مشهور لقب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8ccd9;&quot;
|+ style=&quot;background:#225d78;color:white;padding:10px;&quot; | '''شيخ لفظ سان ٺهيل مشهور لقب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | لقب
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | شخصيت يا استعمال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
|-
| شيخ الاسلام
| مختلف اسلامي عالمن ۽ مذهبي عهديدارن لاءِ
| مذهبي ۽ انتظامي
|-
| شيخ الرئيس
| [[ابن سينا]]
| فلسفياتي ۽ علمي
|-
| شيخ الحديث
| حديث جي سينيئر استادن لاءِ
| علمي
|-
| شيخ الطريقت
| صوفي سلسلي جي مرشد لاءِ
| روحاني
|-
| شيخ القبيلة
| قبيلي جي سردار لاءِ
| قبائلي
|-
| شيخ المجاهدين
| [[عمر مختار]]
| تاريخي ۽ اعزازي
|-
| شيخ العروبة
| [[احمد زڪي پاشا]]
| ادبي ۽ ثقافتي
|-
| شيخ الشعراء
| [[اسماعيل صبري]]
| ادبي
|-
| شيخ الشهداء
| مختلف علائقن ۾ مختلف شخصيتن لاءِ استعمال
| اعزازي ۽ يادگاري
|}

== اصطلاح شيخين ==
'''شيخين''' عربيءَ ۾ ٻن شيخن لاءِ استعمال ٿيندڙ تثنيه صورت آهي.

اسلامي علمي روايتن ۾ هن اصطلاح جا مختلف استعمال موجود آهن.

حديث جي علم ۾ ڪڏهن '''شيخين''' مان مراد [[امام بخاري]] ۽ [[امام مسلم]] هوندا آهن.

صحابه ڪرام بابت ڪجهه تاريخي ۽ مذهبي تحريرن ۾ شيخين جو اصطلاح [[ابوبڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

اصطلاح جي درست معنيٰ ان جي علمي ۽ تاريخي پسمنظر مان معلوم ڪئي ويندي آهي.

== شيخ، سيد، پير ۽ عالم ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8ccd9;&quot;
|+ style=&quot;background:#225d78;color:white;padding:10px;&quot; | '''لاڳاپيل اسلامي ۽ سماجي لقبن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | لقب
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | استعمال
|-
| شيخ
| بزرگ، عالم، سردار يا مرشد
| مذهبي، سماجي، قبائلي ۽ خانداني
|-
| سيد
| نبي ڪريم ﷺ سان منسوب نسبي سڃاڻپ
| خانداني ۽ نسبي
|-
| پير
| روحاني رهنما يا بزرگ
| صوفي ۽ سماجي
|-
| عالم
| مذهبي علمن جو ڄاڻو
| علمي
|-
| مرشد
| روحاني تربيت ڏيندڙ رهنما
| صوفي
|-
| امام
| اڳواڻ؛ نماز يا مذهبي قيادت سان لاڳاپيل
| مذهبي
|-
| امير
| اڳواڻ، حڪمران يا شهزادو
| سياسي ۽ انتظامي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ (تصوف)]]
* [[شيخ الاسلام]]
* [[شيخ احمد سرهندي]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[تصوف]]
* [[مرشد]]
* [[پير]]
* [[عالم دين]]
* [[سيد]]
* [[عربي لقب]]
* [[قبائلي سردار]]
* [[سنڌي شيخ]]
* [[پنجابي شيخ]]
* [[شيخيه]]
* [[اسلامي اعزازي لقب]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=ابن منظور
 |title=لسان العرب
 |chapter=شيخ
 |language=ar
}}
* {{cite book
 |last=الزبيدي
 |title=تاج العروس من جواهر القاموس
 |chapter=شيخ
 |language=ar
}}
* {{cite book
 |last=الراغب الأصفهاني
 |title=المفردات في غريب القرآن
 |chapter=شيخ
 |language=ar
}}
* {{cite book
 |editor-last=Esposito
 |editor-first=John L.
 |title=The Oxford Dictionary of Islam
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2003
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Campo
 |first=Juan Eduardo
 |title=Encyclopedia of Islam
 |publisher=Facts On File
 |year=2009
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Abun-Nasr
 |first=Jamil M.
 |title=Muslim Communities of Grace
 |publisher=Columbia University Press
 |year=2007
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Robinson
 |first=Rowena
 |title=Sociology of Religion
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2004
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Khanam
 |first=Azra
 |title=Muslim Backward Classes: A Sociological Perspective
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2013
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Salibi
 |first=Kamal
 |title=A House of Many Mansions
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2001
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://corpus.quran.com/qurandictionary.jsp?q=%24yx قرآنڪ عربي ڪورپس: شيخ جو مادو]
* [https://arabiclexicon.hawramani.com/شيخ/ عربي لغتن ۾ شيخ]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-qader-jilani/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: عبدالقادر جيلاني]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-serhendi-shaikh-outstanding-mughal-mystic-and-prolific-writer-on-sufi-themes/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: احمد سرهندي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:G1895_pg006_KURDISH_SHEIKHS.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: ڪرد شيخن جي تاريخي تصوير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mustafa_Sabri_Efendi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: مصطفيٰ صبري آفندي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sheikh_Ali_Ayanle_Samatar.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: شيخ علي ايانلي سماتر]

{{Authority control}}

[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا اعزازي لقب]]
[[زمرو:اسلامي لقب]]
[[زمرو:مذهبي قيادت]]
[[زمرو:قبائلي قيادت]]
[[زمرو:اشرافيه جا لقب]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:عربي ثقافت]]</text>
      <sha1>mngffceclo05jgi4r2xqtltk9s9x7lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22908</id>
    <revision>
      <id>425408</id>
      <parentid>363278</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فصل]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="asbdk16pj82e5dnoab8t8qu61j6snex" xml:space="preserve">{{Short description|Edible dry seed}}
{{about|ٻج جيڪا خوراڪ لاء پوکيا ويندا آهن }}
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|upright=1.35|مارڪيٽ ۾ مختلف قسم جا [[ان]]]]'''اناج''' (Grains) هڪ ڳنڍيل ڀوسي جي پرت سان يا بغير، ننڍڙا، سخت، خشڪ ميوا (ڪيريوپسس) آهن، جنهن کي انسان يا جانورن جي استعمال لاءِ پوکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. &amp; C. Merriam Co.&lt;/ref&gt; اناج جي پوک، اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽا آهن. تجارتي اناج جي پوکن جون ٻه مکيه قسمون، [[ان]] ([[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]]، [[رانھان|لوبيا]] وغيره) ۽ '''ڦليون''' ([[مٽر]]، [[چونرا]]، [[گئار]] وغيره) آهن. 

ڪٽڻ کان پوءِ، سڪل اناج ٻين بنيادي کاڌن، جهڙوڪ نشاستي وارا ميوا (پلانٽن، بريڊ فروٽ، وغيره) ۽ جڙن (مٺا آلو، ڪساوا ۽ وڌيڪ) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار هوندا آهن. هن استحڪام اناج کي صنعتي زراعت لاءِ مناسب بڻائي ڇڏيو آهي ڇاڪاڻ ته انهن کي مشيني طور تي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ريل يا ٻيڙي ذريعي منتقل ڪئي سگهجي ٿو، ڊگهي عرصي تائين گودامن ۾ ذخيرو ڪئي سگهجي ٿو ۽ اٽي لاءِ پيسيو يا تيل لاءِ دٻايو سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح، اناج مارڪيٽ هڪ اهم عالمي زرعي مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ سويابين، لوبيو، [[مڪئي]]، [[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا اناج شامل آهن.

==تفصيل==
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|Dhaniyangal]]
ڪنهن به ملڪ جي زرعي پيدوار، جيڪا -[[اناج]]- جي صورت ۾ هجي، ۽ اُهو رِڌي کائجي. جيئن چانور، ڪڻڪ، جوئر، -ٻاجهر-، -جَوَ-، مڪائي وغيره. قديم زماني ۾ اهي سڀ جنسون گاهه ۾ شامل هيون، -جن- کي پوءِ -انسان- ذات پنهنجيءَ حڪمت سان، سٺيءَ زمين ۾ سلا هڻي، انهن جي پوک کي ارتقائي صورت تي رسايو. -ان- کان پوءِ -اناج- ذريعي پوک ٿيڻ لڳي. اَنَ کي ”-اناج-“ به چوندا آهن. اَن کي -برڪت- جي علامت سمجهي -ان- کي ”نور“ به سڏيندا آهن. ”-ان- ڀٽاري“ طور قسم به کڻبو آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ چوڻي آهي ته ”اَنُ آهي ته -ايمان- آهي.“&lt;ref&gt;{{Citation |title=ان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225035920/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
غذائي ضرورتن لاءِ ڪم ايندڙ زرعي جنسون، جيئن چانور، [[ڪڻڪ]]، جوئر، ٻاجهري، مڪائي ۽ -جَوَ- وغيره.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اناج : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |accessdate=2026-02-11 |archive-date=2025-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612220109/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اناج]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:نباتات]]
[[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]]</text>
      <sha1>asbdk16pj82e5dnoab8t8qu61j6snex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425414</id>
      <parentid>425408</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:خوراڪ ۽ مشروب]]; added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="1s8sxz0cjsve91msah7c1e5jbbkbue1" xml:space="preserve">{{Short description|Edible dry seed}}
{{about|ٻج جيڪا خوراڪ لاء پوکيا ويندا آهن }}
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|upright=1.35|مارڪيٽ ۾ مختلف قسم جا [[ان]]]]'''اناج''' (Grains) هڪ ڳنڍيل ڀوسي جي پرت سان يا بغير، ننڍڙا، سخت، خشڪ ميوا (ڪيريوپسس) آهن، جنهن کي انسان يا جانورن جي استعمال لاءِ پوکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. &amp; C. Merriam Co.&lt;/ref&gt; اناج جي پوک، اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽا آهن. تجارتي اناج جي پوکن جون ٻه مکيه قسمون، [[ان]] ([[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]]، [[رانھان|لوبيا]] وغيره) ۽ '''ڦليون''' ([[مٽر]]، [[چونرا]]، [[گئار]] وغيره) آهن. 

ڪٽڻ کان پوءِ، سڪل اناج ٻين بنيادي کاڌن، جهڙوڪ نشاستي وارا ميوا (پلانٽن، بريڊ فروٽ، وغيره) ۽ جڙن (مٺا آلو، ڪساوا ۽ وڌيڪ) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار هوندا آهن. هن استحڪام اناج کي صنعتي زراعت لاءِ مناسب بڻائي ڇڏيو آهي ڇاڪاڻ ته انهن کي مشيني طور تي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ريل يا ٻيڙي ذريعي منتقل ڪئي سگهجي ٿو، ڊگهي عرصي تائين گودامن ۾ ذخيرو ڪئي سگهجي ٿو ۽ اٽي لاءِ پيسيو يا تيل لاءِ دٻايو سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح، اناج مارڪيٽ هڪ اهم عالمي زرعي مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ سويابين، لوبيو، [[مڪئي]]، [[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا اناج شامل آهن.

==تفصيل==
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|Dhaniyangal]]
ڪنهن به ملڪ جي زرعي پيدوار، جيڪا -[[اناج]]- جي صورت ۾ هجي، ۽ اُهو رِڌي کائجي. جيئن چانور، ڪڻڪ، جوئر، -ٻاجهر-، -جَوَ-، مڪائي وغيره. قديم زماني ۾ اهي سڀ جنسون گاهه ۾ شامل هيون، -جن- کي پوءِ -انسان- ذات پنهنجيءَ حڪمت سان، سٺيءَ زمين ۾ سلا هڻي، انهن جي پوک کي ارتقائي صورت تي رسايو. -ان- کان پوءِ -اناج- ذريعي پوک ٿيڻ لڳي. اَنَ کي ”-اناج-“ به چوندا آهن. اَن کي -برڪت- جي علامت سمجهي -ان- کي ”نور“ به سڏيندا آهن. ”-ان- ڀٽاري“ طور قسم به کڻبو آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ چوڻي آهي ته ”اَنُ آهي ته -ايمان- آهي.“&lt;ref&gt;{{Citation |title=ان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225035920/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
غذائي ضرورتن لاءِ ڪم ايندڙ زرعي جنسون، جيئن چانور، [[ڪڻڪ]]، جوئر، ٻاجهري، مڪائي ۽ -جَوَ- وغيره.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اناج : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |accessdate=2026-02-11 |archive-date=2025-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612220109/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اناج]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:نباتات]]
[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>1s8sxz0cjsve91msah7c1e5jbbkbue1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425415</id>
      <parentid>425414</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:نباتات]]; added [[Category:زراعت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3807" sha1="ra69w47c8x6u8q5vebsf9fwetchp1wh" xml:space="preserve">{{Short description|Edible dry seed}}
{{about|ٻج جيڪا خوراڪ لاء پوکيا ويندا آهن }}
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|upright=1.35|مارڪيٽ ۾ مختلف قسم جا [[ان]]]]'''اناج''' (Grains) هڪ ڳنڍيل ڀوسي جي پرت سان يا بغير، ننڍڙا، سخت، خشڪ ميوا (ڪيريوپسس) آهن، جنهن کي انسان يا جانورن جي استعمال لاءِ پوکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. &amp; C. Merriam Co.&lt;/ref&gt; اناج جي پوک، اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽا آهن. تجارتي اناج جي پوکن جون ٻه مکيه قسمون، [[ان]] ([[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]]، [[رانھان|لوبيا]] وغيره) ۽ '''ڦليون''' ([[مٽر]]، [[چونرا]]، [[گئار]] وغيره) آهن. 

ڪٽڻ کان پوءِ، سڪل اناج ٻين بنيادي کاڌن، جهڙوڪ نشاستي وارا ميوا (پلانٽن، بريڊ فروٽ، وغيره) ۽ جڙن (مٺا آلو، ڪساوا ۽ وڌيڪ) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار هوندا آهن. هن استحڪام اناج کي صنعتي زراعت لاءِ مناسب بڻائي ڇڏيو آهي ڇاڪاڻ ته انهن کي مشيني طور تي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ريل يا ٻيڙي ذريعي منتقل ڪئي سگهجي ٿو، ڊگهي عرصي تائين گودامن ۾ ذخيرو ڪئي سگهجي ٿو ۽ اٽي لاءِ پيسيو يا تيل لاءِ دٻايو سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح، اناج مارڪيٽ هڪ اهم عالمي زرعي مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ سويابين، لوبيو، [[مڪئي]]، [[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا اناج شامل آهن.

==تفصيل==
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|Dhaniyangal]]
ڪنهن به ملڪ جي زرعي پيدوار، جيڪا -[[اناج]]- جي صورت ۾ هجي، ۽ اُهو رِڌي کائجي. جيئن چانور، ڪڻڪ، جوئر، -ٻاجهر-، -جَوَ-، مڪائي وغيره. قديم زماني ۾ اهي سڀ جنسون گاهه ۾ شامل هيون، -جن- کي پوءِ -انسان- ذات پنهنجيءَ حڪمت سان، سٺيءَ زمين ۾ سلا هڻي، انهن جي پوک کي ارتقائي صورت تي رسايو. -ان- کان پوءِ -اناج- ذريعي پوک ٿيڻ لڳي. اَنَ کي ”-اناج-“ به چوندا آهن. اَن کي -برڪت- جي علامت سمجهي -ان- کي ”نور“ به سڏيندا آهن. ”-ان- ڀٽاري“ طور قسم به کڻبو آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ چوڻي آهي ته ”اَنُ آهي ته -ايمان- آهي.“&lt;ref&gt;{{Citation |title=ان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225035920/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
غذائي ضرورتن لاءِ ڪم ايندڙ زرعي جنسون، جيئن چانور، [[ڪڻڪ]]، جوئر، ٻاجهري، مڪائي ۽ -جَوَ- وغيره.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اناج : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |accessdate=2026-02-11 |archive-date=2025-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612220109/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اناج]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>ra69w47c8x6u8q5vebsf9fwetchp1wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425416</id>
      <parentid>425415</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فصل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="droy5ej29fzp9xu4ygbjjnxqzf134ei" xml:space="preserve">{{Short description|Edible dry seed}}
{{about|ٻج جيڪا خوراڪ لاء پوکيا ويندا آهن }}
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|upright=1.35|مارڪيٽ ۾ مختلف قسم جا [[ان]]]]'''اناج''' (Grains) هڪ ڳنڍيل ڀوسي جي پرت سان يا بغير، ننڍڙا، سخت، خشڪ ميوا (ڪيريوپسس) آهن، جنهن کي انسان يا جانورن جي استعمال لاءِ پوکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. &amp; C. Merriam Co.&lt;/ref&gt; اناج جي پوک، اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽا آهن. تجارتي اناج جي پوکن جون ٻه مکيه قسمون، [[ان]] ([[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]]، [[رانھان|لوبيا]] وغيره) ۽ '''ڦليون''' ([[مٽر]]، [[چونرا]]، [[گئار]] وغيره) آهن. 

ڪٽڻ کان پوءِ، سڪل اناج ٻين بنيادي کاڌن، جهڙوڪ نشاستي وارا ميوا (پلانٽن، بريڊ فروٽ، وغيره) ۽ جڙن (مٺا آلو، ڪساوا ۽ وڌيڪ) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار هوندا آهن. هن استحڪام اناج کي صنعتي زراعت لاءِ مناسب بڻائي ڇڏيو آهي ڇاڪاڻ ته انهن کي مشيني طور تي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ريل يا ٻيڙي ذريعي منتقل ڪئي سگهجي ٿو، ڊگهي عرصي تائين گودامن ۾ ذخيرو ڪئي سگهجي ٿو ۽ اٽي لاءِ پيسيو يا تيل لاءِ دٻايو سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح، اناج مارڪيٽ هڪ اهم عالمي زرعي مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ سويابين، لوبيو، [[مڪئي]]، [[چانور]]، [[دال|دالون]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا اناج شامل آهن.

==تفصيل==
[[File:Dhaniyangal.jpg|thumb|Dhaniyangal]]
ڪنهن به ملڪ جي زرعي پيدوار، جيڪا -[[اناج]]- جي صورت ۾ هجي، ۽ اُهو رِڌي کائجي. جيئن چانور، ڪڻڪ، جوئر، -ٻاجهر-، -جَوَ-، مڪائي وغيره. قديم زماني ۾ اهي سڀ جنسون گاهه ۾ شامل هيون، -جن- کي پوءِ -انسان- ذات پنهنجيءَ حڪمت سان، سٺيءَ زمين ۾ سلا هڻي، انهن جي پوک کي ارتقائي صورت تي رسايو. -ان- کان پوءِ -اناج- ذريعي پوک ٿيڻ لڳي. اَنَ کي ”-اناج-“ به چوندا آهن. اَن کي -برڪت- جي علامت سمجهي -ان- کي ”نور“ به سڏيندا آهن. ”-ان- ڀٽاري“ طور قسم به کڻبو آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ چوڻي آهي ته ”اَنُ آهي ته -ايمان- آهي.“&lt;ref&gt;{{Citation |title=ان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225035920/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
غذائي ضرورتن لاءِ ڪم ايندڙ زرعي جنسون، جيئن چانور، [[ڪڻڪ]]، جوئر، ٻاجهري، مڪائي ۽ -جَوَ- وغيره.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اناج : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |accessdate=2026-02-11 |archive-date=2025-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612220109/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AC |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اناج]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:فصل]]</text>
      <sha1>droy5ej29fzp9xu4ygbjjnxqzf134ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اظهار جي آزادي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32743</id>
    <revision>
      <id>425341</id>
      <parentid>361808</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31827" sha1="m698u0ds6qpc06vc5odfzjk7ifx7ujw" xml:space="preserve">
{{Short description|خيالن، راين ۽ معلومات کي مختلف ذريعن سان ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو بنيادي انساني حق}}
{{About|انساني حق طور اظهار جي آزادي|ڳالهائڻ جي آزادي|تقرير جي آزادي}}

[[File:Speakers Corner London.jpg|thumb|left|300px|[[لنڊن]] جي [[هائيڊ پارڪ]] ۾ اسپيڪرز ڪارنر، جيڪو عوامي تقرير، بحث ۽ اظهار جي آزاديءَ جي تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي. تصوير: Chris Nyborg، 2004ع.]]

'''اظهار جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of expression}})، جنهن کي عام استعمال ۾ '''راءِ جي اظهار جي آزادي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي [[انساني حق]] ۽ [[شهري آزادي]] آهي، جنهن تحت هر شخص کي پنهنجا خيال، رايا ۽ معلومات مختلف ذريعن وسيلي ظاهر ڪرڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق حاصل آهي. هن حق ۾ زباني تقرير، لکڻ، ڇپائي، صحافت، تصوير، فن، علامتي عمل، نشريات ۽ ڊجيٽل رابطي جا ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. اظهار جي آزاديءَ کي [[تقرير جي آزادي]] (''Freedom of speech'') سان ويجهو لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهو لفظن کان سواءِ ٻين ابلاغي صورتن کي پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 19 موجب هر انسان کي راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو حق حاصل آهي، جنهن ۾ بنا سرحدي رڪاوٽن جي معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |date=1948-12-10
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اظهار جي آزادي جمهوريت، عوامي بحث، سياسي شرڪت، صحافت، علمي تحقيق، ثقافتي سرگرمين ۽ حڪومتي احتساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. بهرحال، اظهار جي آزادي هر حالت ۾ لامحدود ناهي ۽ مخصوص قانوني معيارن جي تابع ان تي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |author=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |number=CCPR/C/GC/34
 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/2011/en/83764
 |publisher=United Nations
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مفهوم ۽ تعريف ==
اظهار جي آزاديءَ مان مراد ڪنهن شخص جي اها آزادي آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجا خيال، عقيدا، رايا، معلومات يا تخليقي ڪم ٻين تائين پهچائي سگهي.

هن حق ۾ صرف پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ نه، پر ٻين جي راءِ ٻڌڻ، معلومات حاصل ڪرڻ ۽ مختلف ذريعن سان خيالن جي ڏي وٺ ڪرڻ جي آزادي پڻ شامل آهي.

قانوني اصطلاحن ۾ اظهار جي آزاديءَ جا ٽي اهم پاسا آهن:

# معلومات ۽ خيال ڳولڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي.

اهي پاسا گڏيل قومن جي انساني حقن واري قانون ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== راءِ جي آزادي ===
'''راءِ جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of opinion}}) مان مراد فرد جي پنهنجي سوچ، عقيدي يا راءِ کي بنا غيرقانوني مداخلت جي قائم رکڻ جي آزادي آهي.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ راءِ جي آزاديءَ کي پنهنجا خيال آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ جي تصور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ تقرير، ووٽ، صحافت، انٽرويو، انفرادي يا اجتماعي احتجاج ۽ ادب جهڙن ذريعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

قانوني لحاظ کان راءِ رکڻ ۽ ان جي اظهار ۾ فرق موجود آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 19(1) تحت راءِ رکڻ جي آزاديءَ کي اهڙو تحفظ حاصل آهي، جنهن تي آرٽيڪل 19(3) ۾ بيان ڪيل پابنديون لاڳو نٿيون ٿين؛ جڏهن ته راءِ جي ٻاهرين اظهار تي مخصوص قانوني شرطن هيٺ پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== قديم ۽ ابتدائي تصورات ===
اظهار جي آزاديءَ بابت بحث مختلف تاريخي دورن ۾ فلسفي، مذهب، سياست ۽ قانون سان لاڳاپيل رهيا آهن.

قديم يوناني سياسي ۽ فلسفياتي روايتن ۾ عوامي بحث ۽ تقرير کي اهميت حاصل هئي، پر ان دور ۾ اظهار جي آزادي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو قانوني حق نه هئي.

=== يورپي روشن خيالي ===
سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپي روشن خياليءَ جي فڪر ۾ راءِ جي آزادي، مذهبي رواداري ۽ رياستي اختيارن جي حدن بابت بحث وڌيڪ نمايان ٿيا.

[[جان ملٽن]] پنهنجي 1644ع واري تصنيف ''Areopagitica'' ۾ ڇپائيءَ تي اڳواٽ پابندين خلاف دليل پيش ڪيا.

[[جان لاڪ]] مذهبي رواداري ۽ ضمير جي آزاديءَ بابت لکيو.

بعد ۾ [[جان اسٽوارٽ مل]] پنهنجي ڪتاب ''On Liberty'' (1859ع) ۾ راءِ جي آزاديءَ ۽ کليل بحث جي اهميت جو فلسفياتي دفاع ڪيو.

=== جديد آئيني تحفظ ===
ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي مختلف آئيني دستاويزن ۾ قانوني تحفظ ملڻ شروع ٿيو.

1789ع جي فرانسيسي ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'' ۾ خيالن ۽ راين جي آزاد ابلاغ بابت اصول بيان ڪيا ويا.

آمريڪا جي آئين جي پهرين ترميم، جيڪا 1791ع ۾ منظور ٿيل حقن جي منشور جو حصو آهي، تقرير ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿي.

1948ع ۾ انساني حقن جي عالمي پڌرنامي اظهار جي آزاديءَ کي عالمي انساني حق طور بيان ڪيو.

== اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي ==
اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي اڪثر هڪ ٻئي جي متبادل اصطلاحن طور استعمال ٿين ٿا.

بهرحال، اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح لفظي تقرير کان وڌيڪ وسيع تصور پيش ڪري ٿو.

تقرير جي آزادي بنيادي طور زباني يا تحريري ڳالهه ٻولهه سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ ۾ تصويرون، فن، موسيقي، اشارا ۽ ٻيا علامتي عمل پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''تقرير جي آزادي ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تقرير جي آزادي
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اظهار جي آزادي
|-
| بنيادي تصور
| ڳالهائڻ ۽ لفظن ذريعي راءِ ظاهر ڪرڻ
| مختلف ابلاغي ذريعن سان خيال ظاهر ڪرڻ
|-
| تحريري اظهار
| عام طور شامل
| شامل
|-
| تصويرون ۽ فن
| قانوني تشريح موجب شامل ٿي سگهن ٿا
| واضح طور وسيع تصور جو حصو
|-
| علامتي عمل
| مخصوص قانوني نظامن ۾ تحفظ
| اظهار جي هڪ ممڪن صورت
|-
| جديد ذريعا
| تقرير، لکڻ ۽ نشريات
| تقرير، لکڻ، فن، تصوير، وڊيو ۽ ڊجيٽل ابلاغ
|}

== بين الاقوامي قانون ۾ اظهار جي آزادي ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
1948ع ۾ منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جو آرٽيڪل 19 راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت آهي.

هن آرٽيڪل موجب هر فرد کي پنهنجي راءِ رکڻ ۽ مختلف ذريعن سان معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق حاصل آهي.

پڌرنامي جو آرٽيڪل 29 حقن جي استعمال سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص قانوني حدن بابت عام اصول پڻ بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;/&gt;

=== شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(1) موجب هر شخص کي بنا مداخلت جي راءِ رکڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 19(2) معلومات ۽ خيالن جي ڳولا، حاصلات ۽ ترسيل بابت آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=1966-12-16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ 2011ع ۾ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

ان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، معلومات تائين پهچ، صحافتي آزادي، سياسي گفتگو ۽ اظهار تي پابندين جي قانوني معيارن جي تشريح ڪئي وئي.

ڪميٽيءَ موجب راءِ رکڻ جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ٻه لاڳاپيل پر قانوني طور ڌار حق آهن.

راءِ رکڻ جي آزاديءَ تي آرٽيڪل 19(3) جون پابنديون لاڳو نٿيون ٿين، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ تي مقرر شرطن تحت پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 10 ۾ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

هن حق ۾ راءِ رکڻ ۽ معلومات يا خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

آرٽيڪل 10(2) ۾ اظهار سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص پابندين بابت قانوني معيار بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Expression
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_10_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== اظهار جون مختلف صورتون ==
اظهار جي آزاديءَ ۾ مختلف ابلاغي صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جون اهم صورتون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | مثال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهميت
|-
| زباني اظهار
| تقرير، بحث، انٽرويو
| عوامي گفتگو
|-
| تحريري اظهار
| مضمون، ڪتاب، خط
| خيالن جي تحريري ترسيل
|-
| صحافتي اظهار
| خبرون، تجزيا، تحقيقاتي رپورٽون
| عوامي ڄاڻ ۽ احتساب
|-
| فني اظهار
| مصوري، موسيقي، ڊرامو، فلم
| ثقافتي ۽ تخليقي آزادي
|-
| علامتي اظهار
| احتجاجي علامتون، جهنڊا ۽ مخصوص اشارا
| غيرلفظي سياسي يا سماجي پيغام
|-
| ڊجيٽل اظهار
| ويب سائيٽون، بلاگ، سماجي رابطا
| معلومات جي وسيع ترسيل
|-
| علمي اظهار
| تحقيق، تنقيد، تدريس
| علمي بحث ۽ نون خيالن جي ترقي
|}
&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== علامتي اظهار ==
'''علامتي اظهار''' (''Symbolic expression'' يا ''Symbolic speech'') اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي لفظن کان سواءِ سياسي، سماجي، مذهبي يا ثقافتي پيغام پهچايو وڃي.

مثالن ۾ احتجاجي لباس، علامتي اشارا، جهنڊن جو استعمال ۽ مخصوص احتجاجي عمل شامل ٿي سگهن ٿا.

هر جسماني عمل پاڻمرادو محفوظ اظهار نٿو بڻجي؛ قانوني تحفظ عمل جي نوعيت، مقصد، حالتن ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکي ٿو.

=== آمريڪي جهنڊي بابت عدالتي فيصلو ===
آمريڪي آئيني قانون ۾ علامتي اظهار بابت مشهور ڪيس '''Texas v. Johnson''' آهي.

1984ع ۾ گريگوري لي جانسن ڊلاس ۾ هڪ سياسي احتجاج دوران آمريڪي جهنڊو ساڙيو.

ٽيڪساس جي قانون تحت کيس سزا ڏني وئي، پر آمريڪي سپريم ڪورٽ 21 جون 1989ع تي 5–4 جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته ان ڪيس جي حالتن ۾ جهنڊو ساڙڻ آمريڪي آئين جي پهرين ترميم تحت محفوظ سياسي اظهار هو.

عدالت واضح ڪيو ته رڳو ڪنهن خيال جي ناپسنديده يا توهين آميز هجڻ سبب ان جي اظهار تي سزا لاڳو ڪرڻ جائز نٿي بڻجي.&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Texas v. Johnson
 |court=Supreme Court of the United States
 |date=1989-06-21
 |vol=491
 |reporter=U.S.
 |opinion=397
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397
}}&lt;/ref&gt;

هي فيصلو آمريڪي آئيني قانون سان لاڳاپيل آهي ۽ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر ملڪ ۾ جهنڊو ساڙڻ قانوني طور محفوظ آهي.

== سياسي اظهار ==
سياسي اظهار ۾ حڪومت، سياسي ادارن، عوامي پاليسين، چونڊن ۽ سياسي معاملن بابت راءِ ظاهر ڪرڻ شامل آهي.

اظهار جي آزادي سياسي شرڪت، عوامي بحث ۽ حڪومتي احتساب سان ويجهو تعلق رکي ٿي.

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ عوامي معاملن بابت کليل بحث کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== صحافت جي آزادي ==
[[صحافت جي آزادي]] اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم حق آهي.

صحافي ۽ ميڊيا ادارا خبرون، تحقيق، تنقيد ۽ عوامي دلچسپيءَ جي معلومات مهيا ڪن ٿا.

آزاد صحافت حڪومتي ادارن، ڪاروباري تنظيمن ۽ ٻين طاقتور ڌرين جي سرگرمين بابت عوام کي ڄاڻ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[يونيسڪو]] اظهار جي آزادي، معلومات تائين رسائي، صحافين جي حفاظت ۽ آزاد ميڊيا کي جمهوري سماج جي اهم بنيادن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of expression, access to information, and the safety of journalists
 |url=https://www.unesco.org/en/freedom-expression
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== معلومات تائين رسائي ==
اظهار جي آزادي صرف معلومات پهچائڻ تائين محدود ناهي، پر معلومات حاصل ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

معلومات تائين رسائيءَ جي حق ذريعي شهرين کي عوامي اهميت جي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا قانوني ذريعا ملي سگهن ٿا.

اهو حق حڪومتي شفافيت، عوامي نگراني ۽ احتساب سان لاڳاپيل آهي.

مختلف ملڪن ۾ معلومات تائين رسائيءَ بابت الڳ قانون ۽ طريقيڪار موجود آهن.

== ادب ۽ اظهار جي آزادي ==
[[ادب]] اظهار جي آزاديءَ جو هڪ اهم تخليقي ۽ ثقافتي ذريعو آهي.

ادبي تخليقون سماج جي سياسي، معاشي، ثقافتي ۽ اخلاقي حالتن کي ظاهر ڪري سگهن ٿيون. شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو ۽ تنقيد ذريعي ليکڪ پنهنجي دور جي مسئلن، تجربن ۽ خيالن کي پيش ڪندا آهن.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ ادب کي اظهار جو خاص اثرائتو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي همعصر حالتن جي عڪاسيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;

ادب جي اهميت صرف موجوده سماجي حالتن کي بيان ڪرڻ تائين محدود ناهي، پر اهو رائج روايتن، سياسي اختيارن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي نابرابرين بابت سوال پڻ اٿاري سگهي ٿو.

ادبي اظهار تي پابنديون ڪڏهن سياسي مخالفت، ڪڏهن مذهبي اختلاف، ڪڏهن اخلاقي اعتراض ۽ ڪڏهن حڪومتي سلامتيءَ جي دعوائن جي بنياد تي لاڳو ڪيون ويون آهن.

== تاريخ ۾ ڪتابن ۽ لکڻين تي پابنديون ==
انساني تاريخ ۾ ڪتابن، دستاويزن ۽ علمي لکتن کي تباهه ڪرڻ جا مختلف واقعا ملن ٿا.

ڪڏهن حڪمرانن سياسي اختيار مضبوط ڪرڻ، مخالف خيالن کي دٻائڻ يا تاريخي يادگيريءَ تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ ڪتابن ۽ تحريرن خلاف قدم کنيا.

اهڙن واقعن جي تاريخي تشريح ۾ اصل ماخذن، بعد وارين روايتن ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

=== چين ۾ ڪتاب ساڙڻ ===
قديم چين جي [[چن خاندان]] جي شهنشاهه [[چن شي هوانگ]] جي دور ۾ ڪتابن تي پابندين ۽ ڪجهه لکڻين کي ساڙڻ بابت تاريخي روايتون موجود آهن.

انهن قدمن کي عام طور 213 ق.م سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

روايتي تاريخي بيانن موجب ڪجهه مخصوص فڪري ۽ تاريخي تحريرن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ڪجهه انتظامي ۽ عملي نوعيت جي ڪتابن لاءِ استثنا موجود هئا.

هن واقعي جي تفصيلن ۽ بعد وارين روايتن جي تاريخي اعتبار بابت محققن ۾ بحث موجود آهي.

سنڌي صحافتي ۽ ادبي تحريرن ۾ پڻ چن شي هوانگ جي دور کي ڪتابن جي تباهيءَ جي تاريخي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chandio1997&quot;&gt;{{cite news
 |title=راءِ جي اظهار جي آزادي ۽ صحافت بابت بحث
 |newspaper=روزاني عوامي آواز
 |date=1997-10-22
 |language=sd
 |quote=ماخذ ۾ ڪتابن جي تباهي، صحافتي آزادي ۽ راءِ جي اظهار بابت تاريخي ۽ سماجي بحث شامل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

=== اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت روايتون ===
[[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] جي تباهيءَ بابت مختلف تاريخي روايتون مشهور آهن.

انهن مان هڪ روايت [[جوليس سيزر]] جي 48–47 ق.م واري مصري مهم دوران اسڪندريه ۾ لڳل باهه سان لاڳاپيل آهي.

بهرحال، ڪتبخاني جي مڪمل تباهيءَ کي سڌو سنئون سيزر جي حڪم سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور ثابت ناهي. جديد تحقيق ۾ ڪتبخاني جي زوال ۽ مختلف دورن ۾ ٿيل نقصان بابت ڪيترائي امڪان بحث هيٺ آهن.

اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت مشهور ثقافتي بيانن ۾ فلمن ۽ ادبي تحريرن جو پڻ اثر رهيو آهي؛ تنهنڪري فلمي منظرن کي تاريخي ثبوت جي برابر نه سمجهڻ گهرجي.

=== بغداد تي منگول حملي دوران ڪتابن جي تباهي ===
1258ع ۾ [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن [[بغداد]] تي قبضو ڪيو.

هن حملي دوران شهر جي آبادي، ادارن ۽ علمي زندگيءَ کي وڏو نقصان پهتو.

مشهور روايتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته وڏي تعداد ۾ ڪتاب [[دجله درياهه]] ۾ اڇلايا ويا ۽ انهن جي مس سبب پاڻي ڪارو ٿي ويو.

هي بيان تاريخي ادب ۽ عوامي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي لفظي تفصيلن، خاص طور ڪتابن جي تعداد ۽ درياهه جي رنگ بابت دعوائن کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت سمجهڻ مناسب ناهي.

=== تاريخي مثالن جي ثبوتي حيثيت ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''لکڻين جي تباهيءَ بابت مشهور تاريخي مثال'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تاريخي جائزو
|-
| چن خاندان ۾ ڪتاب ساڙڻ
| 213 ق.م
| تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل؛ تفصيلن بابت تحقيق ۽ اختلاف
|-
| اسڪندريه ۾ باهه ۽ ڪتبخاني کي نقصان
| 48–47 ق.م ۽ ٻيا دور
| مختلف واقعن ۽ روايتن ۾ فرق ضروري
|-
| بغداد تي منگول حملو
| 1258ع
| شهر جي تباهي تاريخي حقيقت؛ ڪتابن ۽ دجله بابت مشهور تفصيلن جي آزاد تصديق ضروري
|}

== ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جبر ==
مختلف تاريخي دورن ۾ ليکڪن، صحافين، دانشورن ۽ سياسي مخالفن کي سندن تحريرن يا خيالن سبب قيد، جلاوطني، سنسرشپ ۽ ٻين پابندين کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

اهڙن قدمن لاءِ مختلف وقتن تي سياسي مخالفت، مذهبي اختلاف، اخلاق، رياستي سلامتي يا بغاوت جهڙا بنياد پيش ڪيا ويا.

ڪجهه ادبي ۽ سياسي تحريرن ۾ انهن واقعن کي اظهار جي آزاديءَ خلاف تاريخي جبر جي تسلسل طور پيش ڪيو ويو آهي.

سنڌي ليکڪ خالد چانڊيو جي ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' سان لاڳاپيل تحرير ۾ پڻ ڪتابن تي پابندين، ليکڪن خلاف تشدد، جلاوطني ۽ سياسي يا سماجي جبر بابت بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2016-12-28
 |archive-date=2017-09-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بحث ۾ اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جسماني جبر باوجود سندن تحريرون ۽ فڪري اثر بعد وارن دورن تائين برقرار رهي سگهن ٿا.

== فني ۽ ثقافتي اظهار ==
فني اظهار ۾ مصوري، شاعري، موسيقي، ڊرامو، فلم ۽ ٻين تخليقي ذريعن سان خيالن ۽ احساسن جو اظهار شامل آهي.

فن سماجي تنقيد، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي يا اخلاقي بحث جو ذريعو ٿي سگهي ٿو.

اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي فني ڪم تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪو اختلاف پيدا ڪري يا سماج جي رائج خيالن کي چئلينج ڪري.

== سنڌ ۾ اظهار ۽ صحافت جي آزادي ==
[[سنڌ]] ۾ اظهار جي آزاديءَ بابت بحثن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي صحافت، ادبي سرگرمين، سياسي تحريڪن ۽ سماجي مسئلن کي اهميت حاصل رهي آهي.

سنڌي اخبارن ۽ رسالن سماجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن بابت عوامي بحث ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.

ساڳئي وقت سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ صحافين خلاف دٻاءَ، ڌمڪين، تشدد ۽ خبرن جي اشاعت ۾ مداخلت بابت شڪايتون ۽ بحث پڻ موجود رهيا آهن.

=== سنڌي صحافت بابت خالد چانڊيو جو موقف ===
خالد چانڊيو سان منسوب 22 آڪٽوبر 1997ع جي ''روزاني عوامي آواز'' واري تحرير ۾ سنڌي پرنٽ ميڊيا خلاف دٻاءَ ۽ تشدد بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا.

ان تحرير ۾ سنڌ جي ڪجهه جاگيردارانه قوتن تي الزام لڳايو ويو ته اهي اخبارن ۽ صحافين کي ڌمڪين، تشدد ۽ ٻين طريقن سان خاموش ڪرائڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

ليکڪ موجب ڪجهه حالتن ۾ اخبارن کي ساڙڻ، صحافين خلاف تشدد ڪرڻ ۽ مخصوص خبرون شايع ڪرائڻ يا روڪڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ جهڙا مسئلا سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;Chandio1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;/&gt;

هي بيان ليکڪ جي سماجي ۽ سياسي تجزيي طور پيش ڪيو ويو آهي؛ ان ۾ بيان ڪيل هر مخصوص واقعي جي الڳ تاريخي يا عدالتي تصديق ضروري آهي.

=== صحافتي آزادي ۽ سماجي طاقت ===
صحافت جي آزاديءَ بابت هڪ اهم سوال اهو آهي ته رڳو رياستي ادارا نه، پر طاقتور غيررياستي ڌريون پڻ صحافين ۽ ميڊيا ادارن جي ڪم تي ڪهڙي حد تائين اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

اهڙو دٻاءُ ڌمڪين، معاشي اثر، اشتهارن جي روڪ، سماجي بائيڪاٽ يا تشدد جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو.

اظهار جي آزاديءَ جي مؤثر تحفظ لاءِ صحافين جي سلامتي، آزاد عدالتي علاج ۽ قانون جي غيرامتيازي نفاذ کي اهميت حاصل آهي.

== ڊجيٽل اظهار ۽ انٽرنيٽ ==
انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل رابطن اظهار جي آزاديءَ جي عملي دائري کي وسيع ڪيو آهي.

سماجي رابطا، بلاگ، آن لائن اخبارون، وڊيو پليٽفارم ۽ ٻين ڊجيٽل ذريعن سان ماڻهو پنهنجا خيال وڏي تعداد ۾ ٻين تائين پهچائي سگهن ٿا.

انٽرنيٽ تي اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني بحثن ۾ آن لائن سنسرشپ، مواد جي نگراني، ذاتي معلومات، غلط معلومات، نفرت انگيز اظهار ۽ پليٽفارمن جي ذميوارين جا سوال شامل آهن.

گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ۾ جديد اليڪٽرانڪ ابلاغي ذريعن جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جون حدون ==
اظهار جي آزادي هڪ بنيادي حق آهي، پر بين الاقوامي قانون ۾ ان تي مخصوص پابنديون ممڪن آهن.

ICCPR جي آرٽيڪل 19(3) موجب پابنديون قانون موجب هجڻ گهرجن ۽ ٻين ماڻهن جي حقن يا شهرت، قومي سلامتي، عوامي نظم، عوامي صحت يا اخلاق جي تحفظ لاءِ ضروري هجڻ گهرجن.

يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10(2) ۾ پڻ پابندين بابت مخصوص معيار مقرر آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ تي پابندين جي قانوني جاچ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | وضاحت
|-
| قانوني بنياد
| پابندي واضح ۽ لاڳو قانون تي ٻڌل هجي
|-
| جائز مقصد
| بين الاقوامي معاهدي ۾ تسليم ٿيل مقصد هجي
|-
| ضرورت
| پابندي واقعي ضروري هجي
|-
| تناسب
| پابندي جائز مقصد کان وڌيڪ وسيع نه هجي
|-
| غيرامتيازي استعمال
| پابندي غيرقانوني امتياز جو ذريعو نه بڻجي
|}
&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== نفرت انگيز اظهار ۽ تشدد لاءِ اُڪساھ ==
اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ پيچيده مسئلو نفرت انگيز اظهار آهي.

ICCPR جي آرٽيڪل 20(2) موجب قومي، نسلي يا مذهبي نفرت جي اهڙي وڪالت، جيڪا امتياز، دشمني يا تشدد لاءِ اُڪساھ پيدا ڪري، قانون ذريعي ممنوع</text>
      <sha1>m698u0ds6qpc06vc5odfzjk7ifx7ujw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425342</id>
      <parentid>425341</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29380" sha1="e22bvsaffhd06gzqfrbjbl74oc7t29p" xml:space="preserve">
{{Short description|خيالن، راين ۽ معلومات کي مختلف ذريعن سان ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو بنيادي انساني حق}}
{{About|انساني حق طور اظهار جي آزادي|ڳالهائڻ جي آزادي|تقرير جي آزادي}}

[[File:Speakers Corner London.jpg|thumb|left|300px|[[لنڊن]] جي [[هائيڊ پارڪ]] ۾ اسپيڪرز ڪارنر، جيڪو عوامي تقرير، بحث ۽ اظهار جي آزاديءَ جي تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي. تصوير: Chris Nyborg، 2004ع.]]

'''اظهار جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of expression}})، جنهن کي عام استعمال ۾ '''راءِ جي اظهار جي آزادي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي [[انساني حق]] ۽ [[شهري آزادي]] آهي، جنهن تحت هر شخص کي پنهنجا خيال، رايا ۽ معلومات مختلف ذريعن وسيلي ظاهر ڪرڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق حاصل آهي. هن حق ۾ زباني تقرير، لکڻ، ڇپائي، صحافت، تصوير، فن، علامتي عمل، نشريات ۽ ڊجيٽل رابطي جا ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. اظهار جي آزاديءَ کي [[تقرير جي آزادي]] (''Freedom of speech'') سان ويجهو لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهو لفظن کان سواءِ ٻين ابلاغي صورتن کي پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 19 موجب هر انسان کي راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو حق حاصل آهي، جنهن ۾ بنا سرحدي رڪاوٽن جي معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |date=1948-12-10
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اظهار جي آزادي جمهوريت، عوامي بحث، سياسي شرڪت، صحافت، علمي تحقيق، ثقافتي سرگرمين ۽ حڪومتي احتساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. بهرحال، اظهار جي آزادي هر حالت ۾ لامحدود ناهي ۽ مخصوص قانوني معيارن جي تابع ان تي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |author=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |number=CCPR/C/GC/34
 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/2011/en/83764
 |publisher=United Nations
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مفهوم ۽ تعريف ==
اظهار جي آزاديءَ مان مراد ڪنهن شخص جي اها آزادي آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجا خيال، عقيدا، رايا، معلومات يا تخليقي ڪم ٻين تائين پهچائي سگهي.

هن حق ۾ صرف پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ نه، پر ٻين جي راءِ ٻڌڻ، معلومات حاصل ڪرڻ ۽ مختلف ذريعن سان خيالن جي ڏي وٺ ڪرڻ جي آزادي پڻ شامل آهي.

قانوني اصطلاحن ۾ اظهار جي آزاديءَ جا ٽي اهم پاسا آهن:

# معلومات ۽ خيال ڳولڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي.

اهي پاسا گڏيل قومن جي انساني حقن واري قانون ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== راءِ جي آزادي ===
'''راءِ جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of opinion}}) مان مراد فرد جي پنهنجي سوچ، عقيدي يا راءِ کي بنا غيرقانوني مداخلت جي قائم رکڻ جي آزادي آهي.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ راءِ جي آزاديءَ کي پنهنجا خيال آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ جي تصور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ تقرير، ووٽ، صحافت، انٽرويو، انفرادي يا اجتماعي احتجاج ۽ ادب جهڙن ذريعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

قانوني لحاظ کان راءِ رکڻ ۽ ان جي اظهار ۾ فرق موجود آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 19(1) تحت راءِ رکڻ جي آزاديءَ کي اهڙو تحفظ حاصل آهي، جنهن تي آرٽيڪل 19(3) ۾ بيان ڪيل پابنديون لاڳو نٿيون ٿين؛ جڏهن ته راءِ جي ٻاهرين اظهار تي مخصوص قانوني شرطن هيٺ پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== قديم ۽ ابتدائي تصورات ===
اظهار جي آزاديءَ بابت بحث مختلف تاريخي دورن ۾ فلسفي، مذهب، سياست ۽ قانون سان لاڳاپيل رهيا آهن.

قديم يوناني سياسي ۽ فلسفياتي روايتن ۾ عوامي بحث ۽ تقرير کي اهميت حاصل هئي، پر ان دور ۾ اظهار جي آزادي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو قانوني حق نه هئي.

=== يورپي روشن خيالي ===
سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپي روشن خياليءَ جي فڪر ۾ راءِ جي آزادي، مذهبي رواداري ۽ رياستي اختيارن جي حدن بابت بحث وڌيڪ نمايان ٿيا.

[[جان ملٽن]] پنهنجي 1644ع واري تصنيف ''Areopagitica'' ۾ ڇپائيءَ تي اڳواٽ پابندين خلاف دليل پيش ڪيا.

[[جان لاڪ]] مذهبي رواداري ۽ ضمير جي آزاديءَ بابت لکيو.

بعد ۾ [[جان اسٽوارٽ مل]] پنهنجي ڪتاب ''On Liberty'' (1859ع) ۾ راءِ جي آزاديءَ ۽ کليل بحث جي اهميت جو فلسفياتي دفاع ڪيو.

=== جديد آئيني تحفظ ===
ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي مختلف آئيني دستاويزن ۾ قانوني تحفظ ملڻ شروع ٿيو.

1789ع جي فرانسيسي ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'' ۾ خيالن ۽ راين جي آزاد ابلاغ بابت اصول بيان ڪيا ويا.

آمريڪا جي آئين جي پهرين ترميم، جيڪا 1791ع ۾ منظور ٿيل حقن جي منشور جو حصو آهي، تقرير ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿي.

1948ع ۾ انساني حقن جي عالمي پڌرنامي اظهار جي آزاديءَ کي عالمي انساني حق طور بيان ڪيو.

== اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي ==
اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي اڪثر هڪ ٻئي جي متبادل اصطلاحن طور استعمال ٿين ٿا.

بهرحال، اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح لفظي تقرير کان وڌيڪ وسيع تصور پيش ڪري ٿو.

تقرير جي آزادي بنيادي طور زباني يا تحريري ڳالهه ٻولهه سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ ۾ تصويرون، فن، موسيقي، اشارا ۽ ٻيا علامتي عمل پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''تقرير جي آزادي ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تقرير جي آزادي
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اظهار جي آزادي
|-
| بنيادي تصور
| ڳالهائڻ ۽ لفظن ذريعي راءِ ظاهر ڪرڻ
| مختلف ابلاغي ذريعن سان خيال ظاهر ڪرڻ
|-
| تحريري اظهار
| عام طور شامل
| شامل
|-
| تصويرون ۽ فن
| قانوني تشريح موجب شامل ٿي سگهن ٿا
| واضح طور وسيع تصور جو حصو
|-
| علامتي عمل
| مخصوص قانوني نظامن ۾ تحفظ
| اظهار جي هڪ ممڪن صورت
|-
| جديد ذريعا
| تقرير، لکڻ ۽ نشريات
| تقرير، لکڻ، فن، تصوير، وڊيو ۽ ڊجيٽل ابلاغ
|}

== بين الاقوامي قانون ۾ اظهار جي آزادي ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
1948ع ۾ منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جو آرٽيڪل 19 راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت آهي.

هن آرٽيڪل موجب هر فرد کي پنهنجي راءِ رکڻ ۽ مختلف ذريعن سان معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق حاصل آهي.

پڌرنامي جو آرٽيڪل 29 حقن جي استعمال سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص قانوني حدن بابت عام اصول پڻ بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;/&gt;

=== شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(1) موجب هر شخص کي بنا مداخلت جي راءِ رکڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 19(2) معلومات ۽ خيالن جي ڳولا، حاصلات ۽ ترسيل بابت آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=1966-12-16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ 2011ع ۾ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

ان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، معلومات تائين پهچ، صحافتي آزادي، سياسي گفتگو ۽ اظهار تي پابندين جي قانوني معيارن جي تشريح ڪئي وئي.

ڪميٽيءَ موجب راءِ رکڻ جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ٻه لاڳاپيل پر قانوني طور ڌار حق آهن.

راءِ رکڻ جي آزاديءَ تي آرٽيڪل 19(3) جون پابنديون لاڳو نٿيون ٿين، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ تي مقرر شرطن تحت پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 10 ۾ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

هن حق ۾ راءِ رکڻ ۽ معلومات يا خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

آرٽيڪل 10(2) ۾ اظهار سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص پابندين بابت قانوني معيار بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Expression
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_10_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== اظهار جون مختلف صورتون ==
اظهار جي آزاديءَ ۾ مختلف ابلاغي صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جون اهم صورتون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | مثال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهميت
|-
| زباني اظهار
| تقرير، بحث، انٽرويو
| عوامي گفتگو
|-
| تحريري اظهار
| مضمون، ڪتاب، خط
| خيالن جي تحريري ترسيل
|-
| صحافتي اظهار
| خبرون، تجزيا، تحقيقاتي رپورٽون
| عوامي ڄاڻ ۽ احتساب
|-
| فني اظهار
| مصوري، موسيقي، ڊرامو، فلم
| ثقافتي ۽ تخليقي آزادي
|-
| علامتي اظهار
| احتجاجي علامتون، جهنڊا ۽ مخصوص اشارا
| غيرلفظي سياسي يا سماجي پيغام
|-
| ڊجيٽل اظهار
| ويب سائيٽون، بلاگ، سماجي رابطا
| معلومات جي وسيع ترسيل
|-
| علمي اظهار
| تحقيق، تنقيد، تدريس
| علمي بحث ۽ نون خيالن جي ترقي
|}
&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== علامتي اظهار ==
'''علامتي اظهار''' (''Symbolic expression'' يا ''Symbolic speech'') اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي لفظن کان سواءِ سياسي، سماجي، مذهبي يا ثقافتي پيغام پهچايو وڃي.

مثالن ۾ احتجاجي لباس، علامتي اشارا، جهنڊن جو استعمال ۽ مخصوص احتجاجي عمل شامل ٿي سگهن ٿا.

هر جسماني عمل پاڻمرادو محفوظ اظهار نٿو بڻجي؛ قانوني تحفظ عمل جي نوعيت، مقصد، حالتن ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکي ٿو.

=== آمريڪي جهنڊي بابت عدالتي فيصلو ===
آمريڪي آئيني قانون ۾ علامتي اظهار بابت مشهور ڪيس '''Texas v. Johnson''' آهي.

1984ع ۾ گريگوري لي جانسن ڊلاس ۾ هڪ سياسي احتجاج دوران آمريڪي جهنڊو ساڙيو.

ٽيڪساس جي قانون تحت کيس سزا ڏني وئي، پر آمريڪي سپريم ڪورٽ 21 جون 1989ع تي 5–4 جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته ان ڪيس جي حالتن ۾ جهنڊو ساڙڻ آمريڪي آئين جي پهرين ترميم تحت محفوظ سياسي اظهار هو.

عدالت واضح ڪيو ته رڳو ڪنهن خيال جي ناپسنديده يا توهين آميز هجڻ سبب ان جي اظهار تي سزا لاڳو ڪرڻ جائز نٿي بڻجي.&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Texas v. Johnson
 |court=Supreme Court of the United States
 |date=1989-06-21
 |vol=491
 |reporter=U.S.
 |opinion=397
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397
}}&lt;/ref&gt;

هي فيصلو آمريڪي آئيني قانون سان لاڳاپيل آهي ۽ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر ملڪ ۾ جهنڊو ساڙڻ قانوني طور محفوظ آهي.

== سياسي اظهار ==
سياسي اظهار ۾ حڪومت، سياسي ادارن، عوامي پاليسين، چونڊن ۽ سياسي معاملن بابت راءِ ظاهر ڪرڻ شامل آهي.

اظهار جي آزادي سياسي شرڪت، عوامي بحث ۽ حڪومتي احتساب سان ويجهو تعلق رکي ٿي.

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ عوامي معاملن بابت کليل بحث کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== صحافت جي آزادي ==
[[صحافت جي آزادي]] اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم حق آهي.

صحافي ۽ ميڊيا ادارا خبرون، تحقيق، تنقيد ۽ عوامي دلچسپيءَ جي معلومات مهيا ڪن ٿا.

آزاد صحافت حڪومتي ادارن، ڪاروباري تنظيمن ۽ ٻين طاقتور ڌرين جي سرگرمين بابت عوام کي ڄاڻ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[يونيسڪو]] اظهار جي آزادي، معلومات تائين رسائي، صحافين جي حفاظت ۽ آزاد ميڊيا کي جمهوري سماج جي اهم بنيادن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of expression, access to information, and the safety of journalists
 |url=https://www.unesco.org/en/freedom-expression
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== معلومات تائين رسائي ==
اظهار جي آزادي صرف معلومات پهچائڻ تائين محدود ناهي، پر معلومات حاصل ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

معلومات تائين رسائيءَ جي حق ذريعي شهرين کي عوامي اهميت جي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا قانوني ذريعا ملي سگهن ٿا.

اهو حق حڪومتي شفافيت، عوامي نگراني ۽ احتساب سان لاڳاپيل آهي.

مختلف ملڪن ۾ معلومات تائين رسائيءَ بابت الڳ قانون ۽ طريقيڪار موجود آهن.

== ادب ۽ اظهار جي آزادي ==
[[ادب]] اظهار جي آزاديءَ جو هڪ اهم تخليقي ۽ ثقافتي ذريعو آهي.

ادبي تخليقون سماج جي سياسي، معاشي، ثقافتي ۽ اخلاقي حالتن کي ظاهر ڪري سگهن ٿيون. شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو ۽ تنقيد ذريعي ليکڪ پنهنجي دور جي مسئلن، تجربن ۽ خيالن کي پيش ڪندا آهن.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ ادب کي اظهار جو خاص اثرائتو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي همعصر حالتن جي عڪاسيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;

ادب جي اهميت صرف موجوده سماجي حالتن کي بيان ڪرڻ تائين محدود ناهي، پر اهو رائج روايتن، سياسي اختيارن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي نابرابرين بابت سوال پڻ اٿاري سگهي ٿو.

ادبي اظهار تي پابنديون ڪڏهن سياسي مخالفت، ڪڏهن مذهبي اختلاف، ڪڏهن اخلاقي اعتراض ۽ ڪڏهن حڪومتي سلامتيءَ جي دعوائن جي بنياد تي لاڳو ڪيون ويون آهن.

== تاريخ ۾ ڪتابن ۽ لکڻين تي پابنديون ==
انساني تاريخ ۾ ڪتابن، دستاويزن ۽ علمي لکتن کي تباهه ڪرڻ جا مختلف واقعا ملن ٿا.

ڪڏهن حڪمرانن سياسي اختيار مضبوط ڪرڻ، مخالف خيالن کي دٻائڻ يا تاريخي يادگيريءَ تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ ڪتابن ۽ تحريرن خلاف قدم کنيا.

اهڙن واقعن جي تاريخي تشريح ۾ اصل ماخذن، بعد وارين روايتن ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

=== چين ۾ ڪتاب ساڙڻ ===
قديم چين جي [[چن خاندان]] جي شهنشاهه [[چن شي هوانگ]] جي دور ۾ ڪتابن تي پابندين ۽ ڪجهه لکڻين کي ساڙڻ بابت تاريخي روايتون موجود آهن.

انهن قدمن کي عام طور 213 ق.م سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

روايتي تاريخي بيانن موجب ڪجهه مخصوص فڪري ۽ تاريخي تحريرن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ڪجهه انتظامي ۽ عملي نوعيت جي ڪتابن لاءِ استثنا موجود هئا.

هن واقعي جي تفصيلن ۽ بعد وارين روايتن جي تاريخي اعتبار بابت محققن ۾ بحث موجود آهي.

سنڌي صحافتي ۽ ادبي تحريرن ۾ پڻ چن شي هوانگ جي دور کي ڪتابن جي تباهيءَ جي تاريخي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chandio1997&quot;&gt;{{cite news
 |title=راءِ جي اظهار جي آزادي ۽ صحافت بابت بحث
 |newspaper=روزاني عوامي آواز
 |date=1997-10-22
 |language=sd
 |quote=ماخذ ۾ ڪتابن جي تباهي، صحافتي آزادي ۽ راءِ جي اظهار بابت تاريخي ۽ سماجي بحث شامل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

=== اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت روايتون ===
[[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] جي تباهيءَ بابت مختلف تاريخي روايتون مشهور آهن.

انهن مان هڪ روايت [[جوليس سيزر]] جي 48–47 ق.م واري مصري مهم دوران اسڪندريه ۾ لڳل باهه سان لاڳاپيل آهي.

بهرحال، ڪتبخاني جي مڪمل تباهيءَ کي سڌو سنئون سيزر جي حڪم سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور ثابت ناهي. جديد تحقيق ۾ ڪتبخاني جي زوال ۽ مختلف دورن ۾ ٿيل نقصان بابت ڪيترائي امڪان بحث هيٺ آهن.

اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت مشهور ثقافتي بيانن ۾ فلمن ۽ ادبي تحريرن جو پڻ اثر رهيو آهي؛ تنهنڪري فلمي منظرن کي تاريخي ثبوت جي برابر نه سمجهڻ گهرجي.

=== بغداد تي منگول حملي دوران ڪتابن جي تباهي ===
1258ع ۾ [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن [[بغداد]] تي قبضو ڪيو.

هن حملي دوران شهر جي آبادي، ادارن ۽ علمي زندگيءَ کي وڏو نقصان پهتو.

مشهور روايتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته وڏي تعداد ۾ ڪتاب [[دجله درياهه]] ۾ اڇلايا ويا ۽ انهن جي مس سبب پاڻي ڪارو ٿي ويو.

هي بيان تاريخي ادب ۽ عوامي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي لفظي تفصيلن، خاص طور ڪتابن جي تعداد ۽ درياهه جي رنگ بابت دعوائن کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت سمجهڻ مناسب ناهي.

=== تاريخي مثالن جي ثبوتي حيثيت ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''لکڻين جي تباهيءَ بابت مشهور تاريخي مثال'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تاريخي جائزو
|-
| چن خاندان ۾ ڪتاب ساڙڻ
| 213 ق.م
| تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل؛ تفصيلن بابت تحقيق ۽ اختلاف
|-
| اسڪندريه ۾ باهه ۽ ڪتبخاني کي نقصان
| 48–47 ق.م ۽ ٻيا دور
| مختلف واقعن ۽ روايتن ۾ فرق ضروري
|-
| بغداد تي منگول حملو
| 1258ع
| شهر جي تباهي تاريخي حقيقت؛ ڪتابن ۽ دجله بابت مشهور تفصيلن جي آزاد تصديق ضروري
|}

== ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جبر ==
مختلف تاريخي دورن ۾ ليکڪن، صحافين، دانشورن ۽ سياسي مخالفن کي سندن تحريرن يا خيالن سبب قيد، جلاوطني، سنسرشپ ۽ ٻين پابندين کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

اهڙن قدمن لاءِ مختلف وقتن تي سياسي مخالفت، مذهبي اختلاف، اخلاق، رياستي سلامتي يا بغاوت جهڙا بنياد پيش ڪيا ويا.

ڪجهه ادبي ۽ سياسي تحريرن ۾ انهن واقعن کي اظهار جي آزاديءَ خلاف تاريخي جبر جي تسلسل طور پيش ڪيو ويو آهي.

سنڌي ليکڪ خالد چانڊيو جي ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' سان لاڳاپيل تحرير ۾ پڻ ڪتابن تي پابندين، ليکڪن خلاف تشدد، جلاوطني ۽ سياسي يا سماجي جبر بابت بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2016-12-28
 |archive-date=2017-09-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بحث ۾ اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جسماني جبر باوجود سندن تحريرون ۽ فڪري اثر بعد وارن دورن تائين برقرار رهي سگهن ٿا.

== فني ۽ ثقافتي اظهار ==
فني اظهار ۾ مصوري، شاعري، موسيقي، ڊرامو، فلم ۽ ٻين تخليقي ذريعن سان خيالن ۽ احساسن جو اظهار شامل آهي.

فن سماجي تنقيد، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي يا اخلاقي بحث جو ذريعو ٿي سگهي ٿو.

اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي فني ڪم تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪو اختلاف پيدا ڪري يا سماج جي رائج خيالن کي چئلينج ڪري.

== ڊجيٽل اظهار ۽ انٽرنيٽ ==
انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل رابطن اظهار جي آزاديءَ جي عملي دائري کي وسيع ڪيو آهي.

سماجي رابطا، بلاگ، آن لائن اخبارون، وڊيو پليٽفارم ۽ ٻين ڊجيٽل ذريعن سان ماڻهو پنهنجا خيال وڏي تعداد ۾ ٻين تائين پهچائي سگهن ٿا.

انٽرنيٽ تي اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني بحثن ۾ آن لائن سنسرشپ، مواد جي نگراني، ذاتي معلومات، غلط معلومات، نفرت انگيز اظهار ۽ پليٽفارمن جي ذميوارين جا سوال شامل آهن.

گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ۾ جديد اليڪٽرانڪ ابلاغي ذريعن جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جون حدون ==
اظهار جي آزادي هڪ بنيادي حق آهي، پر بين الاقوامي قانون ۾ ان تي مخصوص پابنديون ممڪن آهن.

ICCPR جي آرٽيڪل 19(3) موجب پابنديون قانون موجب هجڻ گهرجن ۽ ٻين ماڻهن جي حقن يا شهرت، قومي سلامتي، عوامي نظم، عوامي صحت يا اخلاق جي تحفظ لاءِ ضروري هجڻ گهرجن.

يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10(2) ۾ پڻ پابندين بابت مخصوص معيار مقرر آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ تي پابندين جي قانوني جاچ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | وضاحت
|-
| قانوني بنياد
| پابندي واضح ۽ لاڳو قانون تي ٻڌل هجي
|-
| جائز مقصد
| بين الاقوامي معاهدي ۾ تسليم ٿيل مقصد هجي
|-
| ضرورت
| پابندي واقعي ضروري هجي
|-
| تناسب
| پابندي جائز مقصد کان وڌيڪ وسيع نه هجي
|-
| غيرامتيازي استعمال
| پابندي غيرقانوني امتياز جو ذريعو نه بڻجي
|}
&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== نفرت انگيز اظهار ۽ تشدد لاءِ اُڪساھ ==
اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ پيچيده مسئلو نفرت انگيز اظهار آهي.

ICCPR جي آرٽيڪل 20(2) موجب قومي، نسلي يا مذهبي نفرت جي اهڙي وڪالت، جيڪا امتياز، دشمني يا تشدد لاءِ اُڪساھ پيدا ڪري، قانون ذريعي ممنوع</text>
      <sha1>e22bvsaffhd06gzqfrbjbl74oc7t29p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425343</id>
      <parentid>425342</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39081" sha1="e9yacplv31ghf7b04r2h51lgwvvslgg" xml:space="preserve">
{{Short description|خيالن، راين ۽ معلومات کي مختلف ذريعن سان ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو بنيادي انساني حق}}
{{About|انساني حق طور اظهار جي آزادي|ڳالهائڻ جي آزادي|تقرير جي آزادي}}

[[File:Speakers Corner London.jpg|thumb|left|300px|[[لنڊن]] جي [[هائيڊ پارڪ]] ۾ اسپيڪرز ڪارنر، جيڪو عوامي تقرير، بحث ۽ اظهار جي آزاديءَ جي تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي. تصوير: Chris Nyborg، 2004ع.]]

'''اظهار جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of expression}})، جنهن کي عام استعمال ۾ '''راءِ جي اظهار جي آزادي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي [[انساني حق]] ۽ [[شهري آزادي]] آهي، جنهن تحت هر شخص کي پنهنجا خيال، رايا ۽ معلومات مختلف ذريعن وسيلي ظاهر ڪرڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق حاصل آهي. هن حق ۾ زباني تقرير، لکڻ، ڇپائي، صحافت، تصوير، فن، علامتي عمل، نشريات ۽ ڊجيٽل رابطي جا ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. اظهار جي آزاديءَ کي [[تقرير جي آزادي]] (''Freedom of speech'') سان ويجهو لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهو لفظن کان سواءِ ٻين ابلاغي صورتن کي پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 19 موجب هر انسان کي راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو حق حاصل آهي، جنهن ۾ بنا سرحدي رڪاوٽن جي معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |date=1948-12-10
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اظهار جي آزادي جمهوريت، عوامي بحث، سياسي شرڪت، صحافت، علمي تحقيق، ثقافتي سرگرمين ۽ حڪومتي احتساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. بهرحال، اظهار جي آزادي هر حالت ۾ لامحدود ناهي ۽ مخصوص قانوني معيارن جي تابع ان تي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |author=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |number=CCPR/C/GC/34
 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/2011/en/83764
 |publisher=United Nations
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مفهوم ۽ تعريف ==
اظهار جي آزاديءَ مان مراد ڪنهن شخص جي اها آزادي آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجا خيال، عقيدا، رايا، معلومات يا تخليقي ڪم ٻين تائين پهچائي سگهي.

هن حق ۾ صرف پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ نه، پر ٻين جي راءِ ٻڌڻ، معلومات حاصل ڪرڻ ۽ مختلف ذريعن سان خيالن جي ڏي وٺ ڪرڻ جي آزادي پڻ شامل آهي.

قانوني اصطلاحن ۾ اظهار جي آزاديءَ جا ٽي اهم پاسا آهن:

# معلومات ۽ خيال ڳولڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي.

اهي پاسا گڏيل قومن جي انساني حقن واري قانون ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== راءِ جي آزادي ===
'''راءِ جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of opinion}}) مان مراد فرد جي پنهنجي سوچ، عقيدي يا راءِ کي بنا غيرقانوني مداخلت جي قائم رکڻ جي آزادي آهي.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ راءِ جي آزاديءَ کي پنهنجا خيال آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ جي تصور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ تقرير، ووٽ، صحافت، انٽرويو، انفرادي يا اجتماعي احتجاج ۽ ادب جهڙن ذريعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

قانوني لحاظ کان راءِ رکڻ ۽ ان جي اظهار ۾ فرق موجود آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 19(1) تحت راءِ رکڻ جي آزاديءَ کي اهڙو تحفظ حاصل آهي، جنهن تي آرٽيڪل 19(3) ۾ بيان ڪيل پابنديون لاڳو نٿيون ٿين؛ جڏهن ته راءِ جي ٻاهرين اظهار تي مخصوص قانوني شرطن هيٺ پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== قديم ۽ ابتدائي تصورات ===
اظهار جي آزاديءَ بابت بحث مختلف تاريخي دورن ۾ فلسفي، مذهب، سياست ۽ قانون سان لاڳاپيل رهيا آهن.

قديم يوناني سياسي ۽ فلسفياتي روايتن ۾ عوامي بحث ۽ تقرير کي اهميت حاصل هئي، پر ان دور ۾ اظهار جي آزادي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو قانوني حق نه هئي.

=== يورپي روشن خيالي ===
سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپي روشن خياليءَ جي فڪر ۾ راءِ جي آزادي، مذهبي رواداري ۽ رياستي اختيارن جي حدن بابت بحث وڌيڪ نمايان ٿيا.

[[جان ملٽن]] پنهنجي 1644ع واري تصنيف ''Areopagitica'' ۾ ڇپائيءَ تي اڳواٽ پابندين خلاف دليل پيش ڪيا.

[[جان لاڪ]] مذهبي رواداري ۽ ضمير جي آزاديءَ بابت لکيو.

بعد ۾ [[جان اسٽوارٽ مل]] پنهنجي ڪتاب ''On Liberty'' (1859ع) ۾ راءِ جي آزاديءَ ۽ کليل بحث جي اهميت جو فلسفياتي دفاع ڪيو.

=== جديد آئيني تحفظ ===
ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي مختلف آئيني دستاويزن ۾ قانوني تحفظ ملڻ شروع ٿيو.

1789ع جي فرانسيسي ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'' ۾ خيالن ۽ راين جي آزاد ابلاغ بابت اصول بيان ڪيا ويا.

آمريڪا جي آئين جي پهرين ترميم، جيڪا 1791ع ۾ منظور ٿيل حقن جي منشور جو حصو آهي، تقرير ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿي.

1948ع ۾ انساني حقن جي عالمي پڌرنامي اظهار جي آزاديءَ کي عالمي انساني حق طور بيان ڪيو.

== اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي ==
اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي اڪثر هڪ ٻئي جي متبادل اصطلاحن طور استعمال ٿين ٿا.

بهرحال، اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح لفظي تقرير کان وڌيڪ وسيع تصور پيش ڪري ٿو.

تقرير جي آزادي بنيادي طور زباني يا تحريري ڳالهه ٻولهه سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ ۾ تصويرون، فن، موسيقي، اشارا ۽ ٻيا علامتي عمل پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''تقرير جي آزادي ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تقرير جي آزادي
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اظهار جي آزادي
|-
| بنيادي تصور
| ڳالهائڻ ۽ لفظن ذريعي راءِ ظاهر ڪرڻ
| مختلف ابلاغي ذريعن سان خيال ظاهر ڪرڻ
|-
| تحريري اظهار
| عام طور شامل
| شامل
|-
| تصويرون ۽ فن
| قانوني تشريح موجب شامل ٿي سگهن ٿا
| واضح طور وسيع تصور جو حصو
|-
| علامتي عمل
| مخصوص قانوني نظامن ۾ تحفظ
| اظهار جي هڪ ممڪن صورت
|-
| جديد ذريعا
| تقرير، لکڻ ۽ نشريات
| تقرير، لکڻ، فن، تصوير، وڊيو ۽ ڊجيٽل ابلاغ
|}

== بين الاقوامي قانون ۾ اظهار جي آزادي ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
1948ع ۾ منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جو آرٽيڪل 19 راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت آهي.

هن آرٽيڪل موجب هر فرد کي پنهنجي راءِ رکڻ ۽ مختلف ذريعن سان معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق حاصل آهي.

پڌرنامي جو آرٽيڪل 29 حقن جي استعمال سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص قانوني حدن بابت عام اصول پڻ بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;/&gt;

=== شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(1) موجب هر شخص کي بنا مداخلت جي راءِ رکڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 19(2) معلومات ۽ خيالن جي ڳولا، حاصلات ۽ ترسيل بابت آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=1966-12-16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ 2011ع ۾ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

ان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، معلومات تائين پهچ، صحافتي آزادي، سياسي گفتگو ۽ اظهار تي پابندين جي قانوني معيارن جي تشريح ڪئي وئي.

ڪميٽيءَ موجب راءِ رکڻ جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ٻه لاڳاپيل پر قانوني طور ڌار حق آهن.

راءِ رکڻ جي آزاديءَ تي آرٽيڪل 19(3) جون پابنديون لاڳو نٿيون ٿين، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ تي مقرر شرطن تحت پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 10 ۾ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

هن حق ۾ راءِ رکڻ ۽ معلومات يا خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

آرٽيڪل 10(2) ۾ اظهار سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص پابندين بابت قانوني معيار بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Expression
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_10_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== اظهار جون مختلف صورتون ==
اظهار جي آزاديءَ ۾ مختلف ابلاغي صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جون اهم صورتون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | مثال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهميت
|-
| زباني اظهار
| تقرير، بحث، انٽرويو
| عوامي گفتگو
|-
| تحريري اظهار
| مضمون، ڪتاب، خط
| خيالن جي تحريري ترسيل
|-
| صحافتي اظهار
| خبرون، تجزيا، تحقيقاتي رپورٽون
| عوامي ڄاڻ ۽ احتساب
|-
| فني اظهار
| مصوري، موسيقي، ڊرامو، فلم
| ثقافتي ۽ تخليقي آزادي
|-
| علامتي اظهار
| احتجاجي علامتون، جهنڊا ۽ مخصوص اشارا
| غيرلفظي سياسي يا سماجي پيغام
|-
| ڊجيٽل اظهار
| ويب سائيٽون، بلاگ، سماجي رابطا
| معلومات جي وسيع ترسيل
|-
| علمي اظهار
| تحقيق، تنقيد، تدريس
| علمي بحث ۽ نون خيالن جي ترقي
|}
&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== علامتي اظهار ==
'''علامتي اظهار''' (''Symbolic expression'' يا ''Symbolic speech'') اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي لفظن کان سواءِ سياسي، سماجي، مذهبي يا ثقافتي پيغام پهچايو وڃي.

مثالن ۾ احتجاجي لباس، علامتي اشارا، جهنڊن جو استعمال ۽ مخصوص احتجاجي عمل شامل ٿي سگهن ٿا.

هر جسماني عمل پاڻمرادو محفوظ اظهار نٿو بڻجي؛ قانوني تحفظ عمل جي نوعيت، مقصد، حالتن ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکي ٿو.

=== آمريڪي جهنڊي بابت عدالتي فيصلو ===
آمريڪي آئيني قانون ۾ علامتي اظهار بابت مشهور ڪيس '''Texas v. Johnson''' آهي.

1984ع ۾ گريگوري لي جانسن ڊلاس ۾ هڪ سياسي احتجاج دوران آمريڪي جهنڊو ساڙيو.

ٽيڪساس جي قانون تحت کيس سزا ڏني وئي، پر آمريڪي سپريم ڪورٽ 21 جون 1989ع تي 5–4 جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته ان ڪيس جي حالتن ۾ جهنڊو ساڙڻ آمريڪي آئين جي پهرين ترميم تحت محفوظ سياسي اظهار هو.

عدالت واضح ڪيو ته رڳو ڪنهن خيال جي ناپسنديده يا توهين آميز هجڻ سبب ان جي اظهار تي سزا لاڳو ڪرڻ جائز نٿي بڻجي.&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Texas v. Johnson
 |court=Supreme Court of the United States
 |date=1989-06-21
 |vol=491
 |reporter=U.S.
 |opinion=397
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397
}}&lt;/ref&gt;

هي فيصلو آمريڪي آئيني قانون سان لاڳاپيل آهي ۽ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر ملڪ ۾ جهنڊو ساڙڻ قانوني طور محفوظ آهي.

== سياسي اظهار ==
سياسي اظهار ۾ حڪومت، سياسي ادارن، عوامي پاليسين، چونڊن ۽ سياسي معاملن بابت راءِ ظاهر ڪرڻ شامل آهي.

اظهار جي آزادي سياسي شرڪت، عوامي بحث ۽ حڪومتي احتساب سان ويجهو تعلق رکي ٿي.

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ عوامي معاملن بابت کليل بحث کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== صحافت جي آزادي ==
[[صحافت جي آزادي]] اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم حق آهي.

صحافي ۽ ميڊيا ادارا خبرون، تحقيق، تنقيد ۽ عوامي دلچسپيءَ جي معلومات مهيا ڪن ٿا.

آزاد صحافت حڪومتي ادارن، ڪاروباري تنظيمن ۽ ٻين طاقتور ڌرين جي سرگرمين بابت عوام کي ڄاڻ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[يونيسڪو]] اظهار جي آزادي، معلومات تائين رسائي، صحافين جي حفاظت ۽ آزاد ميڊيا کي جمهوري سماج جي اهم بنيادن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of expression, access to information, and the safety of journalists
 |url=https://www.unesco.org/en/freedom-expression
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== معلومات تائين رسائي ==
اظهار جي آزادي صرف معلومات پهچائڻ تائين محدود ناهي، پر معلومات حاصل ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

معلومات تائين رسائيءَ جي حق ذريعي شهرين کي عوامي اهميت جي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا قانوني ذريعا ملي سگهن ٿا.

اهو حق حڪومتي شفافيت، عوامي نگراني ۽ احتساب سان لاڳاپيل آهي.

مختلف ملڪن ۾ معلومات تائين رسائيءَ بابت الڳ قانون ۽ طريقيڪار موجود آهن.

== ادب ۽ اظهار جي آزادي ==
[[ادب]] اظهار جي آزاديءَ جو هڪ اهم تخليقي ۽ ثقافتي ذريعو آهي.

ادبي تخليقون سماج جي سياسي، معاشي، ثقافتي ۽ اخلاقي حالتن کي ظاهر ڪري سگهن ٿيون. شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو ۽ تنقيد ذريعي ليکڪ پنهنجي دور جي مسئلن، تجربن ۽ خيالن کي پيش ڪندا آهن.

سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ ادب کي اظهار جو خاص اثرائتو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي همعصر حالتن جي عڪاسيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;

ادب جي اهميت صرف موجوده سماجي حالتن کي بيان ڪرڻ تائين محدود ناهي، پر اهو رائج روايتن، سياسي اختيارن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي نابرابرين بابت سوال پڻ اٿاري سگهي ٿو.

ادبي اظهار تي پابنديون ڪڏهن سياسي مخالفت، ڪڏهن مذهبي اختلاف، ڪڏهن اخلاقي اعتراض ۽ ڪڏهن حڪومتي سلامتيءَ جي دعوائن جي بنياد تي لاڳو ڪيون ويون آهن.

== تاريخ ۾ ڪتابن ۽ لکڻين تي پابنديون ==
انساني تاريخ ۾ ڪتابن، دستاويزن ۽ علمي لکتن کي تباهه ڪرڻ جا مختلف واقعا ملن ٿا.

ڪڏهن حڪمرانن سياسي اختيار مضبوط ڪرڻ، مخالف خيالن کي دٻائڻ يا تاريخي يادگيريءَ تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ ڪتابن ۽ تحريرن خلاف قدم کنيا.

اهڙن واقعن جي تاريخي تشريح ۾ اصل ماخذن، بعد وارين روايتن ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

=== چين ۾ ڪتاب ساڙڻ ===
قديم چين جي [[چن خاندان]] جي شهنشاهه [[چن شي هوانگ]] جي دور ۾ ڪتابن تي پابندين ۽ ڪجهه لکڻين کي ساڙڻ بابت تاريخي روايتون موجود آهن.

انهن قدمن کي عام طور 213 ق.م سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

روايتي تاريخي بيانن موجب ڪجهه مخصوص فڪري ۽ تاريخي تحريرن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ڪجهه انتظامي ۽ عملي نوعيت جي ڪتابن لاءِ استثنا موجود هئا.

هن واقعي جي تفصيلن ۽ بعد وارين روايتن جي تاريخي اعتبار بابت محققن ۾ بحث موجود آهي.

سنڌي صحافتي ۽ ادبي تحريرن ۾ پڻ چن شي هوانگ جي دور کي ڪتابن جي تباهيءَ جي تاريخي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chandio1997&quot;&gt;{{cite news
 |title=راءِ جي اظهار جي آزادي ۽ صحافت بابت بحث
 |newspaper=روزاني عوامي آواز
 |date=1997-10-22
 |language=sd
 |quote=ماخذ ۾ ڪتابن جي تباهي، صحافتي آزادي ۽ راءِ جي اظهار بابت تاريخي ۽ سماجي بحث شامل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

=== اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت روايتون ===
[[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] جي تباهيءَ بابت مختلف تاريخي روايتون مشهور آهن.

انهن مان هڪ روايت [[جوليس سيزر]] جي 48–47 ق.م واري مصري مهم دوران اسڪندريه ۾ لڳل باهه سان لاڳاپيل آهي.

بهرحال، ڪتبخاني جي مڪمل تباهيءَ کي سڌو سنئون سيزر جي حڪم سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور ثابت ناهي. جديد تحقيق ۾ ڪتبخاني جي زوال ۽ مختلف دورن ۾ ٿيل نقصان بابت ڪيترائي امڪان بحث هيٺ آهن.

اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت مشهور ثقافتي بيانن ۾ فلمن ۽ ادبي تحريرن جو پڻ اثر رهيو آهي؛ تنهنڪري فلمي منظرن کي تاريخي ثبوت جي برابر نه سمجهڻ گهرجي.

=== بغداد تي منگول حملي دوران ڪتابن جي تباهي ===
1258ع ۾ [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن [[بغداد]] تي قبضو ڪيو.

هن حملي دوران شهر جي آبادي، ادارن ۽ علمي زندگيءَ کي وڏو نقصان پهتو.

مشهور روايتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته وڏي تعداد ۾ ڪتاب [[دجله درياهه]] ۾ اڇلايا ويا ۽ انهن جي مس سبب پاڻي ڪارو ٿي ويو.

هي بيان تاريخي ادب ۽ عوامي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي لفظي تفصيلن، خاص طور ڪتابن جي تعداد ۽ درياهه جي رنگ بابت دعوائن کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت سمجهڻ مناسب ناهي.

=== تاريخي مثالن جي ثبوتي حيثيت ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''لکڻين جي تباهيءَ بابت مشهور تاريخي مثال'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تاريخي جائزو
|-
| چن خاندان ۾ ڪتاب ساڙڻ
| 213 ق.م
| تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل؛ تفصيلن بابت تحقيق ۽ اختلاف
|-
| اسڪندريه ۾ باهه ۽ ڪتبخاني کي نقصان
| 48–47 ق.م ۽ ٻيا دور
| مختلف واقعن ۽ روايتن ۾ فرق ضروري
|-
| بغداد تي منگول حملو
| 1258ع
| شهر جي تباهي تاريخي حقيقت؛ ڪتابن ۽ دجله بابت مشهور تفصيلن جي آزاد تصديق ضروري
|}

== ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جبر ==
مختلف تاريخي دورن ۾ ليکڪن، صحافين، دانشورن ۽ سياسي مخالفن کي سندن تحريرن يا خيالن سبب قيد، جلاوطني، سنسرشپ ۽ ٻين پابندين کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

اهڙن قدمن لاءِ مختلف وقتن تي سياسي مخالفت، مذهبي اختلاف، اخلاق، رياستي سلامتي يا بغاوت جهڙا بنياد پيش ڪيا ويا.

ڪجهه ادبي ۽ سياسي تحريرن ۾ انهن واقعن کي اظهار جي آزاديءَ خلاف تاريخي جبر جي تسلسل طور پيش ڪيو ويو آهي.

سنڌي ليکڪ خالد چانڊيو جي ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' سان لاڳاپيل تحرير ۾ پڻ ڪتابن تي پابندين، ليکڪن خلاف تشدد، جلاوطني ۽ سياسي يا سماجي جبر بابت بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2016-12-28
 |archive-date=2017-09-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بحث ۾ اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جسماني جبر باوجود سندن تحريرون ۽ فڪري اثر بعد وارن دورن تائين برقرار رهي سگهن ٿا.

== فني ۽ ثقافتي اظهار ==
فني اظهار ۾ مصوري، شاعري، موسيقي، ڊرامو، فلم ۽ ٻين تخليقي ذريعن سان خيالن ۽ احساسن جو اظهار شامل آهي.

فن سماجي تنقيد، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي يا اخلاقي بحث جو ذريعو ٿي سگهي ٿو.

اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي فني ڪم تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪو اختلاف پيدا ڪري يا سماج جي رائج خيالن کي چئلينج ڪري.

== ڊجيٽل اظهار ۽ انٽرنيٽ ==
انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل رابطن اظهار جي آزاديءَ جي عملي دائري کي وسيع ڪيو آهي.

سماجي رابطا، بلاگ، آن لائن اخبارون، وڊيو پليٽفارم ۽ ٻين ڊجيٽل ذريعن سان ماڻهو پنهنجا خيال وڏي تعداد ۾ ٻين تائين پهچائي سگهن ٿا.

انٽرنيٽ تي اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني بحثن ۾ آن لائن سنسرشپ، مواد جي نگراني، ذاتي معلومات، غلط معلومات، نفرت انگيز اظهار ۽ پليٽفارمن جي ذميوارين جا سوال شامل آهن.

گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ۾ جديد اليڪٽرانڪ ابلاغي ذريعن جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جون حدون ==
اظهار جي آزادي هڪ بنيادي حق آهي، پر بين الاقوامي قانون ۾ ان تي مخصوص پابنديون ممڪن آهن.

ICCPR جي آرٽيڪل 19(3) موجب پابنديون قانون موجب هجڻ گهرجن ۽ ٻين ماڻهن جي حقن يا شهرت، قومي سلامتي، عوامي نظم، عوامي صحت يا اخلاق جي تحفظ لاءِ ضروري هجڻ گهرجن.

يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10(2) ۾ پڻ پابندين بابت مخصوص معيار مقرر آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ تي پابندين جي قانوني جاچ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | وضاحت
|-
| قانوني بنياد
| پابندي واضح ۽ لاڳو قانون تي ٻڌل هجي
|-
| جائز مقصد
| بين الاقوامي معاهدي ۾ تسليم ٿيل مقصد هجي
|-
| ضرورت
| پابندي واقعي ضروري هجي
|-
| تناسب
| پابندي جائز مقصد کان وڌيڪ وسيع نه هجي
|-
| غيرامتيازي استعمال
| پابندي غيرقانوني امتياز جو ذريعو نه بڻجي
|}
&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== نفرت انگيز اظهار ۽ تشدد لاءِ اُڪساھ ==
اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ پيچيده مسئلو نفرت انگيز اظهار آهي.

ICCPR جي آرٽيڪل 20(2) موجب قومي، نسلي يا مذهبي نفرت جي اهڙي وڪالت، جيڪا امتياز، دشمني يا تشدد لاءِ اُڪساھ پيدا ڪري، قانون ذريعي ممنوع هئڻ گهرجي.
هر سخت، تڪراري يا ناپسنديده راءِ پاڻمرادو هن قانوني معيار تي پوري نٿي لهي.
اظهار تي پابنديءَ جو جائزو لاڳو قانون ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي معيارن موجب ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;

== سنسرشپ ==
'''سنسرشپ''' مان مراد معلومات، خيالن يا اظهار تي ڪنهن اختيار رکندڙ اداري طرفان پابندي يا ڪنٽرول آهي.
سنسرشپ مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ ڇپائيءَ کان اڳ منظوريءَ جي گهرج، نشر ٿيڻ تي پابندي يا مخصوص مواد جي اشاعت روڪڻ.
سنسرشپ بابت قانوني جائزي ۾ پابنديءَ جي نوعيت، مقصد، ضرورت ۽ ان جي اظهار جي آزاديءَ تي اثر کي اهميت ڏني ويندي آهي.

=== سنسرشپ جا تاريخي ۽ سماجي بنياد ===
سنسرشپ ۽ اظهار تي پابندين لاءِ مختلف دورن ۾ مذهبي، اخلاقي، سياسي ۽ رياستي سلامتيءَ سان لاڳاپيل دليل پيش ڪيا ويا آهن.
سنڌي ادبي ۽ صحافتي بحثن ۾ پڻ ليکڪن ۽ صحافين خلاف ڪفر، فحاشي، سازش، ملڪ دشمني يا غداري جهڙن الزامن جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;/&gt;
اهڙن الزامن جي قانوني حيثيت ۽ سندن درست يا غلط هجڻ جو جائزو هر مخصوص واقعي ۾ موجود ثبوتن ۽ لاڳو قانون موجب وٺڻ ضروري آهي.

== اظهار جي آزادي ۽ ٻين حقن جو تعلق ==
اظهار جي آزاديءَ جو تعلق ڪيترن ٻين حقن سان آهي.
انهن ۾ [[نجي زندگيءَ جو حق]]، [[مذهبي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]]، [[اجتماع جي آزادي]]، شهرت جو تحفظ ۽ معلومات تائين رسائي شامل آهن.
ڪڏهن ڪڏهن انهن حقن جي وچ ۾ ٽڪراءُ پيدا ٿي سگهي ٿو.
اهڙن معاملن ۾ عدالتون لاڳو قانون ۽ مخصوص حقيقتن موجب مقابلي ڪندڙ حقن جي وچ ۾ توازن جو جائزو وٺنديون آهن.

== پاڪستان ۾ اظهار جي آزادي ==
[[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 19 ۾ تقرير ۽ اظهار جي آزادي ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.
ساڳئي آرٽيڪل ۾ قانون موجب مخصوص معقول پابندين جو ذڪر پڻ موجود آهي.
آرٽيڪل 19A، جيڪو 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي شامل ٿيو، عوامي اهميت جي معاملن ۾ معلومات تائين رسائيءَ جو حق فراهم ڪري ٿو، جيڪو قانوني ضابطن ۽ معقول پابندين جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan
 |url=https://na.gov.pk/en/downloads.php
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي قانوني تشريح آئين، لاڳو قانونن ۽ عدالتن جي فيصلن موجب ٿيندي آهي.

== اظهار جي آزاديءَ بابت اهم عدالتي فيصلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جي قانوني ترقيءَ ۾ اهم ڪيس'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ڪيس
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''Schenck v. United States''
| 1919ع
| آمريڪي قانون ۾ تقرير ۽ رياستي پابنديون
|-
| ''New York Times Co. v. Sullivan''
| 1964ع
| عوامي عهديدارن بابت تنقيد ۽ بدناميءَ جا دعويٰ
|-
| ''Brandenburg v. Ohio''
| 1969ع
| غيرقانوني عمل لاءِ فوري اُڪساھ جو معيار
|-
| ''Handyside v. United Kingdom''
| 1976ع
| يورپي قانون ۾ اظهار جي آزادي ۽ پابندين جي تشريح
|-
| ''Lingens v. Austria''
| 1986ع
| سياسي تنقيد ۽ اظهار جي آزادي
|-
| ''Texas v. Johnson''
| 1989ع
| جهنڊو ساڙڻ ۽ علامتي سياسي اظهار
|}
&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جي اهميت ==
اظهار جي آزادي ماڻهن کي خيالن جي ڏي وٺ، سياسي شرڪت، علمي تحقيق ۽ سماجي تنقيد جا موقعا فراهم ڪري ٿي.
هي حق آزاد صحافت، عوامي ڄاڻ، سياسي جوابدهي ۽ ثقافتي تخليق لاءِ پڻ اهم آهي.
ان جي قانوني تحفظ سان گڏ ٻين ماڻهن جي حقن ۽ جائز عوامي مفادن جي حفاظت بابت سوال به پيدا ٿين ٿا.
ادبي ۽ صحافتي تناظر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي سماجي تجربن جي دستاويزبندي، عوامي مسئلن جي نشاندهي ۽ مختلف خيالن کي محفوظ رکڻ جي ذريعي طور پڻ ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;/&gt;

== جديد چئلينج ==
اظهار جي آزاديءَ بابت جديد بحثن ۾ ڊجيٽل سنسرشپ، غلط معلومات، آن لائن هراسان ڪرڻ، صحافين جي حفاظت، مصنوعي ذهانت ذريعي تيار ٿيل مواد ۽ ڊجيٽل پليٽفارمن جي ذميوارين جا مسئلا شامل آهن.
يونيسڪو جي 2025ع واري عالمي رپورٽ ۾ عالمي سطح تي اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا جي ترقيءَ بابت مختلف رجحانن، خطرن ۽ ادارتي چئلينجن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOTrends2025&quot;&gt;{{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تقرير جي آزادي]]
* [[راءِ جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[فڪر جي آزادي]]
* [[ضمير جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[سنسرشپ]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]]
* [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[علامتي اظهار]]
* [[انٽرنيٽ جي آزادي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[اسڪندريه جي ڪتبخاني]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}
* {{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Mill
 |first=John Stuart
 |title=On Liberty
 |year=1859
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Barendt
 |first=Eric
 |title=Freedom of Speech
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Schauer
 |first=Frederick
 |title=Free Speech: A Philosophical Enquiry
 |publisher=Cambridge University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Sunstein
 |first=Cass R.
 |title=Democracy and the Problem of Free Speech
 |publisher=Free Press
 |year=1993
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights گڏيل قومون: انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]
* [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://ks.echr.coe.int/en/web/echr-ks/article-10 يورپي انساني حقن جي عدالت: آرٽيڪل 10]
* [https://www.unesco.org/en/freedom-expression يونيسڪو: اظهار جي آزادي]
* [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397 Texas v. Johnson جو عدالتي فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Speakers%27_Corner وڪيميڊيا ڪامنز: اسپيڪرز ڪارنر جون تصويرون]
* [https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: سياست، سماج ۽ آزادي]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:شهري ۽ سياسي حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:تقرير جي آزادي]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:صحافت]]
[[زمرو:ميڊيا جو قانون]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:سياسي فلسفو]]</text>
      <sha1>e9yacplv31ghf7b04r2h51lgwvvslgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425344</id>
      <parentid>425343</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39031" sha1="ot8b8t6beya7guhnbqjve1vke3th4xd" xml:space="preserve">
{{Short description|خيالن، راين ۽ معلومات کي مختلف ذريعن سان ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو بنيادي انساني حق}}
{{About|انساني حق طور اظهار جي آزادي|ڳالهائڻ جي آزادي|تقرير جي آزادي}}

[[File:Speakers Corner London.jpg|thumb|left|300px|[[لنڊن]] جي [[هائيڊ پارڪ]] ۾ اسپيڪرز ڪارنر، جيڪو عوامي تقرير، بحث ۽ اظهار جي آزاديءَ جي تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي. تصوير: Chris Nyborg، 2004ع.]]

'''اظهار جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of expression}})، جنهن کي عام استعمال ۾ '''راءِ جي اظهار جي آزادي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي [[انساني حق]] ۽ [[شهري آزادي]] آهي، جنهن تحت هر شخص کي پنهنجا خيال، رايا ۽ معلومات مختلف ذريعن وسيلي ظاهر ڪرڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق حاصل آهي. هن حق ۾ زباني تقرير، لکڻ، ڇپائي، صحافت، تصوير، فن، علامتي عمل، نشريات ۽ ڊجيٽل رابطي جا ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. اظهار جي آزاديءَ کي [[تقرير جي آزادي]] (''Freedom of speech'') سان ويجهو لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهو لفظن کان سواءِ ٻين ابلاغي صورتن کي پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 19 موجب هر انسان کي راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو حق حاصل آهي، جنهن ۾ بنا سرحدي رڪاوٽن جي معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |date=1948-12-10
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اظهار جي آزادي جمهوريت، عوامي بحث، سياسي شرڪت، صحافت، علمي تحقيق، ثقافتي سرگرمين ۽ حڪومتي احتساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. بهرحال، اظهار جي آزادي هر حالت ۾ لامحدود ناهي ۽ مخصوص قانوني معيارن جي تابع ان تي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |author=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |number=CCPR/C/GC/34
 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/2011/en/83764
 |publisher=United Nations
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مفهوم ۽ تعريف ==
اظهار جي آزاديءَ مان مراد ڪنهن شخص جي اها آزادي آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجا خيال، عقيدا، رايا، معلومات يا تخليقي ڪم ٻين تائين پهچائي سگهي.

هن حق ۾ صرف پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ نه، پر ٻين جي راءِ ٻڌڻ، معلومات حاصل ڪرڻ ۽ مختلف ذريعن سان خيالن جي ڏي وٺ ڪرڻ جي آزادي پڻ شامل آهي.

قانوني اصطلاحن ۾ اظهار جي آزاديءَ جا ٽي اهم پاسا آهن:

# معلومات ۽ خيال ڳولڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ جي آزادي؛
# معلومات ۽ خيال ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي.

اهي پاسا گڏيل قومن جي انساني حقن واري قانون ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== راءِ جي آزادي ===
'''راءِ جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of opinion}}) مان مراد فرد جي پنهنجي سوچ، عقيدي يا راءِ کي بنا غيرقانوني مداخلت جي قائم رکڻ جي آزادي آهي.
سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ راءِ جي آزاديءَ کي پنهنجا خيال آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ جي تصور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ تقرير، ووٽ، صحافت، انٽرويو، انفرادي يا اجتماعي احتجاج ۽ ادب جهڙن ذريعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
قانوني لحاظ کان راءِ رکڻ ۽ ان جي اظهار ۾ فرق موجود آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 19(1) تحت راءِ رکڻ جي آزاديءَ کي اهڙو تحفظ حاصل آهي، جنهن تي آرٽيڪل 19(3) ۾ بيان ڪيل پابنديون لاڳو نٿيون ٿين؛ جڏهن ته راءِ جي ٻاهرين اظهار تي مخصوص قانوني شرطن هيٺ پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== قديم ۽ ابتدائي تصورات ===
اظهار جي آزاديءَ بابت بحث مختلف تاريخي دورن ۾ فلسفي، مذهب، سياست ۽ قانون سان لاڳاپيل رهيا آهن.
قديم يوناني سياسي ۽ فلسفياتي روايتن ۾ عوامي بحث ۽ تقرير کي اهميت حاصل هئي، پر ان دور ۾ اظهار جي آزادي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو قانوني حق نه هئي.

=== يورپي روشن خيالي ===
سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپي روشن خياليءَ جي فڪر ۾ راءِ جي آزادي، مذهبي رواداري ۽ رياستي اختيارن جي حدن بابت بحث وڌيڪ نمايان ٿيا.
[[جان ملٽن]] پنهنجي 1644ع واري تصنيف ''Areopagitica'' ۾ ڇپائيءَ تي اڳواٽ پابندين خلاف دليل پيش ڪيا.
[[جان لاڪ]] مذهبي رواداري ۽ ضمير جي آزاديءَ بابت لکيو.
بعد ۾ [[جان اسٽوارٽ مل]] پنهنجي ڪتاب ''On Liberty'' (1859ع) ۾ راءِ جي آزاديءَ ۽ کليل بحث جي اهميت جو فلسفياتي دفاع ڪيو.

=== جديد آئيني تحفظ ===
ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي مختلف آئيني دستاويزن ۾ قانوني تحفظ ملڻ شروع ٿيو.
1789ع جي فرانسيسي ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'' ۾ خيالن ۽ راين جي آزاد ابلاغ بابت اصول بيان ڪيا ويا.
آمريڪا جي آئين جي پهرين ترميم، جيڪا 1791ع ۾ منظور ٿيل حقن جي منشور جو حصو آهي، تقرير ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿي.
1948ع ۾ انساني حقن جي عالمي پڌرنامي اظهار جي آزاديءَ کي عالمي انساني حق طور بيان ڪيو.

== اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي ==
اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي اڪثر هڪ ٻئي جي متبادل اصطلاحن طور استعمال ٿين ٿا.
بهرحال، اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح لفظي تقرير کان وڌيڪ وسيع تصور پيش ڪري ٿو.
تقرير جي آزادي بنيادي طور زباني يا تحريري ڳالهه ٻولهه سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ ۾ تصويرون، فن، موسيقي، اشارا ۽ ٻيا علامتي عمل پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonExpression2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''تقرير جي آزادي ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تقرير جي آزادي
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اظهار جي آزادي
|-
| بنيادي تصور
| ڳالهائڻ ۽ لفظن ذريعي راءِ ظاهر ڪرڻ
| مختلف ابلاغي ذريعن سان خيال ظاهر ڪرڻ
|-
| تحريري اظهار
| عام طور شامل
| شامل
|-
| تصويرون ۽ فن
| قانوني تشريح موجب شامل ٿي سگهن ٿا
| واضح طور وسيع تصور جو حصو
|-
| علامتي عمل
| مخصوص قانوني نظامن ۾ تحفظ
| اظهار جي هڪ ممڪن صورت
|-
| جديد ذريعا
| تقرير، لکڻ ۽ نشريات
| تقرير، لکڻ، فن، تصوير، وڊيو ۽ ڊجيٽل ابلاغ
|}

== بين الاقوامي قانون ۾ اظهار جي آزادي ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
1948ع ۾ منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جو آرٽيڪل 19 راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت آهي.
هن آرٽيڪل موجب هر فرد کي پنهنجي راءِ رکڻ ۽ مختلف ذريعن سان معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق حاصل آهي.
پڌرنامي جو آرٽيڪل 29 حقن جي استعمال سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص قانوني حدن بابت عام اصول پڻ بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;/&gt;

=== شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(1) موجب هر شخص کي بنا مداخلت جي راءِ رکڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 19(2) معلومات ۽ خيالن جي ڳولا، حاصلات ۽ ترسيل بابت آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=1966-12-16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ 2011ع ۾ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.
ان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، معلومات تائين پهچ، صحافتي آزادي، سياسي گفتگو ۽ اظهار تي پابندين جي قانوني معيارن جي تشريح ڪئي وئي.
ڪميٽيءَ موجب راءِ رکڻ جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ٻه لاڳاپيل پر قانوني طور ڌار حق آهن.
راءِ رکڻ جي آزاديءَ تي آرٽيڪل 19(3) جون پابنديون لاڳو نٿيون ٿين، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ تي مقرر شرطن تحت پابنديون ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

=== يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 10 ۾ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.
هن حق ۾ راءِ رکڻ ۽ معلومات يا خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

آرٽيڪل 10(2) ۾ اظهار سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص پابندين بابت قانوني معيار بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Expression
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_10_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== اظهار جون مختلف صورتون ==
اظهار جي آزاديءَ ۾ مختلف ابلاغي صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جون اهم صورتون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | مثال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهميت
|-
| زباني اظهار
| تقرير، بحث، انٽرويو
| عوامي گفتگو
|-
| تحريري اظهار
| مضمون، ڪتاب، خط
| خيالن جي تحريري ترسيل
|-
| صحافتي اظهار
| خبرون، تجزيا، تحقيقاتي رپورٽون
| عوامي ڄاڻ ۽ احتساب
|-
| فني اظهار
| مصوري، موسيقي، ڊرامو، فلم
| ثقافتي ۽ تخليقي آزادي
|-
| علامتي اظهار
| احتجاجي علامتون، جهنڊا ۽ مخصوص اشارا
| غيرلفظي سياسي يا سماجي پيغام
|-
| ڊجيٽل اظهار
| ويب سائيٽون، بلاگ، سماجي رابطا
| معلومات جي وسيع ترسيل
|-
| علمي اظهار
| تحقيق، تنقيد، تدريس
| علمي بحث ۽ نون خيالن جي ترقي
|}
&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== علامتي اظهار ==
'''علامتي اظهار''' (''Symbolic expression'' يا ''Symbolic speech'') اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي لفظن کان سواءِ سياسي، سماجي، مذهبي يا ثقافتي پيغام پهچايو وڃي.
مثالن ۾ احتجاجي لباس، علامتي اشارا، جهنڊن جو استعمال ۽ مخصوص احتجاجي عمل شامل ٿي سگهن ٿا.
هر جسماني عمل پاڻمرادو محفوظ اظهار نٿو بڻجي؛ قانوني تحفظ عمل جي نوعيت، مقصد، حالتن ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکي ٿو.

=== آمريڪي جهنڊي بابت عدالتي فيصلو ===
آمريڪي آئيني قانون ۾ علامتي اظهار بابت مشهور ڪيس '''Texas v. Johnson''' آهي.
1984ع ۾ گريگوري لي جانسن ڊلاس ۾ هڪ سياسي احتجاج دوران آمريڪي جهنڊو ساڙيو.
ٽيڪساس جي قانون تحت کيس سزا ڏني وئي، پر آمريڪي سپريم ڪورٽ 21 جون 1989ع تي 5–4 جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته ان ڪيس جي حالتن ۾ جهنڊو ساڙڻ آمريڪي آئين جي پهرين ترميم تحت محفوظ سياسي اظهار هو.

عدالت واضح ڪيو ته رڳو ڪنهن خيال جي ناپسنديده يا توهين آميز هجڻ سبب ان جي اظهار تي سزا لاڳو ڪرڻ جائز نٿي بڻجي.&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Texas v. Johnson
 |court=Supreme Court of the United States
 |date=1989-06-21
 |vol=491
 |reporter=U.S.
 |opinion=397
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397
}}&lt;/ref&gt;
هي فيصلو آمريڪي آئيني قانون سان لاڳاپيل آهي ۽ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر ملڪ ۾ جهنڊو ساڙڻ قانوني طور محفوظ آهي.

== سياسي اظهار ==
سياسي اظهار ۾ حڪومت، سياسي ادارن، عوامي پاليسين، چونڊن ۽ سياسي معاملن بابت راءِ ظاهر ڪرڻ شامل آهي.
اظهار جي آزادي سياسي شرڪت، عوامي بحث ۽ حڪومتي احتساب سان ويجهو تعلق رکي ٿي.
بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ عوامي معاملن بابت کليل بحث کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== صحافت جي آزادي ==
[[صحافت جي آزادي]] اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم حق آهي.

صحافي ۽ ميڊيا ادارا خبرون، تحقيق، تنقيد ۽ عوامي دلچسپيءَ جي معلومات مهيا ڪن ٿا.
آزاد صحافت حڪومتي ادارن، ڪاروباري تنظيمن ۽ ٻين طاقتور ڌرين جي سرگرمين بابت عوام کي ڄاڻ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[يونيسڪو]] اظهار جي آزادي، معلومات تائين رسائي، صحافين جي حفاظت ۽ آزاد ميڊيا کي جمهوري سماج جي اهم بنيادن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of expression, access to information, and the safety of journalists
 |url=https://www.unesco.org/en/freedom-expression
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== معلومات تائين رسائي ==
اظهار جي آزادي صرف معلومات پهچائڻ تائين محدود ناهي، پر معلومات حاصل ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.
معلومات تائين رسائيءَ جي حق ذريعي شهرين کي عوامي اهميت جي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا قانوني ذريعا ملي سگهن ٿا.
اهو حق حڪومتي شفافيت، عوامي نگراني ۽ احتساب سان لاڳاپيل آهي.
مختلف ملڪن ۾ معلومات تائين رسائيءَ بابت الڳ قانون ۽ طريقيڪار موجود آهن.

== ادب ۽ اظهار جي آزادي ==
[[ادب]] اظهار جي آزاديءَ جو هڪ اهم تخليقي ۽ ثقافتي ذريعو آهي.
ادبي تخليقون سماج جي سياسي، معاشي، ثقافتي ۽ اخلاقي حالتن کي ظاهر ڪري سگهن ٿيون. شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو ۽ تنقيد ذريعي ليکڪ پنهنجي دور جي مسئلن، تجربن ۽ خيالن کي پيش ڪندا آهن.
سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ ادب کي اظهار جو خاص اثرائتو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي همعصر حالتن جي عڪاسيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;

ادب جي اهميت صرف موجوده سماجي حالتن کي بيان ڪرڻ تائين محدود ناهي، پر اهو رائج روايتن، سياسي اختيارن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي نابرابرين بابت سوال پڻ اٿاري سگهي ٿو.
ادبي اظهار تي پابنديون ڪڏهن سياسي مخالفت، ڪڏهن مذهبي اختلاف، ڪڏهن اخلاقي اعتراض ۽ ڪڏهن حڪومتي سلامتيءَ جي دعوائن جي بنياد تي لاڳو ڪيون ويون آهن.

== تاريخ ۾ ڪتابن ۽ لکڻين تي پابنديون ==
انساني تاريخ ۾ ڪتابن، دستاويزن ۽ علمي لکتن کي تباهه ڪرڻ جا مختلف واقعا ملن ٿا.

ڪڏهن حڪمرانن سياسي اختيار مضبوط ڪرڻ، مخالف خيالن کي دٻائڻ يا تاريخي يادگيريءَ تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ ڪتابن ۽ تحريرن خلاف قدم کنيا.
اهڙن واقعن جي تاريخي تشريح ۾ اصل ماخذن، بعد وارين روايتن ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

=== چين ۾ ڪتاب ساڙڻ ===
قديم چين جي [[چن خاندان]] جي شهنشاهه [[چن شي هوانگ]] جي دور ۾ ڪتابن تي پابندين ۽ ڪجهه لکڻين کي ساڙڻ بابت تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن قدمن کي عام طور 213 ق.م سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
روايتي تاريخي بيانن موجب ڪجهه مخصوص فڪري ۽ تاريخي تحريرن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ڪجهه انتظامي ۽ عملي نوعيت جي ڪتابن لاءِ استثنا موجود هئا.
هن واقعي جي تفصيلن ۽ بعد وارين روايتن جي تاريخي اعتبار بابت محققن ۾ بحث موجود آهي.
سنڌي صحافتي ۽ ادبي تحريرن ۾ پڻ چن شي هوانگ جي دور کي ڪتابن جي تباهيءَ جي تاريخي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chandio1997&quot;&gt;{{cite news
 |title=راءِ جي اظهار جي آزادي ۽ صحافت بابت بحث
 |newspaper=روزاني عوامي آواز
 |date=1997-10-22
 |language=sd
 |quote=ماخذ ۾ ڪتابن جي تباهي، صحافتي آزادي ۽ راءِ جي اظهار بابت تاريخي ۽ سماجي بحث شامل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

=== اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت روايتون ===
[[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] جي تباهيءَ بابت مختلف تاريخي روايتون مشهور آهن.

انهن مان هڪ روايت [[جوليس سيزر]] جي 48–47 ق.م واري مصري مهم دوران اسڪندريه ۾ لڳل باهه سان لاڳاپيل آهي.
بهرحال، ڪتبخاني جي مڪمل تباهيءَ کي سڌو سنئون سيزر جي حڪم سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور ثابت ناهي. جديد تحقيق ۾ ڪتبخاني جي زوال ۽ مختلف دورن ۾ ٿيل نقصان بابت ڪيترائي امڪان بحث هيٺ آهن.
اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت مشهور ثقافتي بيانن ۾ فلمن ۽ ادبي تحريرن جو پڻ اثر رهيو آهي؛ تنهنڪري فلمي منظرن کي تاريخي ثبوت جي برابر نه سمجهڻ گهرجي.

=== بغداد تي منگول حملي دوران ڪتابن جي تباهي ===
1258ع ۾ [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن [[بغداد]] تي قبضو ڪيو.

هن حملي دوران شهر جي آبادي، ادارن ۽ علمي زندگيءَ کي وڏو نقصان پهتو.
مشهور روايتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته وڏي تعداد ۾ ڪتاب [[دجله درياهه]] ۾ اڇلايا ويا ۽ انهن جي مس سبب پاڻي ڪارو ٿي ويو.
هي بيان تاريخي ادب ۽ عوامي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي لفظي تفصيلن، خاص طور ڪتابن جي تعداد ۽ درياهه جي رنگ بابت دعوائن کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت سمجهڻ مناسب ناهي.

=== تاريخي مثالن جي ثبوتي حيثيت ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''لکڻين جي تباهيءَ بابت مشهور تاريخي مثال'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تاريخي جائزو
|-
| چن خاندان ۾ ڪتاب ساڙڻ
| 213 ق.م
| تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل؛ تفصيلن بابت تحقيق ۽ اختلاف
|-
| اسڪندريه ۾ باهه ۽ ڪتبخاني کي نقصان
| 48–47 ق.م ۽ ٻيا دور
| مختلف واقعن ۽ روايتن ۾ فرق ضروري
|-
| بغداد تي منگول حملو
| 1258ع
| شهر جي تباهي تاريخي حقيقت؛ ڪتابن ۽ دجله بابت مشهور تفصيلن جي آزاد تصديق ضروري
|}

== ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جبر ==
مختلف تاريخي دورن ۾ ليکڪن، صحافين، دانشورن ۽ سياسي مخالفن کي سندن تحريرن يا خيالن سبب قيد، جلاوطني، سنسرشپ ۽ ٻين پابندين کي منهن ڏيڻو پيو آهي.
اهڙن قدمن لاءِ مختلف وقتن تي سياسي مخالفت، مذهبي اختلاف، اخلاق، رياستي سلامتي يا بغاوت جهڙا بنياد پيش ڪيا ويا.
ڪجهه ادبي ۽ سياسي تحريرن ۾ انهن واقعن کي اظهار جي آزاديءَ خلاف تاريخي جبر جي تسلسل طور پيش ڪيو ويو آهي.
سنڌي ليکڪ خالد چانڊيو جي ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' سان لاڳاپيل تحرير ۾ پڻ ڪتابن تي پابندين، ليکڪن خلاف تشدد، جلاوطني ۽ سياسي يا سماجي جبر بابت بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2016-12-28
 |archive-date=2017-09-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ بحث ۾ اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جسماني جبر باوجود سندن تحريرون ۽ فڪري اثر بعد وارن دورن تائين برقرار رهي سگهن ٿا.

== فني ۽ ثقافتي اظهار ==
فني اظهار ۾ مصوري، شاعري، موسيقي، ڊرامو، فلم ۽ ٻين تخليقي ذريعن سان خيالن ۽ احساسن جو اظهار شامل آهي.
فن سماجي تنقيد، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي يا اخلاقي بحث جو ذريعو ٿي سگهي ٿو.
اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي فني ڪم تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪو اختلاف پيدا ڪري يا سماج جي رائج خيالن کي چئلينج ڪري.

== ڊجيٽل اظهار ۽ انٽرنيٽ ==
انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل رابطن اظهار جي آزاديءَ جي عملي دائري کي وسيع ڪيو آهي.

سماجي رابطا، بلاگ، آن لائن اخبارون، وڊيو پليٽفارم ۽ ٻين ڊجيٽل ذريعن سان ماڻهو پنهنجا خيال وڏي تعداد ۾ ٻين تائين پهچائي سگهن ٿا.

انٽرنيٽ تي اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني بحثن ۾ آن لائن سنسرشپ، مواد جي نگراني، ذاتي معلومات، غلط معلومات، نفرت انگيز اظهار ۽ پليٽفارمن جي ذميوارين جا سوال شامل آهن.
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ۾ جديد اليڪٽرانڪ ابلاغي ذريعن جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جون حدون ==
اظهار جي آزادي هڪ بنيادي حق آهي، پر بين الاقوامي قانون ۾ ان تي مخصوص پابنديون ممڪن آهن.
ICCPR جي آرٽيڪل 19(3) موجب پابنديون قانون موجب هجڻ گهرجن ۽ ٻين ماڻهن جي حقن يا شهرت، قومي سلامتي، عوامي نظم، عوامي صحت يا اخلاق جي تحفظ لاءِ ضروري هجڻ گهرجن.
يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10(2) ۾ پڻ پابندين بابت مخصوص معيار مقرر آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ تي پابندين جي قانوني جاچ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | وضاحت
|-
| قانوني بنياد
| پابندي واضح ۽ لاڳو قانون تي ٻڌل هجي
|-
| جائز مقصد
| بين الاقوامي معاهدي ۾ تسليم ٿيل مقصد هجي
|-
| ضرورت
| پابندي واقعي ضروري هجي
|-
| تناسب
| پابندي جائز مقصد کان وڌيڪ وسيع نه هجي
|-
| غيرامتيازي استعمال
| پابندي غيرقانوني امتياز جو ذريعو نه بڻجي
|}
&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRCGC34&quot;/&gt;

== نفرت انگيز اظهار ۽ تشدد لاءِ اُڪساھ ==
اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ پيچيده مسئلو نفرت انگيز اظهار آهي.

ICCPR جي آرٽيڪل 20(2) موجب قومي، نسلي يا مذهبي نفرت جي اهڙي وڪالت، جيڪا امتياز، دشمني يا تشدد لاءِ اُڪساھ پيدا ڪري، قانون ذريعي ممنوع هئڻ گهرجي.
هر سخت، تڪراري يا ناپسنديده راءِ پاڻمرادو هن قانوني معيار تي پوري نٿي لهي.
اظهار تي پابنديءَ جو جائزو لاڳو قانون ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي معيارن موجب ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;/&gt;

== سنسرشپ ==
'''سنسرشپ''' مان مراد معلومات، خيالن يا اظهار تي ڪنهن اختيار رکندڙ اداري طرفان پابندي يا ڪنٽرول آهي.
سنسرشپ مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ ڇپائيءَ کان اڳ منظوريءَ جي گهرج، نشر ٿيڻ تي پابندي يا مخصوص مواد جي اشاعت روڪڻ.
سنسرشپ بابت قانوني جائزي ۾ پابنديءَ جي نوعيت، مقصد، ضرورت ۽ ان جي اظهار جي آزاديءَ تي اثر کي اهميت ڏني ويندي آهي.

=== سنسرشپ جا تاريخي ۽ سماجي بنياد ===
سنسرشپ ۽ اظهار تي پابندين لاءِ مختلف دورن ۾ مذهبي، اخلاقي، سياسي ۽ رياستي سلامتيءَ سان لاڳاپيل دليل پيش ڪيا ويا آهن.
سنڌي ادبي ۽ صحافتي بحثن ۾ پڻ ليکڪن ۽ صحافين خلاف ڪفر، فحاشي، سازش، ملڪ دشمني يا غداري جهڙن الزامن جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;/&gt;
اهڙن الزامن جي قانوني حيثيت ۽ سندن درست يا غلط هجڻ جو جائزو هر مخصوص واقعي ۾ موجود ثبوتن ۽ لاڳو قانون موجب وٺڻ ضروري آهي.

== اظهار جي آزادي ۽ ٻين حقن جو تعلق ==
اظهار جي آزاديءَ جو تعلق ڪيترن ٻين حقن سان آهي.
انهن ۾ [[نجي زندگيءَ جو حق]]، [[مذهبي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]]، [[اجتماع جي آزادي]]، شهرت جو تحفظ ۽ معلومات تائين رسائي شامل آهن.
ڪڏهن ڪڏهن انهن حقن جي وچ ۾ ٽڪراءُ پيدا ٿي سگهي ٿو.
اهڙن معاملن ۾ عدالتون لاڳو قانون ۽ مخصوص حقيقتن موجب مقابلي ڪندڙ حقن جي وچ ۾ توازن جو جائزو وٺنديون آهن.

== پاڪستان ۾ اظهار جي آزادي ==
[[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 19 ۾ تقرير ۽ اظهار جي آزادي ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.
ساڳئي آرٽيڪل ۾ قانون موجب مخصوص معقول پابندين جو ذڪر پڻ موجود آهي.
آرٽيڪل 19A، جيڪو 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي شامل ٿيو، عوامي اهميت جي معاملن ۾ معلومات تائين رسائيءَ جو حق فراهم ڪري ٿو، جيڪو قانوني ضابطن ۽ معقول پابندين جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan
 |url=https://na.gov.pk/en/downloads.php
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي قانوني تشريح آئين، لاڳو قانونن ۽ عدالتن جي فيصلن موجب ٿيندي آهي.

== اظهار جي آزاديءَ بابت اهم عدالتي فيصلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''اظهار جي آزاديءَ جي قانوني ترقيءَ ۾ اهم ڪيس'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ڪيس
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''Schenck v. United States''
| 1919ع
| آمريڪي قانون ۾ تقرير ۽ رياستي پابنديون
|-
| ''New York Times Co. v. Sullivan''
| 1964ع
| عوامي عهديدارن بابت تنقيد ۽ بدناميءَ جا دعويٰ
|-
| ''Brandenburg v. Ohio''
| 1969ع
| غيرقانوني عمل لاءِ فوري اُڪساھ جو معيار
|-
| ''Handyside v. United Kingdom''
| 1976ع
| يورپي قانون ۾ اظهار جي آزادي ۽ پابندين جي تشريح
|-
| ''Lingens v. Austria''
| 1986ع
| سياسي تنقيد ۽ اظهار جي آزادي
|-
| ''Texas v. Johnson''
| 1989ع
| جهنڊو ساڙڻ ۽ علامتي سياسي اظهار
|}
&lt;ref name=&quot;TexasJohnson1989&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECHRGuide10&quot;/&gt;

== اظهار جي آزاديءَ جي اهميت ==
اظهار جي آزادي ماڻهن کي خيالن جي ڏي وٺ، سياسي شرڪت، علمي تحقيق ۽ سماجي تنقيد جا موقعا فراهم ڪري ٿي.
هي حق آزاد صحافت، عوامي ڄاڻ، سياسي جوابدهي ۽ ثقافتي تخليق لاءِ پڻ اهم آهي.
ان جي قانوني تحفظ سان گڏ ٻين ماڻهن جي حقن ۽ جائز عوامي مفادن جي حفاظت بابت سوال به پيدا ٿين ٿا.
ادبي ۽ صحافتي تناظر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي سماجي تجربن جي دستاويزبندي، عوامي مسئلن جي نشاندهي ۽ مختلف خيالن کي محفوظ رکڻ جي ذريعي طور پڻ ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChandioBook&quot;/&gt;

== جديد چئلينج ==
اظهار جي آزاديءَ بابت جديد بحثن ۾ ڊجيٽل سنسرشپ، غلط معلومات، آن لائن هراسان ڪرڻ، صحافين جي حفاظت، مصنوعي ذهانت ذريعي تيار ٿيل مواد ۽ ڊجيٽل پليٽفارمن جي ذميوارين جا مسئلا شامل آهن.
يونيسڪو جي 2025ع واري عالمي رپورٽ ۾ عالمي سطح تي اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا جي ترقيءَ بابت مختلف رجحانن، خطرن ۽ ادارتي چئلينجن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOTrends2025&quot;&gt;{{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تقرير جي آزادي]]
* [[راءِ جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[فڪر جي آزادي]]
* [[ضمير جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[سنسرشپ]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]]
* [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[علامتي اظهار]]
* [[انٽرنيٽ جي آزادي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[اسڪندريه جي ڪتبخاني]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Expression
 |page=92
 |language=en
}}
* {{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Mill
 |first=John Stuart
 |title=On Liberty
 |year=1859
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Barendt
 |first=Eric
 |title=Freedom of Speech
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Schauer
 |first=Frederick
 |title=Free Speech: A Philosophical Enquiry
 |publisher=Cambridge University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Sunstein
 |first=Cass R.
 |title=Democracy and the Problem of Free Speech
 |publisher=Free Press
 |year=1993
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو)
 |url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights گڏيل قومون: انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]
* [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://ks.echr.coe.int/en/web/echr-ks/article-10 يورپي انساني حقن جي عدالت: آرٽيڪل 10]
* [https://www.unesco.org/en/freedom-expression يونيسڪو: اظهار جي آزادي]
* [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397 Texas v. Johnson جو عدالتي فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Speakers%27_Corner وڪيميڊيا ڪامنز: اسپيڪرز ڪارنر جون تصويرون]
* [https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: سياست، سماج ۽ آزادي]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:شهري ۽ سياسي حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:تقرير جي آزادي]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:صحافت]]
[[زمرو:ميڊيا جو قانون]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:سياسي فلسفو]]</text>
      <sha1>ot8b8t6beya7guhnbqjve1vke3th4xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لڪي ون مال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37396</id>
    <revision>
      <id>425346</id>
      <parentid>416666</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12311" sha1="1qpuarrn2lmgyc864o7tlrv0zcq5khd" xml:space="preserve">
{{Short description|پاڪستان جي شهر ڪراچيءَ ۾ واقع شاپنگ مال}}

{{Infobox shopping mall
| name = لڪي ون مال
| native_name = مرکز خرید لکی ون
| native_name_lang = ur
| logo = LuckyOneMalllogo.png
| image = Lucky One Mall.jpg
| image_alt = لڪي ون مال جي عمارت جو ٻاهريون منظر
| caption = [[ڪراچي]] ۾ لڪي ون مال جو منظر
| location = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|24|55|56|N|67|05|14|E|display=inline}}
| address = يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس جي سامهون، راشد منهاس روڊ، ڪراچي
| opening_date = 6 مئي 2017ع
| developer = لڪي لينڊمارڪ (پرائيويٽ) لميٽيڊ
| manager = لڪي ون (پرائيويٽ) لميٽيڊ
| owner = [[يونس برادرز گروپ]]
| architect = آرڪوپ (پرائيويٽ) لميٽيڊ
| number_of_stores = 200 کان وڌيڪ
| number_of_anchors = 2
| floor_area = {{convert|320000|m2|sqft|abbr=on}}
| floors = 10
| parking = 1200 گاڏين جي گنجائش
| publictransit = راشد منهاس روڊ تي پيپلز بس سروس جا رستا
| website = {{URL|luckyone.com.pk}}
}}

'''لڪي ون مال''' ({{Lang-en|LuckyOne Mall}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] ۾ واقع هڪ وڏو [[شاپنگ مال]] ۽ تجارتي مرڪز آهي، جيڪو [[يونس برادرز گروپ]] جي ملڪيت آهي. هن مال کي پاڪستان جو سڀ کان وڏو شاپنگ مال قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جي مجموعي ليز لائق ايراضي 320,000 چورس ميٽر (تقريباً 34 لک چورس فوٽ) ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;LMKT2016&quot;&gt;{{cite web
 |title=South Asia's largest mall, Lucky One selects LMKT to deploy GPON Solution
 |url=https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/
 |website=LMKT
 |date=2016-01-18
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315135041/https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/
 |archive-date=2026-03-15
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
مال ۾ مختلف قومي ۽ بين الاقوامي برانڊن جا دڪان، کاڌي پيتي جا مرڪز، سپر مارڪيٽ، تفريحي سهولتون ۽ ٻارن لاءِ انڊور ٿيم پارڪ موجود آهن. هن مال کانسواءِ ڪراچيءَ ۾ ٻيا ڪيترائي سٺا مال آهن جن ۾ [[ايمرالڊ ٽاورز]]، [[ڊولمن مال]] [[طارق روڊ]] ۽ ڊولمن مال حيدري به شامل آهي. &lt;ref&gt;[https://www.dawnnews.tv/news/1065346/ کراچی کے ان 7 مالز کا دورہ ضرور کریں - Pakistan - Dawn News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== فضل ٽيڪسٽائل ملز جي زمين ===
لڪي ون مال جي تعمير اهڙي زمين تي ڪئي وئي، جيڪا اصل ۾ '''فضل ٽيڪسٽائل ملز''' (''Fazal Textile Mills'') جي ملڪيت هئي. فضل ٽيڪسٽائل ملز هڪ لسٽ ٿيل ڪمپني هئي، جنهن کي 1987ع ۾ [[يونس برادرز گروپ]] حاصل ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;BREcorder2014&quot;&gt;{{cite web
 |title=Fazal Textile Mills Limited
 |url=https://www.brecorder.com/news/4192097
 |website=Business Recorder
 |date=2014-04-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;&gt;{{cite web
 |last=Naeem
 |first=Zain
 |title=How the building of Lucky One Mall became a case study in the mistreatment of minority shareholders
 |url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2024/04/22/how-the-building-of-lucky-one-mall-became-a-case-study-in-the-mistreatment-of-minority-shareholders/
 |website=Profit by Pakistan Today
 |date=2024-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ مل ڪپهه مان رِنگ اسپن ڌاڳو (''Cotton ring-spun yarn'') تيار ڪرڻ ۾ مهارت رکندي هئي ۽ [[فيڊرل بي ايريا]] جي صنعتي علائقي ۾ واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;
ڪراچيءَ جي آبادي وڌڻ سان گڏ شهر جي آبادي ۽ تعميراتي پکيڙ ۾ پڻ واڌ ٿي. نتيجي طور مل جي زمين شهري علائقي جو حصو بڻجي وئي ۽ ان جي [[غير منقوله ملڪيت]] واري تجارتي قيمت ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کي نظر ۾ رکندي، 8 آڪٽوبر 2008ع تي فضل ٽيڪسٽائل ملز پنهنجي پيداواري ڪارخاني کي [[نوري آباد]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪو سپر هاءِ وي جي ويجهو واقع آهي. ساڳئي وقت مل جي پراڻي زمين تي هڪ وڏو شاپنگ مال ۽ عاليشان رهائشي ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿا تيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;

=== لڪي ون منصوبي جي شروعات ===
2010ع ۾ '''لڪي ون مال منصوبو'''، لڪي ٽيڪسٽائل ملز ۽ فضل ٽيڪسٽائل ملز جي گڏيل ڪاروباري منصوبي (''Joint venture'') طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;
منصوبي جي تعمير، ترقي ۽ سارسنڀال لاءِ آگسٽ 2010ع ۾ حصيدارن جي منظوريءَ کان پوءِ '''لڪي ون (پرائيويٽ) لميٽيڊ''' نالي هڪ خاص مقصد واري ڪمپني (''Special Purpose Vehicle – SPV'') قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;
سيپٽمبر 2014ع ۾ لڪي لينڊمارڪ ۽ فضل ٽيڪسٽائل ملز جي حصيدارن فيصلو ڪيو ته فضل ٽيڪسٽائل ملز کي ضم ڪرڻ جي عمل ذريعي ختم ڪيو وڃي.
هن تنظيم نو تحت لڪي ون منصوبي کي '''لڪي لينڊمارڪ (پرائيويٽ) لميٽيڊ''' سان ضم ڪرڻ ۽ فضل ٽيڪسٽائل جي صنعتي سرگرمين کي '''گڊون ٽيڪسٽائلز لميٽيڊ''' سان گڏ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Naeem2024&quot;/&gt;

=== افتتاح ===
لڪي ون مال جو باضابطه افتتاح '''6 مئي 2017ع''' تي ڪيو ويو ۽ ان کي عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanToday2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=LuckyOne Mall grand opening held in Karachi
 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/05/06/luckyone-mall-grand-opening-held-in-karachi/
 |website=Pakistan Today
 |date=2017-05-06
 |language=en
 |access-date=2019-09-22
}}&lt;/ref&gt;

== عمارت ۽ سهولتون ==
لڪي ون مال ڪراچيءَ جي راشد منهاس روڊ تي يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس جي سامهون واقع آهي.
مال جي عمارت ۾ هڪ وڏو مرڪزي هال (''Atrium'')، مختلف برانڊن جا دڪان، کاڌي پيتي لاءِ فوڊ ڪورٽ ۽ تفريحي سهولتون موجود آهن.
مال بابت ڏنل انگن اکرن موجب، ان ۾ 200 کان وڌيڪ دڪان، ٻه وڏا مرڪزي اسٽور، ڏهه ماڙ ۽ تقريباً 1200 گاڏين جي پارڪنگ جي گنجائش موجود آهي.

=== ونڊرلينڊ تفريحي پارڪ ===
مال ۾ '''ونڊرلينڊ''' (''Onederland'') نالي هڪ اندروني تفريحي پارڪ پڻ موجود آهي.

هي پارڪ ٻن سطحن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 200 کان وڌيڪ تفريحي سرگرميون ۽ ڪششون موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Nation2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=Samsung opens outlet at Lucky One Mall
 |url=https://nation.com.pk/16-Apr-2019/samsung-opens-outlet-at-lucky-one-mall
 |website=The Nation
 |date=2019-04-16
 |language=en
 |access-date=2019-09-22
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PhoneWorld2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=Samsung Pakistan Opens Premium Outlet at Lucky One Mall Karachi
 |url=https://www.phoneworld.com.pk/samsung-pakistan-opens-premium-outlet-at-lucky-one-mall-karachi/
 |website=PhoneWorld
 |date=2019-04-15
 |language=en
 |access-date=2019-09-22
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪارفور هائپر مارڪيٽ ===
لڪي ون مال ۾ [[ڪارفور]] (''Carrefour'') جو هڪ وڏو هائپر مارڪيٽ پڻ موجود آهي.
هن هائپر مارڪيٽ ۾ روزمره جي استعمال جون شيون، کاڌي پيتي جو سامان، گهريلو ضرورتن جون شيون ۽ اليڪٽرانڪ مصنوعات وڪري لاءِ پيش ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;TheNews2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mall tourism set to take Karachi by storm
 |url=https://www.thenews.com.pk/Todays-News-3-191230-Mall-tourism-set-to-take-Karachi-by-storm
 |website=The News International
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902000753/https://www.thenews.com.pk/Todays-News-3-191230-Mall-tourism-set-to-take-Karachi-by-storm
 |archive-date=2013-09-02
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== دڪان ۽ تجارتي برانڊ ===
لڪي ون مال ۾ مختلف قومي ۽ بين الاقوامي تجارتي برانڊن جا دڪان قائم آهن.

انهن ۾ هيٺيان برانڊ شامل رهيا آهن:

* [[هش پپيز]] (Hush Puppies)
* ٽريول ميٽ (Travel Mate)
* سروس شوز (Servis Shoes)
* اسٽائلو شوز (Stylo Shoes)
* اسپوتنڪ فوٽ ويئر (Sputnik Footwear)
* انٽر ووڊ موبل (Interwood Mobel)
* [[باٽا ڪارپوريشن]] (Bata)
* [[گري اليڪٽرڪ]] (Gree Electric)

انهن کان سواءِ مال ۾ ڪپڙن، بوٽن، گهريلو سامان، فرنيچر ۽ ٻين شين جا مختلف دڪان موجود آهن.

== اهم خصوصيتون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7cad8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:10px;&quot; | '''لڪي ون مال جون اهم خصوصيتون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | تفصيل
|-
| نالو
| لڪي ون مال (LuckyOne Mall)
|-
| هنڌ
| راشد منهاس روڊ، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|-
| افتتاح
| 6 مئي 2017ع
|-
| مالڪ
| [[يونس برادرز گروپ]]
|-
| ترقياتي ڪمپني
| لڪي لينڊمارڪ (پرائيويٽ) لميٽيڊ
|-
| انتظامي ڪمپني
| لڪي ون (پرائيويٽ) لميٽيڊ
|-
| معمار
| آرڪوپ (پرائيويٽ) لميٽيڊ
|-
| دڪانن جو تعداد
| 200 کان وڌيڪ
|-
| مرڪزي وڏا اسٽور
| 2
|-
| ڄاڻايل ايراضي
| 320,000 چورس ميٽر
|-
| ماڙ
| 10
|-
| پارڪنگ
| تقريباً 1200 گاڏيون
|-
| تفريحي مرڪز
| ونڊرلينڊ (Onederland)
|-
| هائپر مارڪيٽ
| ڪارفور (Carrefour)
|-
| سرڪاري ويب سائيٽ
| [https://luckyone.com.pk luckyone.com.pk]
|}

== آمدورفت ==
لڪي ون مال ڪراچيءَ جي اهم شاهراهه '''راشد منهاس روڊ''' تي واقع آهي.
مال تائين ذاتي گاڏين، ٽيڪسين ۽ عوامي آمدورفت ذريعي پهچي سگهجي ٿو.
راشد منهاس روڊ تي [[پيپلز بس سروس]] جا رستا پڻ موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي ڳنڍين ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[پاڪستان ۾ شاپنگ مالن جي فهرست]]
* [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]]
* [[ڪراچي]]
* [[يونس برادرز گروپ]]
* [[ڪارفور]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://luckyone.com.pk/ لڪي ون مال جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shopping_malls_in_Karachi وڪيميڊيا ڪامنز تي ڪراچيءَ جي شاپنگ مالن جون تصويرون]

{{Shopping malls in Pakistan}}

[[زمرو:لڪي سيمينٽ]]
[[زمرو:ڪراچي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[زمرو:پاڪستان جا شاپنگ مال]]
[[زمرو:2017ع ۾ قائم ٿيل شاپنگ مال]]
[[زمرو:ڪراچي]]
[[زمرو:سنڌ جا شاپنگ مال]]

{{Pakistan-struct-stub}}
{{mall-stub}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪراچي]]
[[زمرو:سنڌ جا بازار]]
[[زمرو:ڪراچي جي ثقافت]]
[[زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>1qpuarrn2lmgyc864o7tlrv0zcq5khd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41516</id>
    <revision>
      <id>425395</id>
      <parentid>417412</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="bs7qwan18skbf0m2wvgf03c2pjodnjl" xml:space="preserve">{{Short description|Viscous water-insoluble liquid}}
{{About|ڪيميائي شئي|معدني تيل|پئٽروليم|بيئن استعمال|تيل}}
[[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|کاڌي ۾ استعمال ٿيندڙ زيتون جي تيل (olive oil) جي بوتل]]
'''تيل''' (oil) هڪ مائع آهي جنهن ۾ گرمي پد جي لحاظ کان مختلف قسم جي چڪنائي (viscosity) هوندي آهي. تيل ڪو به غير قطبي (non-polar) ڪيميائي مادو آهي جيڪو بنيادي طور تي [[ڪاربوهائيڊريٽ|هائيڊرو ڪاربن]] مان ٺهيل هوندو آهي ۽ هائيڊروفوبڪ ۽ لپوفيلڪ هوندو آهي. تيل عام طور تي ٻرندڙ ۽ مٿاڇري تي ڪيميائي عمل لاء فعال هوندا آهن. گهڻا تيل غير سير ٿيل لپڊ هوندا آهن جيڪا ڪمري جي حرارت تي مائع هوندا آهن.
==اشتقاق==
تيل يا تر اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}}
&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>bs7qwan18skbf0m2wvgf03c2pjodnjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الفا پروٽين ڪائنيس 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46199</id>
    <revision>
      <id>425398</id>
      <parentid>421595</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:خمير]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2100" sha1="9yid2i6e4pnakfkbwkkj3ijd8ct8434" xml:space="preserve">
'''الفا پروٽين ڪائنيس 1'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Alpha-protein kinase 1'''}} ھڪ [[اينزائيم]] جيڪو  انسان جي اندر ''ALPK1'' جين جي ذريعي انڪوڊ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10021370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryazanov AG, Pavur KS, Dorovkov MV | title = Alpha-kinases: a new class of protein kinases with a novel catalytic domain | journal = Curr Biol | volume = 9 | issue = 2 | pages = R43–5 |date=Mar 1999 | pmid = 10021370 | pmc =  | doi =10.1016/S0960-9822(99)80006-2  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10819331&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Ishikawa K, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 7 | issue = 2 | pages = 143–50 |date=Sep 2000 | pmid = 10819331 | pmc =  | doi =10.1093/dnares/7.2.143  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web| title = Entrez Gene: ALPK1 alpha-kinase 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| accessdate = | archive-date = 2009-05-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090511065434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot.  See Template:PBB_Controls to Stop updates. --&gt;
{{PBB_Summary
| section_title = 
| summary_text = گھڻن ئي [[يوڪيريئوٽڪ]] جي ابتڙ  [[ڪائنيس]]، [[الفا ڪائنيس]] جھڙوڪ:LAK، [[نامياتي ماليڪيولن ۾ فاسفيٽ وجھڻ وارو عمل| فاسفيٽ وجھڻ واري عمل]] جي جاين کي سھي ڪري ويندا آهن جن منجھ سندن چوڌاري [[پيپٽائيڊ]] (امينو تيزابن وارا مرڪب) جي [[الفا ھيليڪل]] بناوٽ ھوندي آھي.[ OMIM طرفان جاري ڪيل]
&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
}}

[[زمرو:خمير]]</text>
      <sha1>9yid2i6e4pnakfkbwkkj3ijd8ct8434</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425399</id>
      <parentid>425398</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پروٽين]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="7id66tgig79ojzhsmsgk89jhqer386h" xml:space="preserve">
'''الفا پروٽين ڪائنيس 1'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Alpha-protein kinase 1'''}} ھڪ [[اينزائيم]] جيڪو  انسان جي اندر ''ALPK1'' جين جي ذريعي انڪوڊ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10021370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryazanov AG, Pavur KS, Dorovkov MV | title = Alpha-kinases: a new class of protein kinases with a novel catalytic domain | journal = Curr Biol | volume = 9 | issue = 2 | pages = R43–5 |date=Mar 1999 | pmid = 10021370 | pmc =  | doi =10.1016/S0960-9822(99)80006-2  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10819331&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Ishikawa K, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 7 | issue = 2 | pages = 143–50 |date=Sep 2000 | pmid = 10819331 | pmc =  | doi =10.1093/dnares/7.2.143  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web| title = Entrez Gene: ALPK1 alpha-kinase 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| accessdate = | archive-date = 2009-05-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090511065434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot.  See Template:PBB_Controls to Stop updates. --&gt;
{{PBB_Summary
| section_title = 
| summary_text = گھڻن ئي [[يوڪيريئوٽڪ]] جي ابتڙ  [[ڪائنيس]]، [[الفا ڪائنيس]] جھڙوڪ:LAK، [[نامياتي ماليڪيولن ۾ فاسفيٽ وجھڻ وارو عمل| فاسفيٽ وجھڻ واري عمل]] جي جاين کي سھي ڪري ويندا آهن جن منجھ سندن چوڌاري [[پيپٽائيڊ]] (امينو تيزابن وارا مرڪب) جي [[الفا ھيليڪل]] بناوٽ ھوندي آھي.[ OMIM طرفان جاري ڪيل]
&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
}}

[[زمرو:خمير]]
[[زمرو:پروٽين]]</text>
      <sha1>7id66tgig79ojzhsmsgk89jhqer386h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425400</id>
      <parentid>425399</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="ihd96l1x7ax9zkp53v2oxd3gmfbzp6g" xml:space="preserve">
'''الفا پروٽين ڪائنيس-1''' (Alpha-protein kinase 1) ھڪ [[اينزائيم]] جيڪو انسان جي اندر ''ALPK1'' جين جي ذريعي انڪوڊ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10021370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryazanov AG, Pavur KS, Dorovkov MV | title = Alpha-kinases: a new class of protein kinases with a novel catalytic domain | journal = Curr Biol | volume = 9 | issue = 2 | pages = R43–5 |date=Mar 1999 | pmid = 10021370 | pmc =  | doi =10.1016/S0960-9822(99)80006-2  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10819331&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Ishikawa K, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 7 | issue = 2 | pages = 143–50 |date=Sep 2000 | pmid = 10819331 | pmc =  | doi =10.1093/dnares/7.2.143  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web| title = Entrez Gene: ALPK1 alpha-kinase 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| accessdate = | archive-date = 2009-05-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090511065434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot.  See Template:PBB_Controls to Stop updates. --&gt;
{{PBB_Summary
| section_title = 
| summary_text = گھڻن ئي [[يوڪيريئوٽڪ]] جي ابتڙ  [[ڪائنيس]]، [[الفا ڪائنيس]] جھڙوڪ:LAK، [[نامياتي ماليڪيولن ۾ فاسفيٽ وجھڻ وارو عمل| فاسفيٽ وجھڻ واري عمل]] جي جاين کي سھي ڪري ويندا آهن جن منجھ سندن چوڌاري [[پيپٽائيڊ]] (امينو تيزابن وارا مرڪب) جي [[الفا ھيليڪل]] بناوٽ ھوندي آھي.[ OMIM طرفان جاري ڪيل]
&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
}}

[[زمرو:خمير]]
[[زمرو:پروٽين]]</text>
      <sha1>ihd96l1x7ax9zkp53v2oxd3gmfbzp6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425401</id>
      <parentid>425400</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="sv006ovtxhemjxpkn89bvtyv12zqrht" xml:space="preserve">'''الفا پروٽين ڪائنيس-1''' (Alpha-protein kinase 1) ھڪ [[اينزائيم]] جيڪو انسان جي اندر ''ALPK1'' جين جي ذريعي انڪوڊ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10021370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryazanov AG, Pavur KS, Dorovkov MV | title = Alpha-kinases: a new class of protein kinases with a novel catalytic domain | journal = Curr Biol | volume = 9 | issue = 2 | pages = R43–5 |date=Mar 1999 | pmid = 10021370 | pmc =  | doi =10.1016/S0960-9822(99)80006-2  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10819331&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Ishikawa K, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 7 | issue = 2 | pages = 143–50 |date=Sep 2000 | pmid = 10819331 | pmc =  | doi =10.1093/dnares/7.2.143  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web| title = Entrez Gene: ALPK1 alpha-kinase 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| accessdate = | archive-date = 2009-05-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090511065434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot.  See Template:PBB_Controls to Stop updates. --&gt;
{{PBB_Summary
| section_title = 
| summary_text = گھڻن ئي [[يوڪيريئوٽڪ]] جي ابتڙ  [[ڪائنيس]]، [[الفا ڪائنيس]] جھڙوڪ:LAK، [[نامياتي ماليڪيولن ۾ فاسفيٽ وجھڻ وارو عمل| فاسفيٽ وجھڻ واري عمل]] جي جاين کي سھي ڪري ويندا آهن جن منجھ سندن چوڌاري [[پيپٽائيڊ]] (امينو تيزابن وارا مرڪب) جي [[الفا ھيليڪل]] بناوٽ ھوندي آھي.[ OMIM طرفان جاري ڪيل]
&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
}}

[[زمرو:خمير]]
[[زمرو:پروٽين]]</text>
      <sha1>sv006ovtxhemjxpkn89bvtyv12zqrht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425402</id>
      <parentid>425401</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="4ohtjr5bpzbsh5seiahgrwmpf9xadx8" xml:space="preserve">'''الفا پروٽين ڪائنيس-1''' (Alpha-protein kinase 1) ھڪ [[اينزائيم]] جيڪو انسان جي اندر ''ALPK1'' جين جي ذريعي انڪوڊ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;pmid10021370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryazanov AG, Pavur KS, Dorovkov MV | title = Alpha-kinases: a new class of protein kinases with a novel catalytic domain | journal = Curr Biol | volume = 9 | issue = 2 | pages = R43–5 |date=Mar 1999 | pmid = 10021370 | pmc =  | doi =10.1016/S0960-9822(99)80006-2  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10819331&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Ishikawa K, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 7 | issue = 2 | pages = 143–50 |date=Sep 2000 | pmid = 10819331 | pmc =  | doi =10.1093/dnares/7.2.143  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web| title = Entrez Gene: ALPK1 alpha-kinase 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| accessdate = | archive-date = 2009-05-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090511065434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80216| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

گھڻن يوڪريوٽڪ ڪائنيز جي ابتڙ، الفا ڪائنيز، جهڙوڪ LAK، فاسفوريليشن سائيٽن کي سڃاڻن ٿا جتي چوڌاري پيپٽائڊس ۾ الفا-هيليڪل ڪنفارميشن هوندي آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot.  See Template:PBB_Controls to Stop updates. --&gt;
{{PBB_Summary
| section_title = 
| summary_text = گھڻن ئي [[يوڪيريئوٽڪ]] جي ابتڙ  [[ڪائنيس]]، [[الفا ڪائنيس]] جھڙوڪ:LAK، [[نامياتي ماليڪيولن ۾ فاسفيٽ وجھڻ وارو عمل| فاسفيٽ وجھڻ واري عمل]] جي جاين کي سھي ڪري ويندا آهن جن منجھ سندن چوڌاري [[پيپٽائيڊ]] (امينو تيزابن وارا مرڪب) جي [[الفا ھيليڪل]] بناوٽ ھوندي آھي.[ OMIM طرفان جاري ڪيل]
&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
}}

[[زمرو:خمير]]
[[زمرو:پروٽين]]</text>
      <sha1>4ohtjr5bpzbsh5seiahgrwmpf9xadx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀاڄيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46838</id>
    <revision>
      <id>425419</id>
      <parentid>417292</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فصل]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="i3p4xum3b3q09mu1igfny9xxk0v0vtv" xml:space="preserve">{{Cat main|ڀاڄيون}}
{{Commons category}}

[[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] 
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]]</text>
      <sha1>i3p4xum3b3q09mu1igfny9xxk0v0vtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پروٽين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47404</id>
    <revision>
      <id>425397</id>
      <parentid>417306</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143380" sha1="ndsc3pjhin1x5s57ndwx8b7wllo2rz0" xml:space="preserve">{{Short description|امينو تيزابي رهتن جي زنجيرن مان ٺهيل حياتياتي ماليڪيول}}

{{Pp-semi-indef}}
{{Good article}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}

[[File:Myoglobin.png|thumb|[[مائيوگلوبن]] پروٽين جي ٽي-پاسائين بناوت جي نمائندگي، جنهن ۾ فيروزي رنگ جا [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] ڏيکاريل آهن. هي پهريون پروٽين هو، جنهن جي بناوت [[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] وسيلي معلوم ڪئي وئي. ساڄي پاسي وچ جي ويجهو وڪڙن جي وچ ۾ [[هيم گروپ]] نالي هڪ [[پروسٿيٽڪ گروپ]] (ڀوري رنگ ۾) ڏيکاريل آهي، جنهن سان آڪسيجن جو هڪ ماليڪيول (ڳاڙهي رنگ ۾) ڳنڍيل آهي.]]

'''پروٽين''' وڏا [[حياتياتي ماليڪيول]] ۽ [[ميڪرو ماليڪيول]] آهن، جيڪي [[امينو تيزاب]] جي [[رهت (حياتياتي ڪيميا)|رهتن]] جي هڪ يا وڌيڪ ڊگهن زنجيرن تي مشتمل هوندا آهن. پروٽين جاندارن ۾ ڪيترائي مختلف ڪم سرانجام ڏين ٿا، جن ۾ [[اينزائمي ڪيٽالسس|ميٽابولڪ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪرڻ]]، [[ڊي اين اي نقل]]، [[جيوگهرڙي اشارا|تحريڪن جو جواب ڏيڻ]]، [[سائيٽواسڪيليٽن|جيوگهرڙن]] ۽ [[ريشيدار پروٽين|جاندارن کي بناوت مهيا ڪرڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي اندر نقل و حمل|ماليڪيولن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ]] شامل آهن. پروٽين هڪ ٻئي کان بنيادي طور پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۾ مختلف هوندا آهن، جيڪا سندن [[جين]]ن جي [[نيوڪليڪ تيزابي ترتيب|نيوڪليوٽائيڊ ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي. اها ترتيب عام طور پروٽين کي [[پروٽين فولڊنگ|ويڙهجي]] هڪ مخصوص [[پروٽين جي بناوت|ٽي-پاسائين بناوت]] اختيار ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿي، جيڪا ان جي سرگرمي طئي ڪري ٿي.

امينو تيزابي رهتن جي سڌي زنجير کي [[پولي پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. هڪ پروٽين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊگهو پولي پيپٽائيڊ هوندو آهي. 20–30 کان گهٽ رهتن وارن ننڍن پولي پيپٽائيڊن کي عام طور پروٽين نه سمجهيو ويندو آهي ۽ انهن کي [[پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. انفرادي امينو تيزابي رهتون [[پيپٽائيڊ بند]] وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن. پروٽين ۾ امينو تيزابي رهتن جي [[پروٽين جي بنيادي بناوت|ترتيب]] جين جي [[ڊي اين اي ترتيب|ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي، جيڪا [[جينياتي رمز]] ۾ رمز ٿيل هوندي آهي. عام طور جينياتي رمز 20 معياري امينو تيزاب مقرر ڪري ٿي؛ پر ڪجهه جاندارن ۾ ان ۾ [[سيلينوسسٽين]] ۽ ڪجهه [[آرڪيا]] ۾ [[پائرولائسين]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. ٺهڻ کان ٿوري دير پوءِ يا ٺهڻ دوران ئي پروٽين جون رهتون اڪثر [[پوسٽ ٽرانسليشنل ترميم|پوسٽ ٽرانسليشنل ترميمن]] وسيلي ڪيميائي طور تبديل ٿينديون آهن، جيڪي پروٽين جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن، فولڊنگ، استحڪام، سرگرمي ۽ آخرڪار ان جي ڪم کي تبديل ڪن ٿيون. ڪجهه پروٽينن کي حياتياتي سرگرميءَ لاءِ غير پروٽيني ڪيميائي مرڪب يا آئن جي ضرورت هوندي آهي، جن کي [[ڪوفيڪٽر]] چيو ويندو آهي. پروٽين ڪنهن مخصوص ڪم کي انجام ڏيڻ لاءِ گڏجي به ڪم ڪري سگهن ٿا ۽ اڪثر پاڻ ۾ ڳنڍجي مستحڪم [[پروٽين پيچيدو|پروٽين پيچيدا]] ٺاهين ٿا.

ٺهڻ کان پوءِ پروٽين رڳو هڪ مخصوص عرصي تائين موجود رهن ٿا، جنهن کان پوءِ جيوگهرڙي جي مشينري انهن کي [[پروٽين جي ٽوڙ|ٽوڙي]] [[پروٽين ٽرن اوور]] جي عمل وسيلي ٻيهر استعمال ڪري ٿي. پروٽين جي حياتيءَ جو مدو ان جي [[اڌ-عمر]] جي لحاظ کان ماپيو ويندو آهي ۽ اهو تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو. ٿڻائتن جي جيوگهرڙن ۾ پروٽين ڪجهه منٽن کان ڪيترن سالن تائين موجود رهي سگهن ٿا، جڏهن تہ سندن سراسري حياتي 1–2 ڏينهن هوندي آهي. غيرمعمولي يا غلط نموني فولڊ ٿيل پروٽين وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙيا ويندا آهن، اڪثر [[پروٽيازوم]] وسيلي، جيڪو پاڻ به هڪ وڏو پروٽيني مجموعو آهي. اهڙا پروٽين يا تہ مخصوص طور ٽوڙ لاءِ نشان لڳڻ سبب ([[يوبيڪوئٽن لائيگيز]] پروٽين کي تباهيءَ لاءِ نشان لڳائي سگهن ٿا) يا غير مستحڪم يا خراب ٿيڻ سبب ٽوڙيا ويندا آهن.

ٻين حياتياتي ميڪرو ماليڪيولن جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]ن ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]]ن وانگر، پروٽين جاندارن جا لازمي جزا آهن ۽ [[جيوگهرڙو (حياتيات)|جيوگهرڙن]] جي لڳ ڀڳ هر عمل ۾ حصو وٺن ٿا. ڪيترائي پروٽين [[اينزائم]] هوندا آهن، جيڪي حياتياتي ڪيميائي ردعملن کي [[ڪيٽالسس|ڪيٽالائيز]] ڪن ٿا ۽ [[ميٽابولزم]] لاءِ انتهائي ضروري آهن. ڪجهه پروٽين بناوتي يا ميڪانيڪي ڪم سرانجام ڏين ٿا، جهڙوڪ عضلن ۾ [[ايڪٽن]] ۽ [[مائيوسن]]، ۽ [[سائيٽواسڪيليٽن]] جا ڍانچائي پروٽين، جيڪي جيوگهرڙي جي شڪل برقرار رکن ٿا. ٻيا پروٽين جيوگهرڙي اشارن، [[اينٽي باڊي|مدافعتي ردعملن]]، [[جيوگهرڙي چنبڙڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي چڪر]] ۾ اهم آهن. جانورن کي [[غذا|غذا]] مان پروٽين حاصل ڪرڻ ضروري آهن تہ جيئن اهي [[لازمي امينو تيزاب]] ملي سگهن، جيڪي جسم پاڻ ٺاهي نٿو سگهي. غذائي پروٽين هضم ٿي امينو تيزابن ۾ تبديل ٿين ٿا، جيڪي جسم جي آزاد امينو تيزابي ذخيري کي ٻيهر ڀرين ٿا. اهو ذخيرو گهڻو ڪري نوان جسماني پروٽين ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر توانائي پيدا ڪرڻ ۽ نائٽروجن رکندڙ ٻين اهم ماليڪيولن جي ٺهڻ لاءِ پڻ انتهائي اهم آهي.

== تاريخ ۽ لفظ جي اصليت ==

{{further|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}}

=== دريافت ۽ شروعاتي اڀياس ===

پروٽينن جو اڀياس ۽ انهن جي سڃاڻپ 1700ع واري ڏهاڪي کان [[انطوان فرانسوا، ڪومت ڊي فورڪروئي|انطوان فورڪروئي]] ۽ ٻين سائنسدانن ڪئي،&lt;ref name=&quot;Osborne-1909&quot;&gt;{{cite book |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |title=The Vegetable Proteins |vauthors=Osborne TB |date=1909 |pages=1–6 |chapter=History |chapter-url=https://archive.org/details/vegetableprotein00osbouoft}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reynolds2003&quot; /&gt; جيڪي اڪثر انهن کي گڏيل طور ”[[البومين]]“ يا ”البوميني مادا“ (جرمن ۾ {{lang|de|Eiweisskörper}}) سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Reynolds2003&quot; /&gt; مثال طور، [[گلوٽن]] کي پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 1747ع ۾ شايع ٿيل تحقيق دوران ڪڻڪ مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ معلوم ٿيو تہ اهو ڪيترن ئي ٻوٽن ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Osborne-1909&quot; /&gt; 1789ع ۾ انطوان فورڪروئي جانورن جي پروٽينن جا ٽي الڳ قسم، [[البومين]]، [[فائبرن]] ۽ [[جيلاٽن]]، سڃاتا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tanford |first=Charles |url=http://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf |title=Nature's robots: a history of proteins |date=2001 |publisher=Oxford; Toronto: Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-850466-5}}&lt;/ref&gt; 1700ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1800ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جن نباتاتي پروٽينن جو اڀياس ڪيو ويو، تن ۾ [[گلوٽن]]، [[البومين|نباتاتي البومين]]، [[گليئڊن]] ۽ [[ليگيومن]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Osborne-1909&quot; /&gt;

پروٽينن کي پهريون ڀيرو ڊچ ڪيميادان [[گيرارڊس يوهانس مولڊر]] بيان ڪيو ۽ 1838ع ۾ سويڊني ڪيميادان [[يونس ياڪوب بيرزيليئس]] انهن جو نالو رکيو.&lt;ref name=&quot;Mulder1938&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mulder GJ | year = 1838 | url = https://archive.org/stream/bulletindesscien00leyd#page/104/mode/2up | title = Sur la composition de quelques substances animales | journal = Bulletin des Sciences Physiques et Naturelles en Néerlande | page = 104 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartley&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hartley H | title = Origin of the word 'protein' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1951-08-11_168_4267/page/244 | journal = Nature | volume = 168 | issue = 4267 | page = 244 | date = August 1951 | pmid = 14875059 | doi = 10.1038/168244a0 | s2cid = 4271525 | doi-access = free | bibcode = 1951Natur.168..244H }}&lt;/ref&gt; مولڊر عام پروٽينن جو [[عنصري تجزيو]] ڪيو ۽ معلوم ڪيائين تہ لڳ ڀڳ سڀني پروٽينن جو ساڳيو [[تجرباتي فارمولو]]، C&lt;sub&gt;400&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;620&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;120&lt;/sub&gt;P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;، هو.&lt;ref name=Perrett2007/&gt; هن غلط نتيجو ڪڍيو تہ اهي شايد رڳو هڪ قسم جي تمام وڏي ماليڪيول مان ٺهيل هجن. انهن ماليڪيولن لاءِ ”پروٽين“ جو اصطلاح مولڊر جي ساٿي بيرزيليئس تجويز ڪيو. لفظ پروٽين [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|el|πρώτειος|italic=no}} ({{transliteration|el|proteios|italic=yes}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”بنيادي“،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = Oxford English Dictionary | title = Protein (n.) | chapter = Protein, N | date = July 2023 | doi = 10.1093/OED/5657543824 }}&lt;/ref&gt; ”اڳواڻيءَ ۾“ يا ”اڳيان بيٺل“ آهي،&lt;ref name=Reynolds2003/&gt; جنهن سان ''[[wikt:-in#Suffix|-in]]'' پڇاڙي شامل آهي. مولڊر اڳتي هلي پروٽين جي ٽٽڻ سان پيدا ٿيندڙ شين کي پڻ سڃاتو، جن ۾ [[امينو تيزاب]] [[ليوسين]] شامل هو، جنهن جو ماليڪيولي وزن هن {{val|131|ul=Da}} معلوم ڪيو، جيڪو لڳ ڀڳ صحيح هو.&lt;ref name=Perrett2007/&gt;

شروعاتي غذائي سائنسدانن، جهڙوڪ جرمن [[ڪارل فون فوئٽ]]، جو خيال هو تہ جسم جي بناوت برقرار رکڻ لاءِ پروٽين سڀ کان اهم غذائي جزو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت عام طور اهو تصور ڪيو ويندو هو تہ ”گوشت، گوشت ٺاهي ٿو“.&lt;ref name=Bischoff1860/&gt; لڳ ڀڳ 1862ع ۾ [[ڪارل هائنرش رِٽهاوزن]] امينو تيزاب [[گلوٽامڪ تيزاب]] کي ڌار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |date=April 1913 |title=In Memoriam Heinrich Ritthausen |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ia/blumenzeitung09hssl#page/400/mode/2up |journal=Biochemical Bulletin |publisher=[[Columbia University]] Biochemical Association |volume=II |page=338 |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |access-date=1 January 2016 |number=7}}, archived at the [[Biodiversity Heritage Library]]&lt;/ref&gt; [[ٿامس بر اوسبورن]] [[ڪنيڪٽيڪٽ زرعي تجرباتي اسٽيشن]] ۾ نباتاتي پروٽينن جو تفصيلي جائزو مرتب ڪيو. اوسبورن، [[لافائيٽ مينڊل]] سان گڏ، تجربيگاهه جي ڪوئن تي غذائي تجربن وسيلي ڪيترائي [[لازمي امينو تيزاب|غذائي طور لازمي امينو تيزاب]] مقرر ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-05-03 |title=Nutritional Biochemistry and the Amino Acid Composition of Proteins: The early years of protein chemistry, the Work of Thomas B. Osborne and Lafayette B. Mendel |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=18 |pages=14–15 |doi=10.1016/S0021-9258(19)35800-4 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ڪنهن لازمي امينو تيزاب کان محروم غذا ڪوئن جي واڌ کي روڪي ٿي، جيڪو [[ليبيگ جو گهٽ ۾ گهٽ جو قانون]] سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |last2=Mendel |first2=Lafayette B. |last3=Ferry |first3=Edna L. |last4=Wakeman |first4=Alfred J. |date=1916 |title=The Amino-Acid Minimum for Maintenance and Growth, as Exemplified by Further Experiments with Lysine and Tryptophane |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1916-05_25_1/page/1 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=25 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/S0021-9258(18)87509-3 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; دريافت ٿيندڙ آخري لازمي امينو تيزاب [[ٿريونين]] هو، جنهن جي سڃاڻپ [[وليم ڪمنگ روز]] ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-09-13 |title=The Discovery of the Amino Acid Threonine: the Work of William C. Rose |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=37 |pages=56–58 |doi=10.1016/S0021-9258(20)74369-3 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پروٽينن کي خالص ڪرڻ جي ڏکيائيءَ شروعاتي پروٽين حياتياتي ڪيميا جي ماهرن جي تحقيق ۾ رنڊڪ وڌي. رت، بيضي جي سفيدي ۽ [[ڪيراٽن]] مان پروٽين وڏي مقدار ۾ حاصل ڪري سگهبا هئا، پر انفرادي پروٽين دستياب نہ هئا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[آرمر اينڊ ڪمپني|آرمر هاٽ ڊاگ ڪمپني]] ڳئون جي لبلبي مان 1&amp;nbsp;ڪلوگرام [[رائبونيوڪليئز اي]] خالص ڪري سائنسدانن کي مفت مهيا ڪيو. انهيءَ قدم رائبونيوڪليئز اي کي ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين حياتياتي ڪيميائي تحقيق جو هڪ اهم موضوع بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Perrett2007&quot; /&gt;

=== پولي پيپٽائيڊ ===

[[File:Peptide bond.jpg|thumb|پولي پيپٽائيڊ]]

پروٽينن کي [[پولي پيپٽائيڊ]]، يعني امينو تيزابن جي زنجيرن، طور سمجهڻ جو تصور 1902ع ۾ [[فرانز هوفمائيسٽر]] ۽ [[هرمان ايمل فشر]] جي ڪم وسيلي سامهون آيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|title=Hofmeister, Franz|publisher=encyclopedia.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073423/http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|archive-date=5 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | vauthors = Koshland DE, Haurowitz F |url=https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|title=Protein, section: Classification of protein|publisher=britannica.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404225132/https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|archive-date=4 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جاندارن ۾ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪندڙ [[اينزائم]] طور پروٽينن جي مرڪزي ڪردار جي مڪمل سڃاڻپ 1926ع تائين نہ ٿي هئي، جڏهن [[جيمس بي سمنر]] ثابت ڪيو تہ [[يوريئز]] اينزائم حقيقت ۾ هڪ پروٽين آهي.&lt;ref name=&quot;Sumner1926&quot; /&gt;

[[لائنس پالنگ]] کي [[هائڊروجن بند]] جي بنياد تي پروٽين جي باقاعده [[ثانوي بناوت]]ن جي ڪامياب اڳڪٿيءَ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو؛ اهو تصور پهريون ڀيرو [[وليم ايسٽبري]] 1933ع ۾ پيش ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Pauling1951&quot; /&gt; بعد ۾ [[والٽر ڪائوزمان]] جو [[ڊينيچريشن (حياتياتي ڪيميا)|ڊينيچريشن]] بابت ڪم،&lt;ref name=&quot;Kauzmann1956&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kauzmann1959&quot; /&gt; جيڪو جزوي طور [[ڪائي اولرڪ لنڊرسٽروم-لانگ]] جي اڳوڻن اڀياسن تي ٻڌل هو،&lt;ref name=&quot;Kalman1955&quot; /&gt; [[هائڊروفوبڪ مرڪز|هائڊروفوبڪ تعاملن]] وسيلي ٿيندڙ [[پروٽين فولڊنگ]] ۽ بناوت کي سمجهڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dill |first=Ken A. |date=1990 |title=Dominant forces in protein folding |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/bi00483a001 |journal=Biochemistry |volume=29 |issue=31 |pages=7133–7155 |doi=10.1021/bi00483a001|pmid=2207096 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

پهريون پروٽين، جنهن جي امينو تيزابي زنجير جي [[پروٽين ترتيب بندي|ترتيب]] معلوم ڪئي وئي، [[انسولين]] هو؛ اها ترتيب [[فريڊرڪ سينگر]] 1949ع ۾ معلوم ڪئي. سينگر انسولين جي امينو تيزابي ترتيب صحيح نموني طئي ڪئي، جنهن سان حتمي طور ثابت ٿيو تہ پروٽين شاخدار زنجيرن، [[ڪولائيڊ]]ن يا [[سائڪول]]ن بدران امينو تيزابن جا سڌا پوليمر آهن.&lt;ref name=Sanger1949/&gt; هن ڪاميابيءَ تي کيس 1958ع ۾ نوبل انعام ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Lecture 1958&quot;/&gt; [[ڪرسچن اينفنسن]] جي رائبونيوڪليئز اي جي [[آڪسائيڊيٽو فولڊنگ]] واري عمل بابت اڀياس، جنهن تي کيس 1972ع ۾ نوبل انعام مليو، پروٽين فولڊنگ جي [[ٿرموڊائنامڪ مفروضو|ٿرموڊائنامڪ مفروضي]] کي مضبوط ڪيو، جنهن موجب پروٽين جي فولڊ ٿيل صورت ان جي [[آزاد توانائي (ٿرموڊائنامڪس)|آزاد توانائي]] جي گهٽ ۾ گهٽ حالت جي نمائندگي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;pmid17754377&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Richards FM |year=1972 |title=The 1972 nobel prize for chemistry |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-11-03_178_4060/page/492 |journal=Science |volume=178 |issue=4060 |pages=492–3 |bibcode=1972Sci...178..492R |doi=10.1126/science.178.4060.492 |pmid=17754377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marshall&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Marshall |first1=G. R. |last2=Feng |first2=J. A. |last3=Kuster |first3=D. J. |year=2008 |title=Back to the future: Ribonuclease A |journal=Biopolymers |volume=90 |issue=3 |pages=259–77 |doi=10.1002/bip.20845 |pmid=17868092 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== بناوت ===

[[File:KendrewMyoglobin.jpg|thumb|upright=1.15|[[جان ڪينڊرو]]، تياري هيٺ مائيوگلوبن جي ماڊل سان]]

[[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] جي ترقيءَ سان پروٽينن جي ترتيب سان گڏ انهن جي بناوت جو تعين ڪرڻ پڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref name=&quot;Stoddart&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Stoddart C |title=Structural biology: How proteins got their close-up |journal=Knowable Magazine |date=1 March 2022 |doi=10.1146/knowable-022822-1 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; حل ڪيل پهرين [[پروٽين جي بناوت|پروٽيني بناوتن]] ۾ [[هيموگلوبن]] جي بناوت [[ميڪس پيروٽز]] ۽ [[مائيوگلوبن]] جي بناوت [[جان ڪينڊرو]] 1958ع ۾ معلوم ڪئي.&lt;ref name=Muirhead1963/&gt;&lt;ref name=Kendrew1958/&gt; ڪمپيوٽرن جي استعمال ۽ ڪمپيوٽنگ جي وڌندڙ سگهه پيچيده پروٽينن جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. 1999ع ۾ [[راجر ڪورنبرگ]] [[سنڪروٽرون]]ن مان حاصل ڪيل تيز شدت وارن ايڪس-ڪرڻن جي مدد سان [[آر اين اي پوليمريز]] جي انتهائي پيچيده بناوت جي ترتيب معلوم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Stoddart&quot;/&gt;

ان کان پوءِ وڏن [[ميڪرو ماليڪيولي مجموعو|ميڪرو ماليڪيولي مجموعن]] لاءِ [[ڪرائيو-اليڪٽران خوردبيني]] (ڪرائيو-اي ايم) جو طريقو ترقي ڏنو ويو.&lt;ref name=Zhou2008/&gt; ڪرائيو-اي ايم ۾ ڪرسٽلن بدران ڄميل پروٽين نمونا ۽ ايڪس-ڪرڻن بدران [[اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽرانن جا شعاع]] استعمال ڪيا ويندا آهن. ان سان نموني کي گهٽ نقصان پهچي ٿو، جنهن ڪري سائنسدان وڌيڪ معلومات حاصل ڪري ۽ وڏين بناوتن جو تجزيو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Stoddart&quot;/&gt; ننڍن پروٽين [[بناوتي ڊومين]]ن جي ڪمپيوٽري [[پروٽين جي بناوت جي اڳڪٿي]]&lt;ref name=Keskin2008/&gt; محققن کي پروٽيني بناوتن جي ايٽمي سطح جي ريزوليوشن تائين پهچڻ ۾ مدد ڏني آهي.

اپريل 2024ع مطابق، [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] ۾ ايڪس-ري ذريعي معلوم ڪيل 181,018، [[ڪرائيوجينڪ اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽران خوردبيني]] ذريعي معلوم ڪيل 19,809 ۽ [[پروٽين نيوڪليئر مقناطيسي گونج اسپيڪٽروسڪوپي|اين ايم آر]] ذريعي معلوم ڪيل 12,697 پروٽيني بناوتون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rcsb.org/stats/summary |title=Summary Statistics |website=RCSB PDB |access-date=2024-04-20}}&lt;/ref&gt;

== درجابندي ==

{{Main|پروٽين خاندان|جين آنٽالاجي|اينزائم ڪميشن نمبر}}

پروٽينن جي درجابندي بنيادي طور تي انهن جي [[حياتياتي تسلسل|تسلسل]] ۽ [[پروٽين جي بناوٽ|بناوٽ]] جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ ٻيا درجابنديءَ جا طريقا پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا. خاص طور تي [[اينزائم]]ن لاءِ اي سي نمبر وارو نظام فعلي درجابنديءَ جو هڪ طريقو مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;McDonald Tipton 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=McDonald |first1=Andrew G. |last2=Tipton |first2=Keith F. |title=Enzyme nomenclature and classification: the state of the art |journal=The FEBS Journal |volume=290 |issue=9 |date=2023 |issn=1742-464X |doi=10.1111/febs.16274 |doi-access=free |pages=2214–2231 |pmid=34773359 }}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح، [[جين آنٽالاجي]] جينن ۽ پروٽينن ٻنهي کي سندن حياتياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي ڪم، توڙي خلئي اندر سندن هنڌ جي بنياد تي درجابند ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;pmid17984083&quot;&gt;{{cite journal |author=The Gene Ontology Consortium | title = The Gene Ontology project in 2008 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = Database issue | pages = D440–4 | date = January 2008 | pmid = 17984083 | pmc = 2238979 | doi = 10.1093/nar/gkm883 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

تسلسل جي هڪجهڙائي کي پروٽينن جي ارتقائي ۽ فعلي هڪجهڙائيءَ جي لحاظ کان درجابندي ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ يا ته سڄا پروٽين يا [[پروٽين ڊومين]] استعمال ڪري سگهجن ٿا، خاص طور تي [[گهڻ-ڊوميني پروٽين]]ن ۾. پروٽين ڊومين، تسلسل، بناوٽ ۽ ڪم جي گڏيل بنياد تي پروٽينن جي درجابندي ممڪن بڻائين ٿا، ۽ انهن کي ڪيترن ئي مختلف طريقن سان پاڻ ۾ ملائي سگهجي ٿو. 170,000 پروٽينن تي ڪيل هڪ شروعاتي اڀياس ۾ لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي پروٽينن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊومين سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته وڏن پروٽينن ۾ ڊومينن جو انگ وڌيڪ هو (مثال طور، 600 کان وڌيڪ [[امينو تيزاب]] رکندڙ پروٽينن ۾ سراسري طور پنجن کان وڌيڪ ڊومين هئا).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ekman D, Björklund AK, Frey-Skött J, Elofsson A | title = Multi-domain proteins in the three kingdoms of life: orphan domains and other unassigned regions | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 348 | issue = 1 | pages = 231–243 | date = April 2005 | pmid = 15808866 | doi = 10.1016/j.jmb.2005.02.007 | bibcode = 2005JMBio.348..231E }}&lt;/ref&gt;

== حياتياتي ڪيميا ==

[[File:Peptide-Figure-Revised.png|thumb|upright=1.35|پيپٽائيڊ بند جي ڪيميائي بناوٽ (هيٺ) ۽ [[الانين]] ۽ ان جي ڀرسان موجود امينو تيزاب جي وچ ۾ پيپٽائيڊ بند جي ٽن-رخِي بناوٽ (مٿي/اندروني تصوير). بند پاڻ [[CHON]] عنصرن مان ٺهيل آهي.]] [[File:Mesomeric peptide bond.svg|thumb|upright=1.35|[[گونج (ڪيميا)|گونج]] جون [[پيپٽائيڊ بند]] جون بناوٽون، جيڪي انفرادي امينو تيزابن کي ڳنڍي پروٽين [[پوليمر]] ٺاهين ٿيون.]]

{{Main|حياتياتي ڪيميا|امينو تيزاب|پيپٽائيڊ بند}}

گهڻا پروٽين لڪيرِي [[پوليمر]]ن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي وڌ ۾ وڌ 20 [[Chirality (chemistry)#In biochemistry|&lt;small&gt;ايل&lt;/small&gt;-الفا-]] امينو تيزابن جي سلسلن مان ٺهيل هوندا آهن. سڀني [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب]]ن جي هڪ گڏيل بناوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ هڪ [[الفا ڪاربان|الفا-ڪاربان]]، [[ڪيميائي بند|ڪيميائي بند]] وسيلي هڪ [[امينو]] گروهه، هڪ [[ڪاربوڪسل]] گروهه ۽ هڪ بدلجندڙ [[پاسي واري زنجير]] سان ڳنڍيل هوندو آهي. رڳو [[پرولين]] هن بنيادي بناوٽ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي پاسي واري زنجير چڪرِي هوندي آهي ۽ امينو گروهه سان ڳنڍجي پروٽين زنجير جي لچڪ کي محدود ڪندي آهي.&lt;ref name=Nelson2005/&gt; [[معياري امينو تيزابن جي فهرست|معياري امينو تيزابن]] جي پاسي وارين زنجيرن جون ڪيميائي بناوٽون ۽ خاصيتون مختلف هونديون آهن، ۽ سڀني امينو تيزابن جو گڏيل اثر ئي پروٽين جي ٽن-رخِي بناوٽ ۽ ڪيميائي عمل پذيريءَ جو تعين ڪري ٿو.&lt;ref name=Gutteridge2005/&gt;

پوليپيپٽائيڊ زنجير ۾ امينو تيزاب، امينو ۽ ڪاربوڪسل گروهن جي وچ ۾ [[پيپٽائيڊ بند]]ن وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. زنجير ۾ موجود هر انفرادي امينو تيزاب کي ''باقيات'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪاربان، نائٽروجن ۽ آڪسيجن جي ڳنڍيل ايٽمن جي سلسلي کي ''مکيه زنجير'' يا ''پروٽين پٺيءَ جي زنجير'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry | url = https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9}}&lt;/ref&gt;{{rp|19}} پيپٽائيڊ بند جون ٻه [[گونج (ڪيميا)|گونج]] واريون صورتون هونديون آهن، جيڪي پٺيءَ جي زنجير کي جزوي [[ٻٽو بند|ٻٽي بند]] واري خاصيت ڏين ٿيون. الفا ڪاربان، نائٽروجن ۽ ڪاربونائل (C=O) گروهه سان لڳ ڀڳ [[هم سطح]] هوندا آهن. پيپٽائيڊ بند جا ٻيا ٻه [[ٻه سطحي زاويه]] پروٽين جي پٺيءَ واري زنجير جي مقامي شڪل جو تعين ڪن ٿا. اين-سي(O) بند جي ٻٽي بند واري خاصيت جو هڪ نتيجو اهو آهي ته پروٽين ڪجهه قدر سخت هوندا آهن.&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|31}} پوليپيپٽائيڊ زنجير جي هڪ پڇاڙي آزاد امينو گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[اين-پڇاڙي]]'' يا ''امينو پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ٻي پڇاڙي آزاد ڪاربوڪسل گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[سي-پڇاڙي]]'' يا ''ڪاربوڪسي پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=Reusch2013MSU&gt;{{Cite web|url=https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/virttxtjml/protein2.htm|title=Peptides &amp; Proteins|last=Reusch|first=William|date=5 May 2013|website=Michigan State University Department of Chemistry}}&lt;/ref&gt; روايتي طور پيپٽائيڊ تسلسل اين-پڇاڙيءَ کان سي-پڇاڙيءَ ڏانهن لکيا ويندا آهن، جيڪو ان ترتيب سان ٺهڪي اچي ٿو، جنهن ۾ پروٽين [[ترجمو (حياتيات)|رائبوسومن ذريعي ٺهندا]] آهن.&lt;ref name=Reusch2013MSU/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stryer | first = Lubert | title = Biochemistry | url = https://archive.org/details/biochemistry200100jere | edition = Fifth | publisher = [[W. H. Freeman and Company]] | year = 2002 | isbn = 0-7167-4684-0 | page = [https://archive.org/details/biochemistry200100jere/page/828 826] }}&lt;/ref&gt;

''پروٽين''، ''پوليپيپٽائيڊ'' ۽ ''[[پيپٽائيڊ]]'' اصطلاحن جون معنائون ڪجهه غير واضح آهن ۽ هڪ ٻئي سان ملي سگهن ٿيون. ''پروٽين'' عام طور هڪ مستحڪم [[ٽئين درجي جي بناوٽ|ترتيب]] رکندڙ مڪمل حياتياتي ماليڪيول لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ''پيپٽائيڊ'' عام طور امينو تيزابن جي ننڍن اوليگومرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ گهڻو ڪري مستحڪم ٽن-رخِي بناوٽ موجود نه هوندي آهي. پر ٻنهي جي وچ واري حد واضح نموني مقرر ٿيل ناهي ۽ عام طور 20–30 باقيات جي لڳ ڀڳ سمجهي ويندي آهي.&lt;ref name=Lodish2004/&gt;

پروٽين ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن ۽ آئنن سان لهه وچڙ ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ|ٻيا پروٽين]]، [[پروٽين–لپڊ لهه وچڙ|لپڊ]]، [[پروٽين–ڪاربوهائيڊريٽ لهه وچڙ|ڪاربوهائيڊريٽ]] ۽ [[پروٽين–ڊي اين اي لهه وچڙ|ڊي اين اي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ardejani MS, Powers ET, Kelly JW | title = Using Cooperatively Folded Peptides To Measure Interaction Energies and Conformational Propensities | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 50 | issue = 8 | pages = 1875–1882 | date = August 2017 | pmid = 28723063 | pmc = 5584629 | doi = 10.1021/acs.accounts.7b00195 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Brandon_1999&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |publisher=Benjamin/Cummings |location=Menlo Park, California |year=1996 |isbn=978-0-8053-3931-4 |url=https://archive.org/details/biochemistry00math }}&lt;/ref&gt;

=== خلين ۾ گهڻائي ===

هڪ عام [[بيڪٽيريا]]ئي خلئي، مثال طور ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' ۽ ''[[اسٽيفائلوڪوڪس اوريئس]]''، ۾ لڳ ڀڳ 20 لک پروٽين ماليڪيول موجود هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. ننڍن بيڪٽيرين، جهڙوڪ ''[[مائيڪوپلازما]]'' يا [[اسپائروڪيٽ]]ن، ۾ ماليڪيولن جو انگ گهٽ، لڳ ڀڳ 50,000 کان 10 لک تائين هوندو آهي. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] خلَيا وڏا هوندا آهن، تنهنڪري انهن ۾ پروٽينن جو مقدار به گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. مثال طور، [[سيڪرومائيسس سيريويسيئي|خمير]] جي خلين ۾ لڳ ڀڳ 5 ڪروڙ پروٽين ماليڪيول، جڏهن ته [[انسان]]ي خلين ۾ لڳ ڀڳ هڪ کان ٽي ارب پروٽين ماليڪيول هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Milo R | title = What is the total number of protein molecules per cell volume? A call to rethink some published values | journal = BioEssays | volume = 35 | issue = 12 | pages = 1050–1055 | date = December 2013 | pmid = 24114984 | pmc = 3910158 | doi = 10.1002/bies.201300066 }}&lt;/ref&gt; ڪنهن هڪ مخصوص پروٽين جي نقلن جو مقدار هر خلئي ۾ چند ماليڪيولن کان وٺي 2 ڪروڙ ماليڪيولن تائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;pmid22068332&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Beck M, Schmidt A, Malmstroem J, Claassen M, Ori A, Szymborska A, Herzog F, Rinner O, Ellenberg J, Aebersold R | title = The quantitative proteome of a human cell line | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | article-number = 549 | date = November 2011 | pmid = 22068332 | pmc = 3261713 | doi = 10.1038/msb.2011.82 }}&lt;/ref&gt; پروٽينن لاءِ رمز ڪندڙ سڀ جين گهڻن خلين ۾ اظهار نٿا ڪن ۽ انهن جو انگ، مثال طور، خلئي جي قسم ۽ ٻاهرين تحريڪن تي دارومدار رکي ٿو. مثال طور، انساني جينوم ۾ رمز ٿيل لڳ ڀڳ 20,000 پروٽينن مان رڳو 6,000 [[لمفوبلاسٽائيڊ]] خلين ۾ معلوم ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wu L, Candille SI, Choi Y, Xie D, Jiang L, Li-Pook-Than J, Tang H, Snyder M | title = Variation and genetic control of protein abundance in humans | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-04_499_7456/page/79 | journal = Nature | volume = 499 | issue = 7456 | pages = 79–82 | date = July 2013 | pmid = 23676674 | pmc = 3789121 | doi = 10.1038/nature12223 | bibcode = 2013Natur.499...79W }}&lt;/ref&gt; فطرت ۾ سڀ کان گهڻي مقدار ۾ موجود پروٽين [[روبسڪو]] کي سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ اينزائم آهي ۽ [[ضِيائي ترڪيب]] دوران [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] کي نامياتي مادي ۾ شامل ڪرڻ واري عمل کي تيز ڪري ٿو. ٻوٽن جي وزن جو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو هن اينزائم تي مشتمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/0968-0004(79)90212-3 |title=The most abundant protein in the world |date=1979 |last1=Ellis |first1=R.John |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=4 |issue=11 |pages=241–244 }}&lt;/ref&gt;

== ترڪيب ==

=== حياتياتي ترڪيب ===

[[File:Ribosome mRNA translation en.svg|thumb|هڪ رائبوسوم ايم آر اين اي کي سانچي طور استعمال ڪندي پروٽين ٺاهي ٿو.]]
[[File:Genetic code.svg|thumb|class=skin-invert-image|هڪ جين جو [[ڊي اين اي]] تسلسل [[جينياتي رمز|پروٽين جي امينو تيزابي تسلسل کي رمز ڪري ٿو]].]]

{{Main|پروٽين جي حياتياتي ترڪيب}}

پروٽين، جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ کي استعمال ڪندي امينو تيزابن مان جوڙيا ويندا آهن. هر پروٽين جو پنهنجو منفرد امينو تيزابي تسلسل هوندو آهي، جنهن جو تعين انهيءَ پروٽين کي رمز ڪندڙ جين جي [[نيوڪليوٽائيڊ]] تسلسل ذريعي ٿيندو آهي. [[جينياتي رمز]] ٽن نيوڪليوٽائيڊن وارن مجموعن جو هڪ سرشتو آهي، جن کي [[ڪوڊون]] چيو ويندو آهي، ۽ ٽن نيوڪليوٽائيڊن جو هر ميلاپ هڪ امينو تيزاب جي نشاندهي ڪري ٿو؛ مثال طور، AUG ([[ايڊينين]]–[[يوراسل]]–[[گوانين]]) [[ميٿيونين]] لاءِ رمز آهي. جيئن ته [[ڊي اين اي]] ۾ چار نيوڪليوٽائيڊ هوندا آهن، تنهنڪري ممڪن ڪوڊونن جو ڪُل انگ 64 آهي؛ ان ڪري جينياتي رمز ۾ ڪجهه ورجاءُ موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه امينو تيزابن کي هڪ کان وڌيڪ ڪوڊون رمز ڪن ٿا.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|1002–42}} ڊي اين اي ۾ رمز ٿيل جينن کي پهرين [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جي عمل وسيلي [[آر اين اي پوليمريز]] جهڙن پروٽينن جي مدد سان اڳ-[[پيغامبر آر اين اي]] (ايم آر اين اي) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. گهڻا جاندار پوءِ اڳ-ايم آر اين اي (هڪ ''ابتدائي نقل'') کي [[نقل تحرير کان پوءِ واري ترميم]] جي مختلف صورتن وسيلي عمل هيٺ آڻي پختو ايم آر اين اي ٺاهيندا آهن، جنهن کي پوءِ [[رائبوسوم]] پروٽين جي ترڪيب لاءِ سانچي طور استعمال ڪندو آهي. [[پروڪيريئوٽ]]ن ۾ ايم آر اين اي ٺهڻ سان ئي استعمال ٿي سگهي ٿو، يا [[نيوڪليوئڊ]] کان پري وڃڻ کان پوءِ رائبوسوم سان ڳنڍجي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] ايم آر اين اي کي [[خلوي مرڪز]] ۾ ٺاهيندا آهن ۽ پوءِ ان کي [[پروٽين جي منتقلي|منتقل]] ڪري [[مرڪزي جھلي]] پار [[سائيٽوپلازم]] ۾ آڻيندا آهن، جتي [[پروٽين جي حياتياتي ترڪيب|پروٽين جي ترڪيب]] ٿيندي آهي. پروڪيريئوٽن ۾ پروٽين جي ترڪيب جي رفتار يوڪيريئوٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندي آهي ۽ اها في سيڪنڊ 20 امينو تيزابن تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref name=Pain2000/&gt;

ايم آر اين اي جي سانچي مان پروٽين ٺاهڻ واري عمل کي [[ترجمو (جينيات)|ترجمو]] چيو ويندو آهي. ايم آر اين اي رائبوسوم تي چڙهندو آهي ۽ ان کي هڪ وقت ۾ ٽي نيوڪليوٽائيڊ پڙهيا ويندا آهن؛ هر ڪوڊون کي [[منتقلي آر اين اي]] ماليڪيول تي موجود ان جي [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙي]] واري [[اينٽي ڪوڊون]] سان ملائبو آهي، جيڪو انهيءَ ڪوڊون سان لاڳاپيل امينو تيزاب کڻي ايندو آهي. [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]] اينزائم ٽي آر اين اي ماليڪيولن کي صحيح امينو تيزابن سان ”چارج“ ڪري ٿو. وڌندڙ پوليپيپٽائيڊ کي اڪثر ''نئين ٺهندڙ زنجير'' چيو ويندو آهي. پروٽينن جي حياتياتي ترڪيب هميشه [[اين-پڇاڙي]] کان [[سي-پڇاڙي]] ڏانهن ٿيندي آهي.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|1002–42}}

ٺهيل پروٽين جي ماپ ان ۾ موجود امينو تيزابن جي انگ ۽ ان جي ڪُل [[ماليڪيولي ڪتلي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا عام طور ''ڊالٽن'' (Da) يا ان مان نڪتل ايڪي ڪلوڊالٽن (kDa) ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي سراسري ماپ آرڪيا کان بيڪٽيريا ۽ پوءِ يوڪيريئوٽن ڏانهن وڌندي وڃي ٿي (ترتيبوار 283، 311 ۽ 438 باقيات ۽ 31، 34 ۽ 49&amp;nbsp;kDa)، جنهن جو سبب اعليٰ جاندارن جي پروٽينن کي ٺاهيندڙ [[پروٽين ڊومين]]ن جو وڌيڪ انگ آهي.&lt;ref name=&quot;Kozlowski2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kozlowski LP | title = Proteome-pI: proteome isoelectric point database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D1112–D1116 | date = January 2017 | pmid = 27789699 | pmc = 5210655 | doi = 10.1093/nar/gkw978 }}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[خمير]] جا پروٽين سراسري طور 466 امينو تيزاب ڊگها ۽ ڪتلي ۾ 53 kDa هوندا آهن.&lt;ref name=Lodish2004/&gt; سڀ کان وڏا ڄاتل پروٽين [[ٽائٽن]] آهن، جيڪي [[عضلو|عضلي]] جي [[سارڪومير]] جو هڪ جزو آهن؛ انهن جي ماليڪيولي ڪتلي لڳ ڀڳ {{val|3,000|u=kDa}} ۽ ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ {{val|27,000}} امينو تيزابن جيتري هوندي آهي.&lt;ref name=Fulton1991/&gt;

=== ڪيميائي ترڪيب ===

{{main|پيپٽائيڊ ترڪيب}}

[[File:Peptide Synthesis.svg|thumb|پيپٽائيڊ ترڪيب]]

ننڍن پروٽينن کي [[پيپٽائيڊ ترڪيب]] جي مختلف طريقن سان ڪيميائي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو. اهي طريقا پيپٽائيڊن کي وڏي پيداوار سان ٺاهڻ لاءِ [[نامياتي ترڪيب]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڪيميائي ڳانڍاپو|ڪيميائي ڳانڍاپي]]، تي ڀاڙين ٿا.&lt;ref name=Bruckdorfer2004/&gt; ڪيميائي ترڪيب پوليپيپٽائيڊ زنجيرن ۾ غير فطري امينو تيزاب شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيئن امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن سان [[فلوروسينٽ]] جاچيندڙ ڳنڍڻ؛ اهو ڪم ٻيهر جوڙيل پروٽين ٺاهڻ وقت جينياتي انجنيئرنگ وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ovaa |first1=Huib |last2=Wals |first2=Kim |date=2014-04-01 |title=Unnatural amino acid incorporation in E. coli: current and future applications in the design of therapeutic proteins |journal=Frontiers in Chemistry |language=English |volume=2 |page=15 |doi=10.3389/fchem.2014.00015 |doi-access=free |pmid=24790983 |pmc=3982533 |bibcode=2014FrCh....2...15O |issn=2296-2646}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Schwarzer2005/&gt; اهي طريقا تجربيگاهي [[حياتياتي ڪيميا]] ۽ [[خلوي حياتيات]] ۾ ڪارائتا آهن، پر عام طور واپاري استعمال لاءِ مناسب ناهن. لڳ ڀڳ 300 امينو تيزابن کان ڊگهن پوليپيپٽائيڊن لاءِ ڪيميائي ترڪيب غير مؤثر هوندي آهي، ۽ تيار ڪيل پروٽين آسانيءَ سان پنهنجي فطري [[ٽئين درجي جي بناوٽ]] اختيار نه ڪري سگهندا آهن. ڪيميائي ترڪيب جا گهڻا طريقا سي-پڇاڙيءَ کان اين-پڇاڙيءَ ڏانهن هلندا آهن، جيڪو حياتياتي عمل جي ابتڙ آهي.&lt;ref name=Kent2009/&gt;

== بناوٽ ==

[[File:Chaperonin 1AON.png|thumb|right|upright=1.35|[[چيپيرونن]] جي قلمياتي بناوٽ، جيڪو هڪ تمام وڏو پروٽين مرڪب آهي. پروٽين جي هڪ ذيلي ايڪي کي نمايان ڪيو ويو آهي. چيپيرونن پروٽين جي ويڙهجڻ ۾ مدد ڪن ٿا.]]
[[File:Proteinviews-1tim.png|thumb|upright=1.35|پروٽين [[ٽرائيوز فاسفيٽ آئسومريز]] جي ٽه-رخِي بناوٽ جون ٽي ممڪن نمائندگيون. '''کاٻي پاسي''': ايٽمن جي قسم موجب رنگيل سڀني ايٽمن واري نمائندگي. '''وچ ۾''': ثانوي بناوٽ موجب رنگيل، پٺيءَ واري زنجير جي ترتيب ڏيکاريندڙ سادي نمائندگي. '''ساڄي پاسي''': باقيات جي قسم موجب رنگيل محلول-رسائي لائق سطح جي نمائندگي (تيزابي باقيات ڳاڙهي، بنيادي باقيات نيري، قطبي باقيات سائي ۽ غير قطبي باقيات اڇي رنگ ۾).]]

{{main|پروٽين جي بناوٽ}}
{{further|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي}}

گهڻا پروٽين [[پروٽين جي ويڙهجڻ|ويڙهجي]] منفرد ٽه-رخِي بناوٽون اختيار ڪن ٿا. جنهن شڪل ۾ ڪو پروٽين فطري طور ويڙهجي ٿو، ان کي ان جي [[فطري ترتيب]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|36}} جيتوڻيڪ ڪيترائي پروٽين پنهنجن امينو تيزابن جي ڪيميائي خاصيتن جي ڪري بنا ڪنهن مدد جي پاڻ ويڙهجي سگهن ٿا، پر ٻين کي پنهنجي فطري حالت اختيار ڪرڻ لاءِ ماليڪيولي [[چيپيرون (پروٽين)|چيپيرونن]] جي مدد گهربل هوندي آهي.&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|37}} حياتياتي ڪيميا جا ماهر عام طور پروٽين جي بناوٽ جا چار جدا پهلو بيان ڪن ٿا:&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|30–34}}
* ''[[ابتدائي بناوٽ]]'': [[پيپٽائيڊ تسلسل|امينو تيزابن جو تسلسل]]. پروٽين هڪ [[پولي امائڊ]] آهي.
* ''[[ثانوي بناوٽ]]'': [[هائيڊروجن بند]]ن سان مستحڪم ٿيل باقاعدي ورجائجندڙ مقامي بناوٽون. سڀ کان عام مثال [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]]، [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] ۽ [[موڙ (حياتياتي ڪيميا)|موڙ]] آهن. جيئن ته ثانوي بناوٽون مقامي هونديون آهن، تنهنڪري هڪ ئي پروٽين ماليڪيول ۾ مختلف ثانوي بناوٽن وارا ڪيترائي علائقا موجود ٿي سگهن ٿا.
* ''[[ٽئين درجي جي بناوٽ]]'': هڪ پروٽين ماليڪيول جي مجموعي شڪل؛ يعني ثانوي بناوٽن جو هڪ ٻئي سان مڪاني لاڳاپو. ٽئين درجي جي بناوٽ عام طور غير مقامي لاڳاپن سان مستحڪم ٿيندي آهي، جن ۾ سڀ کان عام [[هائيڊروفوبڪ مرڪز]] جي ٺهڻ آهي، پر ان سان گڏ [[لوڻي پُل (پروٽين)|لوڻا پُل]]، هائيڊروجن بند، [[ڊاءِ سلفائيڊ بند]] ۽ [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم|ترجمي کان پوءِ واريون ترميمون]] پڻ شامل آهن. ”ٽئين درجي جي بناوٽ“ جو اصطلاح اڪثر ''ويڙهه'' جي اصطلاح جي هم معنيٰ طور استعمال ٿيندو آهي. ٽئين درجي جي بناوٽ ئي پروٽين جي بنيادي ڪم کي ضابطي ۾ رکي ٿي.
* ''[[چوٿين درجي جي بناوٽ]]'': ڪيترن پروٽين ماليڪيولن (پوليپيپٽائيڊ زنجيرن) مان ٺهيل بناوٽ، جن کي هن حوالي سان عام طور ''[[پروٽين ذيلي ايڪو|پروٽين ذيلي ايڪا]]'' چيو ويندو آهي ۽ جيڪي گڏجي هڪ واحد [[پروٽين مرڪب]] طور ڪم ڪن ٿا.
* ''[[پروٽين جي پنجين درجي جي بناوٽ|پنجين درجي جي بناوٽ]]'': پروٽين جي سطح جون اهي خاصيتون، جيڪي خلوي اندروني ماحول جي گهاٽي ترتيب کي منظم ڪن ٿيون. پنجين درجي جي بناوٽ عارضي، پر ضروري، وڏن ماليڪيولن جي انهن باهمي لاڳاپن تي دارومدار رکي ٿي، جيڪي زنده خلين اندر ٿين ٿا.

پروٽين مڪمل طور سخت ماليڪيول ناهن. بناوٽ جي انهن سطحن کان سواءِ، پروٽين پنهنجا ڪم سرانجام ڏيندي ڪيترين لاڳاپيل بناوٽن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. اهڙين فعلي ٻيهر ترتيبن جي حوالي سان انهن ٽئين يا چوٿين درجي جي بناوٽن کي عام طور ”[[ڪيميائي ترتيب|ترتيبون]]“ چيو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ''ترتيبي تبديليون'' چيو ويندو آهي. اهڙيون تبديليون اڪثر ڪنهن [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] ماليڪيول جي اينزائم جي [[فعال هنڌ]] سان ڳنڍجڻ سبب ٿينديون آهن؛ فعال هنڌ پروٽين جو اهو طبعي علائقو آهي جيڪو ڪيميائي عمل جي اتساهه ۾ حصو وٺندو آهي. محلول ۾ گرميائي ارتعاش ۽ ٻين ماليڪيولن سان ٽڪراءَ سبب پروٽينن جون بناوٽون بدلجنديون رهن ٿيون.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|368–75}}

[[File:Protein composite.png|thumb|upright=1.35|ڪيترن پروٽينن جون ماليڪيولي سطحون، جيڪي انهن جون تقابلي ماپون ڏيکارين ٿيون. کاٻي کان ساڄي طرف: [[اميونوگلوبولين جي]] (IgG، هڪ [[اينٽي باڊي]])، [[هيموگلوبن]]، [[انسولين]] (هڪ هارمون)، [[ايڊينيليٽ ڪائنيز]] (هڪ اينزائم) ۽ [[گلوٽامين سنٿيٽيز]] (هڪ اينزائم).]]

پروٽينن کي غير رسمي طور ٽن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي انهن جي عام ٽئين درجي جي بناوٽن سان لاڳاپيل آهن: [[گولائي پروٽين]]، [[ريشيدار پروٽين]] ۽ [[جھلي پروٽين]]. لڳ ڀڳ سڀئي گولائي پروٽين [[حل پذير]] هوندا آهن ۽ انهن مان ڪيترائي اينزائم هوندا آهن. ريشيدار پروٽين اڪثر بناوٽي ڪم ڪندا آهن، جيئن [[ڪوليجن]]، جيڪو ڳنڍيندڙ بافت جو مکيه جزو آهي، يا [[ڪيراٽِن]]، جيڪو وارن ۽ ننهن جو پروٽيني جزو آهي. جھلي پروٽين اڪثر [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا يا قطبي ۽ چارج ٿيل ماليڪيولن کي [[خلوي جھلي]] مان گذرڻ لاءِ رستا مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|165–85}}

پروٽينن اندر ماليڪيولي هائيڊروجن بندن جو هڪ خاص قسم، جيڪو پاڻيءَ جي حملي کان مناسب نموني محفوظ نه هوندو آهي ۽ تنهنڪري پنهنجي [[پاڻي ڪڍڻ|پاڻي ڪڍڻ]] کي هٿي ڏيندو آهي، [[ڊي هائيڊرون]] سڏبو آهي.&lt;ref name=Fernandez2003/&gt;

=== پروٽين ڊومين ===

{{Main|پروٽين ڊومين}}

ڪيترائي پروٽين ڪيترن [[پروٽين ڊومين]]ن مان ٺهيل هوندا آهن، يعني پروٽين جا اهڙا حصا جيڪي ويڙهجي الڳ بناوٽي ايڪا ٺاهيندا آهن.&lt;ref name=Biochemistry2010&gt;{{Cite book |last1=Garrett |first1=R. |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry0000garr_v5c4 |last2=Grisham |first2=Charles M. |date=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-10935-8 |edition=4th |location=Belmont, CA}}&lt;/ref&gt;{{rp|134}} ڊومينن جا عام طور مخصوص ڪم هوندا آهن، جيئن [[اينزائم|اينزائمي]] سرگرميون (مثال طور [[ڪائنيز]])، يا اهي ڳنڍجڻ وارن ايڪن طور ڪم ڪندا آهن.&lt;ref name=Biochemistry2010 /&gt;{{rp|155–156}}

[[File:Domain organisation of EVH proteins.png|frame|'''پروٽين ڊومين بمقابله موٽيف'''. پروٽين ڊومين (جهڙوڪ [[WH1 domain|اي وي ايڇ 1 ڊومين]]) پروٽينن اندر فعلي ايڪا آهن، جيڪي ويڙهجي واضح ٽه-رخِي بناوٽون ٺاهيندا آهن. موٽيف عام طور مخصوص ڪم رکندڙ ننڍا تسلسل هوندا آهن، پر انهن جي ڪا مستحڪم ٽه-رخِي بناوٽ نه هوندي آهي. ڪيترائي موٽيف ٻين پروٽينن لاءِ ڳنڍجڻ جا هنڌ هوندا آهن (جيئن هتي [[Ena/Vasp homology proteins|وي اي ايس پي]] پروٽين جي حوالي سان ڏيکاريل ڳاڙهيون ۽ سايون پٽيون).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Drees |first1=Frauke |last2=Gertler |first2=Frank B |date=2008-02-01 |title=Ena/VASP: proteins at the tip of the nervous system |journal=Current Opinion in Neurobiology |series=Development |volume=18 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.conb.2008.05.007 |pmc=2515615 |pmid=18508258}}&lt;/ref&gt;|center]]

=== تسلسلي موٽيف ===

پروٽينن اندر امينو تيزابن جا ننڍا تسلسل اڪثر ٻين پروٽينن لاءِ سڃاڻپ وارن هنڌن طور ڪم ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Davey NE, Van Roey K, Weatheritt RJ, Toedt G, Uyar B, Altenberg B, Budd A, Diella F, Dinkel H, Gibson TJ | title = Attributes of short linear motifs | journal = Molecular BioSystems | volume = 8 | issue = 1 | pages = 268–281 | date = January 2012 | pmid = 21909575 | doi = 10.1039/c1mb05231d }}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[ايس ايڇ 3 ڊومين]] عام طور ننڍن PxxP موٽيفن سان ڳنڍجن ٿا (يعني 2 [[پرولين]] [P]، جن جي وچ ۾ ٻه غير مخصوص [[امينو تيزاب]] [x] هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارا امينو تيزاب ڳنڍجڻ جي صحيح خصوصيت جو تعين ڪري سگهن ٿا). اهڙا ڪيترائي موٽيف [[يوڪيريئوٽڪ لينيئر موٽيف]] (ELM) ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kumar |first1=Manjeet |last2=Gouw |first2=Marc |last3=Michael |first3=Sushama |last4=Sámano-Sánchez |first4=Hugo |last5=Pancsa |first5=Rita |last6=Glavina |first6=Juliana |last7=Diakogianni |first7=Athina |last8=Valverde |first8=Jesús Alvarado |last9=Bukirova |first9=Dayana |last10=Čalyševa |first10=Jelena |last11=Palopoli |first11=Nicolas |last12=Davey |first12=Norman E. |last13=Chemes |first13=Lucía B. |last14=Gibson |first14=Toby J. |date=2020-01-08 |title=ELM-the eukaryotic linear motif resource in 2020 |journal=Nucleic Acids Research |volume=48 |issue=D1 |pages=D296–D306 |doi=10.1093/nar/gkz1030 |pmc=7145657 |pmid=31680160}}&lt;/ref&gt;

== خلوي ڪم ==

پروٽين خلئي اندر بنيادي ڪم ڪندڙ ماليڪيول آهن ۽ عام طور انهن کي جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ موجب ڪم سرانجام ڏيندڙ جزا سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=Lodish2004/&gt; [[آر اين اي]] جي ڪجهه قسمن کان سواءِ، گهڻا ٻيا حياتياتي ماليڪيول نسبتاً غير فعال جزا هوندا آهن، جن تي پروٽين عمل ڪندا آهن. ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' جي خلئي جي سڪي وزن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پروٽينن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته ڊي اين اي ۽ آر اين اي جهڙا ٻيا وڏا ماليڪيول ترتيبوار رڳو 3٪ ۽ 20٪ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Voet&quot;&gt;Voet D, Voet JG. (2004). ''Biochemistry'' Vol 1 3rd ed. Wiley: Hoboken, NJ.&lt;/ref&gt; ڪنهن مخصوص خلئي يا خلوي قسم ۾ اظهار ٿيندڙ پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=Biochemistry2010/&gt;{{rp|120}}

[[File:Hexokinase ball and stick model, with substrates to scale copy.png|thumb|right|[[هيڪسوڪائنيز]] اينزائم کي روايتي گولي ۽ لٺ واري ماليڪيولي نموني ۾ ڏيکاريو ويو آهي. مٿي ساڄي ڪنڊ ۾ ماپ مطابق ان جا ٻه سبسٽريٽ، [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|اي ٽي پي]] ۽ [[گلوڪوز]]، ڏيکاريل آهن.]]

پروٽينن جي اها مکيه خاصيت، جيڪا کين ڪيترن ئي مختلف ڪمن جي قابل بڻائي ٿي، اها آهي تہ اهي ٻين ماليڪيولن سان تمام مخصوص ۽ مضبوط نموني ڳنڍجي سگهن ٿا. پروٽين جو اهو علائقو، جيڪو ڪنهن ٻئي ماليڪيول سان ڳنڍجڻ جو ذميوار هوندو آهي، [[ڳنڍجڻ وارو هنڌ]] سڏبو آهي ۽ اهو اڪثر ماليڪيولي سطح تي ڪنهن کڏ يا ”کيسي“ جهڙي شڪل ۾ هوندو آهي. ڳنڍجڻ جي اها صلاحيت پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ سان لاڳاپيل هوندي آهي، جيڪا ڳنڍجڻ واري هنڌ جي شڪل طئي ڪري ٿي، ۽ ان جي چوڌاري موجود امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن جي ڪيميائي خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هوندي آهي. پروٽينن جو ڳنڍجڻ انتهائي مضبوط ۽ مخصوص ٿي سگهي ٿو؛ مثال طور، [[رائبونيوڪليئز روڪيندڙ]] پروٽين انساني [[اينجيوجينن]] سان ذيلي فيمٽو مولر [[ڌار ٿيڻ وارو مستقل]] (&lt;&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;−15&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;M) سان ڳنڍجي ٿو، پر ان جي ايمفيبيئن هم شڪل [[آنڪونيز]] سان تقريباً بلڪل نه ڳنڍجي ٿو (&gt;&amp;nbsp;1&amp;nbsp;M). ڪڏهن ڪڏهن تمام ننڍيون ڪيميائي تبديليون، جهڙوڪ ڳنڍجندڙ ساٿي ماليڪيول ۾ رڳو هڪ ميٿائل گروهه جو اضافو، به ڳنڍجڻ کي تقريباً ختم ڪري سگهي ٿو؛ مثال طور [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]]، جيڪو [[ويلين]] لاءِ مخصوص آهي، تمام ملندڙ پاسي واري زنجير رکندڙ [[آئسوليوسين]] کي سڃاڻي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=Sankaranarayanan2001/&gt;

پروٽين ٻين پروٽينن سان گڏوگڏ [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] سبسٽريٽن سان پڻ ڳنڍجي سگهن ٿا. جڏهن پروٽين ساڳئي ماليڪيول جي ٻين نقلن سان مخصوص نموني ڳنڍجن ٿا، تڏهن اهي [[اوليگومر]] ٺاهي ريشا پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اهو عمل اڪثر اهڙن بناوٽي پروٽينن ۾ ٿيندو آهي، جيڪي گولائي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن ۽ پاڻ ۾ گڏجي سخت ريشا ٺاهيندا آهن. [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] اينزائمي سرگرمي کي ضابطي ۾ آڻين ٿا، [[خلوي چڪر]] جي اڳڀرائي کي ڪنٽرول ڪن ٿا ۽ وڏن [[پروٽين مرڪب]]ن جي ٺهڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيڪي هڪ گڏيل حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل ڪيترائي ويجها ردعمل سرانجام ڏين ٿا. پروٽين خلوي جھلين سان ڳنڍجي يا انهن جو حصو بڻجي سگهن ٿا. ڳنڍجندڙ ساٿين جي پروٽينن ۾ ترتيبي تبديليون آڻڻ جي صلاحيت انتهائي پيچيده [[خلوي اشارا|اشاري]] وارا ڄار ٺاهڻ ممڪن بڻائي ٿي.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|830–49}}

جيئن تہ پروٽينن جي وچ ۾ لهه وچڙ موٽڻ جوڳي هوندي آهي ۽ مختلف ساٿي پروٽينن جي دستيابي تي گهڻو دارومدار رکندي آهي، جيڪي گڏجي مخصوص ڪم ڪندڙ مجموعا ٺاهي سگهن ٿا، تنهنڪري مخصوص پروٽينن جي باهمي لهه وچڙ جو اڀياس خلوي ڪم جي اهم پهلوئن ۽ آخرڪار مختلف خلوي قسمن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتن کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=Copland2009/&gt;&lt;ref name=Samarin2009/&gt;

=== اينزائم ===
{{Main|اينزائم}}

خلئي اندر پروٽينن جو سڀ کان مشهور ڪردار [[اينزائم]] طور آهي، جيڪي ڪيميائي ردعملن کي [[اتساهه|تيز]] ڪن ٿا. اينزائم عام طور تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن ۽ رڳو هڪ يا ڪجهه ڪيميائي ردعملن کي تيز ڪندا آهن. اينزائم [[ميٽابولزم]] سان لاڳاپيل گهڻا ردعمل سرانجام ڏين ٿا، ۽ ان سان گڏ [[ڊي اين اي نقل]], [[ڊي اين اي مرمت]] ۽ [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جهڙن عملن ۾ ڊي اين اي تي پڻ ڪم ڪن ٿا. ڪجهه اينزائم ٻين پروٽينن تي عمل ڪري ڪيميائي گروهه شامل يا ختم ڪن ٿا، جنهن عمل کي ترجمي کان پوءِ واري ترميم چيو ويندو آهي. لڳ ڀڳ 4,000 اهڙا ردعمل معلوم آهن، جيڪي اينزائم ذريعي تيز ٿين ٿا.&lt;ref name=EXPASY2000/&gt; اينزائمي اتساهه سان ردعمل جي رفتار ۾ واڌ تمام وڏي ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور [[اوروٽيٽ ڊيڪاربوڪسيليز]] جي صورت ۾ اينزائم کان سواءِ ردعمل کي لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 80 لک سال لڳن ها، جڏهن ته اينزائم جي موجودگي ۾ اهو رڳو 18 ملي سيڪنڊن ۾ مڪمل ٿئي ٿو.&lt;ref name=Radzicka1995/&gt;

جن ماليڪيولن سان اينزائم ڳنڍجن ۽ جن تي عمل ڪن، تن کي [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ اينزائم سوين امينو تيزابن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، پر عام طور انهن مان رڳو ٿورو حصو سبسٽريٽ سان سڌي رابطي ۾ ايندو آهي، ۽ ان کان به ننڍو حصو—سراسري طور ٽي کان چار باقيات—سڌي طرح اتساهه واري عمل ۾ حصو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;urlEBI&quot;/&gt; اينزائم جو اهو علائقو، جيڪو سبسٽريٽ سان ڳنڍجي ٿو ۽ اتساهي باقيات رکي ٿو، [[فعال هنڌ]] سڏبو آهي.&lt;ref name=Biochemistry2010/&gt;{{rp|389}}

[[ڊائريجينٽ پروٽين]] اهڙن پروٽينن جي هڪ درجي جا ميمبر آهن، جيڪي ٻين اينزائمز ذريعي ٺهندڙ مرڪبن جي [[اسٽيريوڪيميا]] جو تعين ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pickel 2013&quot;/&gt;

=== خلوي اشارا ۽ ليگينڊ سان ڳنڍجڻ ===
{{See also|گليڪن–پروٽين لهه وچڙ}}

[[File:Mouse cholera antibody.png|thumb|upright|[[ربن خاڪو|ربن خاڪو]] هڪ ڪوئي جي اينٽي باڊي جو، جيڪا [[هيضو|هيضي]] جي هڪ [[ڪاربوهائيڊريٽ]] اينٽيجن سان ڳنڍجي ٿي.]]

ڪيترائي پروٽين [[خلوي اشارا]] ۽ [[اشاري جي منتقلي]] واري عمل ۾ شامل هوندا آهن. ڪجهه پروٽين، جهڙوڪ [[انسولين]]، خلئي کان ٻاهر ڪم ڪندڙ پروٽين آهن، جيڪي ان خلئي مان اشارو منتقل ڪن ٿا جتي اهي ٺهيا هوندا آهن ۽ اهو اشارو پري موجود ٻين خلين يا [[حياتياتي بافت|بافتن]] تائين پهچائين ٿا. ٻيا [[جھلي پروٽين]] هوندا آهن، جيڪي [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا؛ انهن جو مکيه ڪم اشاري واري ماليڪيول سان ڳنڍجڻ ۽ خلئي اندر حياتياتي ڪيميائي ردعمل پيدا ڪرڻ هوندو آهي. ڪيترن وصول ڪندڙن جو ڳنڍجڻ وارو هنڌ خلئي جي سطح تي ظاهر هوندو آهي ۽ هڪ اثر ڪندڙ ڊومين خلئي اندر هوندو آهي، جيڪو اينزائمي سرگرمي رکي سگهي ٿو يا اهڙي [[ترتيبي تبديلي]] مان گذري سگهي ٿو، جيڪا خلئي اندر ٻين پروٽينن طرفان سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref name = &quot;Brandon_1999&quot; /&gt;{{rp|251–81}}

[[اينٽي باڊي]] [[حاصل ڪيل مدافعتي نظام]] جا پروٽيني جزا آهن، جن جو مکيه ڪم [[اينٽيجن]]ن، يعني جسم ۾ داخل ٿيل پرڏيهي مادن، سان ڳنڍجڻ ۽ انهن کي تباهي لاءِ نشانو بڻائڻ آهي. اينٽي باڊيون خلئي کان ٻاهر واري ماحول ۾ [[ترشح|خارج]] ٿي سگهن ٿيون يا خاص [[بي خلين]] جي جھلين ۾ ڳنڍيل ٿي سگهن ٿيون، جن کي [[پلازما خليو|پلازما خلَيا]] چيو ويندو آهي. جتي اينزائم پنهنجن سبسٽريٽن سان ڳنڍجڻ جي سگهه ۾ ردعمل سرانجام ڏيڻ جي ضرورت سبب محدود هوندا آهن، اتي اينٽي باڊين تي اهڙي پابندي نه هوندي آهي. اينٽي باڊي جي پنهنجي هدف سان ڳنڍجڻ جي سگهه انتهائي بلند ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|275–50}}

ڪيترائي ليگينڊ کڻندڙ پروٽين مخصوص [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن حياتياتي ماليڪيولن]] سان ڳنڍجي کين گهڻ-خلوي جاندار جي جسم جي ٻين هنڌن تائين منتقل ڪن ٿا. انهن پروٽينن ۾ ليگينڊ جي گهڻي مقدار موجود هئڻ وقت ڳنڍجڻ جي سگهه بلند هجڻ گهرجي ۽ هدف بافتن ۾ ليگينڊ جي گهٽ مقدار هئڻ وقت ان کي ڇڏڻ گهرجي. ليگينڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين جو روايتي مثال [[هيموگلوبن]] آهي، جيڪو سڀني [[مهره دار]]ن ۾ [[ڦڦڙن]] مان [[آڪسيجن]] کي ٻين عضون ۽ بافتن تائين کڻي وڃي ٿو ۽ هر حياتياتي [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهت]] ۾ ان جا ويجها هم شڪل موجود آهن.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|222–29}} [[ليڪٽن]] [[گليڪن–پروٽين لهه وچڙ|کنڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين]] آهن، جيڪي پنهنجي کنڊ واري حصي لاءِ تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن. ليڪٽن عام طور خلين ۽ پروٽينن سان لاڳاپيل حياتياتي [[ماليڪيولي سڃاڻپ]] ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=Rudiger2000/&gt; [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙ]] انتهائي مخصوص ڳنڍجندڙ پروٽين آهن، ۽ ڪيترائي [[هارمون]] پنهنجن وصول ڪندڙن سان مخصوص نموني ڳنڍجي ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooper 2000&quot;&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |year=2000 |chapter=Signaling Molecules and Their Receptors |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9924/}}&lt;/ref&gt;

[[جھلي پار پروٽين]] ليگينڊ کڻندڙ پروٽين طور پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي خلوي جھلي جي [[نيم نفوذ پذير جھلي|نفوذ پذيري]] کي [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] ۽ آئنن لاءِ تبديل ڪن ٿا. جھلي جو اندروني حصو [[هائيڊروفوبڪ]] هوندو آهي، جنهن مان [[ڪيميائي قطبيت|قطبي]] يا چارج ٿيل ماليڪيول [[پکيڙ|پکيڙ]] وسيلي گذري نٿا سگهن. جھلي پروٽينن ۾ اندروني رستا هوندا آهن، جيڪي اهڙن ماليڪيولن کي خلئي ۾ داخل ٿيڻ يا ٻاهر نڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. ڪيترائي [[آئن چينل]] پروٽين رڳو ڪنهن هڪ مخصوص آئن جي چونڊ لاءِ خاص هوندا آهن؛ مثال طور، [[پوٽاشيم]] ۽ [[سوڊيم]] چينل اڪثر انهن ٻنهي مان رڳو هڪ آئن کي چونڊيندا آهن.&lt;ref name = &quot;Brandon_1999&quot; /&gt;{{rp|232–34}}

=== بناوٽي پروٽين ===

[[File:CHOP protein structure.png|thumb|پروٽين جي بناوٽ]]

بناوٽي پروٽين ٻي صورت ۾ روان يا نرم حياتياتي جزن کي سختي ۽ مضبوطي ڏين ٿا. گهڻا بناوٽي پروٽين [[ريشيدار پروٽين]] هوندا آهن؛ مثال طور [[ڪوليجن]] ۽ [[ايلسٽن]] [[ڳنڍيندڙ بافت]] جهڙوڪ [[ڪارٽليج]] جا اهم جزا آهن، جڏهن ته [[ڪيراٽِن]] سخت يا ڌاڳي جهڙين بناوٽن جهڙوڪ [[وار]]، [[ننهن (جسماني بناوٽ)|ننهن]]، [[پنک]]، [[کُر]] ۽ ڪجهه [[ٻاهرئين ڍانچي|جانوري خولن]] ۾ ملي ٿو.&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|178–81}} ڪجهه [[گولائي پروٽين]] پڻ بناوٽي ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا؛ مثال طور [[ايڪٽن]] ۽ [[ٽيوبولين]] مونومر جي صورت ۾ گولائي ۽ حل پذير هوندا آهن، پر [[پوليمر]] بڻجي ڊگها ۽ سخت ريشا ٺاهيندا آهن، جيڪي [[خلوي ڍانچو]] ٺاهين ٿا ۽ خلئي کي پنهنجي شڪل ۽ ماپ برقرار رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=Biochemistry2010/&gt;{{rp|490}}

ٻيا پروٽين، جيڪي بناوٽي ڪم ڪن ٿا، [[حرڪتي پروٽين]] آهن، جهڙوڪ [[مائيوسين]]، [[ڪائنيسن]] ۽ [[ڊائنين]]، جيڪي ميڪانيڪي قوت پيدا ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. اهي پروٽين هڪ-خلوي جاندارن جي خلوي [[حرڪت پذيري]] ۽ جنسي طور پيدائش ڪندڙ ڪيترن گهڻ-خلوي جاندارن جي [[اسپرم]] جي حرڪت لاءِ انتهائي اهم آهن. اهي [[عضلو|عضلن]] جي سُڪڙجڻ سان پيدا ٿيندڙ قوتون پيدا ڪن ٿا&lt;ref name = &quot;Van_Holde_1996&quot; /&gt;{{rp|258–64, 272}} ۽ خلئي اندر مادن جي منتقليءَ ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=Biochemistry2010/&gt;{{rp|481,490}}

== اڀياس جا طريقا ==
{{Main|پروٽين جا طريقا}}

پروٽين جي بناوٽ ۽ ڪم جي اڀياس لاءِ عام طور استعمال ٿيندڙ طريقن ۾ [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]]، [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]]، [[ايڪس-ري قلميات]]، [[نيوڪليائي مقناطيسي گونج]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن. پروٽينن جي سرگرمين ۽ بناوٽن جو اڀياس ''[[جسم کان ٻاهر]]''، ''[[جسم اندر]]'' ۽ ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪري سگهجي ٿو. صاف ڪيل پروٽينن تي ضابطي هيٺ ماحول ۾ ڪيل '''''جسم کان ٻاهر''''' اڀياس اهو سمجهڻ لاءِ ڪارائتا آهن ته ڪو پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Experimental Animal and In Vitro Study Designs |date=2001 |work=Evaluating Chemical and Other Agent Exposures for Reproductive and Developmental Toxicity |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222201/ |access-date=2024-12-23 |publisher=National Academies Press}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[اينزائم حرڪيات]] جا اڀياس ڪنهن اينزائم جي اتساهي سرگرمي جي [[ردعمل جو طريقو|ڪيميائي طريقي]] ۽ مختلف ممڪن سبسٽريٽ ماليڪيولن لاءِ ان جي نسبي ڇڪ جو جائزو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ricard |first1=Jacques |last2=Cornish-Bowden |first2=Athel |date=July 1987 |title=Co-operative and allosteric enzymes: 20 years on |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x |journal=European Journal of Biochemistry |volume=166 |issue=2 |pages=255–272 |doi=10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x|pmid=3301336 }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، '''''جسم اندر''''' تجربا ڪنهن پروٽين جي جسماني ڪردار بابت معلومات ڏئي سگهن ٿا، ڀلي اهو [[خلوي حياتيات|خلئي]] جي حوالي سان هجي يا سڄي [[جاندار]] جي حوالي سان، ۽ اڪثر مختلف حالتن ۾ پروٽين جي رويي بابت وڌيڪ ڄاڻ مهيا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lipinski |first1=Christopher |last2=Hopkins |first2=Andrew |date=December 2004 |title=Navigating chemical space for biology and medicine |url=https://www.nature.com/articles/nature03193 |journal=Nature |volume=432 |issue=7019 |pages=855–861 |doi=10.1038/nature03193|pmid=15602551 |bibcode=2004Natur.432..855L |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; '''''ڪمپيوٽري''''' اڀياس پروٽينن جي تحقيق لاءِ ڳڻپيوڪري طريقا استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Danchin |first1=A. |last2=Médigue |first2=C. |last3=Gascuel |first3=O. |last4=Soldano |first4=H. |last5=Hénaut |first5=A. |date=1991 |title=From data banks to data bases |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/092325089190073J |journal=Research in Microbiology |volume=142 |issue=7–8 |pages=913–916 |doi=10.1016/0923-2508(91)90073-J|pmid=1784830 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== پروٽين جي صفائي ===
{{Main|پروٽين جي صفائي}}

پروٽينن کي ٻين خلوي جزن کان الڳ ۽ صاف ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪري سگهجن ٿا، جهڙوڪ [[الٽراسينٽريفيوگيشن]]، [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]]، [[اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[ڪروميٽوگرافي]].&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|21–24}} [[جينياتي انجنيئرنگ]] جي ترقي سان صفائيءَ کي آسان بڻائڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا پڻ ممڪن ٿيا آهن.&lt;ref name=Terpe2003/&gt;

''[[جسم کان ٻاهر]]'' تجزيو ڪرڻ لاءِ، ڪنهن پروٽين کي ٻين خلوي جزن کان صاف ڪرڻ ضروري هوندو آهي. اهو عمل عام طور [[خلوي ڀڃ ڊاهه|خلئي جي ڀڃ ڊاهه]] سان شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ خلئي جي جھلي ٽوڙي ان جو اندروني مواد هڪ محلول ۾ آزاد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي [[خام لائسيٽ]] چيو ويندو آهي. پوءِ حاصل ٿيل ملاوٽ کي [[الٽراسينٽريفيوگيشن]] ذريعي جدا ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان مختلف خلوي جزا اهڙن حصن ۾ ورهائجن ٿا جن ۾ حل پذير پروٽين، جھلي جا [[لپڊ]] ۽ پروٽين، خلوي [[عضيو]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]] شامل هوندا آهن. [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]] جي [[لوڻ وسيلي ترسيب]] واري طريقي سان هن لائسيٽ مان پروٽينن کي وڌيڪ مرڪوز ڪري سگهجي ٿو. ان کان پوءِ مختلف قسمن جي [[ڪروميٽوگرافي]] ذريعي گهربل پروٽين يا پروٽينن کي ماليڪيولي وزن، خالص چارج ۽ ڳنڍجڻ جي ڇڪ جهڙين خاصيتن جي بنياد تي الڳ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name = &quot;Murray_2006&quot; /&gt;{{rp|21–24}} صفائيءَ جي سطح کي مختلف قسمن جي [[جيل اليڪٽروفوريسس]] ذريعي جانچي سگهجي ٿو جيڪڏهن گهربل پروٽين جو ماليڪيولي وزن ۽ [[آئسو اليڪٽرڪ نقطو]] معلوم هجي، يا [[اسپيڪٽروسڪوپي]] ذريعي جيڪڏهن پروٽين جون سڃاڻپ لائق اسپيڪٽروسڪوپي خاصيتون هجن، يا [[اينزائم جاچ]] ذريعي جيڪڏهن ان ۾ اينزائمي سرگرمي موجود هجي. ان کان سواءِ پروٽينن کي سندن چارج موجب [[اليڪٽروفوڪسنگ]] ذريعي به جدا ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=Hey2008/&gt;

قدرتي پروٽينن لاءِ ليبارٽري استعمال جي لائق ڪافي صفائي حاصل ڪرڻ خاطر صفائيءَ جا ڪيترائي مرحلا گهربل ٿي سگهن ٿا. هن عمل کي آسان ڪرڻ لاءِ [[جينياتي انجنيئرنگ]] وسيلي پروٽينن ۾ اهڙيون ڪيميائي خاصيتون شامل ڪيون وينديون آهن، جيڪي انهن جي بناوٽ يا سرگرمي کي متاثر ڪرڻ کان سواءِ صفائيءَ کي آسان بڻائن. اهڙي صورت ۾ هڪ مخصوص امينو تيزابي تسلسل تي مشتمل ”ٽيگ“، اڪثر [[هسٽڊين]] باقيات جو سلسلو، جنهن کي ”[[هس-ٽيگ]]“ چيو ويندو آهي، پروٽين جي هڪ پڇاڙيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. پوءِ جڏهن لائسيٽ کي [[نڪيل]] رکندڙ ڪروميٽوگرافي ڪالمن مان گذاريو ويندو آهي، هسٽڊين باقيات نڪيل سان ڳنڍجي ڪالمن تي بيهي رهن ٿيون، جڏهن ته ٽيگ کان سواءِ ٻيا جزا آسانيءَ سان گذري وڃن ٿا. پيچيده ملاوٽن مان مخصوص پروٽين صاف ڪرڻ لاءِ اهڙا ڪيترائي ٽيگ ٺاهيا ويا آهن.&lt;ref name=Terpe2003/&gt;

=== خلوي هنڌبندي ===

[[File:Localisations02eng.jpg|thumb|right|upright=1.35|مختلف [[خلوي حصو|خلوي حصن]] ۽ بناوٽن ۾ موجود پروٽين، جن کي [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] سان ٽيگ ڪيو ويو آهي؛ هتي اهي اڇا ڏيکاريل آهن.]]

''جسم اندر'' پروٽينن جي اڀياس ۾ اڪثر خلئي اندر انهن جي ترڪيب ۽ هنڌبندي تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪيترائي خلئي اندر وارا پروٽين [[سائيٽوپلازم]] ۾ ٺهندا آهن ۽ جھلي سان ڳنڍيل يا خارج ٿيندڙ پروٽين [[اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم]] ۾ ٺهندا آهن، پر مخصوص عضين يا خلوي بناوٽن ڏانهن پروٽينن کي [[پروٽين هدف سازي|موڪلڻ]] جا تفصيلي طريقا اڪثر مڪمل طور واضح ناهن. خلوي هنڌبندي جانچڻ لاءِ هڪ ڪارائتو طريقو جينياتي انجنيئرنگ وسيلي خلئي ۾ اهڙو [[فيوزن پروٽين]] يا [[ڪيميرا (پروٽين)|ڪيميرا]] ظاهر ڪرائڻ آهي، جنهن ۾ گهربل قدرتي پروٽين کي [[رپورٽر جين|رپورٽر]] جهڙوڪ [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] (GFP) سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=Stepanenko2008/&gt; پوءِ ڳنڍيل پروٽين جي خلئي اندر جڳهه کي [[خوردبيني]] ذريعي صاف ۽ مؤثر نموني ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=Yuste2005/&gt;

پروٽين جي خلوي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا به استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف علائقن جهڙوڪ اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم، گولجي، لائيسوسوم يا ويڪيول، مائيٽوڪونڊريا، ڪلوروپلاسٽ، پلازما جھلي وغيره لاءِ ڄاتل خلوي نشانيون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن نشانين جي فلوروسينٽ ٽيگ ٿيل صورتن يا انهن جي خلاف اينٽي باڊين جي استعمال سان گهربل پروٽين جي هنڌبندي سڃاڻڻ گهڻو آسان ٿي وڃي ٿو. مثال طور، [[اڻ سڌي اميونو فلوروسينس]] فلوروسينٽ گڏ-هنڌبندي ۽ مقام جي ڏيکاءَ جي اجازت ڏئي ٿي. ساڳئي مقصد لاءِ خلوي حصن کي نشان لڳائڻ واسطي فلوروسينٽ رنگ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=Margolin2000/&gt;

ٻيا طريقا پڻ موجود آهن. مثال طور، [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]] عام طور هڪ يا وڌيڪ گهربل پروٽينن خلاف اهڙي اينٽي باڊي استعمال ڪري ٿي، جيڪا اينزائم سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ چمڪندڙ يا رنگ پيدا ڪندڙ اشارا پيدا ڪندي آهي؛ انهن اشارن کي مختلف نمونن ۾ ڀيٽي پروٽين جي هنڌبندي بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hrycaj |first=Steven |date=17 October 2023 |title=Immunohistochemistry: Origins, Tips, and a Look to the Future |url=https://www.the-scientist.com/immunohistochemistry-origins-tips-and-a-look-to-the-future-71439 |access-date=2024-12-22 |website=The Scientist Magazine}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻيو قابل استعمال طريقو سکروز يا ڪنهن ٻئي مادي جي تدريجي محلول ۾ گڏ-حصابندي آهي، جيڪا [[هم ڪثافتي سينٽريفيوگيشن]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=Walker2000/&gt; جيتوڻيڪ هي طريقو ڄاتل ڪثافت واري ڪنهن خلوي حصي ۽ گهربل پروٽين جي گڏ-هنڌبندي کي قطعي ثابت نٿو ڪري، پر اهڙي امڪان کي وڌائي ٿو.&lt;ref name=Walker2000/&gt;

آخرڪار، خلوي هنڌبندي لاءِ سڀ کان معتبر طريقو [[اميونو اليڪٽران خوردبيني]] آهي. هن طريقي ۾ گهربل پروٽين خلاف اينٽي باڊي کي روايتي اليڪٽران خوردبيني طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. نموني کي عام اليڪٽران خوردبيني جاچ لاءِ تيار ڪرڻ کان پوءِ ان تي گهربل پروٽين خلاف اهڙي اينٽي باڊي لڳائي ويندي آهي، جيڪا تمام گهڻي اليڪٽران-گهڻي مادي، عام طور سون، سان ڳنڍيل هوندي آهي. ان سان هڪ ئي وقت انتهائي نفيس بناوٽي تفصيل ۽ گهربل پروٽين جي جڳهه معلوم ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=Mayhew2008/&gt;

[[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] نالي جينياتي انجنيئرنگ جي هڪ ٻئي استعمال وسيلي محقق پروٽين جي تسلسل کي تبديل ڪري سگهن ٿا، ۽ ان سان ان جي بناوٽ، خلوي هنڌبندي ۽ ضابطي جي حساسيت کي به بدلائي سگهن ٿا. هي طريقو تبديل ڪيل ٽي آر اين اي استعمال ڪندي غير فطري امينو تيزابن کي پروٽينن ۾ شامل ڪرڻ جي به اجازت ڏئي ٿو،&lt;ref name=Hohsaka2002/&gt; ۽ نون خاصيتن وارن پروٽينن جي منطقي [[پروٽين ڊيزائن|ڊيزائن]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=Cedrone2000/&gt;

=== پروٽيومڪس ===

{{Main|پروٽيومڪس}}

ڪنهن خلئي يا خلوي قسم ۾ ڪنهن هڪ وقت موجود سڀني پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي، ۽ اهڙن وڏي پيماني جي انگن اکرن جي اڀياس واري شعبي کي [[پروٽيومڪس]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو نالو لاڳاپيل شعبي [[جينومڪس]] جي قياس تي رکيو ويو آهي. پروٽيومڪس ۾ اهم تجربيگاهي طريقن ۾ [[ٻه-رخِي جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخِي اليڪٽروفوريسس]] شامل آهي،&lt;ref name=Gorg2008/&gt; جيڪا ڪيترن پروٽينن کي جدا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي؛ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]]،&lt;ref name=Conrotto2008/&gt; جيڪا پروٽينن جي تيز ۽ وڏي پيماني تي سڃاڻپ ۽ پيپٽائيڊن جي تسلسل سازي ممڪن بڻائي ٿي، اڪثر [[جيل اندر هضم]] کان پوءِ؛ [[پروٽين مائڪرو ايري]]، جيڪي خلئي ۾ موجود مختلف پروٽينن جي نسبي مقدار معلوم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا؛ ۽ [[ٻه-هائبرڊ اسڪريننگ]]، جيڪا [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] جي منظم اڀياس جي اجازت ڏئي ٿي.&lt;ref name=Koegl2007/&gt; حياتياتي طور ممڪن اهڙين سڀني لهه وچڙن جي مڪمل مجموعي کي [[انٽريڪٽوم]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=Plewczynski2009/&gt; هر ممڪن ويڙهه جي نمائندگي ڪندڙ پروٽينن جون بناوٽون منظم طريقي سان معلوم ڪرڻ جي ڪوشش کي [[بناوٽي جينومڪس]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=Zhang2003/&gt;

=== بناوٽ جو تعين ===

ڪنهن پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ، يا ان جي مرڪبن جي چوٿين درجي جي بناوٽ معلوم ڪرڻ سان اهم اشارا ملي سگهن ٿا ته پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو ۽ ان کي ڪيئن متاثر ڪري سگهجي ٿو، مثال طور [[Drug design#Structure-based|دوا جي بناوٽ]] ۾. جيئن ته پروٽين [[Diffraction-limited system|تمام ننڍا هوندا آهن]] ۽ [[روشني خوردبين]] سان سڌي طرح نٿا ڏسي سگهجن، تنهنڪري انهن جي بناوٽ معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. عام تجربيگاهي طريقن ۾ [[ايڪس-ري قلميات]] ۽ [[پروٽين اين ايم آر|اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] شامل آهن، جيڪي ٻئي ايٽمي سطح تائين بناوٽي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. تنهن هوندي، اين ايم آر تجربا اهڙي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا جنهن مان ايٽمن جي جوڙن جي وچ ۾ ڪجهه فاصلا اندازي سان معلوم ڪري سگهجن ٿا، ۽ پروٽين جون ممڪن آخري ترتيبون [[فاصلي واري هندسه]] جي مسئلي کي حل ڪندي طئي ڪيون وڃن ٿيون. [[ٻٽي قطبيت انٽرفيروميٽري]] هڪ مقداري تجزياتي طريقو آهي، جيڪو پروٽين جي مجموعي [[پروٽين ترتيب]] ۽ لهه وچڙ يا ٻين تحريڪن سبب ٿيندڙ [[ترتيبي تبديلي]]ن کي ماپي ٿو. [[گول ڊائڪروئزم]] پروٽينن جي اندروني بيٽا-شيٽ ۽ الفا-هيلڪس ترتيب معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيو تجربيگاهي طريقو آهي. [[ڪريو اليڪٽران خوردبيني]] تمام وڏن پروٽين مرڪبن، جن ۾ گڏ ٿيل [[وائرس]] به شامل آهن، بابت گهٽ-تفصيلي بناوٽي ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي؛&lt;ref name = &quot;Brandon_1999&quot; /&gt;{{rp|340–41}} ان جي هڪ صورت [[اليڪٽران قلميات]] ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ تفصيلي ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي، خاص طور جھلي پروٽينن جي ٻه-رخِي قلمياتي نمونن لاءِ.&lt;ref name=Gonen2005/&gt; معلوم ڪيل بناوٽون عام طور [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] (PDB) ۾ جمع ڪيون وينديون آهن، جيڪو آزاد رسائي وارو ذريعو آهي، جتان هزارين پروٽينن بابت بناوٽي انگ اکر هر ايٽم جي [[ڪارٽيزين هم آهنگين]] جي صورت ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=Standley2008/&gt;

پروٽين جي بناوٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ جيني تسلسل معلوم آهن. ان کان سواءِ معلوم ڪيل بناوٽن جو مجموعو انهن پروٽينن ڏانهن وڌيڪ مائل آهي، جن کي بناوٽ معلوم ڪرڻ جي اهم طريقي [[ايڪس-ري قلميات]] لاءِ گهربل حالتن ۾ آسانيءَ سان استعمال ڪري سگهجي ٿو. خاص طور، گولائي پروٽينن کي ايڪس-ري قلميات لاءِ [[قلم بندي|قلم بند]] ڪرڻ نسبتاً آسان آهي. ان جي ابتڙ، جھلي پروٽينن ۽ وڏن پروٽين مرڪبن کي قلم بند ڪرڻ ڏکيو آهي، تنهنڪري اهي پروٽين ڊيٽا بئنڪ ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.&lt;ref name=Walian2004/&gt; [[بناوٽي جينومڪس]] جي منصوبن اهڙين کوٽن کي گهٽائڻ لاءِ اهم ويڙهه وارن درجن جون نمائنده بناوٽون منظم نموني حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي]] جا طريقا انهن پروٽينن لاءِ ممڪن بناوٽ پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جن جون بناوٽون تجربي طور معلوم نه ٿيون آهن.&lt;ref name=Sleator2012/&gt;

=== بناوٽ جي اڳڪٿي ===
{{Main|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪندڙ سافٽويئرن جي فهرست}}

[[File:225 Peptide Bond-01.jpg|thumb|right|upright=1.6|جزوي امينو تيزابن جو تجزيو ڪري پروٽين جي ثانوي، ٽئين ۽ چوٿين درجي جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هتي [[هيم]] ايڪا رکندڙ هيموگلوبن ڏيکاريل آهي.]]

بناوٽي جينومڪس جي شعبي کي مڪمل ڪندي، ''پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي'' پروٽينن جا ڪارائتا [[رياضيائي نمونو|رياضيائي نمونا]] تيار ڪري ٿي، جيئن ليبارٽري ۾ سڌي مشاهدي بدران نظرياتي طور ڳڻپيوڪري طريقي سان ماليڪيولي بناوٽن جي اڳڪٿي ڪري سگهجي.&lt;ref name=Zhang2008/&gt; بناوٽ جي اڳڪٿي جو سڀ کان ڪامياب قسم [[هم شڪلي نمونو سازي]] سڏجي ٿو، جيڪو اهڙي ”سانچي“ واري بناوٽ جي موجودگي تي ڀاڙي ٿو، جنهن جو تسلسل نمونو بڻجندڙ پروٽين سان مشابهت رکي. بناوٽي جينومڪس جو مقصد حل ڪيل بناوٽن جو اهڙو ڪافي نمائنده مجموعو مهيا ڪرڻ آهي، جنهن جي بنياد تي باقي گهڻن پروٽينن جا نمونا ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=Xiang2006/&gt; جيتوڻيڪ جڏهن رڳو پري لاڳاپيل سانچا موجود هجن تڏهن صحيح نمونا ٺاهڻ اڃا به ڏکيو آهي، پر تجويز ڪيو ويو آهي ته هن عمل ۾ [[تسلسل هم قطاري]] بنيادي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن ”مڪمل“ تسلسل هم قطاري معلوم هجي ته ڪافي درست نمونا ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref name=Zhang2005/&gt; بناوٽ جي اڳڪٿي جا ڪيترائي طريقا اڀرندڙ شعبي [[پروٽين انجنيئرنگ]] لاءِ بنياد بڻيا آهن، جنهن ۾ اڳ ئي نيون پروٽين ويڙهون تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=Kuhlman2003/&gt; ڪيترن پروٽينن ۾، يوڪيريئوٽن ۾ لڳ ڀڳ 33٪، وڏا غير بناوٽي پر حياتياتي طور فعلي حصا هوندا آهن ۽ انهن کي [[فطري طور غير ترتيب يافته پروٽين]]ن طور درجابند ڪري سگهجي ٿو. پروٽين جي غير ترتيبي جي اڳڪٿي ۽ تجزيو پروٽين جي بناوٽ جي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ward JJ, Sodhi JS, McGuffin LJ, Buxton BF, Jones DT | title = Prediction and functional analysis of native disorder in proteins from the three kingdoms of life | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-03-26_337_3/page/635 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 337 | issue = 3 | pages = 635–645 | date = March 2004 | pmid = 15019783 | doi = 10.1016/j.jmb.2004.02.002 | bibcode = 2004JMBio.337..635W | citeseerx = 10.1.1.120.5605 }}&lt;/ref&gt;

=== حرڪتي عملن جي ڪمپيوٽري نقل سازي ===

وڌيڪ پيچيده ڳڻپيوڪري مسئلو ماليڪيولن جي وچ واري لهه وچڙ جي اڳڪٿي آهي، جيئن [[ماليڪيولي ڊاڪنگ]]،&lt;ref name=Ritchie2008/&gt; [[پروٽين جي ويڙهجڻ]]، [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] ۽ ڪيميائي عمل پذيري. اهڙن حرڪتي عملن جي نقل سازي لاءِ رياضيائي نمونن ۾ [[ماليڪيولي ميڪانيات]] ۽ خاص طور [[ماليڪيولي حرڪيات]] شامل آهن. ان حوالي سان ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪيل نقل سازين ننڍن الفا-هيلڪس وارن [[پروٽين ڊومين]]ن، جهڙوڪ [[ويلن]] هيڊ پيس،&lt;ref name=Zagrovic2002/&gt; [[ايڇ آءِ وي]] جي مددگار پروٽين&lt;ref name=Herges2005/&gt; جي ويڙهجڻ کي ظاهر ڪيو آهي، ۽ معياري ماليڪيولي حرڪيات کي [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانيڪي]] رياضيات سان ملائيندڙ گڏيل طريقن [[روڊوپسن]]ن جي برقي حالتن جو اڀياس ڪيو آهي.&lt;ref name=Hoffman2006/&gt;

روايتي ماليڪيولي حرڪيات کان اڳتي، [[ڪوانٽمي حرڪيات]] جا طريقا ڪوانٽمي ميڪانيڪي اثرن جي درست وضاحت سان پروٽينن جي ايٽمي سطح تي نقل سازي جي اجازت ڏين ٿا. مثالن ۾ گهڻ-سطحي [[گهڻ-ترتيبي وقت-دارومدار هارٽري]] طريقو ۽ [[حرڪت جي درجابندي وارين مساواتن]] وارو طريقو شامل آهن، جيڪي ترتيبوار ٻوٽن جي ڪرپٽوڪرومن&lt;ref name= Gatti2018/&gt; ۽ بيڪٽيرين جي روشني گڏ ڪندڙ مرڪبن تي لاڳو ڪيا ويا آهن.&lt;ref name= Schulten2012/&gt; حياتياتي پيماني وارن نظامن جي ڪوانٽمي ۽ روايتي ميڪانيڪي نقل سازي ٻنهي لاءِ تمام وڏي ڳڻپيوڪري طاقت گهربل هوندي آهي، تنهنڪري [[ورهايل ڳڻپيوڪر]] منصوبا جهڙوڪ [[فولڊنگ ايٽ هوم]]، [[گرافڪس پروسيسنگ يونٽ|جي پي يو]] متوازي پروسيسنگ ۽ [[مونٽي ڪارلو طريقو|مونٽي ڪارلو]] طريقن ۾ ترقيءَ کي استعمال ڪندي [[GPU تي ماليڪيولي نمونو سازي|ماليڪيولي نمونو سازي]] کي آسان بڻائين ٿا.&lt;ref name=Scheraga2007/&gt;&lt;ref name=&quot;Zheng Javidpour 2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zheng |first1=Size |last2=Javidpour |first2=Leili |last3=Sahimi |first3=Muhammad |last4=Shing |first4=Katherine S. |last5=Nakano |first5=Aiichiro |title=sDMD: An open source program for discontinuous molecular dynamics simulation of protein folding and aggregation |journal=Computer Physics Communications |volume=247 |date=2020 |doi=10.1016/j.cpc.2019.106873 |article-number=106873|bibcode=2020CoPhC.24706873Z }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تجزيو ===
{{See also|پروٽين (غذا)#کاڌي ۾ جاچ}}

نامياتي مادي ۾ موجود ڪُل نائٽروجن جو وڏو حصو پروٽينن جي امينو گروهن مان ايندو آهي. [[ڪُل ڪيلڊال نائٽروجن]] (TKN) نائٽروجن جي هڪ ماپ آهي، جيڪا گندي يا صاف پاڻي، مٽي، خوراڪ، جانورن جي خوراڪ ۽ عام نامياتي مادي جي تجزيي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، ان لاءِ [[ڪيلڊال طريقو]] استعمال ڪيو ويندو آهي. ان کان وڌيڪ حساس طريقا پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Muñoz-Huerta RF, Guevara-Gonzalez RG, Contreras-Medina LM, Torres-Pacheco I, Prado-Olivarez J, Ocampo-Velazquez RV | title = A review of methods for sensing the nitrogen status in plants: advantages, disadvantages and recent advances | journal = Sensors | volume = 13 | issue = 8 | pages = 10823–10843 | date = August 2013 | pmid = 23959242 | pmc = 3812630 | doi = 10.3390/s130810823 | doi-access = free | bibcode = 2013Senso..1310823M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Martin PD, Malley DF, Manning G, Fuller L |title=Determination of soil organic carbon and nitrogen at the field level using near-infrared spectroscopy | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-soil-science_2002-11_82_4/page/413 |journal=Canadian Journal of Soil Science |date=November 2002 |volume=82 |issue=4 |pages=413–422 |doi=10.4141/S01-054 |bibcode=2002CaJSS..82..413M }}&lt;/ref&gt;

== هاضمو ==
{{main|پروٽيولائسس|پروٽين (غذا)}}

[[File:Proteolysis scheme.svg|thumb|class=skin-invert-image|230px|پروٽين جو هائيڊرولائسس. صنعتي پروٽيولائسس لاءِ X = هائيڊروڪلورڪ تيزاب ۽ گرمي؛ حياتياتي پروٽيولائسس لاءِ X = پروٽيز]]

اتساهڪن جي غير موجودگيءَ ۾ پروٽينن جو [[هائيڊرولائسس]] تمام آهستي ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Radzicka Wolfenden 1996&quot;&gt;{{cite journal |last1=Radzicka |first1=Anna |last2=Wolfenden |first2=Richard |title=Rates of Uncatalyzed Peptide Bond Hydrolysis in Neutral Solution and the Transition State Affinities of Proteases |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1996-07-03_118_26/page/6105 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=118 |issue=26 |date=1 January 1996 |doi=10.1021/ja954077c |pages=6105–6109|bibcode=1996JAChS.118.6105R }}&lt;/ref&gt; پروٽينن جو ننڍن پيپٽائيڊن ۽ امينو تيزابن ۾ ٽٽڻ، جنهن کي [[پروٽيولائسس]] چيو ويندو آهي، [[هاضمو|هاضمي]] جو هڪ مرحلو آهي؛ پوءِ اهي ٽٽل شيون ننڍي آنڊي ۾ جذب ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Keller 2013&quot;&gt;{{cite book |last=Keller |first=J. |title=Encyclopedia of Biological Chemistry |chapter=Gastrointestinal Digestion and Absorption |publisher=Elsevier |date=2013 |isbn=978-0-12-378631-9 |doi=10.1016/b978-0-12-378630-2.00106-7 |pages=354–359}}&lt;/ref&gt; پروٽينن جو هائيڊرولائسس [[پروٽيز]] يا پيپٽائڊيز نالي اينزائمز تي دارومدار رکي ٿو. پروٽيز، جيڪي پاڻ به پروٽين هوندا آهن، انهن مخصوص [[پيپٽائيڊ بند]]ن جي بنياد تي ڪيترن قسمن ۾ ورهايل آهن جن کي اهي ٽوڙين ٿا؛ ان سان گڏ انهن کي ان ڳالهه موجب به ورهايو ويندو آهي تہ اهي پروٽين جي پڇاڙيءَ وارا پيپٽائيڊ بند ٽوڙين ٿا (ايگزوپيپٽائڊيز) يا پروٽين جي اندروني حصي وارا پيپٽائيڊ بند (اينڊوپيپٽائڊيز).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Oda |first=Kohei |title=New families of carboxyl peptidases: serine-carboxyl peptidases and glutamic peptidases  |journal=Journal of Biochemistry |year= 2012 |volume=151 |issue=1 |pages=13–25 |doi= 10.1093/jb/mvr129 |pmid= 22016395 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيپسن]] معدي ۾ موجود هڪ اينڊوپيپٽائڊيز آهي. معدي کان پوءِ [[لبلبو]] پروٽينن جي هائيڊرولائسس کي مڪمل ڪرڻ لاءِ ٻيا پروٽيز خارج ڪري ٿو، جن ۾ [[ٽرپسن]] ۽ [[ڪائموٽرپسن]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Switzar Giera 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Switzar |first1=Linda |last2=Giera |first2=Martin |last3=Niessen |first3=Wilfried M. A. |title=Protein Digestion: An Overview of the Available Techniques and Recent Developments |journal=Journal of Proteome Research |volume=12 |issue=3 |date=1 March 2013 |doi=10.1021/pr301201x |pages=1067–1077|pmid=23368288 }}&lt;/ref&gt;

پروٽين هائيڊرولائسس کي واپاري طور به استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن وڏي مقدار ۾ موجود پروٽيني ذريعن، جهڙوڪ رت جي خوراڪ، پنکن ۽ ڪيراٽن مان امينو تيزاب پيدا ڪرڻ. اهڙي مواد کي گرم [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] سان عمل هيٺ آندو ويندو آهي، جنهن سان پيپٽائيڊ بندن جو هائيڊرولائسس ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1002/14356007.a02_057.pub2 |chapter=Amino Acids |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2007 |last1=Drauz |first1=Karlheinz |last2=Grayson |first2=Ian |last3=Kleemann |first3=Axel |last4=Krimmer |first4=Hans-Peter |last5=Leuchtenberger |first5=Wolfgang |last6=Weckbecker |first6=Christoph |isbn=978-3-527-30385-4 }}&lt;/ref&gt;

== مشيني خاصيتون ==

پروٽينن جون [[حياتياتي مادن جون مشيني خاصيتون|مشيني خاصيتون]] تمام گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر انهن جي حياتياتي ڪم لاءِ بنيادي اهميت رکنديون آهن، جيئن [[ڪيراٽن]] ۽ [[ڪوليجن]] جهڙن پروٽينن جي صورت ۾.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gosline J, Lillie M, Carrington E, Guerette P, Ortlepp C, Savage K | title = Elastic proteins: biological roles and mechanical properties | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 357 | issue = 1418 | pages = 121–132 | date = February 2002 | pmid = 11911769 | pmc = 1692928 | doi = 10.1098/rstb.2001.1022 | veditors = Bailey AJ, Macmillan J, Shrewry PR, Tatham AS }}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[عضلو|عضلاتي بافت]] جي مسلسل ڦهلجڻ ۽ سُڪڙجڻ جي صلاحيت سڌي طرح ان کي ٺاهيندڙ پروٽينن جي لچڪدار خاصيتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Maruyama K, Natori R, Nonomura Y | title = New elastic protein from muscle | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-07-01_262_5563/page/58 | journal = Nature | volume = 262 | issue = 5563 | pages = 58–60 | date = July 1976 | pmid = 934326 | doi = 10.1038/262058a0 | bibcode = 1976Natur.262...58M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tskhovrebova L, Trinick J | title = Making muscle elastic: the structural basis of myomesin stretching | journal = PLOS Biology | volume = 10 | issue = 2 | article-number = e1001264 | date = February 2012 | pmid = 22347814 | pmc = 3279349 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001264 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ريشيدار پروٽينن کان سواءِ، [[اينزائم]]ن جي ترتيبي حرڪيات&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mizraji E, Acerenza L, Lin J | title = Viscoelastic models for enzymes with multiple conformational states | url = https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1987-11-21_129_2/page/163 | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 129 | issue = 2 | pages = 163–175 | date = November 1987 | pmid = 3455460 | doi = 10.1016/s0022-5193(87)80010-3 | bibcode = 1987JThBi.129..163M }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حياتياتي جھلي]]ن جي بناوٽ سميت ڪيترائي ٻيا حياتياتي ڪم پڻ پروٽينن جي مشيني خاصيتن جي ضابطي هيٺ هوندا آهن. حياتياتي ماحول کان ٻاهر به ڪيترن پروٽينن جون منفرد مشيني خاصيتون، ۽ [[مصنوعي پوليمرن جي فهرست|مصنوعي پوليمرن]] جي ڀيٽ ۾ انهن جي نسبي پائيداري، انهن کي ايندڙ نسل جي مادن جي ڊيزائن لاءِ اهم اميدوار بڻايو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | vauthors = Schiller T, Scheibel T |date=2024-04-18 |title=Bioinspired and biomimetic protein-based fibers and their applications |journal=Communications Materials |volume=5 |issue=1 |article-number=56 |doi=10.1038/s43246-024-00488-2 |doi-access=free |bibcode=2024CoMat...5...56S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sun J, He H, Zhao K, Cheng W, Li Y, Zhang P, Wan S, Liu Y, Wang M, Li M, Wei Z, Li B, Zhang Y, Li C, Sun Y, Shen J, Li J, Wang F, Ma C, Tian Y, Su J, Chen D, Fan C, Zhang H, Liu K | title = Protein fibers with self-recoverable mechanical properties via dynamic imine chemistry | journal = Nature Communications | volume = 14 | issue = 1 | article-number = 5348 | date = September 2023 | pmid = 37660126 | pmc = 10475138 | doi = 10.1038/s41467-023-41084-1  | doi-access = free| bibcode = 2023NatCo..14.5348S }}&lt;/ref&gt;

[[ينگ جو ماڊيولس]]، ''E''، محوري دٻاءُ ''σ'' کي ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ ''ε'' سان ورهائي ڳڻيو ويندو آهي. اهو ڪنهن مادي جي نسبي [[سختي]] جي ماپ آهي. پروٽينن جي حوالي سان اها سختي اڪثر سڌي طرح حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل هوندي آهي. مثال طور، [[ڪوليجن]]، جيڪو [[ڳنڍيندڙ بافت]]، [[هڏو|هڏن]] ۽ [[ڪارٽليج]] ۾ ملي ٿو، ۽ [[ڪيراٽن]]، جيڪو ننهن، پنجن ۽ وارن ۾ ملي ٿو، انهن جي مشاهدو ڪيل سختي [[ايلسٽن]] جي ڀيٽ ۾ ڪيترن ئي درجن وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Guthold-2007&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Guthold M, Liu W, Sparks EA, Jawerth LM, Peng L, Falvo M, Superfine R, Hantgan RR, Lord ST | title = A comparison of the mechanical and structural properties of fibrin fibers with other protein fibers | journal = Cell Biochemistry and Biophysics | volume = 49 | issue = 3 | pages = 165–181 | date = 2007-10-02 | pmid = 17952642 | pmc = 3010386 | doi = 10.1007/s12013-007-9001-4 }}&lt;/ref&gt; ايلسٽن کي [[رت جون نليون|رت جي نلين]]، [[ڦڦڙن جي بافت]] ۽ [[مثانو|مثاني جي بافت]] سميت مختلف بناوٽن کي لچڪ فراهم ڪندڙ پروٽين سمجھيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wang K, Meng X, Guo Z | title = Elastin Structure, Synthesis, Regulatory Mechanism and Relationship With Cardiovascular Diseases | journal = Frontiers in Cell and Developmental Biology | volume = 9 | article-number = 596702 | date = 2021 | pmid = 34917605 | pmc = 8670233 | doi = 10.3389/fcell.2021.596702 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Debelle L, Tamburro AM | title = Elastin: molecular description and function | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_1999-02_31_2/page/261 | journal = The International Journal of Biochemistry &amp; Cell Biology | volume = 31 | issue = 2 | pages = 261–272 | date = February 1999 | pmid = 10216959 | doi = 10.1016/S1357-2725(98)00098-3 }}&lt;/ref&gt; ان جي ڀيٽ ۾ [[گولائي پروٽين]]، جهڙوڪ [[ٻڪريءَ جي سيرم البومين|ٻڪريءَ جو سيرم البومين]]، جيڪي [[سائيٽوسول]] ۾ نسبتاً آزاد نموني ترندا رهن ٿا ۽ اڪثر اينزائم طور ڪم ڪن ٿا، تنهنڪري بار بار ترتيبي تبديليون ڪن ٿا، انهن جا ينگ ماڊيولس تمام گهٽ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Khoury-2019&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Khoury LR, Popa I | title = Chemical unfolding of protein domains induces shape change in programmed protein hydrogels | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | article-number = 5439 | date = November 2019 | pmid = 31784506 | pmc = 6884551 | doi = 10.1038/s41467-019-13312-0  | doi-access = free| bibcode = 2019NatCo..10.5439K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tan R, Shin J, Heo J, Cole BD, Hong J, Jang Y | title = Tuning the Structural Integrity and Mechanical Properties of Globular Protein Vesicles by Blending Crosslinkable and NonCrosslinkable Building Blocks | journal = Biomacromolecules | volume = 21 | issue = 10 | pages = 4336–4344 | date = October 2020 | pmid = 32955862 | doi = 10.1021/acs.biomac.0c01147 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڪيلي پروٽين جو ينگ ماڊيولس [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقل سازي ذريعي به معلوم ڪري سگهجي ٿو. ايٽمي فورس فيلڊن، جهڙوڪ [[چارم]] يا [[گروموس]]، يا مارٽيني جهڙن سادي ڪيل فورس فيلڊن کي استعمال ڪندي،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Souza PC, Alessandri R, Barnoud J, Thallmair S, Faustino I, Grünewald F, Patmanidis I, Abdizadeh H, Bruininks BM, Wassenaar TA, Kroon PC, Melcr J, Nieto V, Corradi V, Khan HM, Domański J, Javanainen M, Martinez-Seara H, Reuter N, Best RB, Vattulainen I, Monticelli L, Periole X, Tieleman DP, de Vries AH, Marrink SJ | title = Martini 3: a general purpose force field for coarse-grained molecular dynamics | journal = Nature Methods | volume = 18 | issue = 4 | pages = 382–388 | date = April 2021 | pmid = 33782607 | doi = 10.1038/s41592-021-01098-3 | pmc = 12554258 | bibcode = 2021NatCB..18..382S | url = https://pure.rug.nl/ws/files/190731140/s41592_021_01098_3.pdf }}&lt;/ref&gt; هڪ پروٽين ماليڪيول کي هڪ-محوري قوت سان ڇڪيو وڃي ٿو ۽ ان دوران پيدا ٿيندڙ ڊگهاڻ کي رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو، جيئن ڇڪ جو حساب ڪڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Piotr Szymczak's Homepage |url=https://www.fuw.edu.pl/~piotrek/proteins.html |access-date=2024-05-13 |website=www.fuw.edu.pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mapplebeck S, Booth J, Shalashilin D | title = Simulation of protein pulling dynamics on second time scale with boxed molecular dynamics | journal = The Journal of Chemical Physics | volume = 155 | issue = 8 | article-number = 085101 | date = August 2021 | pmid = 34470356 | doi = 10.1063/5.0059321 | bibcode = 2021JChPh.155h5101M | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; تجربي طور، [[ايٽمي قوت خوردبيني]] جهڙا طريقا به ساڳئي قسم جا انگ اکر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Carrion-Vazquez M, Marszalek PE, Oberhauser AF, Fernandez JM | title = Atomic force microscopy captures length phenotypes in single proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-09-28_96_20/page/11288 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 20 | pages = 11288–11292 | date = September 1999 | pmid = 10500169 | pmc = 18026 | doi = 10.1073/pnas.96.20.11288 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...9611288C }}&lt;/ref&gt; پروٽينن جي اندروني حرڪيات ۾ [[وسڪو لچڪ|وسڪو لچڪدار]] قوتن سبب پيدا ٿيندڙ نفيس لچڪدار ۽ مستقل ڦيرڦار شامل هوندي آهي، جن جو اڀياس نينو-[[ريالوجي]] طريقن سان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Weinreb |first1=Eyal |last2=McBride |first2=John M. |last3=Siek |first3=Marta |last4=Rougemont |first4=Jacques |last5=Renault |first5=Renaud |last6=Peleg |first6=Yoav |last7=Unger |first7=Tamar |last8=Albeck |first8=Shira |last9=Fridmann-Sirkis |first9=Yael |last10=Lushchekina |first10=Sofya |last11=Sussman |first11=Joel L. |last12=Grzybowski |first12=Bartosz A. |last13=Zocchi |first13=Giovanni |last14=Eckmann |first14=Jean-Pierre |last15=Moses |first15=Elisha |date=2025-03-28 |title=Enzymes as viscoelastic catalytic machines |url=https://www.nature.com/articles/s41567-025-02825-9 |journal=Nature Physics |volume=21 |issue=5 |language=en |pages=787–798 |doi=10.1038/s41567-025-02825-9 |bibcode=2025NatPh..21..787W |issn=1745-2481|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

وڏي پيماني تي، پاڻ ۾ ڳنڍيل پروٽين ڄارن جو ينگ ماڊيولس وڌيڪ روايتي [[مشيني جاچ]] ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه پروٽينن لاءِ تجربي طور مشاهدو ڪيل قدر هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+مختلف پروٽينن جي لچڪ
!پروٽين
!پروٽين جو قسم
!ينگ جو ماڊيولس
|-
|ڪيراٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|ريشيدار
|1.5–10&amp;nbsp;GPa&lt;ref&gt;{{Cite journal | vauthors = McKittrick J, Chen PY, Bodde SG, Yang W, Novitskaya EE, Meyers MA |date=2012-04-03 |title=The Structure, Functions, and Mechanical Properties of Keratin |url=http://link.springer.com/10.1007/s11837-012-0302-8 |journal=JOM |volume=64 |issue=4 |pages=449–468 |doi=10.1007/s11837-012-0302-8 |bibcode=2012JOM....64d.449M|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
|-
|ايلسٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|ريشيدار
|1&amp;nbsp;MPa&lt;ref name=&quot;Guthold-2007&quot; /&gt;
|-
|فائبرن (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|ريشيدار
|1–10&amp;nbsp;MPa&lt;ref name=&quot;Guthold-2007&quot; /&gt;
|-
|ڪوليجن (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|ريشيدار
|5–7.5&amp;nbsp;GPa&lt;ref name=&quot;Guthold-2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yang L, van der Werf KO, Fitié CF, Bennink ML, Dijkstra PJ, Feijen J | title = Mechanical properties of native and cross-linked type I collagen fibrils | journal = Biophysical Journal | volume = 94 | issue = 6 | pages = 2204–2211 | date = March 2008 | pmid = 18032556 | pmc = 2257912 | doi = 10.1529/biophysj.107.111013 | bibcode = 2008BpJ....94.2204Y }}&lt;/ref&gt;
|-
|ريزلن (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|ريشيدار
|1–2&amp;nbsp;MPa&lt;ref name=&quot;Guthold-2007&quot; /&gt;
|-
|ٻڪريءَ جو سيرم البومين (پاڻ ۾ ڳنڍيل)
|گولائي
|2.5–15&amp;nbsp;kPa&lt;ref name=&quot;Khoury-2019&quot; /&gt;
|-
|بيٽا-بيرل ٻاهرئين جھلي جا پروٽين
|جھلي
|20–45&amp;nbsp;GPa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lessen HJ, Fleming PJ, Fleming KG, Sodt AJ | title = Building Blocks of the Outer Membrane: Calculating a General Elastic Energy Model for β-Barrel Membrane Proteins | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 14 | issue = 8 | pages = 4487–4497 | date = August 2018 | pmid = 29979594 | pmc = 6191857 | doi = 10.1021/acs.jctc.8b00377 | bibcode = 2018JCTC...14.4487L }}&lt;/ref&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

{{columns-list|colwidth=30em|
* [[ڊي پروٽينيشن]]
* [[ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين]]
* [[پروٽين سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]
* [[انٽين]]
* [[پروٽينن جي فهرست]]
* [[وڏو ماليڪيول]]
* [[ماليڪيولي ارتقا|پروٽين جو ارتقا]]
* [[تسلسلي خلا (ارتقا)|پروٽين جو تسلسلي خلا]]
* [[پروٽين سپر فيملي]]
* [[پروٽين زهريت]]
* [[پروٽيوپيٿي]]
* [[پروٽيوپيڊيا]]
}}{{Clear}}

== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=Bischoff1860&gt;{{cite book | vauthors = Bischoff TL, Voit C |title=Die Gesetze der Ernaehrung des Pflanzenfressers durch neue Untersuchungen festgestellt |location=Leipzig, Heidelberg | publisher=C.F. Winter'sche Verlagshandlung |year=1860 |language=de}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--&lt;ref name=BrosnanJ&gt;{{cite journal | vauthors = Brosnan JT | title = Interorgan amino acid transport and its regulation | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 6 Suppl 1 | pages = 2068S–2072S | date = June 2003 | pmid = 12771367 | doi = 10.1093/jn/133.6.2068S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;ref name=Bruckdorfer2004&gt;{{cite journal | vauthors = Bruckdorfer T, Marder O, Albericio F | title = From production of peptides in milligram amounts for research to multi-tons quantities for drugs of the future | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 5 | issue = 1 | pages = 29–43 | date = February 2004 | pmid = 14965208 | doi = 10.2174/1389201043489620 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Cedrone2000&gt;{{cite journal | vauthors = Cedrone F, Ménez A, Quéméneur E | title = Tailoring new enzyme functions by rational redesign | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 405–410 | date = August 2000 | pmid = 10981626 | doi = 10.1016/S0959-440X(00)00106-8 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Conrotto2008&gt;{{cite journal | vauthors = Conrotto P, Souchelnytskyi S | title = Proteomic approaches in biological and medical sciences: principles and applications | journal = Experimental Oncology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 171–180 | date = September 2008 | pmid = 18806738 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Copland2009&gt;{{cite journal | vauthors = Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA | title = Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 6 | pages = 629–641 | date = June 2009 | pmid = 19382224 | doi = 10.1002/bies.200800138 | s2cid = 205469320 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=EXPASY2000&gt;{{cite journal | vauthors = Bairoch A | title = The ENZYME database in 2000 | url = https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-01-01_28_1/page/304 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 304–305 | date = January 2000 | pmid = 10592255 | pmc = 102465 | doi = 10.1093/nar/28.1.304 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Fernandez2003&gt;{{cite journal | vauthors = Fernández A, Scott R | title = Dehydron: a structurally encoded signal for protein interaction | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2003-09_85_3/page/1914 | journal = Biophysical Journal | volume = 85 | issue = 3 | pages = 1914–1928 | date = September 2003 | pmid = 12944304 | pmc = 1303363 | doi = 10.1016/S0006-3495(03)74619-0 | bibcode = 2003BpJ....85.1914F }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Fulton1991&gt;{{cite journal | vauthors = Fulton AB, Isaacs WB | title = Titin, a huge, elastic sarcomeric protein with a probable role in morphogenesis | url = https://archive.org/details/sim_bioessays_1991-04_13_4/page/157 | journal = BioEssays | volume = 13 | issue = 4 | pages = 157–161 | date = April 1991 | pmid = 1859393 | doi = 10.1002/bies.950130403 | s2cid = 20237314 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Gonen2005&gt;{{cite journal | vauthors = Gonen T, Cheng Y, Sliz P, Hiroaki Y, Fujiyoshi Y, Harrison SC, Walz T | title = Lipid-protein interactions in double-layered two-dimensional AQP0 crystals | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-01_438_7068/page/633 | journal = Nature | volume = 438 | issue = 7068 | pages = 633–638 | date = December 2005 | pmid = 16319884 | pmc = 1350984 | doi = 10.1038/nature04321 | bibcode = 2005Natur.438..633G }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Gorg2008&gt;{{cite journal | vauthors = Görg A, Weiss W, Dunn MJ | title = Current two-dimensional electrophoresis technology for proteomics | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 12 | pages = 3665–3685 | date = December 2004 | pmid = 15543535 | doi = 10.1002/pmic.200401031 | s2cid = 28594824 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Gutteridge2005&gt;{{cite journal | vauthors = Gutteridge A, Thornton JM | title = Understanding nature's catalytic toolkit | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2005-11_30_11/page/622 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 30 | issue = 11 | pages = 622–629 | date = November 2005 | pmid = 16214343 | doi = 10.1016/j.tibs.2005.09.006 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Herges2005&gt;{{cite journal | vauthors = Herges T, Wenzel W | title = In silico folding of a three helix protein and characterization of its free-energy landscape in an all-atom force field | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 1 | article-number = 018101 | date = January 2005 | pmid = 15698135 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.018101 | arxiv = physics/0310146 | s2cid = 1477100 | bibcode = 2005PhRvL..94a8101H }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Hey2008&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-1-60327-064-9_19 |chapter=Fractionation of Complex Protein Mixtures by Liquid-Phase Isoelectric Focusing |title=2D PAGE: Sample Preparation and Fractionation |series=Methods in Molecular Biology |date=2008 | vauthors = Hey J, Posch A, Cohen A, Liu N, Harbers A |volume=424 |pages=225–239 |pmid=18369866 |isbn=978-1-58829-722-8 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Hoffman2006&gt;{{cite journal | vauthors = Hoffmann M, Wanko M, Strodel P, König PH, Frauenheim T, Schulten K, Thiel W, Tajkhorshid E, Elstner M | title = Color tuning in rhodopsins: the mechanism for the spectral shift between bacteriorhodopsin and sensory rhodopsin II | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-08-23_128_33/page/10808 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 128 | issue = 33 | pages = 10808–10818 | date = August 2006 | pmid = 16910676 | doi = 10.1021/ja062082i | bibcode = 2006JAChS.12810808H }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Hohsaka2002&gt;{{cite journal | vauthors = Hohsaka T, Sisido M | title = Incorporation of non-natural amino acids into proteins | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 6 | issue = 6 | pages = 809–815 | date = December 2002 | pmid = 12470735 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00376-9 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kalman1955&gt;{{cite journal | vauthors = Kalman SM, Linderstrøm-Lang K, Ottesen M, Richards FM | title = Degradation of ribonuclease by subtilisin | url = https://archive.org/details/sim_biochimica-et-biophysica-acta-international-journal_1955-02_16_2/page/297 | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 16 | issue = 2 | pages = 297–299 | date = February 1955 | pmid = 14363272 | doi = 10.1016/0006-3002(55)90224-9 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kauzmann1956&gt;{{cite journal | vauthors = Kauzmann W | title = Structural factors in protein denaturation | journal = Journal of Cellular Physiology. Supplement | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = 113–131 | date = May 1956 | pmid = 13332017 | doi = 10.1002/jcp.1030470410 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kauzmann1959&gt;{{cite book | last=Kauzmann | first=W. | title=Advances in Protein Chemistry | editor-first=C.B. | editor-last=Anfinsen Jr. | editor2-first=M.L. | editor2-last=Anson | editor3-first=Kenneth | editor3-last=Bailey | editor4-first=John T. | editor4-last=Edsall | chapter=Some Factors in the Interpretation of Protein Denaturation | date=1959 | publisher=Elsevier | volume=14 | pages=1–63 | isbn=978-0-12-034214-3 | doi=10.1016/s0065-3233(08)60608-7 | pmid = 14404936 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0065323308606087 | access-date=2025-04-21 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kendrew1958&gt;{{cite journal | vauthors = Kendrew JC, Bodo G, Dintzis HM, Parrish RG, Wyckoff H, Phillips DC | title = A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1958-03-08_181_4610/page/662 | journal = Nature | volume = 181 | issue = 4610 | pages = 662–666 | date = March 1958 | pmid = 13517261 | doi = 10.1038/181662a0 | s2cid = 4162786 | bibcode = 1958Natur.181..662K }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kent2009&gt;{{cite journal | vauthors = Kent SB | title = Total chemical synthesis of proteins | url = https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2009-02_38_2/page/338 | journal = Chemical Society Reviews | volume = 38 | issue = 2 | pages = 338–351 | date = February 2009 | pmid = 19169452 | doi = 10.1039/b700141j | bibcode = 2009CSRev..38..338K | s2cid = 5432012 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Keskin2008&gt;{{cite journal | vauthors = Keskin O, Tuncbag N, Gursoy A | title = Characterization and prediction of protein interfaces to infer protein-protein interaction networks | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 9 | issue = 2 | pages = 67–76 | date = April 2008 | pmid = 18393863 | doi = 10.2174/138920108783955191 | hdl-access = free | hdl = 11511/32640 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Koegl2007&gt;{{cite journal | vauthors = Koegl M, Uetz P | title = Improving yeast two-hybrid screening systems | journal = Briefings in Functional Genomics &amp; Proteomics | volume = 6 | issue = 4 | pages = 302–312 | date = December 2007 | pmid = 18218650 | doi = 10.1093/bfgp/elm035 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kuhlman2003&gt;{{cite journal | vauthors = Kuhlman B, Dantas G, Ireton GC, Varani G, Stoddard BL, Baker D | title = Design of a novel globular protein fold with atomic-level accuracy | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-11-21_302_5649/page/1364 | journal = Science | volume = 302 | issue = 5649 | pages = 1364–1368 | date = November 2003 | pmid = 14631033 | doi = 10.1126/science.1089427 | s2cid = 1939390 | bibcode = 2003Sci...302.1364K }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lecture 1958&quot;&gt;{{citation |author=Sanger F. |year=1958 |title=Nobel lecture: The chemistry of insulin |publisher=Nobelprize.org |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |access-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319022148/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |archive-date=2013-03-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Lodish2004&gt;{{cite book |vauthors=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J |year=2004 |title=Molecular Cell Biology |edition=5th |publisher=WH Freeman and Company |location=New York, New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Margolin2000&gt;{{cite journal | vauthors = Margolin W | title = Green fluorescent protein as a reporter for macromolecular localization in bacterial cells | journal = Methods | volume = 20 | issue = 1 | pages = 62–72 | date = January 2000 | pmid = 10610805 | doi = 10.1006/meth.1999.0906 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Mayhew2008&gt;{{cite journal | vauthors = Mayhew TM, Lucocq JM | title = Developments in cell biology for quantitative immunoelectron microscopy based on thin sections: a review | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 130 | issue = 2 | pages = 299–313 | date = August 2008 | article-number = 299 | pmid = 18553098 | pmc = 2491712 | doi = 10.1007/s00418-008-0451-6 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Muirhead1963&gt;{{cite journal | vauthors = Muirhead H, Perutz MF | title = . Structure of haemoglobin. A three-dimensional Fourier synthesis of reduced human haemoglobin at 5.5 Å resolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-08-17_199_4894/page/633 | journal = Nature | volume = 199 | issue = 4894 | pages = 633–638 | date = August 1963 | pmid = 14074546 | doi = 10.1038/199633a0 | s2cid = 4257461 | bibcode = 1963Natur.199..633M }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Nelson2005&gt;{{cite book |vauthors=Nelson DL, Cox MM |year=2005 |title=Lehninger's Principles of Biochemistry |edition=4th |publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York, New York|bibcode=2005lpbc.book.....N }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Pain2000&gt;{{cite book | veditors = Pain RH | vauthors = Dobson CM |title=Mechanisms of Protein Folding | url = https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3 |chapter=The nature and significance of protein folding |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3/page/n28 1]–28 |isbn=978-0-19-963789-8}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Pauling1951&gt;{{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB | title = Atomic coordinates and structure factors for two helical configurations of polypeptide chains | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-05_37_5/page/235 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 37 | issue = 5 | pages = 235–240 | date = May 1951 | pmid = 14834145 | pmc = 1063348 | doi = 10.1073/pnas.37.5.235 | doi-access = free | bibcode = 1951PNAS...37..235P }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Perrett2007&gt;{{cite journal | vauthors = Perrett D | title = From 'protein' to the beginnings of clinical proteomics | journal = Proteomics. Clinical Applications | volume = 1 | issue = 8 | pages = 720–738 | date = August 2007 | pmid = 21136729 | doi = 10.1002/prca.200700525 | s2cid = 32843102 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pickel 2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pickel B, Schaller A | title = Dirigent proteins: molecular characteristics and potential biotechnological applications | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 97 | issue = 19 | pages = 8427–8438 | date = October 2013 | pmid = 23989917 | doi = 10.1007/s00253-013-5167-4 | s2cid = 1896003 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Plewczynski2009&gt;{{cite journal | vauthors = Plewczyński D, Ginalski K | title = The interactome: predicting the protein-protein interactions in cells | journal = Cellular &amp; Molecular Biology Letters | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–22 | year = 2009 | pmid = 18839074 | pmc = 6275871 | doi = 10.2478/s11658-008-0024-7 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Radzicka1995&gt;{{cite journal | vauthors = Radzicka A, Wolfenden R | title = A proficient enzyme | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-01-06_267_5194/page/11 | journal = Science | volume = 267 | issue = 5194 | pages = 90–93 | date = January 1995 | pmid = 7809611 | doi = 10.1126/science.7809611 | bibcode = 1995Sci...267...90R }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Reynolds2003&gt;{{cite book | vauthors = Reynolds JA, Tanford C |title=Nature's Robots: A History of Proteins (Oxford Paperbacks) | url = https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8 |publisher=Oxford University Press |location=New York, New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8/page/15 15] |isbn=978-0-19-860694-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Ritchie2008&gt;{{cite journal | vauthors = Ritchie DW | title = Recent progress and future directions in protein-protein docking | journal = Current Protein &amp; Peptide Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 1–15 | date = February 2008 | pmid = 18336319 | doi = 10.2174/138920308783565741 | citeseerx = 10.1.1.211.4946 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Rudiger2000&gt;{{cite journal | vauthors = Rüdiger H, Siebert HC, Solís D, Jiménez-Barbero J, Romero A, von der Lieth CW, Diaz-Mariño T, Gabius HJ | title = Medicinal chemistry based on the sugar code: fundamentals of lectinology and experimental strategies with lectins as targets | journal = Current Medicinal Chemistry | volume = 7 | issue = 4 | pages = 389–416 | date = April 2000 | pmid = 10702616 | doi = 10.2174/0929867003375164 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Samarin2009&gt;{{cite journal | vauthors = Samarin S, Nusrat A | title = Regulation of epithelial apical junctional complex by Rho family GTPases | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 14 | issue = 3 | pages = 1129–1142 | date = January 2009 | pmid = 19273120 | doi = 10.2741/3298 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Sanger1949&gt;{{cite journal | vauthors = Sanger F | title = The terminal peptides of insulin | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1949_45_5/page/563 | journal = The Biochemical Journal | volume = 45 | issue = 5 | pages = 563–574 | year = 1949 | pmid = 15396627 | pmc = 1275055 | doi = 10.1042/bj0450563 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Sankaranarayanan2001&gt;{{cite journal | vauthors = Sankaranarayanan R, Moras D | title = The fidelity of the translation of the genetic code | journal = Acta Biochimica Polonica | volume = 48 | issue = 2 | pages = 323–335 | year = 2001 | pmid = 11732604 | doi = 10.18388/abp.2001_3918 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Scheraga2007&gt;{{cite journal | vauthors = Scheraga HA, Khalili M, Liwo A | title = Protein-folding dynamics: overview of molecular simulation techniques | journal = Annual Review of Physical Chemistry | volume = 58 | pages = 57–83 | year = 2007 | pmid = 17034338 | doi = 10.1146/annurev.physchem.58.032806.104614 | bibcode = 2007ARPC...58...57S }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Schwarzer2005&gt;{{cite journal | vauthors = Schwarzer D, Cole PA | title = Protein semisynthesis and expressed protein ligation: chasing a protein's tail | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 561–569 | date = December 2005 | pmid = 16226484 | doi = 10.1016/j.cbpa.2005.09.018 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Sleator2012&gt;{{Cite book | vauthors = Sleator RD | chapter = Prediction of Protein Functions | volume = 815 | pages = 15–24 | year = 2012 | pmid = 22130980 | doi = 10.1007/978-1-61779-424-7_2 | isbn = 978-1-61779-423-0 | series = Methods in Molecular Biology | title = Functional Genomics }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Standley2008&gt;{{cite journal | vauthors = Standley DM, Kinjo AR, Kinoshita K, Nakamura H | title = Protein structure databases with new web services for structural biology and biomedical research | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 276–285 | date = July 2008 | pmid = 18430752 | doi = 10.1093/bib/bbn015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Stepanenko2008&gt;{{cite journal | vauthors = Stepanenko OV, Verkhusha VV, Kuznetsova IM, Uversky VN, Turoverov KK | title = Fluorescent proteins as biomarkers and biosensors: throwing color lights on molecular and cellular processes | journal = Current Protein &amp; Peptide Science | volume = 9 | issue = 4 | pages = 338–369 | date = August 2008 | pmid = 18691124 | pmc = 2904242 | doi = 10.2174/138920308785132668 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Sumner1926&gt;{{cite journal | vauthors = Sumner JB |title=The Isolation and Crystallization of the Enzyme Urease |journal=Journal of Biological Chemistry |date=August 1926 |volume=69 |issue=2 |pages=435–441 |doi=10.1016/S0021-9258(18)84560-4 |doi-access=free |bibcode=1926JBiCh..69..435S }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Terpe2003&gt;{{cite journal | vauthors = Terpe K | title = Overview of tag protein fusions: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems | url = https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2003-01_60_5/page/523 | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 60 | issue = 5 | pages = 523–533 | date = January 2003 | pmid = 12536251 | doi = 10.1007/s00253-002-1158-6 | s2cid = 206934268 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;urlEBI&quot;&gt;{{cite web |author=EBI External Services |url=http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |title=The Catalytic Site Atlas at The European Bioinformatics Institute |publisher=Ebi.ac.uk |date=2010-01-20 |access-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803032349/http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |archive-date=2013-08-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- &lt;ref name=&quot;urlRCSB Protein Data Bank&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|title=RCSB Protein Data Bank|access-date=2017-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418160606/http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|archive-date=2015-04-18}}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;ref name=Walian2004&gt;{{cite journal | vauthors = Walian P, Cross TA, Jap BK | title = Structural genomics of membrane proteins | journal = Genome Biology | volume = 5 | issue = 4 | page = 215 | year = 2004 | pmid = 15059248 | pmc = 395774 | doi = 10.1186/gb-2004-5-4-215 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Walker2000&gt;{{cite book | vauthors = Walker JH, Wilson K |title=Principles and Techniques of Practical Biochemistry | url = https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6/page/287 287]–89 |isbn=978-0-521-65873-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Xiang2006&gt;{{cite journal | vauthors = Xiang Z | title = Advances in homology protein structure modeling | journal = Current Protein &amp; Peptide Science | volume = 7 | issue = 3 | pages = 217–227 | date = June 2006 | pmid = 16787261 | pmc = 1839925 | doi = 10.2174/138920306777452312 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Yuste2005&gt;{{cite journal | vauthors = Yuste R | title = Fluorescence microscopy today | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 12 | pages = 902–904 | date = December 2005 | pmid = 16299474 | doi = 10.1038/nmeth1205-902 | bibcode = 2005NatCB...2..902Y | s2cid = 205418407 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Zagrovic2002&gt;{{cite journal | vauthors = Zagrovic B, Snow CD, Shirts MR, Pande VS | title = Simulation of folding of a small alpha-helical protein in atomistic detail using worldwide-distributed computing | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-11-08_323_5/page/927 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 323 | issue = 5 | pages = 927–937 | date = November 2002 | pmid = 12417204 | doi = 10.1016/S0022-2836(02)00997-X | bibcode = 2002JMBio.323..927Z | citeseerx = 10.1.1.142.8664 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Zhang2003&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang C, Kim SH | title = Overview of structural genomics: from structure to function | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 28–32 | date = February 2003 | pmid = 12547423 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00015-7 | url = https://zenodo.org/record/1260238 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Zhang2005&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Skolnick J | title = The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-01-25_102_4/page/1029 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 4 | pages = 1029–1034 | date = January 2005 | pmid = 15653774 | pmc = 545829 | doi = 10.1073/pnas.0407152101 | doi-access = free | bibcode = 2005PNAS..102.1029Z }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Zhang2008&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang Y | title = Progress and challenges in protein structure prediction | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 342–348 | date = June 2008 | pmid = 18436442 | pmc = 2680823 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.02.004 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Zhou2008&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou ZH | title = Towards atomic resolution structural determination by single-particle cryo-electron microscopy | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 2 | pages = 218–228 | date = April 2008 | pmid = 18403197 | pmc = 2714865 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.03.004 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name= Schulten2012 &gt;{{cite journal | vauthors = Strümpfer J, Schulten K | title = Open Quantum Dynamics Calculations with the Hierarchy Equations of Motion on Parallel Computers | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 8 | issue = 8 | pages = 2808–2816 | date = August 2012 | pmid = 23105920 | pmc = 3480185 | doi = 10.1021/ct3003833 | bibcode = 2012JCTC....8.2808S }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name= Gatti2018 &gt;{{cite journal | vauthors = Mendive-Tapia D, Mangaud E, Firmino T, de la Lande A, Desouter-Lecomte M, Meyer HD, Gatti F | title = Multidimensional Quantum Mechanical Modeling of Electron Transfer and Electronic Coherence in Plant Cryptochromes: The Role of Initial Bath Conditions | journal = The Journal of Physical Chemistry B | volume = 122 | issue = 1 | pages = 126–136 | date = January 2018 | pmid = 29216421 | doi = 10.1021/acs.jpcb.7b10412 | bibcode = 2018JPCB..122..126M }}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

; درسي ڪتاب
{{refbegin|32em}}
* {{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1 |ref=none}}
* {{cite book |vauthors=Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9 |ref=none}}
* {{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry1996math |publisher=Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc |location=Menlo Park, California |year=1996 |biochemistry00math |ref=none}}
{{refend}}

; تاريخ
* {{cite book | last1=Tanford | first1=Charles | last2=Reynolds | first2=Jacqueline Ann | title=Nature's Robots: A History of Proteins | url=https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf | publisher=Oxford University Press, USA | publication-place=Oxford New York | date=2001 | isbn=978-0-19-850466-5 |ref=none}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|auto=1|wikt=protein}}
=== ڊيٽابيس ۽ منصوبا ===
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein?Db=protein اين سي بي آءِ اينٽريز پروٽين ڊيٽابيس]
* [https://web.archive.org/web/20090118065041/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=Structure اين سي بي آءِ پروٽين بناوٽ ڊيٽابيس]
* [https://web.archive.org/web/20060424071622/http://www.hprd.org/ انساني پروٽين حوالا ڊيٽابيس]
* [https://web.archive.org/web/20070314135408/http://www.humanproteinpedia.org/ هيومن پروٽينپيڊيا]
* [http://folding.stanford.edu/ فولڊنگ ايٽ هوم (اسٽينفورڊ يونيورسٽي)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908075542/http://folding.stanford.edu/English/HomePage |date=2012-09-08 }}
* [http://www.pdbe.org/ يورپ ۾ پروٽين ڊيٽابئنڪ] (پڻ ڏسو پي ڊي بي اي ڪوئپس، پي ڊي بي جي دلچسپ بناوٽن بابت مختصر مضمون ۽ رهنمائيون)
* [http://www.rcsb.org/ بناوٽي بايوانفارميٽڪس لاءِ تحقيقي سهڪاري ادارو] (پڻ ڏسو [http://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion/molecule_of_the_month/index.html مهيني جو ماليڪيول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724151351/https://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion%2Fmolecule_of_the_month%2Findex.html |date=2020-07-24 }}، جنهن ۾ پي ڊي بي مان چونڊيل پروٽينن بابت مختصر تعارف پيش ڪيا ويندا آهن)
* [http://www.proteopedia.org/ پروٽيوپيڊيا – ٽي پاسائين حيات]: هر ڄاتل پروٽين ماليڪيولي بناوٽ لاءِ ڦيرائي ۽ وڏو ڪري ڏسي سگهجندڙ ٽي پاسائين نمونو، وڪي تشريحن سان.
* [https://web.archive.org/web/20080608183902/http://www.expasy.uniprot.org/ يوني پروٽ، آفاقي پروٽين وسيلو]

=== رهنمائيون ۽ تعليمي ويب سائيٽون ===
* [https://web.stanford.edu/group/hopes/cgi-bin/hopes_test/an-introduction-to-proteins/ &quot;پروٽينن جو تعارف&quot;]، [[هوپس]] پاران (اسٽينفورڊ ۾ هنٽنگٽن بيماري بابت تعليم لاءِ عوامي منصوبي)
* [https://web.archive.org/web/20050219090405/http://www.biochemweb.org/proteins.shtml پروٽين: حياتياتي ٺهڻ کان ٽٽڻ تائين – حياتياتي ڪيميا ۽ جيوگهرڙي حياتيات جي مجازي لائبريري]

{{Authority control}}

[[زمرو:پروٽين| ]]
[[زمرو:پروٽيومڪس]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:ميٽابولزم]]

{{Portal|حياتيات|ٽيڪنالاجي|طب|ڪيميا|خوراڪ|ماحوليات|ماحول|سائنس|ارتقا|حياتيات}}</text>
      <sha1>ndsc3pjhin1x5s57ndwx8b7wllo2rz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اناج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>49239</id>
    <revision>
      <id>425418</id>
      <parentid>417279</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="9svxety467zg04sw2krhzm24kblbueh" xml:space="preserve">اناج يا انُ فصلن مان حصال ٿيندو آهي جيڪو کاڌ خوراڪ ۾ ڪم انيدو آهي. اناج ۾ ڪڻڪ، جوئر، جَوَ وغيره جا فصل شامل آهن.


[[زمرو:نباتات]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>9svxety467zg04sw2krhzm24kblbueh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox document</title>
    <ns>10</ns>
    <id>50452</id>
    <revision>
      <id>425309</id>
      <parentid>162096</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1880" sha1="h5tv38ptu71imnbdzvs05ktmrvbrrgd" xml:space="preserve">
{{Infobox
| abovestyle = background:#245b78; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:10px;
| above = {{{document_name|{{{name|}}}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{Image|{{{image|{{{image_name|}}}}}}}}}
 |size={{{Image size|{{{image_size|}}}}}}
 |sizedefault=frameless
 |upright=1
 |alt={{{image_alt|}}}
 }}
| caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

| headerstyle = background:#dcecf5; color:#183c52; text-align:center; font-weight:bold;
| labelstyle = background:#edf5f9; color:#23465c; font-weight:bold; width:38%; padding:6px;
| datastyle = background:#ffffff; color:#202122; padding:6px;
| bodystyle = border:1px solid #b5cedd; border-collapse:collapse; width:100%;

| label1 = اصل عنوان
| data1 = {{#if:{{{title_orig|}}}
 |{{#if:{{{orig_lang_code|}}}
  |{{lang|{{{orig_lang_code|}}}|{{{title_orig}}}|italics={{#invoke:lang/utilities|set_italics|{{{orig_lang_code|}}}|{{{title_orig}}}}}}}
  |''{{{title_orig}}}''
 }}
}}

| label2 = تيار ڪرڻ جي تاريخ
| data2 = {{{date_created|}}}

| label3 = پيش ڪرڻ جي تاريخ
| data3 = {{{date_presented|}}}

| label4 = [[توثيق|توثيق جي تاريخ]]
| data4 = {{{date_ratified|}}}

| label5 = [[نفاذ|لاڳو ٿيڻ جي تاريخ]]
| data5 = {{{date_effective|}}}

| label6 = [[منسوخي|منسوخي جي تاريخ]]
| data6 = {{{date_repeal|}}}

| label7 = دستاويز جو هنڌ
| data7 = {{{location_of_document|}}}

| label8 = تيار ڪرائيندڙ
| data8 = {{{commissioned|}}}

| label9 = ليکڪ / مرتب
| data9 = {{{writer|}}}

| label10 = صحيح ڪندڙ
| data10 = {{{signers|}}}

| label11 = دستاويز جو قسم
| data11 = {{{media_type|}}}

| label12 = موضوع
| data12 = {{{subject|}}}

| label13 = مقصد
| data13 = {{{purpose|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h5tv38ptu71imnbdzvs05ktmrvbrrgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>425372</id>
      <parentid>423397</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>425372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533739" sha1="03ef1ulx9nmiohgql22w6a3guj89ese" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q467281|Alicia Rio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alicia Rio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Artemije Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Artemije Radosavljević (2004).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1429407|Florencio Olvera Ochoa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Sève (2017).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Longhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Galli al Brescia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:I Gufi 1966 cropped Brivio.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]''
| 
| [[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Forrest Compton &quot;The Edge of Night&quot; (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9057794|Pedro Ávila Nevárez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetillo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13052265|Artak Movsisyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Magomedovich Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Barhoun.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|East Germany]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|East Germany]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Salvatore Pica - foto Augusto De Luca.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynn Kellogg &quot;The Jonathan Winters Show&quot; (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Kurdistan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141104884|Madd Allāh, ʻAbd al-ʻAzīz ibn Muḥammad ibn ʻAbd Allāh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126199378|Bibi Wantan]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>03ef1ulx9nmiohgql22w6a3guj89ese</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي-پشاور ريلوي لائين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74754</id>
    <revision>
      <id>425276</id>
      <parentid>368310</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14960" sha1="l1gzfwynt0bjjpl6azw2nzcz5q125n1" xml:space="preserve">{{Short description|Main railway line in Pakistan}}

[[File:Ali Mujtaba Golra Railway Museum Islamabad Pakistan DSC 1715 m.jpg|thumb|پاڪستان ريلوي جو اليڪٽرڪ لوڪو موٽیو - ڪلاس 7026 -BCU30E]]
'''ڪراچي-پشاور ريلوي لائين''' جنهن کي مين لائين 1 يا مختصر طور ML-1 جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪياماڙي ريلوي اسٽيشن]] يا [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] کان شروع ٿئي ۽ [[پشاور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تي ختم ٿئي ٿو. ريلوي لائين جي ڪل ڊگھائي 1687 ڪلوميٽر آهي.

[[فائل:Pakistan_Railways_Network_Map.png|thumb]]

[[ڪياماڙي ريلوي اسٽيشن]] کان [[پشاور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تائين هن لائين تي 174 ريلوي اسٽيشنون آهن. هي ريلوي لائين ملڪ جي مکيه مسافرن ۽ مال بردار لائن طور ڪم ڪري ٿي. ملڪ جو 75 سيڪڙو سامان ۽ مسافر ٽريفڪ ريلوي لائين استعمال ڪري ٿو. چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور جي حصي جي طور تي، ان لائن کي ڇهن سالن دوران 6.8 بلين آمريڪي ڊالرن جي اپ گريڊيشن ۽ مرمت ڪئي ويندي، مڪمل ٿيڻ تي سراسري رفتار کي ٻيڻو ڪري 140 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچايو ويندو. ڪياماڙي ۽ شاهدره باغ، چکلالا ۽ گولرا شريف وچ ۾ ريلوي ٽريڪ ڊبل ٿي ويندو.&lt;ref&gt;
{{cite news|author1=Shahbaz Rana|title=China approves $8.9b for Pakistan's main rail link|url=http://tribune.com.pk/story/1190997/peshawar-karachi-railway-china-approves-5-5b-pakistans-main-rail-link/|access-date=1 October 2016|work=[[The Express Tribune]]|date=30 September 2016|location=Islamabad, Pakistan|language=en}}
&lt;/ref&gt;

== اسٽيشن ==
ھن لائین تي ھیتیان ڊنل اسٽيشن آھن؛
* [[ڪياماڙي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]
* ڊيپارچر يارڊ ريلوي اسٽيشن
* [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]]
* ڊرگ ڪالوني ريلوي اسٽيشن
* ايئرپورٽ هالٽ ريلوي اسٽيشن
* ملير ڪالوني ريلوي اسٽيشن
* ملير ريلوي اسٽيشن
* [[لانڍي ريلوي اسٽيشن|لانڌي ريلوي اسٽيشن]]
* جمعه گوٺ ريلوي اسٽيشن
* بن قاسم ريلوي اسٽيشن
* بادل نالا ريلوي اسٽيشن
* گدر ريلوي اسٽيشن
* مارشلنگ يارڊ پپري هالٽ ريلوي اسٽيشن
* [[ڌابیجي ريلوي اسٽيشن|ڌابيجي ريلوي اسٽيشن]]
* [[رن پٺاڻي ريلوي اسٽيشن]]
* [[جنگ شاهي ريلوي اسٽيشن]]
* برادآباد ريلوي اسٽيشن
* [[جھمپير ريلوي اسٽيشن]]
* لطيف چانگ ريلوي اسٽيشن
* ملاقات ريلوي اسٽيشن
* ڀولاري ريلوي اسٽيشن
* [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* ڊيٿھہ ريلوي اسٽيشن
* الله دينو سانڊ ريلوي اسٽيشن
* پليجیاني ريلوي اسٽيشن
* وهاب شاهه ريلوي اسٽيشن
* اوڊیرولال ريلوي اسٽيشن
* [[ٽنڊو آدم|ٽنڊو آدم جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* جلال مري ريلوي اسٽيشن
* شهدادپور ريلوي اسٽيشن
* لنڊو ريلوي اسٽيشن
* سرهاڙي ريلوي اسٽيشن
* [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]]
* بڇیري ريلوي اسٽيشن
* دوڙ ريلوي اسٽيشن
* [[بانڌي ريلوي اسٽيشن]]
* ڪوٽ لالو ريلوي اسٽيشن
* [[پڏ عیدن ريلوي اسٽيشن|پڏ عيدن ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڀريا روڊ ريلوي اسٽيشن]]
* [[لاکا روڊ ريلوي اسٽيشن]]
* [[محراب پور|محراب پور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[سيٺارجا ريلوي اسٽيشن|سٺارجا ريلوي اسٽيشن]]
* [[راڻي پور رياست ريلوي اسٽيشن]]
* [[گمبٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[ٽنڊو مستي خان ريلوي اسٽيشن]]
* [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]]
* [[بيگمانجي ريلوي اسٽيشن]]
* [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[منڊو ديري ريلوي اسٽيشن]]
* [[سانگي ريلوي اسٽيشن]]
* [[پنو عاقل ريلوي اسٽيشن]]
* [[مهيسر ريلوي اسٽيشن]]
* [[گهوٽڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[سرحد ريلوي اسٽيشن]]
* [[ميرپور ماٿيلو ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڏهرڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ريتي ريلوي اسٽيشن]]
* [[شهيد حيدر علي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ماچي گوٹھ ريلوي اسٽيشن|ماڇي گوٺ ريلوي اسٽيشن]]
* [[صادق آباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[آدم صحابہ ريلوي اسٽيشن|آدم صحابه ريلوي اسٽيشن]]
* [[رحيم يار خان ريلوي اسٽيشن]]
* [[ترنڈا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪوٽ سمابا ريلوي اسٽيشن]]
* [[سهجا ريلوي اسٽيشن]]
* [[خانپور ريلوي اسٽيشن|خانپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جيٺا ڀُٽا ريلوي اسٽيشن]]
* [[فيروزہ ريلوي اسٽيشن]]
* [[لياقت پور ريلوي اسٽيشن]]
* [[چني گوٹھ ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڊيرا نواب صاحب ريلوي اسٽيشن]]
* [[مبارک پور ريلوي اسٽيشن]]
* [[کلانچوالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[سماسٽا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[بهاولپور ريلوي اسٽيشن]]
* [[آدم واھن ريلوي اسٽيشن|آدم واهن ريلوي اسٽيشن]]
* [[لوڌران جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[گيلاوالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ظريف شهيد ريلوي اسٽيشن]]
* [[شجاع آباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[شير شاهه جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[ملتان ڪينٽ ريلوي اسٽيشن|ملتان ڪینٽ ريلوي اسٽيشن]]
* پيران غائب ريلوي اسٽيشن
* [[رياض آباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[خانيوال جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڊيرا تاج ريلوي اسٽيشن]]
* [[راجپوت نگر ريلوي اسٽيشن]]
* [[ميان چنون ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪسووال ريلوي اسٽيشن]] 
* [[چيچاوطني ريلوي اسٽيشن|چيچہ وطني ريلوي اسٽيشن]]
* [[هڙپا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ساهيوال ريلوي اسٽيشن]]
* [[يوسف والا ريلوي اسٽيشن]]
* [[اوڪاڙا ڪینٽ ريلوي اسٽيشن|اوڪاڙه ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[اوڪاڙه ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪسان ريلوي اسٽيشن]]
* [[ريناله خورد ريلوي اسٽيشن|رينالہ خورد ريلوي اسٽيشن]]
* [[حبيب آباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[پتوڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڇانگا مانگا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪوٽ راڌا ڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[پريم نگر ريلوي اسٽيشن]]
* [[رائيونڊ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جيا بگا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪوٽ لکپت ريلوي اسٽيشن]]
* [[والٽن ريلوي اسٽيشن]]
* [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[بدامي باغ ريلوي اسٽيشن]]
* [[شاهدرہ باغ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪالا شاهه ڪاڪو ريلوي اسٽيشن]]
* [[مریدڪي ريلوي اسٽيشن|مريدڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[سادوڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪاموڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ايمن آباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[گوجرانوالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[گوجرانوالا ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[گھکڑ منڊي ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڌونڪال ريلوي اسٽيشن]]
* [[وزيرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[هري پور بند ريلوي اسٽيشن]]
* [[گجرات ريلوي اسٽيشن]]
* [[ديونا جولياڻي ريلوي اسٽيشن]]
* [[لالا موسيٰ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[چڪ پيرانا ريلوي اسٽيشن]] 
* [[کاریان ڪینٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[کاریان سٽي ريلوي اسٽيشن]]
* [[چوآ ڪريالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[سرائي عالمگير ريلوي اسٽيشن]]
* [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪالا گجر ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪلووال ريلوي اسٽيشن]]
* [[دينه ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڊومیلي ريلوي اسٽيشن]]
* [[بڪڙالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[ترڪي ريلوي اسٽيشن]]
* [[سوهاوا ريلوي اسٽيشن|سوهاوہ ريلوي اسٽيشن]]
* [[مسا ڪسووال ريلوي اسٽيشن]]
* [[گوجر خان ريلوي اسٽيشن]]
* [[گھنگريلا ريلوي اسٽيشن]]
* [[مندرہ ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪليام اعواڻ ريلوي اسٽيشن]]
* [[منڪيالا ريلوي اسٽيشن]]
* [[سهالا ريلوي اسٽيشن|سھالہ ريلوي اسٽيشن]]
* [[چڪلالہ ريلوي اسٽيشن|چڪلاله ريلوي اسٽيشن]]
* [[راولپنڊي ريلوي اسٽيشن]]
* [[نور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[مدينہ الحجاج ريلوي اسٽيشن|مدينه الحجاج ريلوي اسٽيشن]]
* [[گولڙا شريف جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گولڙہ شريف جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[سنگجاني ريلوي اسٽيشن]]
* [[ٽيڪسلا ڪينٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ٽيڪسيلا ڪينٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[واھه ڪينٽ ريلوي اسٽيشن|واهه ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[بُدھو ريلوي اسٽيشن]]
* [[واهه ريلوي اسٽيشن]]
* [[حسن ابدال ريلوي اسٽيشن]]
* [[برهان ريلوي اسٽيشن]]
* [[فقيرآباد ريلوي اسٽيشن]]
* [[سنجروال ريلوي اسٽيشن]]
* [[اٽڪ سٽي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[روميان ريلوي اسٽيشن]]
* [[اٽڪ خورد ريلوي اسٽيشن]]
* [[خيرآباد کنڊ ريلوي اسٽيشن]]
* [[جھانگيرہ روڊ ريلوي اسٽيشن]]
* [[اڪوڙا خٽڪ ريلوي اسٽيشن]]
* [[حيات شير پائو شهید ريلوي اسٽيشن]]
* [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[خوشحال ڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[پیر پیائي ريلوي اسٽيشن]]
* [[پبي ریلوي اسٽيشن|پبي ريلوي اسٽيشن]]
* [[تارو جبہ ريلوي اسٽيشن]]
* [[نصرپور ريلوي اسٽيشن]]
* [[پشاور سٽي ريلوي اسٽيشن]]
* [[پشاور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]

* [[آدم خان ريلوي اسٽيشن]]

* [[ابا خيل ريلوي اسٽيشن]]
* [[ارسالا خان ريلوي اسٽيشن]]

* [[بلڍير ريلوي اسٽيشن]]

* [[حويليان ريلوي اسٽيشن]]

* [[سرائي صالح ھالٽ ريلوي اسٽيشن]]

* [[لنڊي خانا ريلوي اسٽيشن]]
* [[لنڊي ڪوٽل ريلوي اسٽيشن]]

* [[هري پور هزاره ريلوي اسٽيشن]]

* [[پبي ریلوي اسٽيشن]]
* [[پشاور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]

* [[ڪوٽ نجيب الله ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪوھاٽ ڪینٽ ريلوي اسٽيشن]]

==ترڪ ٿيل اسٽيشن==
* همپ يارڊ ريلوي اسٽيشن
* ڪارساز ريلوي اسٽيشن
* چنيسر هالٽ ريلوي اسٽيشن
* گهارو ريلوي اسٽيشن
* لوڪيا هالٽ ريلوي اسٽيشن
* سهڊيرو ريلوي اسٽيشن
* اترام ريلوي اسٽيشن  
* لطيف چانگ ريلوي اسٽيشن
* نواز ڏاهري ريلوي اسٽيشن
* راهوڪي ريلوي اسٽيشن
* چندرامي ريلوي اسٽيشن
* ميٽلا ريلوي اسٽيشن   
* تنواري ريلوي اسٽيشن
* ڪولاب ريلوي اسٽيشن
* ٽبي عزت ريلوي اسٽيشن
* شاهه نال ريلوي اسٽيشن
* مجاهد آباد ريلوي اسٽيشن
* نوري هالٽ ريلوي اسٽيشن
* بستي داد ريلوي اسٽيشن 
* چڪ ريلوي اسٽيشن 
* بچ ريلوي اسٽيشن 
* پير مختيار والا هالٽ ريلوي اسٽيشن 
* مظفرآباد ريلوي اسٽيشن 
* ملتان سٽي ريلوي اسٽيشن 
* نيو ملتان ريلوي اسٽيشن 
* ٽاٽي پور ريلوي اسٽيشن 
* ڪوٽ عباس شهيد ريلوي اسٽيشن 
* شام ڪوٽ ريلوي اسٽيشن 
* پيروالا ريلوي اسٽيشن 
* ڪچا خوهه ريلوي اسٽيشن 
* وارث علي شهيد ريلوي اسٽيشن 
* محسن وال ريلوي اسٽيشن
* موسيٰ ورڪ ريلوي اسٽيشن
* اقبال نگر ريلوي اسٽيشن 
* ڪوٽلا اديب شهيد ريلوي اسٽيشن 
* داد فاتحانه ريلوي اسٽيشن 
* ميرداد مفتي ريلوي اسٽيشن 
* قادر آباد ريلوي اسٽيشن 
* اختر آباد ريلوي اسٽيشن 
* سهجووال ريلوي اسٽيشن
* وان اذان ريلوي اسٽيشن
* ڀو آسل ريلوي اسٽيشن
* هلوڪي هالٽ ريلوي اسٽيشن
* ڪانا ڪچا ريلوي اسٽيشن
* گرين ٽائون هالٽ ريلوي اسٽيشن
* ڪوه نور ريلوي اسٽيشن
* گوجرانوالا سٽي ريلوي اسٽيشن
* ٿري سنسي ريلوي اسٽيشن
* نظام آباد ريلوي اسٽيشن
* ريٽيل ريلوي اسٽيشن
* ٽنڊوئي ريلوي اسٽيشن
* پنڊورا ريلوي اسٽيشن
* مغل ريلوي اسٽيشن
* لوهي بهر ريلوي اسٽيشن

* [[Loqia Halt railway station|Loqia Halt (Abandoned)]]
* [[Sahdero railway station|Sahdero (Abandoned)]]
* [[Utram railway station|Utram (Abandoned)]]
* [[Metla railway station|Metla (Abandoned)]]
* [[Ratial railway station|Ratial (Abandoned)]]
* [[Tandoi railway station|Tandoi (Abandoned)]]

== پڻ ڏسو ==
* [[فهرست پاڪستان ۾ ريلوي اسٽيشنون]]
* [[پاڪستان ريلويز]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ريلويز]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل]]
[[زمرو:ڪراچي پشاور مين لائين]]
[[زمرو:پاڪستان ريلويز جي مين لائينون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>l1gzfwynt0bjjpl6azw2nzcz5q125n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75594</id>
    <revision>
      <id>425247</id>
      <parentid>425097</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10865" sha1="enk81f0npdrw8i5hrt2jsl62od7kboi" xml:space="preserve">'''وٽامن ڊي ('''&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt; '''D)''' ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪو [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرڪب وٽامن ڪولیڪیلسیفیرول ( &lt;small&gt;D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;) ۽ وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني, خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن (&lt;small&gt;UVB&lt;/small&gt;) ليمپن مان الٽرا وائلٽ شعاعن جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾  ڪولیڪیلسٹیفیرول (&lt;small&gt;cholecystiferol&lt;/small&gt;) جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; 

ڪولیڪیلسیفیرول ۽ ارگوتاسیفورول خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;

وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون (&lt;small&gt;proharmone&lt;/small&gt;) جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. 

ڪولیڪیلسیفیرول کي جگر ۾ ڪولیڪیلسیفیرول.2.5 ۽  ارگوکیلسیفیرول ۾ هائيڊرو آڪسي ارگوتاسیفورول.25 ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه وتامن ڊي ميٽابولائٽس، جن کي هائيڊروآڪسي ويتامين (&lt;small&gt;25-hydroxyvitamin D&lt;/small&gt;) يا &lt;small&gt;25(OH)D&lt;/small&gt; سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.  &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل (&lt;small&gt;Calcifidiol&lt;/small&gt;) کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، هائيڊروآڪسي ڪلسٽرایول   (&lt;small&gt;dihydroxycholacacyferol&lt;/small&gt;) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊرو آڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل (&lt;small&gt;Calcitroil&lt;/small&gt;) ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

وٽامن ڊي (&lt;small&gt;calcium&lt;/small&gt; &lt;small&gt;homeostasis&lt;/small&gt;) ۽ &lt;small&gt;metabolism&lt;/small&gt; ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (&lt;small&gt;اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ&lt;/small&gt;) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي، دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس (&lt;small&gt;Ricket&lt;/small&gt;) جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو فائدو ننڍو آهي. &lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>enk81f0npdrw8i5hrt2jsl62od7kboi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425248</id>
      <parentid>425247</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11012" sha1="hppeyublyi3dkl51hhuh73mqa6bu2kz" xml:space="preserve">[[File:Cholecalciferol_to_calcidiol_CH3.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image|Liver hydroxylation of [[cholecalciferol]] to [[calcifediol]] ]]
'''وٽامن ڊي''' (&lt;small&gt; Vitamin D&lt;/small&gt; ) ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪو [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرڪب وٽامن ڪولیڪیلسیفیرول ( &lt;small&gt;D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;) ۽ وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني, خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن (&lt;small&gt;UVB&lt;/small&gt;) ليمپن مان الٽرا وائلٽ شعاعن جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾  ڪولیڪیلسٹیفیرول (&lt;small&gt;cholecystiferol&lt;/small&gt;) جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; 

ڪولیڪیلسیفیرول ۽ ارگوتاسیفورول خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;

وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون (&lt;small&gt;proharmone&lt;/small&gt;) جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. 

ڪولیڪیلسیفیرول کي جگر ۾ ڪولیڪیلسیفیرول.2.5 ۽  ارگوکیلسیفیرول ۾ هائيڊرو آڪسي ارگوتاسیفورول.25 ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه وتامن ڊي ميٽابولائٽس، جن کي هائيڊروآڪسي ويتامين (&lt;small&gt;25-hydroxyvitamin D&lt;/small&gt;) يا &lt;small&gt;25(OH)D&lt;/small&gt; سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.  &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل (&lt;small&gt;Calcifidiol&lt;/small&gt;) کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، هائيڊروآڪسي ڪلسٽرایول   (&lt;small&gt;dihydroxycholacacyferol&lt;/small&gt;) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊرو آڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل (&lt;small&gt;Calcitroil&lt;/small&gt;) ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

وٽامن ڊي (&lt;small&gt;calcium&lt;/small&gt; &lt;small&gt;homeostasis&lt;/small&gt;) ۽ &lt;small&gt;metabolism&lt;/small&gt; ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (&lt;small&gt;اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ&lt;/small&gt;) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي، دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس (&lt;small&gt;Ricket&lt;/small&gt;) جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون. &lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو فائدو ننڍو آهي. &lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>hppeyublyi3dkl51hhuh73mqa6bu2kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425259</id>
      <parentid>425248</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10997" sha1="6ub8wyz1tnw6kg0yt14x5s1jssvu1q7" xml:space="preserve">[[File:Cholecalciferol_to_calcidiol_CH3.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image|Liver hydroxylation of [[cholecalciferol]] to [[calcifediol]] ]]
'''وٽامن ڊي''' (&lt;small&gt; Vitamin D&lt;/small&gt; ) ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪو [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرڪب وٽامن ڪولیڪیلسیفیرول (&lt;small&gt;D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;) ۽ وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني, خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن (&lt;small&gt;UVB&lt;/small&gt;) ليمپن مان الٽرا وائلٽ شعاعن جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾  ڪولیڪیلسٹیفیرول (&lt;small&gt;cholecystiferol&lt;/small&gt;) جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; 

ڪولیڪیلسیفیرول ۽ ارگوتاسیفورول خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;

وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون (&lt;small&gt;proharmone&lt;/small&gt;) جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. 

ڪولیڪیلسیفیرول کي جگر ۾ ڪولیڪیلسیفیرول.2.5 ۽  ارگوکیلسیفیرول ۾ هائيڊرو آڪسي ارگوتاسیفورول.25 ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه وتامن ڊي ميٽابولائٽس، جن کي هائيڊروآڪسي ويتامين (&lt;small&gt;25-hydroxyvitamin D&lt;/small&gt;) يا &lt;small&gt;25(OH)D&lt;/small&gt; سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل (&lt;small&gt;Calcifidiol&lt;/small&gt;) کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، هائيڊروآڪسي ڪلسٽرایول   (&lt;small&gt;dihydroxycholacacyferol&lt;/small) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊرو آڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل (&lt;small&gt;Calcitroil&lt;/small&gt;) ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

وٽامن ڊي (&lt;small&gt;calcium&lt;/small&gt; &lt;small&gt;homeostasis&lt;/small&gt;) ۽ &lt;small&gt;metabolism&lt;/small&gt; ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (&lt;small&gt;اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ&lt;/small&gt;) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي، دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس (&lt;small&gt;Ricket&lt;/small&gt;) جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو فائدو ننڍو آهي.&lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>6ub8wyz1tnw6kg0yt14x5s1jssvu1q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425260</id>
      <parentid>425259</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10991" sha1="0p1cmkgvbqxwui0o5gvs0sl0uuiq046" xml:space="preserve">[[File:Cholecalciferol_to_calcidiol_CH3.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image|Liver hydroxylation of [[cholecalciferol]] to [[calcifediol]] ]]
'''وٽامن ڊي''' (&lt;small&gt; Vitamin D&lt;/small&gt; ) ٿلهي ۾ حل ٿيندڙ سیڪوسٽیرائیڊز جو هڪ گروپ آهي، جيڪو [[ڪيلشم|ڪیلشيم]]، [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] ۽ فاسفيٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي حياتياتي اثرات جي آنتن ۾ جذب کي وڌائڻ جا ذميوار آهن.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;انسانن ۾ هن گروپ ۾ سڀ کان اهم مرڪب وٽامن ڪولیڪیلسیفیرول (&lt;small&gt;D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;) ۽ وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  آهن. &lt;ref name=&quot;ods2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڊي جو وڏو قدرتي ذريعو سج جي روشني, خاص ڪري الٽرا وائلٽ شعاعن (&lt;small&gt;UVB&lt;/small&gt;) ليمپن مان الٽرا وائلٽ شعاعن جي ڦوٽو ڪيميڪل رد عمل ذريعي چمڙي جي هيٺين تہن ۾  ڪولیسٹیفیرول (&lt;small&gt;cholecystiferol&lt;/small&gt;) جو ٺهڻ آهي. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|date=11 February 2021|access-date=14 March 2022|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}&lt;/ref&gt; 

ڪولیڪیلسیفیرول ۽ ارگوتاسیفورول خوراڪ ۽ غذائي سپليمنٽس ذريعي حاصل ڪري سگھجن ٿا.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|access-date=22 February 2022|archive-date=9 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}&lt;/ref&gt; صرف ڪجھ کاڌو، جهڙوڪ ٿلهي مڇي، قدرتي طور تي وٽامن ڊي جي وڏي مقدار تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، کير يا ان جي ٻوٽي تي ٻڌل متبادل، جهڙوڪ ناشتي ۾ ڪيترائي اناج، وٽامن ڊي سان مضبوط آهن.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي سامهون ايندڙ مشروم وٽامن D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي مفيد مقدار ۾ حصو وٺندا آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt; غذائي سفارشون عام طور تي اهو فرض ڪندي ڪيون وينديون آهن ته هڪ شخص پنهنجي سموري ويتامين ڊي زباني طور تي حاصل ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سج جي نمائش آبادي ۾ متغير آهي ۽ چمڙي جي سرطان جي خطري جي ڪري سج جي نمائش جي مقدار جي سفارشون غير يقيني آهن. &lt;ref name=&quot;ods&quot; /&gt;

وٽامن ڊي، جيڪا کاڌي مان حاصل ٿئي ٿي يا سج جي روشنيءَ مان چمڙي ذريعي جذب ٿئي ٿي، حياتياتي طور تي غير فعال آهي. هي ٻن هيپاٽڪ اينزائمز ذريعي هائيڊرو آڪسيليشن جا ٻه مرحلا  گذري ٿو، پهريون جگر ۾ ۽ ٻيو گردئن ۾. &lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته وٽامن ڊي اڪثر جانورن جي نسلن ۾ مناسب مقدار ۾ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن اهي ڪافي سج جي روشني حاصل ڪن، ٻاهرين ترسيل جي ضرورت ناهي ۽ ان ڪري ٽيڪنيڪل طور تي بايو دستياب سمجهيو وڃي ٿو ء اهو وٽامن م شمار نٿو ٿئي. ان جي بدران هڪ [[هارمون]] سمجهي سگهجي ٿو، ويتامين ڊي پروهارمون (&lt;small&gt;proharmone&lt;/small&gt;) جي چالو ٿيڻ جي نتيجي ۾ فعال فارم، ڪلسٽرایول، هڪ ريسیپٽر ذريعي ڪيترن ئي هيٺئين پاسي واري سائيٽن تي اثر انداز ڪري ٿو. 

ڪولیڪیلسیفیرول کي جگر ۾ ڪولیڪیلسیفیرول.2.5 ۽  ارگوکیلسیفیرول ۾ هائيڊرو آڪسي ارگوتاسیفورول.25 ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهي ٻه وتامن ڊي ميٽابولائٽس، جن کي هائيڊروآڪسي ويتامين (&lt;small&gt;25-hydroxyvitamin D&lt;/small&gt;) يا &lt;small&gt;25(OH)D&lt;/small&gt; سڏيو ويندو آهي، هڪ شخص جي وٽامن ڊي جي حيثيت کي طئي ڪرڻ لاء سيرم ۾ ماپي وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|title=Vitamin D Tests|website=Lab Tests Online (USA)|publisher=American Association for Clinical Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113730/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/vitamin-d/tab/sample|archive-date=7 November 2017|access-date=23 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیلسیفیدوایل (&lt;small&gt;Calcifidiol&lt;/small&gt;) کي گردئن ۽ مدافعتي نظام جي ڪجهه سيلن جي ذریعی، هائيڊروآڪسي ڪلسٽرایول   (&lt;small&gt;dihydroxycholacacyferol&lt;/small) ٺاهڻ لاءِ، وڌيڪ هائيڊرو آڪسيليٽ ڪيو ويندو آهي، جيڪو ويتامين ڊي، [[ڪيلشم|ڪیلشيم]] ۽ فاسفيٽ جي مقدار کي منظم ڪرڻ ۽ صحتمند هڏن جي واڌ کي وڌائڻ ۾ ملوث آهي ۽ اهو هڪ حياتياتي روپ آهي جيڪو ری مادلنگ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; کیلسیترویل (&lt;small&gt;Calcitroil&lt;/small&gt;) ۾ ٻيا اثر پڻ آهن، جن ۾ ڪجهه سيل جي واڌ، اعصاب ۽ مدافعتي فنڪشن، ۽ سوزش م  ڪمي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

وٽامن ڊي (&lt;small&gt;calcium&lt;/small&gt; &lt;small&gt;homeostasis&lt;/small&gt;) ۽ &lt;small&gt;metabolism&lt;/small&gt; ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lpi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|title=Vitamin D|date=11 February 2021|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/|archive-date=8 April 2015|access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt; اهو ٻارن ۾ ريڪٽس (&lt;small&gt;اوستيومالاسيا جو هڪ ننڍپڻ وارو روپ&lt;/small&gt;) غذائيت جي گھٽتائي کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪندي، دريافت ڪيو ويو. اوستيومالاسيا ۽ رکٽس (&lt;small&gt;Ricket&lt;/small&gt;) جی علاج يا روڪٿام لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;lpi&quot; /&gt; ويتامين ڊي سپليمنٽ استعمال ڪندڙ ماڻهن ۾ ويتامين ڊي جي اضافي جي ٻين صحت جي اثرات لاء ثبوت تڪراری آهن.&lt;ref name=&quot;ods&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|title=Vitamin D|date=12 August 2022|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|archive-date=9 April 2021|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt; موت جي شرح تي ويتامين ڊي جي اضافي جو اثر واضح ناهي، هڪ ميٽاتجزيي سان بزرگ ۾ موت جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي ریکارڈ کی وئی آھی۔ وڌيڪ خطرن وارن گروپن ۾ رکٽس ۽ اوستيومالڪيا جي روڪٿام کان سواءِ، عضلات يا عام صحت لاءِ وٽامن ڊي سپليمنٽس جو فائدو ننڍو آهي.&lt;ref name=&quot;Lancet_2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|title=The Lancet Diabetes &amp; Endocrinology: Vitamin D supplementation in adults does not prevent fractures, falls or improve bone mineral density|website=EurekAlert!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324065454/https://www.eurekalert.org/news-releases/808633|archive-date=24 March 2022|access-date=23 February 2022|quote=The authors conclude that there is therefore little reason to use vitamin D supplements to maintain or improve musculoskeletal health, except for the prevention of rare conditions such as rickets and osteomalacia in high risk groups, which can be caused by vitamin D deficiency after long lack of exposure to sunshine.}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن ڊي]]
[[زمرو:وٽامن]]</text>
      <sha1>0p1cmkgvbqxwui0o5gvs0sl0uuiq046</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوشت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75657</id>
    <revision>
      <id>425396</id>
      <parentid>417301</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="5f5oxrd6c5c3qj5y2w5mg8t75dyqlgf" xml:space="preserve">[[File:Meat.jpg|thumb|گوشت]]
'''گوشت''' (meat) [[جانور|جانورن]] جا ٽشو ھوندو آھي. جنھن ۾ ڦٽا پڻ شامل ھوندا آھن. گوشت کي کاڌ خوراڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. انسانن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ جي دور]] کان گوشت لاءِ جانورن جو شڪار ۽ پالنا ڪئي آھي. 11000 سال اڳ نئين پٿر جي انقلاب  انسانن کي [[ڪڪڙ|ڪڪڙن]]، [[رڍ|رڍن]]، [[ٻڪري|ٻڪرين]]، [[سوئر|سوئرن]]، [[گهوڙو|گهوڙن]] سميت ٻيا ڍور پالڻ سيکاري ڇڏيو. تڏھن کان انسان چونڊ نسلن مان پاليندڙ ۽ خريد ڪندڙ جي مرضي موجب  گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندا پيا اچن.

مختلف مذھبن م گوشت کائن تي مختلف قسمن جون سختيون ۽ پابنديون رھن ٿيون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گوشت]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>5f5oxrd6c5c3qj5y2w5mg8t75dyqlgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83097</id>
    <revision>
      <id>425386</id>
      <parentid>417303</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>±[[زمرو:غذائون]]←[[زمرو:غذائي جزا]]; ±[[زمرو:نامياتي ڪيميا]]←[[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="q23awiux7dot4iww29tsvn71afloigk" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>q23awiux7dot4iww29tsvn71afloigk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پروٽين (غذا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83099</id>
    <revision>
      <id>425403</id>
      <parentid>387110</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17737" sha1="a9prjefovujm090b53f92r3c4xh0tmb" xml:space="preserve">'''پروٽين''' (Protein) يوناني ٻولي جو لفظ آھي، جنھن جي معني آھي اول يا پھريون. پروٽين ٽرين جي بوگين وانگر ٿئي ٿو ۽ ھر بوگي کي اڪائي چئبو آھي. پروٽين اسان جي جسم جي واڌ ويجھ لاء ضروري آھي.&lt;ref&gt;علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون ڇپائيندڙ سنڌ ٽيڪسٽ بُڪ بورڊ ڄامشورو&lt;/ref&gt; پروٽين جسم ۾ ھر گهرڙي جو اھم مرڪب آھي. پروٽين جسم جي نشو نما ڪري ٿو.  جسم جا زخم ٺيڪ ڪري ٿو، جسم ۾ پيدا ٿيندڙ ڪيميائي رد عملن کي منھن ڏئي ٿو، ننھن ۽ وار ٺاھي ٿو، [[اوڄو يا تاندورو|اوڄن]] جي مرمت ڪري ٿو، خامرن، ھارمونن ۽ ٻين ڪيميائي مادن کي جوڙي ٿو ۽ چمڙي، رت، ھڏن ۽ مشڪن جي اوسر ڪري ٿو. ھي اسان جي جسم ۾ ٻارڻ جو ڪم ڪري ٿو ۽ اسان جي جسم کي طاقت ۽ گرمي ڏيئي قوت ڏئي ٿو.

'''پروٽين''' (Protein) يوناني ٻولي جو لفظ آھي، جنھن جي معني آھي اول يا پھريون. پروٽين ٽرين جي بوگين وانگر ٿئي ٿو ۽ ھر بوگي کي اڪائي چئبو آھي. پروٽين اسان جي جسم جي واڌ ويجھ لاء ضروري آھي.&lt;ref&gt;علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون ڇپائيندڙ سنڌ ٽيڪسٽ بُڪ بورڊ ڄامشورو&lt;/ref&gt; پروٽين جسم ۾ ھر گهرڙي جو اھم مرڪب آھي.پروٽين جسم جي نشو نما ڪري ٿو ۔  جسم جا زخم ٺيڪ ڪري ٿو ۔ جسم ۾  پيدا ٿيندڙ ڪيميائي رد عملن کي منھن ڏئي ٿو ۔ ننھن ۽ وار ٺاھي ٿو ۔ [[اوڄو يا تاندورو|اوڄن]] جي مرمت ڪري ٿو ۔ خامرن ۔ ھارمونن ۽ ٻين ڪيميائي مادن کي جوڙي ٿو ۽ چمڙي ۔ رت ۔ ھڏن ۽ مشڪن جي اوسر ڪري ٿو. ھي اسان جي جسم ۾ ٻارڻ جو ڪم ڪري ٿو ۽ اسان جي جسم کي طاقت ۽ گرمي ڏيئي قوت ڏئي ٿو.

اسان جي جسم ۾ پاڻي کان پوء پروٽين جو مقدار سڀ کان وڌيڪ آھي انسان جي جسم ۾ ھڪ لک مختلف پروٽين ھوندا آھن. اسان جو جسم ۾ 18 کان 20 سيڪرو پروٽين تي مشتمل ٿئي ٿو. طبي ماھرن جي مطابق ھڪ ڪلو جسم جي وزن لاء ھڪ گرام پروٽين لاء لازم آھي جيڪڏھن 70 ڪلو وزن آھي تہ جسم لاء 70 گرام پروٽين لازم آھي.

پروٽين ماليڪيولن جو مجموعو آھي ۔ ھي بنيادي طور امينو ايسڊ مان ٺھن ٿا. امينو ايسڊ ڇا آھن؟ انساني گهرڙي ۾ پاڻي کان پوء سڀ کان اھم ماليڪيول امينو ايسڊ ٿين ٿا جيڪي پروٽين جوڙڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽين ڪاربان ۔ ھيڊروجن ۔ آڪسيجن ۔ نائٽروجن ۽ امينو ايسڊن جي ھڪ يا وڌيڪ ڪڙين جا ٺھيل ھوندا آھن. پروٽين جا ٽي نمونا ٿين ٿا.
# ريشي دار (Fibrous)
# گول (Globular)
# جهليدار (Membrane)

پروٽين جو ڪم جسم ۾ رونما ٿيندڙ تمام ڪيميائي عملن ۾ عمل انگيزي جو ڪم ڪرڻ ۔ گهرڙن کي وڌائڻ ۔ ٽوڙ ڦوڙ ڪرڻ ۽ ڊي اين اي ٺاھڻ آھي. ھي گهرڙن جي مرمت ڪري ٿو ۽ قد وڌائي ٿو. جن ٻارن کي پروٽين نٿي ملي انهن جو قد رڪجي وڃي ٿو. پروٽين جي ڪري جسم ۾ آڪسيجن جذب ٿيڻ جي رفتار باقائدي رھي ٿي.

جسم ۾ گھٽ ھئڻ بہ بيمارين جو سبب ٿئي ٿي. پروٽين جي گھٽ ھئڻ ڪري وار سنھا، جسم سنھو ۽ ڪمزور ٿي وڃي ٿو ۽ ٻارن کي پروٽين جي ڪمي ھئڻ ڪري پيٽ جي سوڄ  ٿي ويندي آھي. ھن جي غير موجودگي ۾ ڳاڙھن گهرڙن جو تعداد گهٽجي وڃي ٿو. پروٽين انساني جسم جي وڌڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. پروٽين جي ڪمي سان نٻل پن ۔ وار ڪرڻ ۔ جسماني ڪمزوري ۔ سوڪھڙي جو مرض ۔ جسماني ٿڪ ۽ ٽوڙ ڦوڙ مطلب پورو جسم متاثر ٿئي ٿو.

غذائي اعتبار سان ڏٺو وڃي تہ نشاستي، سڻڀ ۽ پروٽين جو شمار وڏي گروھ ۾ ڪيو وڃي ٿو ان جو سبب ھي آھي جسم کي انهن ٽنهي غذائي شين يعني وٽامن ۽ معدنيات جي وڌيڪ ضرورت پوي ٿي.اسان جي جسم ۾ نشاستو ۽ سڻڀ محفوظ رھي سگهي ٿو پر پروٽين جسم ۾ ذخيري جي صورت ۾ گهڻو وقت رھي نٿي سگهي ان ڪري ئي اسان جو جسم پروٽين تي گهڻو ڀاڙي ٿو. اسان روزانو غذا کائون ٿا ڇوجو اسان جي جسم کي نشاستي ۽ سڻڀ جي ڀيٽ ۾ پروٽين جي وڌيڪ ضرورت پوي ٿي. ان ڪري روزانو جي مناسبت متوازن پروٽين استعمال ڪجي. وقت جي ڦيري سان ڪڪڙ ۔ ڏھي ۔ مڇي ۔ پنير ۔ بيدا ۽ دالون استعمال ڪندو رھجي جيئن پروٽين جو پوراء ٿي سگهي. پروٽين سان انسانن ۽ جانورن جو ماس ٺھي ٿو.

چرٻي (Fat) ۽ نشاستي (Carbohydrates) سان گڏ پروٽين خورد غذا (Macronutrient) آھي جنھن جو مطلب آھي تہ جسم کي انهي جي ڳانڍاپيل وڏي مقدار جي ضرورت ھوندي آھي. وٽامن ۽ معدنيات جن جي صرف ننڍي مقدار ۾ ضرورت ھوندي آھي انهن کي خوردغذا Macronutrient چئبو آھي نشاستي ۽ چرٻي جيان جسم پاڻ ۾ پروٽين ڪٺي نٿو ڪري ان ڪري ڪم آڻڻ لاء ذخيرو نہ ھوندي آھي جڏھن تہ ان کي نئين فراھمي جي ضرورت پوندي آھي. 

جسم جا عضوا وڌائڻ ۾ پروٽين اھم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان ڪري باڊي بلڊر پروٽين کي گهڻو استعمال ڪندا آھن. جي توھان ٻل چاھيو ٿا ۔ وزن وڌائڻ چاھيو ٿا ۔ سنهاڻ ختم ڪرڻ چاھيو ٿا تہ پروٽين وڌيڪ استعمال ڪريو.

اسان جي جسم ۾ لڳ ڀڳ 20 ھزار مختلف قسمن جا پروٽين ٺھن ٿا جن کي ٺاھڻ ۾ جين ھدايتون ڏيندا رھن ٿا انهن مان تقريبن ھڪ ڀاڱي ٽي پروٽين انفرادي خلين جي جهلي جي سطح تي يا گهرڙن جي اندر مختلف جڳھن تي نصب ٿين ٿا جتي ھي مختلف اھم ڪم سرانجام ڏين ٿا مثال طور ڪجهه پروٽين گهرڙن جي جهلي ۾ اھي مالڪيولي چينل تشڪيل ڪن ٿا جيڪي گهرڙن کي غذائيت فراھم ڪن ٿا. اھڙي طرح ڪجهه پروٽين گهرڙن جي اندر ماحول کي جاچڻ لاء جاچڻي Censor طور ڪم ڪن ٿا يعني گهرڙن جي اندرين حالتن جي نظرداري ڪن ٿا نہ صرف غذا جي ھاضمي کان پوء جسم ۾ جيڪي پروٽين ٺھن ٿا اھي پروٽين گهرڙن جي اندر پھچن ٿا. تازي جديد تحقيق مطابق ھڪ خورد جيوڙو Becterium جي جهلي کان مختلف پروٽين بيڪيٽيريم جي گهرڙي جي اندر داخل ٿين ٿا. خورد جيوڙو Bacterium  جي تمام گهڻين پروٽينن مان ٻہ پروٽين اھڙا ٿين ٿا جيڪي باقي پروٽينن کي گهرڙي جي جهلي ۾ اندر گهڙي گهرڙي جو حصو ٿيڻ ۾ مدد ڏين ٿا.انهن مان ھڪ پروٽين گوسو insertase جڏھن تہ ٻيو پيچيدھ پروٽين جڳھ بدلو  translocase ٿئي ٿو جن ۾ تمام گهڻن پروٽينن جا ماليڪيول ھڪ ٻئي سان گڏجي ڪم ڪن ٿا انهن ٻنهي پروٽينن جي ڪري گهرڙي جي سطح ۾ ھڪ سوراخ کلي وڃي ٿو جنھن مان باقي پروٽين گهرڙي جي اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃن ٿا. گهرڙي جي اندر داخل ٿيڻ کان پوء مختلف پروٽينن جا ماليڪيول ٽہ پيمائشي جوڙجڪ Three dimentional structure جوڙين ٿا ائين گهرڙي جي ڀت يا گهرڙي جي اندروني نظام جو حصو ٿي وڃن ٿا ۽ جسم جي نشونما ڪن ٿا. ھن تازي تحقيق کان پوء سائنسدان بھتر کان بھتر دوائون بنائي سگهن ٿا جن ۾ انهن جي مڪينزم استعمال ڪري دوائن کي سڌو سنئون گهرڙن جي اندر داخل ڪري سگجي ٿو مثال طور ھن ٽيڪنالاجي سان ڪينسر جي گهرڙن کي مارڻ لاء دوا سڌي سنئين ڪينسر ورتل گهرڙن جي اندر موڪلي سگهجي ٿي تہ نہ صرف ڪينسر جا گهرڙا ختم ٿين ۽ صحتمند گهرڙن کي نقصان نہ پھچي. ان کان سوا ھن ٽيڪنڪ سان مصنوعي پروٽين ٺاھڻ ۽ انهن مصڻوعي گهرڙن سان جڙڻ ۾ ڪاميابي حاصل ٿيندي جيڪا مصنوعي زندگي ٺاھڻ طرف وڏو قدم ھوندي.

'''پروٽين ۽ [[معدو(عضوو)|معدو]]'''

جڏھن اسان غذا کائون ٿا تہ معدو کاڌي کي امينو کٽ ۾ تبديل ڪري ٿو جنھن کي ننڍو آنڊو جذب ڪري ٿو ھتان امينو کٽ جيري تائين پھچن ٿا جيرو ان ڳالھ جو فيصلو ڪري ٿو تہ اسان جي جسم ۾ امينو کٽ ڪھڙا آھن پوء جيرو انهن کي الڳ ڪري باقي ايسڊن کي پاڻي ذريعي جسمن مان خارج ڪري ٿو.

'''پروٽين ۽ ڏورا'''

پروٽين پوري مقدار ۾ نہ وٺڻ سان وار ڪرن ٿا. چمڙي ۾ ڦوٽھڙو ٿئي ٿو ۔ وزن گهٽجي ٿو ۽ ڏورن ۾ ڇڪ پيدا ٿئي ٿي. ڪمزوري جي حالت ۾ طاقت وڌائڻ لاء ورزش ڪرڻ سان پروٽين ٽٽڻ لڳن ٿا، ايتري ۾ ڏورن کي طاقتور بنائڻ لاء پروٽين جي ضرورت پوي ٿي تہ جيئن ڏورن جي مرمت ٿي سگهي. پروٽين ۾ پاتو ويندڙ پروٽين ليوسڻ امينو تيزاب گهڻو مددگار ٿئي ٿو. ڳالھ طئي آھي تہ پروٽين جي متوازن خوراڪ جسم کي ھلڪو ۽ فٽ رکڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿي.

'''پروٽين ۽ ھڏ'''

بناوٽ جي لحاظ کان سڀ هڏا هڪ جھڙا هوندا آهن. هڏي جو ٽيھ سيڪڙو 30 سيڪڙو حصو بناوٽي عنصرن يعني هڪ مضبوط پروٽين Collogen جي سخت ڌاڳن تي مشتمل هوندو آهي ۽ 60 سيڪڙو معدني شين يعني چوني Calcium ۽ فاسفورس جو ۽ 10 سيڪڙو ٻين معدنيات تي مشتمل ٿئي ٿو. هڏي جو هڪ ڀاڱي ٽي حصو نامياتي جزي ڪولوڄن جي مضبوط ڌاڳن جي صورت ۾ هڪ خاص ترتيب سان ڦھليل هوندو آهي. ان جي وچ ۾ هڏي جا گهرڙا آسٽيوبلاسٽ ۽ آسٽيو ڪلاسٽ هوندا آهن، جن سان هڏن جي ٺھڻ جو عمل ٿيندو آهي. نامياتي مادو هڏي جي مضبوطيءَ جو ڪارڻ آهي. هڏي جو غير نامياتي مادو 2/3 سيڪڙو هوندو آهي. ان جو گهڻو جزو ڪئلشيم فاسفيٽ آهي جيڪو هڏي کي ان جي سختي ڏئي ٿو. ڪجهه هڏين ۾ وچ جي نالي ۾ چرٻيدار مادو هوندو آهي جنھن کي مِکُ (Marrow) چئبو آهي. اهو نامياتي مادو آهي، جنهن جي غذا تمام گهڻي هوندي آهي. هڏين جو باقي 10 سيڪڙو ٻين غير نامياتي شين، جهڙوڪ: مئگنيشيم وغيره تي مشتمل هوندو آهي. هڏي ۾ اندر ٿورڙو پاڻيءَ جو مقدار بہ هوندو آهي. عمر جي نسبت سان هڏين ۾ معدني مادي جو مقدار ڪجهه وڌندو ويندو آهي.

'''پروٽين ۽ [[دماغ|مغز]]'''

مغز يا گريون جن ۾ اخڙوٽ ۔ بادام ۔ بوھي منڱ ۔ پستا ۔ ڏونگهي ۽ کاڄا شامل آھن اھي پروٽين سان سرشار ٿين ٿا. ھڪ تحقيق مطابق انهن گرين ۾ 15 کان 20 سيڪڙو پروٽين ۔ 50 کان 60 سيڪڙو تيل ۔ 9 کان 12 سيڪڙو نشاستو ۔ 3 کان کان 5 سيڪڙو حرارا ۽ ٻيون معدني شيون ٿين ٿيون. روغن پيدا ڪرڻ جي خاصيت جي ڪري گرين ۾ توانائي وڌيڪ ٿئي ٿي ايتري جيتري پروٽين مغزن جي اندر ٿئي ٿي ۽ ايتري پروٽين سبزين ۾ نٿي ٿئي.ھربل عالمي ماھر ڊاڪٽر ڪيلوڪ مطابق تمام نباتاتي خوراڪن ۾ سڀ کان بھتر پروٽين گرين يا مغزن ۾ ٿئي ٿو. مغزن يا گرين مان ملندڙ پروٽين حيوانن جي گوشت کان وڌيڪ طاقت بخش آھي ۽ ھنن ۾ گوشت جي لڳاتار کائڻ وانگر نقصان نٿا ٿين.
# بند ٺاھڻ، دوڳ ٺاھڻ 
# پروٽين وار، ننھن، مشڪون ۽ ھارمون ٺاھن ٿيون
# ڪيترا ھارمون قدرتي طور پروٽين ھوندا آھن. ھارمون جسم جي واڌ ويجھ ۽ گهرڙبدل سرگرمين کي ضابطي ۾ رکن ٿا.
# خامرا گولدار پروٽين آھن.
# آڪسيجن جي آمدرفت ڪري ٿو.
# رت کي دڳو ڪن ٿو.
# مدافعت ڏئي ٿو.
# مشڪي چيڙھ ڏئي ٿو.

'''پروٽين جا اھم ذريعا'''
#
100 گرام ڪڪڙ ڇاتي گوشت ۾ 30 گرام پروٽين
#
100 گرام مڇي ۾ 26 گرام پروٽين
#
100 گرام پنیر ۾ 32 گرام پروٽين.
#
100 گرام بیف (ڳئون جي گوشت) ۾ 36 گرام پروٽين
#
100 گرام لوبیا (سفید، ڳاڙھي سائي) ۾ 18 گرام پروٽين
#
100 گرام دال (مسور) ۾ 26 گرام پروٽين
#
100 گرام چڻن ۾ 19 گرام پروٽين
#
100 گرام بيدي ۾ 13 گرام پروٽين
#
100 گرام کير ۾ 6 گرام پروٽين
#
100 گرام خشڪ ميون (مثال بادام، پستا، منڱيرا) ۾ 33 گرام پروٽين.

'''پروٽين جي کوٽ جون علامتون'''

# کائڻ جي وڌيڪ خواھش رھڻ: جيڪڏھن ھر وقت بک رھي ۽ وات ھلائڻ جي خواھش ذھن ۾ رھي تہ ھي علامت پروٽين جي کوٽ ۽ نشاستي ۽ کنڊ جي گهڻائي  کي ظاھر ڪري ٿي ائين ٿيڻ سان ماڻهو وڌيڪ ڪيلرين کي استعمال ڪن ٿا نتيجي طور پروٽين جي کوٽ ٿي وڃي ٿي.
# مشڪن جي مقدار ۾ گهٽتائي: مشڪون جسم ۾ پروٽين جو وڏو ذخيرو گڏ ڪن ٿيون مشڪن جي ڪمزوري، درد يا مشڪن جي گهٽتائي پروٽين جي کوٽ جي واضح نشاني آھي. ھڪ تحقيق مطابق اھا کوٽ وچين عمر يا وڏي عمر وارن ۾ ٿئي ٿي. پروٽين مشڪن جي نشونما ۽ استحڪام لاء نھايت ضروري آھي.
# ننھن جا مسئلا: پروٽين جي کوٽ ننھن کي ڪمزور ۽ ڀرڀرو ڪري ٿي. ڪجهه واقعن ۾ ننھن تي سفيد ۽ ڀورا نشان بنجي وڃن ٿا. اھڙي طرح پروٽين جي کوٽ ناڪاري اثر ڇڏي ٿي ڇوجو پروٽين گهرڙن جي بحالي لاء نون گهرڙن جي تشڪيل ڪري ٿي ھنجي کوٽ ھجي تہ جسم تي خشڪي ۔ پرت ۽ ڦوٽھڙو اچي وڃي ٿو.
# وار ڪرڻ يا گنجو پن: اسان جا 90 سيڪڙو وار پروٽين جي ھڪ قسم ڪيرٽين تي مشتمل ٿين ٿا ھن جي کوٽ جي ڪري وار ھلڪا ۽ رنگت کان محروم ٿي وڃن ٿا ۽ پروٽين جي استعمال سان وار محفوظ ٿي سگهن ٿا.
# جيري تي چرٻي چڙھڻ:جيري تي چرٻي چڙھڻ پروٽين جي کوٽ آھي جنھن جي ڪري سوڄ ٿيڻ ۔ لڪيرون پوڻ جھڙا عارضا جنم وٺن ٿا عام طور تي الڪوحل پيئڻ وارن ۾ پروٽين جي کوٽ رھي ٿي.
# ھڏ ڪمزور ٿيڻ: پروٽين جي کوٽ جا ھڏين تي اثر پون ٿا ۽ ھڏيون ڪمزور ٿي وڃن ٿيون جنھن جي ڪري ھڏين ٽٽڻ جو خطرو رھي ٿو اھو ان ڪري ٿئي ٿو جو ڪئلشم کي جذب ڪرڻ لاء ۽ ھڏين جي گهرڙبدليت لاء پروٽين جي ضرورت پوي ٿي.
# ننڊ نہ اچڻ: سمهڻ ۾ تڪليف اچي يا ننڊ جي کوٽ رھي تہ اھا پروٽين جي کوٽ آھي. غذا مان حاصل ٿيڻ واري پروٽين ٽرائيپٿون تيار ڪري ٿي ھي امينو ايسڊ ننڊ لاء ضروري آھي سمهڻ کان پھرين پروٽين واري غذا استعمال ڪرڻ سان سٺي ننڊ اچي ٿي.
# دماغ تي ڌنڌ اچڻ: دماغ جي صحت لاء پروٽين ضروري آھي. ھن جي کوٽ سان ويسر ۔ دماغ تي ڌنڌ ۽ ڪجهه نئون سکڻ مشڪل ٿي وڃي ٿو ۽ ڪنھن شي ۾ دل نٿو لڳي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پروٽين]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>a9prjefovujm090b53f92r3c4xh0tmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پروٽين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83100</id>
    <revision>
      <id>425387</id>
      <parentid>417304</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="4lbqlv8ngl7tdvcxw7ub6xuu51cytf1" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:حياتياتي ڪيميا]]</text>
      <sha1>4lbqlv8ngl7tdvcxw7ub6xuu51cytf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425388</id>
      <parentid>425387</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="lljq4wvx64kdncm7knvchtwhhxo80io" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:حياتياتي ڪيميا]]</text>
      <sha1>lljq4wvx64kdncm7knvchtwhhxo80io</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425389</id>
      <parentid>425388</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:حياتياتي ڪيميا]]; added [[Category:نامياتي مواد]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="k6iz8rexmb7vi29urw4vv5sb24hdb4z" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:نامياتي مواد]]</text>
      <sha1>k6iz8rexmb7vi29urw4vv5sb24hdb4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اجتماعي سوديبازي ايجنٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87493</id>
    <revision>
      <id>425326</id>
      <parentid>344035</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ]] کي [[اجتماعي سوديبازي ايجنٽ]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>344035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10566" sha1="bz8iakoapa2rul8e4pmw9v28skggnoo" xml:space="preserve">'''ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ''' يا  '''گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Collective Bargaining Agent'''}}، '''سي بي اي'''  {{ٻيا نالا|انگريزي=.C.B.A}}  اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت جي حوالي سان، ”ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ“ مان مراد مزدورن جي اها ٽريڊ يونين آهي، جيڪا سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013 جي قلم 24 تحت اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ اجتماعي سوديبازي(Collective Bargaining) جي معاملي ۾ مزدورن جي نمائندگي ڪندڙ ايجنٽ هوندي آهي۔&lt;ref&gt; قلم 2(4)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

== ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ جي قانوني تصديق ==

جتي ڪنهن اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ صرف هڪ رجسٽرڊ ٽريڊ يونين موجود هجي، ۽ اها ٽريڊ يونين اهڙي اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ ڪم ڪندڙ ڪل مزدورن جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٽيون حصو پنهنجي ميمبرن طور رکي ٿي، ته اهڙي صورت ۾، ان بابت ڪيل درخواست تي، ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار مقرر ڪيل طريقي سان ان ٽريڊ يونين کي ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت لاءِ گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طور تصديق ڪندو آھي۔&lt;ref&gt; قلم 24(1)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; جتي ڪنهن اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ هڪ کان وڌيڪ رجسٽرڊ ٽريڊ يونينون موجود هجن، اتي ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار، ڪنهن به اهڙي ٽريڊ يونين، جنهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪل مزدورن جو پنجون حصو ميمبر طور موجود هجي، يا اداري جي مالڪ يا حڪومت طرفان ڪيل درخواست تي، درخواست داخل ٿيڻ کان پندرهن ڏينهن اندر ڳجهو ووٽ (Secret Ballot) ڪرائيندو آھي ته جيئن اهو طئي ڪري سگهجي ته انهن ٽريڊ يونينن مان ڪهڙي ٽريڊ يونين گڏيل سوديبازي واري ايجنٽ هوندي۔۔&lt;ref&gt; قلم 24(2)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. رجسٽرار، وڏي صنعتي اداري جي صورت ۾، جنهن جون شاخون هڪ کان وڌيڪ شهرن ۾ موجود هجن، درخواست داخل ٿيڻ کان ٽيهه ڏينهن اندر ڳجهو ووٽ ڪرائيندو آھي&lt;ref&gt; قلم 24(3)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. درخواست وصول ٿيڻ تي، رجسٽرار لکيل نوٽيس ذريعي، ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت سان لاڳاپيل هر رجسٽرڊ ٽريڊ يونين کي سڏي پڇندو آھي ته ڇا اها گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طئي ڪرڻ لاءِ ٿيندڙ ڳجهي ووٽ ۾ مقابلي طور شامل ٿيڻ چاهي ٿي يا نه؛ ۽ جيڪڏهن اها چاهي، ته نوٽيس ۾ مقرر ڪيل مدت اندر رجسٽرار کي پنهنجي ميمبرن جي فهرست جمع ڪرائي، جنهن ۾ هر ميمبر بابت سندس والد جو نالو، عمر، سيڪشن يا کاتو، ڪم جي جڳهه، ٽڪيٽ نمبر ۽ ميمبر بڻجڻ جي تاريخ درج ھوندي آھي، ۽ جيڪڏهن اھا سڏايل ٽريڊ يونين ٽريڊ يونينن جي فيڊريشن هجي، ته ان فھرست سان گڏ فيڊريشن سان لاڳاپيل هر ٽريڊ يونين جي فهرست ۽ انهن جي ميمبرن جا تفصيل پڻ مهيا ڪري۔&lt;ref&gt; قلم 24(5)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;۔ رجسٽرار اداري (ڪارخاني) يا ادارن جي گروھ يا صنعت جي مالڪ کان پڻ انھن مزدورن جي فھرست طلب ڪندو آھي جن جي ملازمت ٽن مهينن کان گھٽ نہ ھوندي آھي. ان فهرست ۾ هر مزدور بابت سندس والد جو نالو، عمر، کاتو، ڪم جي جڳهه، ٽڪيٽ نمبر ۽ ملازمت شروع ٿيڻ جي تاريخ شامل هوندي آھي. مالڪ واري اھا فھرست ٽريڊ يونينن طرفان جمع ڪرايل فهرستن جي تصديق لاءِ سهولت فراهم ڪندي آھي۔۔&lt;ref&gt; قلم 24(6)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; جمع ڪرايل فهرستن جي تصديق کان پوءِ، ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار ووٽرن جي فهرست تيار ڪندو آھي، جنهن ۾ هر اهو مزدور شامل هوندو، جنهن جي ملازمت جي مدت ٽي مهينا يا وڌيڪ هجي ۽ جيڪو مقابلي ۾ شامل ڪنهن به ٽريڊ يونين جو ميمبر هجي. رجسٽرار چونڊ جي مقرر تاريخ کان گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن اڳ، هر مقابلي واري ٽريڊ يونين کي ووٽرن جي فهرست جي تصديق ٿيل ڪاپي موڪليندو آھي&lt;ref&gt; قلم 24(8)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. هر اهو مزدور، جيڪو مقابلي ۾ شامل ڪنهن به ٽريڊ يونين جو ميمبر هجي ۽ جنهن جو نالو ووٽرن جي فهرست ۾ شامل هجي، ووٽ ڏيڻ جو حق رکندڙ هوندو آهي&lt;ref&gt; قلم 24(9)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; اداري ، صنعت يا ڪارخاني جو مالڪ چونڊ ڪرائڻ لاءِ رجسٽرار جي گهرج مطابق سڀ سهولتون فراهم ڪرڻ لاء قانوني طور تي پابند ھوندو آھي ۽ ووٽنگ ۾ مالڪ ڪنهن به قسم جي مداخلت يا اثراندازي نه ٿو ڪري سگھي&lt;ref&gt; قلم 24(10)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طئي ڪرڻ لاءِ ڳجهو ووٽ ڪرائڻ جي مقصد لاءِ، رجسٽرار چونڊ جي تاريخ مقرر ڪري ان جو اڳواٽ اطلاع سڀني مقابلي واري ٽريڊ يونينن ۽ مالڪ کي ڏئي چڏيندو آھي. مقرر ڪيل تاريخ تي، پولنگ اسٽيشن تي بيلٽ باڪس رکيو ويندو آهي ۽ مقابلي واري ٽريڊ يونينن جي نمائندن جي موجودگي ۾ انهن کي سيل ڪيو ويندو آھي. اھڙي طرح پولنگ اسٽيشن تي ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي، جنھن دوران مقابلي واري ٽريڊ يونينن جي نمائندن کي موجود رهڻ جو حق مليل ھوندو آھي؛ پولنگ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، موجود نمائندن جي سامهون بيلٽ باڪس کولي ووٽن جي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي؛ ۽ ڳڻپ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٽريڊ يونين کي گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور قانوني تصديق ڪئي ويندي آھي&lt;ref&gt; قلم 24(12)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. ڪنھن به ٽريڊ يونين جي گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور تصديق ايستائين نه ڪئي ويندي آھي، جيستائين ان کي حاصل ٿيل ووٽن جو انگ اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ ڪم ڪندڙ ڪل مزدورن جو گهٽ ۾ گهٽ ٽيون حصو نه هجي&lt;ref&gt; قلم 24(13)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. جيڪڏهن پهرين پولنگ ۾ ڪا به ٽريڊ يونين اهڙو انگ حاصل نه ڪري، ته ٻيهر پولنگ صرف انھن ٻن ٽريڊ يونين جي وچظ ۾ ڪرائي ويندي آھي جن کي پهرين پولنگ ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ مليا هجن، ۽ ٻيهر پولنگ ۾ اڪثريت حاصل ڪندڙ ٽريڊ يونين جي مقرر طريقي سان گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طور قانوني تصديق ڪئي ويندي آهي&lt;ref&gt; قلم 24(14)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. جيڪڏهن سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٻن يا وڌيڪ ٽريڊ يونينن جا ووٽ برابر هجن، ته انهن جي وچ ۾ ٻيهر پولنگ ڪرائي ويندي آھي، جيستائين انهن مان هڪ اڪثريت حاصل نه ڪري&lt;ref&gt; قلم 24(15)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; گڏيل سوديبازي لاء ايجنٽ طور تصديق ڪيل ٽريڊ يونين ٻن سالن جي مدت اندر، ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت بابت ٻي ڪا به درخواست قبول نه ڪئي ويندي، سواءِ ان صورت جي جڏهن گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور تصديق ٿيل ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ان مدت ختم ٿيڻ کان اڳ رد ڪئي وڃي&lt;ref&gt; قلم 24(18)، 
سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;.

== ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ جا حق==
 
گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ، اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت جي حوالي سان، هيٺين حقن جو حقدار هوندو&lt;ref&gt; قلم 24(20)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

* روزگار، بي روزگاري، روزگار جي شرطن يا ڪم جي حالتن بابت مالڪ يا مالڪن سان گڏيل سوديبازي ڪرڻ، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي ڪنهن ٻئي قانون، ايوارڊ يا ٺاهه تحت محفوظ حقن جي نفاذ سان لاڳاپيل هجن؛
* ڪنهن به ڪارروائي ۾ سڀني يا ڪنهن به مزدور جي نمائندگي ڪرڻ؛
* هن سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ جي ضابطن مطابق هڙتال جو نوٽيس ڏيڻ ۽ هڙتال جو اعلان ڪرڻ؛ ۽
* فلاحي ادارن، پروويڊنٽ فنڊن ۽ ڪمپنيز پروفٽس (ورڪرز پارٽيسپيشن) ايڪٽ، 1968 تحت قائم ڪيل ورڪرز پارٽيسپيشن فنڊ جي ٽرسٽيز بورڊ ۾ مزدورن جا نمائندا نامزد ڪرڻ&lt;ref&gt; قلم 24(20)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

== حوالا ==


{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>bz8iakoapa2rul8e4pmw9v28skggnoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425328</id>
      <parentid>425326</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10572" sha1="ey2nl04hj3snimde0ndu4tjubjvdv00" xml:space="preserve">'''ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ''' يا  '''اجتماعي سوديبازي ايجنٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Collective Bargaining Agent'''}}، '''سي بي اي'''  {{ٻيا نالا|انگريزي=.C.B.A}}  اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت جي حوالي سان، ”ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ“ مان مراد مزدورن جي اها ٽريڊ يونين آهي، جيڪا سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013 جي قلم 24 تحت اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ [[اجتماعي سوديبازي]] (Collective Bargaining) جي معاملي ۾ مزدورن جي نمائندگي ڪندڙ ايجنٽ هوندي آهي۔&lt;ref&gt; قلم 2(4)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

== ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ جي قانوني تصديق ==

جتي ڪنهن اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ صرف هڪ رجسٽرڊ ٽريڊ يونين موجود هجي، ۽ اها ٽريڊ يونين اهڙي اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ ڪم ڪندڙ ڪل مزدورن جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٽيون حصو پنهنجي ميمبرن طور رکي ٿي، ته اهڙي صورت ۾، ان بابت ڪيل درخواست تي، ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار مقرر ڪيل طريقي سان ان ٽريڊ يونين کي ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت لاءِ گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طور تصديق ڪندو آھي۔&lt;ref&gt; قلم 24(1)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; جتي ڪنهن اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ هڪ کان وڌيڪ رجسٽرڊ ٽريڊ يونينون موجود هجن، اتي ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار، ڪنهن به اهڙي ٽريڊ يونين، جنهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪل مزدورن جو پنجون حصو ميمبر طور موجود هجي، يا اداري جي مالڪ يا حڪومت طرفان ڪيل درخواست تي، درخواست داخل ٿيڻ کان پندرهن ڏينهن اندر ڳجهو ووٽ (Secret Ballot) ڪرائيندو آھي ته جيئن اهو طئي ڪري سگهجي ته انهن ٽريڊ يونينن مان ڪهڙي ٽريڊ يونين گڏيل سوديبازي واري ايجنٽ هوندي۔۔&lt;ref&gt; قلم 24(2)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. رجسٽرار، وڏي صنعتي اداري جي صورت ۾، جنهن جون شاخون هڪ کان وڌيڪ شهرن ۾ موجود هجن، درخواست داخل ٿيڻ کان ٽيهه ڏينهن اندر ڳجهو ووٽ ڪرائيندو آھي&lt;ref&gt; قلم 24(3)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. درخواست وصول ٿيڻ تي، رجسٽرار لکيل نوٽيس ذريعي، ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت سان لاڳاپيل هر رجسٽرڊ ٽريڊ يونين کي سڏي پڇندو آھي ته ڇا اها گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طئي ڪرڻ لاءِ ٿيندڙ ڳجهي ووٽ ۾ مقابلي طور شامل ٿيڻ چاهي ٿي يا نه؛ ۽ جيڪڏهن اها چاهي، ته نوٽيس ۾ مقرر ڪيل مدت اندر رجسٽرار کي پنهنجي ميمبرن جي فهرست جمع ڪرائي، جنهن ۾ هر ميمبر بابت سندس والد جو نالو، عمر، سيڪشن يا کاتو، ڪم جي جڳهه، ٽڪيٽ نمبر ۽ ميمبر بڻجڻ جي تاريخ درج ھوندي آھي، ۽ جيڪڏهن اھا سڏايل ٽريڊ يونين ٽريڊ يونينن جي فيڊريشن هجي، ته ان فھرست سان گڏ فيڊريشن سان لاڳاپيل هر ٽريڊ يونين جي فهرست ۽ انهن جي ميمبرن جا تفصيل پڻ مهيا ڪري۔&lt;ref&gt; قلم 24(5)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;۔ رجسٽرار اداري (ڪارخاني) يا ادارن جي گروھ يا صنعت جي مالڪ کان پڻ انھن مزدورن جي فھرست طلب ڪندو آھي جن جي ملازمت ٽن مهينن کان گھٽ نہ ھوندي آھي. ان فهرست ۾ هر مزدور بابت سندس والد جو نالو، عمر، کاتو، ڪم جي جڳهه، ٽڪيٽ نمبر ۽ ملازمت شروع ٿيڻ جي تاريخ شامل هوندي آھي. مالڪ واري اھا فھرست ٽريڊ يونينن طرفان جمع ڪرايل فهرستن جي تصديق لاءِ سهولت فراهم ڪندي آھي۔۔&lt;ref&gt; قلم 24(6)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; جمع ڪرايل فهرستن جي تصديق کان پوءِ، ٽريڊ يونين وارو رجسٽرار ووٽرن جي فهرست تيار ڪندو آھي، جنهن ۾ هر اهو مزدور شامل هوندو، جنهن جي ملازمت جي مدت ٽي مهينا يا وڌيڪ هجي ۽ جيڪو مقابلي ۾ شامل ڪنهن به ٽريڊ يونين جو ميمبر هجي. رجسٽرار چونڊ جي مقرر تاريخ کان گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن اڳ، هر مقابلي واري ٽريڊ يونين کي ووٽرن جي فهرست جي تصديق ٿيل ڪاپي موڪليندو آھي&lt;ref&gt; قلم 24(8)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. هر اهو مزدور، جيڪو مقابلي ۾ شامل ڪنهن به ٽريڊ يونين جو ميمبر هجي ۽ جنهن جو نالو ووٽرن جي فهرست ۾ شامل هجي، ووٽ ڏيڻ جو حق رکندڙ هوندو آهي&lt;ref&gt; قلم 24(9)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; اداري ، صنعت يا ڪارخاني جو مالڪ چونڊ ڪرائڻ لاءِ رجسٽرار جي گهرج مطابق سڀ سهولتون فراهم ڪرڻ لاء قانوني طور تي پابند ھوندو آھي ۽ ووٽنگ ۾ مالڪ ڪنهن به قسم جي مداخلت يا اثراندازي نه ٿو ڪري سگھي&lt;ref&gt; قلم 24(10)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طئي ڪرڻ لاءِ ڳجهو ووٽ ڪرائڻ جي مقصد لاءِ، رجسٽرار چونڊ جي تاريخ مقرر ڪري ان جو اڳواٽ اطلاع سڀني مقابلي واري ٽريڊ يونينن ۽ مالڪ کي ڏئي چڏيندو آھي. مقرر ڪيل تاريخ تي، پولنگ اسٽيشن تي بيلٽ باڪس رکيو ويندو آهي ۽ مقابلي واري ٽريڊ يونينن جي نمائندن جي موجودگي ۾ انهن کي سيل ڪيو ويندو آھي. اھڙي طرح پولنگ اسٽيشن تي ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي، جنھن دوران مقابلي واري ٽريڊ يونينن جي نمائندن کي موجود رهڻ جو حق مليل ھوندو آھي؛ پولنگ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، موجود نمائندن جي سامهون بيلٽ باڪس کولي ووٽن جي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي؛ ۽ ڳڻپ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٽريڊ يونين کي گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور قانوني تصديق ڪئي ويندي آھي&lt;ref&gt; قلم 24(12)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. ڪنھن به ٽريڊ يونين جي گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور تصديق ايستائين نه ڪئي ويندي آھي، جيستائين ان کي حاصل ٿيل ووٽن جو انگ اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت ۾ ڪم ڪندڙ ڪل مزدورن جو گهٽ ۾ گهٽ ٽيون حصو نه هجي&lt;ref&gt; قلم 24(13)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. جيڪڏهن پهرين پولنگ ۾ ڪا به ٽريڊ يونين اهڙو انگ حاصل نه ڪري، ته ٻيهر پولنگ صرف انھن ٻن ٽريڊ يونين جي وچظ ۾ ڪرائي ويندي آھي جن کي پهرين پولنگ ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ مليا هجن، ۽ ٻيهر پولنگ ۾ اڪثريت حاصل ڪندڙ ٽريڊ يونين جي مقرر طريقي سان گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ طور قانوني تصديق ڪئي ويندي آهي&lt;ref&gt; قلم 24(14)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;. جيڪڏهن سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٻن يا وڌيڪ ٽريڊ يونينن جا ووٽ برابر هجن، ته انهن جي وچ ۾ ٻيهر پولنگ ڪرائي ويندي آھي، جيستائين انهن مان هڪ اڪثريت حاصل نه ڪري&lt;ref&gt; قلم 24(15)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt; گڏيل سوديبازي لاء ايجنٽ طور تصديق ڪيل ٽريڊ يونين ٻن سالن جي مدت اندر، ان اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت بابت ٻي ڪا به درخواست قبول نه ڪئي ويندي، سواءِ ان صورت جي جڏهن گڏيل سوديبازي جي ايجنٽ طور تصديق ٿيل ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ان مدت ختم ٿيڻ کان اڳ رد ڪئي وڃي&lt;ref&gt; قلم 24(18)، 
سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;.

== ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ جا حق==
 
گڏيل سوديبازي جو ايجنٽ، اداري، ادارن جي گروهه يا صنعت جي حوالي سان، هيٺين حقن جو حقدار هوندو&lt;ref&gt; قلم 24(20)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

* روزگار، بي روزگاري، روزگار جي شرطن يا ڪم جي حالتن بابت مالڪ يا مالڪن سان گڏيل سوديبازي ڪرڻ، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي ڪنهن ٻئي قانون، ايوارڊ يا ٺاهه تحت محفوظ حقن جي نفاذ سان لاڳاپيل هجن؛
* ڪنهن به ڪارروائي ۾ سڀني يا ڪنهن به مزدور جي نمائندگي ڪرڻ؛
* هن سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ جي ضابطن مطابق هڙتال جو نوٽيس ڏيڻ ۽ هڙتال جو اعلان ڪرڻ؛ ۽
* فلاحي ادارن، پروويڊنٽ فنڊن ۽ ڪمپنيز پروفٽس (ورڪرز پارٽيسپيشن) ايڪٽ، 1968 تحت قائم ڪيل ورڪرز پارٽيسپيشن فنڊ جي ٽرسٽيز بورڊ ۾ مزدورن جا نمائندا نامزد ڪرڻ&lt;ref&gt; قلم 24(20)، سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ, 2013&lt;/ref&gt;

== حوالا ==


{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>ey2nl04hj3snimde0ndu4tjubjvdv00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:غذائي ريشا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99139</id>
    <revision>
      <id>425383</id>
      <parentid>387113</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="gdelvcrjlce7n8s4uy569qo0q24kpr5" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>gdelvcrjlce7n8s4uy569qo0q24kpr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425384</id>
      <parentid>425383</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="93gz94wsibj54r9a35kcc1i3j3lvwzp" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>93gz94wsibj54r9a35kcc1i3j3lvwzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425385</id>
      <parentid>425384</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ريشا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="sax4y0qb4hbskdihyy1rwgqcldsfdjk" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:ريشا]]</text>
      <sha1>sax4y0qb4hbskdihyy1rwgqcldsfdjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفريڪي ڊائسپورا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102190</id>
    <revision>
      <id>425249</id>
      <parentid>421560</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56291-03</username>
        <id>23064</id>
      </contributor>
      <comment>مان ان کي هر ملڪ جي پنهنجي صفحي تي ڏنل انگن اکرن (مردم شماري) مطابق درست ڪندس. IBGE (برازيل جي سرڪاري شمارياتي اداري) موجب، برازيل جي ’پارڊو‘ (Pardo) آبادي کي ’ڪارا‘ (Black يا Negros) نه ٿو چئي سگهجي. 110 ملين جو انگ ’مثبت امتيازي پاليسين‘ (affirmative action) جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر اهو قابلِ اعتبار ناهي؛ ان کان علاوه، ’پارڊو‘ ماڻهو پاڻ کي ’ڪارا‘ (Black) نه سمجهندا آهن. هن گروهه ۾ ’ڪابوڪلوس‘ (caboclos) ۽ ’ميسٽيسو‘ (Mestiço) به شامل آهن. فرانس جي آباديءَ ۾ ڪارا ماڻهو وڌ ۾ وڌ 8 سيڪڙو آهن. ڪ</comment>
      <origin>425249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39166" sha1="qft4q3j0u5jw31053i62z6e3deegyxw" xml:space="preserve">{{Short description|Spread of people with African heritage}}
{{About|تاريخي دور ۾ آفريڪا مان لڏپلاڻ|پراگاڻيڪ انساني لڏپلاڻ|جديد انسانن جو تازو آفريڪي بنياد|تازي لڏپلاڻ|آفريڪا مان لڏپلاڻ}}

{{Infobox ethnic group
| group  = آفريڪي ڊائياسپورا&lt;br&gt;African diaspora
| flag             = 
| flag_caption  = 
| image            = 
| caption = 
| region1          = {{flagcountry|United  States}}
| pop1             = [[African Americans|41,104,200–46,936,733]] (2020)
| ref1             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |date=August 12, 2021 |access-date=April 26, 2022 |publisher=[[US 
Census Bureau]]}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Brazil}}
| pop2            = [[Afro-Brazilians|20,656,458]] (2022)&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Reiter |first1=Bernd |url=https://books.google.com/books?id=idyIEAAAQBAJ&amp;pg=PT275|title=Routledge Handbook of Afro-Latin American Studies |last2=Sánchez |first2=John Antón |date=2022-11-08 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-000-68546-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|ref2             = 
| region3          = {{flagcountry|Colombia}}
| pop3             = [[Afro-Colombians|4,944,400–13,000,000]] (2020)
| ref3             = &lt;ref&gt;{{cite web|title= Visibilización estadística de los grupos étnicos|url=https://geoportal.dane.gov.co/geovisores/sociedad/cnpv-2018/?lt=4.456007353293281&amp;lg=-73.2781601239999&amp;z=5|work=Censo General 2018|publisher=Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE)|access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flagcountry|Haiti}}
| pop4             = [[Afro-Haitians|11,200,000]]
(2023)
| ref4             = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2024/04/547499-HAITI-2023-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf|title=HAITI 2023 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|website=www.state.gov}}&lt;/ref&gt;
| region5          = {{flagcountry|France}}
| pop5             = [[Black French people|3,000,000-5,000,000]]
| ref5             = &lt;ref name=&quot;qz.com&quot;&gt;{{citation|url=https://qz.com/283120/dont-believe-anyone-in-france-who-says-they-dont-see-race|title=Don't believe anyone in France who says they don't see race|date=21 October 2014|access-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Combien sont-ils&quot;&gt;{{citation|url=https://www.jeuneafrique.com/132911/archives-thematique/combien-sont-ils/|title=Combien sont-ils ?|date=2 April 2007|access-date=21 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alternatives-economiques.fr&quot;&gt;{{citation|url=https://www.alternatives-economiques.fr/combien-y-a-t-de-noirs-france/00057884|title=Combien y a-t-il de Noirs en France ?|work=Alternatives Economiques |date=1 April 2008|access-date=21 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crumley&quot;&gt;{{citation|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1887106,00.html|first=Bruce|last=Crumley|title=Should France Count Its Minority Population?|magazine=Time|date=24 March 2009|access-date=11 October 2014|archive-date=August 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808014355/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1887106,00.html}}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flagcountry|Saudi Arabia}}
| pop6             = [[Afro-Saudis|3,600,000]]
| ref6             = &lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Saudi-Arabia| access-date=25 March 2017 |year=2017}}&lt;/ref&gt;
| region7          = {{flagcountry|Yemen}}
| pop7             = [[Afro-Yemenis (disambiguation)|3,500,000]]
| ref7             = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=November 29, 2014|title=Yemen's Al-Akhdam face brutal oppression – CNN iReport|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-999239|access-date=April 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129084527/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-999239|archive-date=November 29, 2014}}&lt;/ref&gt;
| region8          = {{flagcountry|Mexico}}
| pop8             = [[Afro-Mexicans|2,576,213]] (2020)
| ref8             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/nueva_estruc/702825198060.pdf|language=es|title=Principales resultados del Censo de Población y Vivienda 2020|website=inegi.org.mx|access-date=3 March 2024|archive-date=April 20, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420074127/https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/nueva_estruc/702825198060.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region9          = {{flagcountry|Jamaica}}
| pop9             = [[Afro-Jamaicans|2,510,000]]
| ref9             = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jamaica – People|url=https://www.britannica.com/place/Jamaica|access-date=April 27, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region10         = {{flagcountry|United Kingdom}}
| pop10            = [[Black British people|2,485,724]] (2021)
| ref10            = &lt;ref name=2021censusUK&gt;{{cite web|url= https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/bulletins/ethnicgroupenglandandwales/census2021|title= 2021 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher= Office for National Statistics|date= November 11, 2022|access-date= February 28, 2022}}&lt;/ref&gt;{{efn|For the purpose of harmonising results to make them comparable across the United Kingdom, the [[Office for National Statistics|ONS]] includes individuals in Scotland who classified themselves in the &quot;African&quot; category (58,636 people), which in the Scottish version of the census is separate from &quot;Caribbean or Black&quot; (6,778 people) in this &quot;Black or Black British&quot; category. The ONS note that &quot;the African categories used in Scotland could potentially capture White/Asian/Other African in addition to Black identities&quot;.&lt;ref name=&quot;Onseg&quot;&gt;{{cite United Kingdom census|url=http://ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html|title=Ethnic group|publisher=Office for National Statistics|access-date=27 April 2015|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504141401/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html|archive-date=4 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;2022census_Scot&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/trbdxzme/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-chart-data.xlsx |title=Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion - Chart data |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=21 May 2024 |website=Scotland's Census |publisher=[[National Records of Scotland]] |access-date=21 May 2024 }} [https://www.scotlandscensus.gov.uk/search-the-census#/search-by Alternative URL] 'Search data by location' &gt; 'All of Scotland' &gt; 'Ethnic group, national identity, language and religion' &gt; 'Ethnic Group'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NICensus2021&gt;{{cite web|url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b01.xlsx|title=MS-B01: Ethnic group|publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency|date= 22 September 2022|access-date=7 January 2023}}&lt;/ref&gt;| region11         = {{flagcountry|Iraq}}
| pop11            = [[Afro-Iraqis|2,000,000]]
| ref11            = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.refworld.org/docid/5a53600d7.html | title=Refworld &amp;#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Iraq: Black Iraqis }}&lt;/ref&gt;
| region12         = {{flagcountry|Dominican Republic}}
| pop12            = [[Afro-Dominicans|1,704,000]] (2017)&lt;br /&gt;[[Mulatto|8,984,587]](Mixed)
| ref12            = &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = The ethnicity of the Dominican population |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Dominican-Republic/Settlement-patterns#ref54434}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Ethnic groups of the Dominican Republic|date=April 25, 2017|url=https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-the-dominican-republic.html}}&lt;/ref&gt;
| region13         = {{flagcountry|Canada}}
| pop13            = [[Black Canadians|1,547,870]]
| ref13            = &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Government of Canada |first1=Statistics Canada |title=Profile table, Census Profile, 2021 Census of Population - Canada [Country] |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;DGUIDList=2021A000011124&amp;GENDERList=1,2,3&amp;STATISTICList=1&amp;HEADERList=0&amp;SearchText=Canada |website=www12.statcan.gc.ca |access-date=6 November 2017 |date=9 February 2022}}&lt;/ref&gt;
| region14         = {{flagcountry|Panama}}
| pop14            = [[Afro-Panamanians|1,258,915]] (2023)
| ref14            = &lt;ref name=Panama&gt;{{cite web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/panam%C3%A1-censo_el-32-8---de-la-poblaci%C3%B3n-de-panam%C3%A1-se-reconoce-como-afrodescendiente/48328376 |title=El 32,8 % de la población de Panamá se reconoce como afrodescendiente|date=March 2023 }}&lt;/ref&gt;
| region15         = {{flagcountry|Spain}}
| pop15            = [[Afro-Spaniards|1,206,701]]{{efn|79% being North African}}
| ref15            = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Población extranjera por país de nacionalidad, edad (grupos quinquenales) y sexo|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=9691|access-date=December 17, 2022|archive-date=October 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025102106/https://ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=9691}}&lt;/ref&gt;
| region16         = {{flagcountry|Italy}}
| pop16            = [[African emigrants to Italy|1,140,000]]{{efn|60% being North African}}
| ref16            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.neodemos.info/2019/11/12/africani-ditalia/ |title=Africani d'Italia |website=Neodemos |date=November 12, 2019 |author=Fabrizio Ciocca |language=Italian}}&lt;/ref&gt;
| region17         = {{flagcountry|Venezuela}}
| pop17            = [[Afro-Venezuelans|1,087,427]] (2011)
| ref17            = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=May 2014|title=XIV Censo National de Poblacion y Vivienda|url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf|access-date=April 27, 2021|archive-date=August 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf}}&lt;/ref&gt;
| region18         = {{flagcountry|Cuba}}
| pop18            = [[Afro-Cubans|1,034,044]]
| ref18            = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Población por sexo y zona de residencia según grupos de edades y color de la piel|url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20140428informenacional/46_tabla_II_4.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603230454/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20140428informenacional/46_tabla_II_4.pdf|url-status=live|access-date=April 27, 2021|archive-date=June 3, 2014}}&lt;/ref&gt;
| region19         = {{flagcountry|Germany}}
| pop19            = [[Afro-Germans|1,000,000]]
| ref19            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Zu Besuch in Neger und Mohrenkirch: Können Ortsnamen rassistisch sein?|url=https://www.focus.de/wissen/mensch/sprache/es-gibt-einige-die-entsetzt-waren-zu-besuch-in-neger-und-mohrenkirch-koennen-ortsnamen-rassistisch-sein_id_12824108.html|quote=Rund eine Million schwarzer Menschen leben laut ISD hierzulande.|trans-quote=About one million black people are living in this country according to ISD.}}&lt;/ref&gt;
| region20         = {{flagcountry|Peru}}
| pop20            = [[Black Peruvians|828,894]] (2017)
| ref20            = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1642/cap03_03.pdf|title=La Autoidentificación Étnica: Población Indígena y Afroperuana.| page = 123|language=es|date=2018|access-date=January 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
| region21         = {{flagcountry|Oman}}
| pop21            = [[Afro-Arabs|750,000]]
| ref21            = 
| region22         = {{flagcountry|Ecuador}}
| pop22            = [[Afro-Ecuadorians|569,212]] (2022)&lt;br /&gt;[[Mulatto|245,256]] (Mixed)
| ref22            = &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|last2=|date=September 2, 2011|title=Población del país es joven y mestiza, dice censo del INEC|url=https://www.eluniverso.com/2011/09/02/1/1356/poblacion-pais-joven-mestiza-dice-censo-inec.html|access-date=April 27, 2021|website=El Universo|language=es}}&lt;/ref&gt;
| region23         = {{flagcountry|Netherlands}}
| pop23            = [[Afro-Dutch people|507,000]]
| ref23            = 
| region24         = {{flagcountry|Trinidad and Tobago}}
| pop24            = [[Afro–Trinidadians and Tobagonians|452,536]]
| ref24            = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://guardian.co.tt/sites/default/files/story/2011_DemographicReport.pdf|title= Trinidad and Tobago 2011 Population and Housing Census: Demographic Report|page= 94|publisher= Government of the Republic of Trinidad and Tobago, Central Statistical Office|year= 2012|access-date= August 20, 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171019211618/https://guardian.co.tt/sites/default/files/story/2011_DemographicReport.pdf|archive-date= October 19, 2017}}&lt;/ref&gt;
| region25         = {{flagcountry|Belgium}}
| pop25            = [[Black Belgians|358,268]] (2023)
| ref25            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Origin {{!}} Statbel |url=https://statbel.fgov.be/en/themes/population/structure-population/origin#figures |access-date=2023-07-04 |website=statbel.fgov.be}}&lt;/ref&gt;
| region26         = {{flagcountry|Australia}}
| pop26            = [[African Australians|326,673]] (2021)
| ref26            = &lt;ref name=&quot;censusdata.abs.gov.au&quot;&gt;{{Cite web|url=http://stat.data.abs.gov.au/Index.aspx?DataSetCode=ABS_ERP_COB_MAG_SEXRATIO#|title=ABS Statistics|website=stat.data.abs.gov.au|date=November 25, 2021|access-date=April 22, 2020|archive-date=July 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728212457/http://stat.data.abs.gov.au/Index.aspx?DataSetCode=ABS_ERP_COB_MAG_SEXRATIO}}&lt;/ref&gt;
| region27         = {{flagcountry|Portugal}}
| pop27            = [[Afro-Portuguese people|up to ~ 700,000]]
| ref27            = {{Citation needed|date=August 2024}}
| region28         = {{flagcountry|Argentina}}
| pop28            = [[Afro-Argentines|302,936]] (2022)
| ref28            = &lt;ref name='Censo 2022'&gt;{{cite news |access-date=8 March 2024 |agency=INDEC |title=Censo 2022 |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel4-Tema-2-41-165}}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
| region29         = {{flagcountry|Sweden}}
| pop29            = [[African immigrants to Sweden|283,695]] (2024)
| ref29            = &lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/utrikes-fodda--medborgarskap-och-utlandsksvensk-bakgrund/befolkning-efter-fodelseland-och-ursprungsland-31-december-2024-totalt/|title=Befolkning efter födelseland och ursprungsland, 31 december 2024, totalt|journal=Utrikes födda, medborgarskap och utländsk/Svensk bakgrund|language=sv|trans-title=Foreign-born, citizenship and foreign/Swedish background|date=December 2024|publisher=Statistiska centralbyrån}}&lt;/ref&gt;
| region30         = {{flagcountry|Barbados}}
| pop30            = [[Afro-Barbadians|270,853]]
| ref30            = &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ Barbados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123091149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |date=2021-01-23 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
| region31         = {{flagcountry|Pakistan}}
| pop31            = [[Siddi|250,000]]
| ref31            = &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Paracha|first=Nadeem F.|date=August 26, 2018|title=Smokers' corner: Sindh's African roots|url=https://www.dawn.com/news/1428950|access-date=April 27, 2021|website=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region32         = {{flagcountry|Puerto Rico}}
| pop32            = [[Afro–Puerto Ricans|228,711]]
| ref32            = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.census.gov/library/stories/state-by-state/puerto-rico-population-change-between-census-decade.html | title=Puerto Rico Population Declined 11.8% from 2010 to 2020 }}&lt;/ref&gt;
| region33         = {{flagcountry|Guyana}}
| pop33            = [[Afro-Guyanese|225,860]]
| ref33            = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Chapter2_Population_Composition.pdf |title=Home |access-date=October 23, 2017 |archive-date=July 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084856/http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Chapter2_Population_Composition.pdf }}&lt;/ref&gt;
| region34         = {{flagcountry|Suriname}}
| pop34            = [[Afro-Surinamese|200,406]]
| ref34            = &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf |title= Censusstatistieken 2012 |website= Algemeen Bureau voor de Statistiek in Suriname (General Statistics Bureau of Suriname) |page= 76 |access-date= October 23, 2017 |archive-date= March 5, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305071544/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|format= XLS|url= http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P42-Total_pais.xls|title= Cuadro P42. Total del país. Población afrodescendiente en viviendas particulares por sexo, según grupo de edad. Año 2010|trans-title= Table P42. Total for the country. Afro-descendant population in private households by sex, according to age group, 2010|language= es|website= [[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20131029193258/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P42-Total_pais.xls|archive-date= October 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|format= XLS|url= http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P43-Total_pais.xls|title= Cuadro P43. Total del país. Población afrodescendiente en viviendas particulares por sexo, según lugar de nacimiento. Año 2010|trans-title= Table P43. Total for the country. Afro-descendant population in private homes by sex, according to place of birth, 2010|language= es|website= [[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20140418145946/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P43-Total_pais.xls|archive-date= April 18, 2014}}&lt;/ref&gt;
| region35         = {{flagcountry|Chile}}
| pop35            = [[Afro-Chileans|195,809]] (2017){{efn|Including [[Haitian Chileans|Haitian]] immigrants}}
| ref35            = &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal |date=November 2018 |periodical=Instituto Nacional de Estadísticas |title=Medición de Pueblos Indígenas y Afrodescendientes en el Censo de Población y Vivienda 2017 |url=https://www.cepal.org/sites/default/files/presentations/03_magdalena_iraguen_ine_chile.pdf}}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emol.com/noticias/Nacional/2018/04/09/901867/Extranjeros-en-Chile-superan-el-millon-110-mil-y-el-72-se-concentra-en-dos-regiones-Antofagasta-y-Metropolitana.html|title=Extranjeros en Chile superan el millón 110 mil y el 72% se concentra en dos regiones: Antofagasta y Metropolitana|publisher=El Mercurio|date=9 April 2018|access-date=23 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| region36         = {{flagcountry|Uruguay}}
| pop36            = [[Afro-Uruguayans|149,689]] (2011)
| ref36            = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2021 |title=La población afro-uruguaya en el Censo 2011 |url=https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307090250/https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 |archive-date=7 March 2021 |language=es}} [https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307090250/https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 |date=2021-03-07 }}&lt;/ref&gt;
| region37         = {{flagcountry|Norway}}
| pop37            = [[African immigration to Norway|144,510]] (2025)
| ref37            = &lt;ref name=&quot;ssb&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/innvandrere/statistikk/innvandrere-og-norskfodte-med-innvandrerforeldre |title=Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |language=Norwegian |access-date=2025-07-09 }}&lt;/ref&gt;
| region38         = {{flagcountry|Grenada}}
| pop38            = [[Afro-Grenadians|108,700]]
| ref38            = &lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada/ |title= Grenada |website= The World Factbook |publisher= Central Intelligence Agency (CIA) |access-date= May 3, 2021 |archive-date= August 11, 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220811231159/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada/ |url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| region39         = {{flagcountry|Turkey}}
| pop39            = [[Afro-Turks|100,000]]
| ref39            = &lt;ref name=&quot;trthaber.com&quot;&gt;{{Cite web|title=İstanbul'da yaşayan Afrikalıların sayısı 70 bine yakın. Ten renklerinden ötürü ötekileştirilmiyor olmak onları Türkiye'ye bağlıyor.|url=https://www.trthaber.com/haber/yasam/esenyurtun-afrikali-gocmenleri-538129.html|url-status=live|access-date=October 26, 2021|website=www.trthaber.com|date=December 13, 2020 |language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213134049/https://www.trthaber.com/haber/yasam/esenyurtun-afrikali-gocmenleri-538129.html |archive-date=December 13, 2020 }}&lt;/ref&gt;
| region40         = {{flagcountry|Finland}}
| pop40            = [[African diaspora in Finland|70,592]] (2023)
| ref40            = &lt;ref name=&quot;finland-1&quot;&gt;{{cite web |url=https://statfin.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |title=11rv -- Origin and background country by sex, by municipality, 1990-2023 |website=[[Statistics Finland]] |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007212017/https://statfin.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |url-status=dead}}{{br|2}}Note:{{br|2}}{{cite web |url=https://stat.fi/meta/kas/syntypera_ja_ta_en.html |title=Origin and background country |website=[[Statistics Finland]] |access-date=September 29, 2024 |quote=Origin and background country&amp;nbsp;...&amp;nbsp;All such persons who have at least one parent who was born in Finland are also considered to be persons with Finnish background.&amp;nbsp;...&amp;nbsp;Persons whose both parents or the only known parent have been born abroad are considered to be persons with foreign background.&amp;nbsp;...&amp;nbsp;If either parent's country of birth is unknown, the background country for persons born abroad is their own country of birth.&amp;nbsp;...&amp;nbsp;For children adopted from abroad, the adoptive parents are regarded as the biological parents.}}{{br|2}}I.e., according to [[Statistics Finland]], people in Finland:&lt;br /&gt;{{•}} whose both parents are African-born,&lt;br /&gt;{{•}} or whose only known parent was born in Africa,&lt;br /&gt;{{•}} or who were born in Africa and whose parents' countries of birth are unknown.{{br|2}}Thus, for example, people with one Finnish parent and one African parent or people with more distant African ancestry are not included in this country-based non-ethnic figure.&lt;br /&gt;Also, African-born adoptees' backgrounds are determined by their adoptive parents, not by their biological parents.&lt;/ref&gt;
| region41         = {{flagcountry|Jordan}}
| pop41            = [[Afro-Arabs|60,000]]
| ref41            = &lt;ref&gt;http://www.africanviews.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724014025/http://www.africanviews.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=105 |date=July 24, 2014 }} Jordan&lt;/ref&gt;
| region42         = {{flagcountry|Russia}}
| pop42            = [[Afro-Russians|50,000]]
| ref42            = &lt;ref&gt;Gribanova, Lyubov [http://www.nashi-deti.ru/articles/15/ &quot;Дети-метисы в России: свои среди чужих&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104180141/http://www.nashi-deti.ru/articles/15/|date=November 4, 2008}} (in Russian). Nashi Deti Project. Retrieved February 25, 2010.&lt;/ref&gt; (est. 2009)
| region43         = {{flagcountry|Costa Rica}}
| pop43            = [[Afro-Costa Ricans|45,228]] (2018)&lt;br /&gt;[[Mulatto|289,209]] (Mixed)
| ref43            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=2016-11-19}}&lt;/ref&gt;
| region44         = {{flagcountry|Guatemala}}
| pop44            = [[Afro-Guatemalans|27,647]] (2018)&lt;br /&gt;[[Garifuna|19,529]] (Mixed)
| ref44            = &lt;ref name=&quot;censopoblacion.gt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |access-date=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region45         = {{flagcountry|India}}
| pop45            = [[Siddi|19,514]] (2011)
| ref45            = &lt;ref name=Census2011&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix|access-date=2017-03-24|work=Census of India 2011|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India]]}}&lt;/ref&gt;
| region46         = {{flagcountry|Paraguay}}
| pop46            = [[Afro-Paraguayans|8,013]] (2022)
| ref46            = &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://otramerica.com/comunidades/afroparaguayos-condenados-a-no-existir/720 | title=Afroparaguayos, condenados a no existir }}&lt;/ref&gt;
| languages  = [[رابطي جي ٻولي|رابطي جون ٻوليون]]: [[انگريزي ٻولي|امريڪن ۽ ڪئريبين انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|ڪينيڊيئن ۽ هيٽيئن فرينچ]]، [[ڊچ ٻولي|سرينامي ڊچ]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]، [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] ۽ [[ڪريئول ٻوليون|هيٽيئن ڪريئول]]،  [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، جميڪن پئٽوئ، پاپيامينٽو، پئلينڪويرو ۽ آفريڪي ٻوليون
| rels= [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، آفريڪي لوڪ مذهب، افريڪي-آمريڪي لوڪ مذهب
| related_groups   = [[Demographics of Africa|Africans]]
}}
[[File:Map of the African Diaspora in the World.svg|thumb|آفريڪي نسل جي ماڻهن جي عالمي پکيڙ جو نقشو. ڪارو: 50 کان 100 سيڪڙو، گھاڙو سائو: 10 کان 50 سيڪڙو، سائو: 1 کان 10 سيڪڙو، هلڪو سائو: 1 سيڪڙو کان گهٽ.]]
'''آفريڪي ڊائياسپورا''' (African diaspora) يا پرڏيهه ۾ رهندڙ آفريڪي ماڻهو مان مراد سڄي دنيا ۾ پکڙيل انهن برادرين جو مجموعو آهي، جن جو تعلق [[آفريڪا جي آباديات|آفريڪا]] جي ماڻهن سان آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=African Diaspora {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/human-evolution/african-diaspora |access-date=May 23, 2022 |website=www.encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt; هي اصطلاح عام طور تي آفريڪي نسل جي انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جن پنهنجو وطن ڇڏي ٻين ملڪن ۾ رهائش اختيار ڪئي، پر ان ۾ غلام بڻائي ٻاهر نيل ويا آفريڪن جا اولاد به شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;warren&quot;&gt;{{cite book |title = The Conquest of Michoacán |url = https://archive.org/details/conquestofmichoa0000warr |isbn = 978-0-8061-1858-1 |first = J. Benedict |last = Warren |publisher = [[University of Oklahoma Press]] |year = 1985 }}&lt;/ref&gt; محقق عام طور تي آفريڪا مان ٿيندڙ هن لڏپلاڻ جا ”چار مرحلا“ بيان ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Harris, J. E. (1993). &quot;Introduction&quot; In J. E. Harris (ed.), ''Global Dimensions of the African Diaspora'', pp. 8–9.&lt;/ref&gt;

آفريڪي ڊائياسپورا جي اصطلاح تدريجي طور تي &lt;small&gt;21&lt;/small&gt; هين صديءَ جي شروعات ۾ عام استعمال ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=African+diaspora&amp;year_start=1750&amp;year_end=1989&amp;corpus=15&amp;smoothing=3&amp;direct_url=t1%3B%2CAfrican%20diaspora%3B%2Cc0t1|access-date=April 27, 2021|website=books.google.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &quot;ڊائياسپورا&quot; (&lt;small&gt;diaspora&lt;/small&gt;) جو لفظ [[يوناني ٻولي|يوناني ٻوليءَ]] جي لفظ &quot;{{Wikt-lang|el|διασπορά}}&quot; (جنهن جي معنيٰ 'پکڙجڻ' يا 'تتر بتتر ٿيڻ' آهن) مان نڪتل آهي. هي لفظ پهرين ڀيرا يهودي ڊائياسپورا جي حوالي سان مقبول ٿيو ۽ بعد ۾ ان جو اطلاق ٻين آبادين تي به ڪيو ويو.&lt;ref&gt;In an article published in 1991, [[William Safran]] set out six rules to distinguish &quot;diasporas&quot; from general migrant communities. While Safran's definitions were influenced by the idea of the [[Jewish diaspora]], he recognised the expanding use of the term. [[Rogers Brubaker]] (2005) also noted that use of the term &quot;diaspora&quot; had started to take on an increasingly general sense. He suggests that one element of this expansion in use &quot;involves the application of the term diaspora to an ever-broadening set of cases: essentially to any and every nameable population category that is to some extent dispersed in space&quot;. An early example of the use of &quot;African diaspora&quot; appears in the title of Sidney Lemelle, Robin D. G. Kelley, ''Imagining Home: Class, Culture and Nationalism in the African Diaspora '' (1994).&lt;/ref&gt; علمي حلقن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح آفريڪا مان تازي دور ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Akyeampong | first1 = E. | year = 2000 | title = Africans in the Diaspora: The Diaspora and Africans | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2000-04_99_395/page/183 |journal = African Affairs | volume = 99 | issue = 395 | pages = 183–215 | doi = 10.1093/afraf/99.395.183 }}&lt;/ref&gt;

[[آفريڪي يونين]] (AU) آفريڪي ڊائياسپورا جي تعريف هن ريت ڪري ٿي: &quot;اهڙا ماڻهو جيڪي مڪمل يا جزوي طور آفريڪي نسل سان تعلق رکن ٿا ۽ کنڊ کان ٻاهر رهن ٿا (قطع نظر ان جي ته انهن جي شهريت يا قوميت ڪهڙي آهي) ۽ جيڪا کنڊ جي ترقيءَ توڙي آفريڪي يونين جي تعمير ۾ حصو وٺڻ جا خواهشمند آهن.&quot;&lt;ref name=&quot;AU definition&quot;&gt;{{Cite web |title=The Diaspora Division {{!}} African Union |url=https://au.int/en/diaspora-division |access-date=May 23, 2022 |website=au.int |archive-date=July 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714200154/https://au.int/en/diaspora-division }}&lt;/ref&gt; تنظيم جو بنيادي دستاويز (&lt;small&gt;Constitutive&lt;/small&gt; Act) اهو اعلان ڪري ٿو ته اها &quot;آفريڪن يونين جي تعمير ۾ آفريڪي ڊائاسپورا جي مڪمل شموليت جي دعوت ۽ حوصلا افزائي ڪندي، ڇاڪاڻ ته اهي اسان جي براعظم جو هڪ اهم حصو آهن.&quot;&lt;ref name=&quot;CIDO&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division
 | title = The Diaspora Division
 | website = Statement | publisher = The Citizens and Diaspora Organizations Directorate (CIDO)
 | access-date = January 7, 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20151201073646/http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division
 | archive-date = December 1, 2015 }}
&lt;/ref&gt;


'''آفريڪي ڊائياسپورا''' (African diaspora) مان مراد سڄي دنيا ۾ پکڙيل انهن برادرين جو مجموعو آهي، جن جو تعلق [[آفريڪا جي آباديات|آفريڪا]] جي ماڻهن سان آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=African Diaspora {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/human-evolution/african-diaspora |access-date=May 23, 2022 |website=www.encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt; هي اصطلاح عام طور تي آفريڪي نسل جي انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جن پنهنجو وطن ڇڏي ٻين ملڪن ۾ رهائش اختيار ڪئي، پر ان ۾ غلام بڻائي ٻاهر نيل ويا آفريڪن جا اولاد به شامل ٿي سگهن ٿا. &lt;ref name=&quot;warren&quot;/&gt;  محقق عام طور تي آفريڪا مان ٿيندڙ هن لڏپلاڻ جا ”چار مرحلا“ بيان ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Harris, J. E. (1993). &quot;Introduction&quot; In J. E. Harris (ed.), ''Global Dimensions of the African Diaspora'', pp. 8–9.&lt;/ref&gt;

آفريڪي ڊائياسپورا جي اصطلاح تدريجي طور تي &lt;small&gt;21&lt;/small&gt; هين صديءَ جي شروعات ۾ عام استعمال ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=African+diaspora&amp;year_start=1750&amp;year_end=1989&amp;corpus=15&amp;smoothing=3&amp;direct_url=t1%3B%2CAfrican%20diaspora%3B%2Cc0t1|access-date=April 27, 2021|website=books.google.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &quot;ڊائياسپورا&quot; (&lt;small&gt;diaspora&lt;/small&gt;) جو لفظ [[يوناني ٻولي|يوناني ٻوليءَ]] جي لفظ &quot;{{Wikt-lang|el|διασπορά}}&quot; (جنهن جي معنيٰ 'پکڙجڻ' يا 'تتر بتتر ٿيڻ' آهي) مان نڪتل آهي. هي لفظ پهريون ڀيرو يهودي ڊائياسپورا جي حوالي سان مقبول ٿيو ۽ بعد ۾ ان جو اطلاق ٻين آبادين تي به ڪيو ويو.&lt;ref&gt;In an article published in 1991, [[William Safran]] set out six rules to distinguish &quot;diasporas&quot; from general migrant communities. While Safran's definitions were influenced by the idea of the [[Jewish diaspora]], he recognised the expanding use of the term. [[Rogers Brubaker]] (2005) also noted that use of the term &quot;diaspora&quot; had started to take on an increasingly general sense. He suggests that one element of this expansion in use &quot;involves the application of the term diaspora to an ever-broadening set of cases: essentially to any and every nameable population category that is to some extent dispersed in space&quot;. An early example of the use of &quot;African diaspora&quot; appears in the title of Sidney Lemelle, Robin D. G. Kelley, ''Imagining Home: Class, Culture and Nationalism in the African Diaspora '' (1994).&lt;/ref&gt; علمي حلقن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح آفريڪا مان تازي دور ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Akyeampong | first1 = E. | year = 2000 | title = Africans in the Diaspora: The Diaspora and Africans | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2000-04_99_395/page/183 |journal = African Affairs | volume = 99 | issue = 395 | pages = 183–215 | doi = 10.1093/afraf/99.395.183 }}&lt;/ref&gt;

[[آفريڪي يونين]] (AU) آفريڪي ڊائياسپورا جي تعريف هن ريت ڪري ٿي: ”اهڙا ماڻهو جيڪي مڪمل يا جزوي طور آفريڪي نسل سان تعلق رکن ٿا ۽ کنڊ کان ٻاهر رهن ٿا (قطع نظر ان جي ته انهن جي شهريت يا قوميت ڪهڙي آهي) ۽ جيڪا کنڊ جي ترقيءَ توڙي آفريڪي يونين جي تعمير ۾ حصو وٺڻ جا خواهشمند آهن.&quot;&lt;ref name=&quot;AU definition&quot;/&gt; تنظيم جو بنيادي دستاويز (&lt;small&gt;Constitutive&lt;/small&gt; Act) اهو اعلان ڪري ٿو ته اها ”آفريڪن يونين جي تعمير ۾ آفريڪي ڊائاسپورا جي مڪمل شموليت جي دعوت ۽ حوصلا افزائي ڪندي، ڇاڪاڻ ته اهي اسان جي براعظم جو هڪ اهم حصو آهن.&quot;&lt;ref name=&quot;CIDO&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
'''آفريڪي ڊائسپورا''' (African diaspora) ۾ سڄي [[دُنيا]] ۾ لڳ  ڀڳ 14 ڪروڙ  جي تعداد ۾ رهندڙ آفريڪي ماڻهن ([[آفريڪا]] کان سواءِ) جي برادرين جو هڪ مجموعو شامل آهي. ماضي ۾، آفريڪي ملڪن کي نوآبادياتي بڻائڻ ۽ هن [[کنڊُ]] جي ماڻهن کي غلام بڻائڻ ۽ انهن کي ٻين کنڊن، خاص طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] ۽ [[يُورَپ]] ڏانهن موڪلڻ جي ڪري، آفريڪي ماڻهن جي هڪ اهم آبادي ٻين کنڊن تي رهي ٿي. آفريڪي ماڻهو، جيڪا گهڻي تڪليف کان پوءِ، انهن ملڪن جي شهريت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ۽ شهري حق حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا جتي اهي رهندا هئا.

[[File:Map of the African Diaspora in the World.svg|thumb|World map of African diaspora]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو== 
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|c=Category:African diaspora|wikt=Afrodiasporic|n=no|q=History of Free African Diaspora|s=no|b=no|m=no|mw=no|species=no|v=no|voy=no|d=Q385967}}
* [http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php &quot;The African Diaspora in the Indian Ocean World&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019050614/http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php |date=October 19, 2019 }}, Omar H. Ali, Schomburg Center for Research in Black Culture
* [http://www.blackpresence.co.uk/ The History of Black People in Britain]
* [http://www.moadsf.org/ &quot;Museum of the African Diaspora&quot;], Online exhibits and other resources from the San Francisco-based museum.
* [https://web.archive.org/web/20171016071153/http://www.diaspora-centre.org/ The African Diaspora Policy Centre (ADPC)]
* http://www.experience-africa.de/index.php?en_the-african-diaspora

[[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]]
[[زمرو:آفريڪا]] 
[[زمرو:ڊائسپورا]]
[[زمرو:انساني لڏپلاڻ]]
[[زمرو:آفريڪي ماڻهو]]
[[زمرو:آفريڪي ثقافت]]
[[زمرو:پان آفريڪن ازم]] 
[[زمرو:آفريڪا مان آيل مهاجر]] 
[[زمرو:پرڏيهه ۾ رهندڙ آفريڪي]]</text>
      <sha1>qft4q3j0u5jw31053i62z6e3deegyxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوميگا-3 فيٽي ايسڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103752</id>
    <revision>
      <id>425392</id>
      <parentid>417275</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فيٽي ايسڊز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="tgv5iexhu9iwi9yq78l7ms5dxesrrv6" xml:space="preserve">'''اوميگا-3 فيٽي ايسڊز''' (&lt;small&gt;Omega-3 fatty acids&lt;/small&gt;)، جن کي اوميگا-3 آئلز (&lt;small&gt;omega-3 oils&lt;/small&gt;) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;PUFAs&lt;/small&gt;) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي [[يوناني الفابيٽ|يوناني اکرن]] جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (&lt;small&gt;double&lt;/small&gt; &lt;small&gt;bond&lt;/small&gt;) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊ جا ٽي قسم: الفا-لينولينڪ ايسڊ، اڪوساپينٽانوئڪ ايسڊ ۽ ڊڪوساهڪسانوئڪ ايسڊ آهن. لينولڪ ايسڊ (&lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt;) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوسانوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;DHA&lt;/small&gt;) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;EPA&lt;/small&gt;) [[الجي]] (&lt;small&gt;algae&lt;/small&gt;) ۽ [[مڇي|مڇين]] ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (&lt;small&gt;phytoplankton&lt;/small&gt;) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ [[اخروٽ]]، چيا جا ٻج (&lt;small&gt;chia seeds&lt;/small&gt;) ۽ السي جا ٻج (&lt;small&gt;flaxseeds&lt;/small&gt;) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (&lt;small&gt;hempseed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ &lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt; پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي [[ڪاربان]] چين (&lt;small&gt;carbon chain&lt;/small&gt;) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڊي-سيچوريشن (&lt;small&gt;desaturation)&lt;/small&gt; چئبو آهي، ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن، جنهن کي ايلونگيشن (&lt;small&gt;elongation&lt;/small&gt;) چئبو آهي. ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (&lt;small&gt;oxidation&lt;/small&gt;) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (&lt;small&gt;rancidity&lt;/small&gt;) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.

[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:اوميگا-3 فيٽي ايسڊ]]
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]</text>
      <sha1>tgv5iexhu9iwi9yq78l7ms5dxesrrv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425393</id>
      <parentid>425392</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="09kpturw1eksnauq3mf2ww60s17tnpm" xml:space="preserve">'''اوميگا-3 فيٽي ايسڊز''' (&lt;small&gt;Omega-3 fatty acids&lt;/small&gt;)، جن کي اوميگا-3 آئلز (&lt;small&gt;omega-3 oils&lt;/small&gt;) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;PUFAs&lt;/small&gt;) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي [[يوناني الفابيٽ|يوناني اکرن]] جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (&lt;small&gt;double&lt;/small&gt; &lt;small&gt;bond&lt;/small&gt;) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊ جا ٽي قسم: الفا-لينولينڪ ايسڊ، اڪوساپينٽانوئڪ ايسڊ ۽ ڊڪوساهڪسانوئڪ ايسڊ آهن. لينولڪ ايسڊ (&lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt;) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوسانوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;DHA&lt;/small&gt;) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;EPA&lt;/small&gt;) [[الجي]] (&lt;small&gt;algae&lt;/small&gt;) ۽ [[مڇي|مڇين]] ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (&lt;small&gt;phytoplankton&lt;/small&gt;) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ [[اخروٽ]]، چيا جا ٻج (&lt;small&gt;chia seeds&lt;/small&gt;) ۽ السي جا ٻج (&lt;small&gt;flaxseeds&lt;/small&gt;) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (&lt;small&gt;hempseed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ &lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt; پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي [[ڪاربان]] چين (&lt;small&gt;carbon chain&lt;/small&gt;) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڊي-سيچوريشن (&lt;small&gt;desaturation)&lt;/small&gt; چئبو آهي، ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن، جنهن کي ايلونگيشن (&lt;small&gt;elongation&lt;/small&gt;) چئبو آهي. ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (&lt;small&gt;oxidation&lt;/small&gt;) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (&lt;small&gt;rancidity&lt;/small&gt;) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.

[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:اوميگا-3 فيٽي ايسڊ]]
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>09kpturw1eksnauq3mf2ww60s17tnpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425394</id>
      <parentid>425393</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="6o6yrst4zipss5bgrkaaolmtfxdxmar" xml:space="preserve">'''اوميگا-3 فيٽي ايسڊز''' (&lt;small&gt;Omega-3 fatty acids&lt;/small&gt;)، جن کي اوميگا-3 آئلز (&lt;small&gt;omega-3 oils&lt;/small&gt;) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;PUFAs&lt;/small&gt;) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي [[يوناني الفابيٽ|يوناني اکرن]] جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (&lt;small&gt;double&lt;/small&gt; &lt;small&gt;bond&lt;/small&gt;) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊ جا ٽي قسم: الفا-لينولينڪ ايسڊ، اڪوساپينٽانوئڪ ايسڊ ۽ ڊڪوساهڪسانوئڪ ايسڊ آهن. لينولڪ ايسڊ (&lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt;) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوسانوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;DHA&lt;/small&gt;) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (&lt;small&gt;EPA&lt;/small&gt;) [[الجي]] (&lt;small&gt;algae&lt;/small&gt;) ۽ [[مڇي|مڇين]] ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (&lt;small&gt;phytoplankton&lt;/small&gt;) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ [[اخروٽ]]، چيا جا ٻج (&lt;small&gt;chia seeds&lt;/small&gt;) ۽ السي جا ٻج (&lt;small&gt;flaxseeds&lt;/small&gt;) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (&lt;small&gt;hempseed&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ &lt;small&gt;ALA&lt;/small&gt; پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي [[ڪاربان]] چين (&lt;small&gt;carbon chain&lt;/small&gt;) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڊي-سيچوريشن (&lt;small&gt;desaturation)&lt;/small&gt; چئبو آهي، ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن، جنهن کي ايلونگيشن (&lt;small&gt;elongation&lt;/small&gt;) چئبو آهي. ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (&lt;small&gt;oxidation&lt;/small&gt;) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (&lt;small&gt;rancidity&lt;/small&gt;) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.

[[زمرو:اوميگا-3 فيٽي ايسڊ]]
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>6o6yrst4zipss5bgrkaaolmtfxdxmar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاڌي جي غذائي جزن جو جدول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103755</id>
    <revision>
      <id>425404</id>
      <parentid>417407</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4805" sha1="kswoj70lmnjd9vppwyohys7eeggbjgd" xml:space="preserve">هيٺ ڏنل جدولن (&lt;small&gt;Tables&lt;/small&gt;) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (&lt;small&gt;saturated&lt;/small&gt; &lt;small&gt;fat&lt;/small&gt;) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;USDA&quot; /&gt;

جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي &quot;ڏيکاريو&quot; يا &quot;لڪايو&quot; تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، &quot;t&quot; = چانهه جو چمچو (&lt;small&gt;teaspoon&lt;/small&gt;) ۽ &quot;T&quot; = چمچو (&lt;small&gt;Tablespoon&lt;/small&gt;) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر &quot;t&quot; ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي.
* [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون
* [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] 
* [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]])
* [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا 
* [[ڀاڄيون]]  
* [[ميوو|ميوا]]
* [[ان|اناج]] ۽ داڻا  
* [[مٺائي|مٺايون]] 
* [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا
* سوپ
* مشروب

==ڊيري جون شيون==

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;min-width:50em&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Dairy products
|-
!غذا
!Measure
!Grams
!Calories
!Protein
!Carb
!Fiber
!Fat
!Sat_fat
|-
|کير (ڳئون ۽ مينهن جو)
|1 qt.=4cups*
|976
|660
|32
|48
|0
|40
|36
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |کير (مکڻ کان سواء)
|1 qt.
|984
|360
|36
|52
|0
|t
|t
|-
|ڇاڇ 
|1 cup
|246
|127
|9
|13
|0
|5
|4
|-
|خشڪ کير 
|1 cup
|252
|345
|16
|24
|0
|20
|18
|-
|[[Food fortification|Fortified]] milk
|6 cups
|1,419
|1,373
|89
|119
|1.4
|42
|23
|-
|[[Powdered milk]], whole
|1 cup
|103
|515
|27
|39
|0
|28
|24
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, instant
|1 1/3 cups
|85
|290
|30
|42
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, non-instant
|2/3 cup
|85
|290
|30
|42
|1
|t
|t
|-
|کير (ٻڪري جو)
|1 cup
|244
|165
|8
|11
|0
|10
|8
|-
|[[Malted milk]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(1/2 cup ice cream)
|2 cups
|540
|690
|24
|70
|0
|24
|22
|-
|[[Hot chocolate|Cocoa]]
|1 cup
|252
|235
|8
|26
|0
|11
|10
|-
|ڌڌ 
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim. milk
|1 cup
|250
|128
|18
|13
|1
|4
|3
|-
|[[Milk pudding]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(cornstarch)
|1 cup
|248
|275
|9
|40
|0
|10
|9
|-
|[[Custard]], baked
|1 cup
|248
|285
|13
|28
|0
|14
|11
|-
|[[Ice cream]], commercial
|1 cup
|188
|300
|6
|29
|0
|18
|16
|-
|[[Ice milk]], commercial
|1 cup
|190
|275
|9
|32
|0
|10
|9
|-
|[[Cream]], light,
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or half-and-half
|1/2 cup
|120
|170
|4
|5
|0
|15
|13
|-
|Cream, heavy,
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or whipping
|1/2 cup
|119
|430
|2
|3
|1
|44
|27
|-
|پنير
|1 cup
|225
|240
|30
|6
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |uncreamed
|1 cup
|225
|195
|38
|6
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]]
|1-in. cube
|17
|70
|4
|t
|0
|6
|5
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cheddar, grated cup
|1/2 cup
|56
|226
|14
|1
|0
|19
|17
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cream cheese
|1 oz.
|28
|105
|2
|1
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Processed cheese]]
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Roquefort type
|1 oz.
|28
|105
|6
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Swiss
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|8
|7
|-
|آنا 
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or raw
|2
|100
|150
|12
|t
|0
|12
|10
|-
|[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]],
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or fried
|2
|128
|220
|13
|1
|0
|16
|14
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Yolk|Yolks]] only
|2
|34
|120
|6
|t
|0
|10
|8
|}

==تيل ۽ چرٻي==  
==گوشت==
==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا==
==ڀاڄيون==
==ميوا==
==اناج ۽ دانا==
==سوپ==
==مٺايون==
==خشڪ ميوا ۽ ٻج== 
==مشروب==

== وڌيڪ ڏسو ==

== حوالا ==
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>kswoj70lmnjd9vppwyohys7eeggbjgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425406</id>
      <parentid>425404</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4866" sha1="gx100itszplx9tfe64oumkkpjhqjl7j" xml:space="preserve">هيٺ ڏنل جدولن (&lt;small&gt;Tables&lt;/small&gt;) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (&lt;small&gt;saturated&lt;/small&gt; &lt;small&gt;fat&lt;/small&gt;) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;USDA&quot; /&gt;

جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي &quot;ڏيکاريو&quot; يا &quot;لڪايو&quot; تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، &quot;t&quot; = چانهه جو چمچو (&lt;small&gt;teaspoon&lt;/small&gt;) ۽ &quot;T&quot; = چمچو (&lt;small&gt;Tablespoon&lt;/small&gt;) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر &quot;t&quot; ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي.
* [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون
* [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] 
* [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]])
* [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا 
* [[ڀاڄيون]]  
* [[ميوو|ميوا]]
* [[ان|اناج]] ۽ داڻا  
* [[مٺائي|مٺايون]] 
* [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا
* سوپ
* مشروب

==ڊيري جون شيون==

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;min-width:50em&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Dairy products
|-
!غذا
!Measure
!Grams
!Calories
!Protein
!Carb
!Fiber
!Fat
!Sat_fat
|-
|کير (ڳئون ۽ مينهن جو)
|1 qt.=4cups*
|976
|660
|32
|48
|0
|40
|36
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |کير (مکڻ کان سواء)
|1 qt.
|984
|360
|36
|52
|0
|t
|t
|-
|ڇاڇ 
|1 cup
|246
|127
|9
|13
|0
|5
|4
|-
|خشڪ کير 
|1 cup
|252
|345
|16
|24
|0
|20
|18
|-
|[[Food fortification|Fortified]] milk
|6 cups
|1,419
|1,373
|89
|119
|1.4
|42
|23
|-
|[[Powdered milk]], whole
|1 cup
|103
|515
|27
|39
|0
|28
|24
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, instant
|1 1/3 cups
|85
|290
|30
|42
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, non-instant
|2/3 cup
|85
|290
|30
|42
|1
|t
|t
|-
|کير (ٻڪري جو)
|1 cup
|244
|165
|8
|11
|0
|10
|8
|-
|[[Malted milk]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(1/2 cup ice cream)
|2 cups
|540
|690
|24
|70
|0
|24
|22
|-
|[[Hot chocolate|Cocoa]]
|1 cup
|252
|235
|8
|26
|0
|11
|10
|-
|ڌڌ 
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim. milk
|1 cup
|250
|128
|18
|13
|1
|4
|3
|-
|[[Milk pudding]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(cornstarch)
|1 cup
|248
|275
|9
|40
|0
|10
|9
|-
|[[Custard]], baked
|1 cup
|248
|285
|13
|28
|0
|14
|11
|-
|[[Ice cream]], commercial
|1 cup
|188
|300
|6
|29
|0
|18
|16
|-
|[[Ice milk]], commercial
|1 cup
|190
|275
|9
|32
|0
|10
|9
|-
|[[Cream]], light,
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or half-and-half
|1/2 cup
|120
|170
|4
|5
|0
|15
|13
|-
|Cream, heavy,
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or whipping
|1/2 cup
|119
|430
|2
|3
|1
|44
|27
|-
|پنير
|1 cup
|225
|240
|30
|6
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |uncreamed
|1 cup
|225
|195
|38
|6
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]]
|1-in. cube
|17
|70
|4
|t
|0
|6
|5
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cheddar, grated cup
|1/2 cup
|56
|226
|14
|1
|0
|19
|17
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cream cheese
|1 oz.
|28
|105
|2
|1
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Processed cheese]]
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Roquefort type
|1 oz.
|28
|105
|6
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Swiss
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|8
|7
|-
|آنا 
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or raw
|2
|100
|150
|12
|t
|0
|12
|10
|-
|[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]],
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or fried
|2
|128
|220
|13
|1
|0
|16
|14
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Yolk|Yolks]] only
|2
|34
|120
|6
|t
|0
|10
|8
|}

==تيل ۽ چرٻي==  
==گوشت==
==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا==
==ڀاڄيون==
==ميوا==
==اناج ۽ دانا==
==سوپ==
==مٺايون==
==خشڪ ميوا ۽ ٻج== 
==مشروب==

== وڌيڪ ڏسو ==

== حوالا ==
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>gx100itszplx9tfe64oumkkpjhqjl7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425407</id>
      <parentid>425406</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4838" sha1="ezki8kqfymh4cucp26jw4z5i1v1ruk1" xml:space="preserve">هيٺ ڏنل جدولن (&lt;small&gt;Tables&lt;/small&gt;) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (&lt;small&gt;saturated&lt;/small&gt; &lt;small&gt;fat&lt;/small&gt;) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (&lt;small&gt;USDA&lt;/small&gt;) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;USDA&quot; /&gt;

جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي &quot;ڏيکاريو&quot; يا &quot;لڪايو&quot; تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، &quot;t&quot; = چانهه جو چمچو (&lt;small&gt;teaspoon&lt;/small&gt;) ۽ &quot;T&quot; = چمچو (&lt;small&gt;Tablespoon&lt;/small&gt;) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر &quot;t&quot; ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي.
* [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون
* [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] 
* [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]])
* [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا 
* [[ڀاڄيون]]  
* [[ميوو|ميوا]]
* [[ان|اناج]] ۽ داڻا  
* [[مٺائي|مٺايون]] 
* [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا
* سوپ
* مشروب

==ڊيري جون شيون==

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;min-width:50em&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Dairy products
|-
!غذا
!Measure
!Grams
!Calories
!Protein
!Carb
!Fiber
!Fat
!Sat_fat
|-
|کير (ڳئون ۽ مينهن جو)
|1 qt.=4cups*
|976
|660
|32
|48
|0
|40
|36
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |کير (مکڻ کان سواء)
|1 qt.
|984
|360
|36
|52
|0
|t
|t
|-
|ڇاڇ 
|1 cup
|246
|127
|9
|13
|0
|5
|4
|-
|خشڪ کير 
|1 cup
|252
|345
|16
|24
|0
|20
|18
|-
|[[Food fortification|Fortified]] milk
|6 cups
|1,419
|1,373
|89
|119
|1.4
|42
|23
|-
|[[Powdered milk]], whole
|1 cup
|103
|515
|27
|39
|0
|28
|24
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, instant
|1 1/3 cups
|85
|290
|30
|42
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim, non-instant
|2/3 cup
|85
|290
|30
|42
|1
|t
|t
|-
|کير (ٻڪري جو)
|1 cup
|244
|165
|8
|11
|0
|10
|8
|-
|[[Malted milk]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(1/2 cup ice cream)
|2 cups
|540
|690
|24
|70
|0
|24
|22
|-
|[[Hot chocolate|Cocoa]]
|1 cup
|252
|235
|8
|26
|0
|11
|10
|-
|ڌڌ 
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |skim. milk
|1 cup
|250
|128
|18
|13
|1
|4
|3
|-
|[[Milk pudding]]
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |(cornstarch)
|1 cup
|248
|275
|9
|40
|0
|10
|9
|-
|[[Custard]], baked
|1 cup
|248
|285
|13
|28
|0
|14
|11
|-
|[[Ice cream]], commercial
|1 cup
|188
|300
|6
|29
|0
|18
|16
|-
|[[Ice milk]], commercial
|1 cup
|190
|275
|9
|32
|0
|10
|9
|-
|[[Cream]], light,
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or half-and-half
|1/2 cup
|120
|170
|4
|5
|0
|15
|13
|-
|Cream, heavy,
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or whipping
|1/2 cup
|119
|430
|2
|3
|1
|44
|27
|-
|پنير
|1 cup
|225
|240
|30
|6
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |uncreamed
|1 cup
|225
|195
|38
|6
|0
|t
|t
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]]
|1-in. cube
|17
|70
|4
|t
|0
|6
|5
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cheddar, grated cup
|1/2 cup
|56
|226
|14
|1
|0
|19
|17
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Cream cheese
|1 oz.
|28
|105
|2
|1
|0
|11
|10
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Processed cheese]]
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Roquefort type
|1 oz.
|28
|105
|6
|t
|0
|9
|8
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |Swiss
|1 oz.
|28
|105
|7
|t
|0
|8
|7
|-
|آنا 
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or raw
|2
|100
|150
|12
|t
|0
|12
|10
|-
|[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]],
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |or fried
|2
|128
|220
|13
|1
|0
|16
|14
|-
| style=&quot;padding-left:8em&quot; |[[Yolk|Yolks]] only
|2
|34
|120
|6
|t
|0
|10
|8
|}

==تيل ۽ چرٻي==  
==گوشت==
==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا==
==ڀاڄيون==
==ميوا==
==اناج ۽ دانا==
==سوپ==
==مٺايون==
==خشڪ ميوا ۽ ٻج== 
==مشروب==

== وڌيڪ ڏسو ==

== حوالا ==
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]
[[زمرو:غذائي جزا]]
[[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>ezki8kqfymh4cucp26jw4z5i1v1ruk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوميگا-3 فيٽي ايسڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103756</id>
    <revision>
      <id>425390</id>
      <parentid>417276</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فيٽي ايسڊز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="enzv8b3z7cno34swcf47x2z2jou34i5" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]</text>
      <sha1>enzv8b3z7cno34swcf47x2z2jou34i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425391</id>
      <parentid>425390</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪيميائي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="l8p2or0ly0k07rjz7ubre2hhng5o6q9" xml:space="preserve">[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]</text>
      <sha1>l8p2or0ly0k07rjz7ubre2hhng5o6q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104773</id>
    <revision>
      <id>425288</id>
      <parentid>425246</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15350" sha1="6nl7c9mqwoyrd1bt6hrmazdl42pynew" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>6nl7c9mqwoyrd1bt6hrmazdl42pynew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425289</id>
      <parentid>425288</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22649" sha1="6f8kc2ge0napzdeitxfto0diyqqnyod" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
{{Other use}}
{{Good article}}
{{Use dmy dates|date=July 2023}}

{{Infobox drug class
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}

'''Vitamins''' are [[Organic compound|organic molecules]] (or a set of closely related molecules called [[vitamer|vitamers]]) that are essential to an [[organism]] in small quantities for proper [[metabolism|metabolic]] function. These [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrients]] cannot be [[biosynthesis|synthesized]] in the organism in sufficient quantities for survival, and therefore must be obtained through [[Eating|consumption]]. For example, [[vitamin C]] can be synthesized by some species but not by others; it is not considered a vitamin in the first instance but is in the second.  Most vitamins are not single molecules, but groups of related molecules called vitamers. For example, there are eight vitamers of [[vitamin E]]: four [[tocopherol]]s and four [[tocotrienol]]s.

The other [[essential nutrient]]s are [[mineral (nutrient)|minerals]], [[essential fatty acid]]s, [[essential amino acid]]s, and [[choline]].&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;{{rp|57-58}}

Major health organizations list thirteen vitamins:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[Vitamin A]] (all-''trans''-[[retinol]]s, all-''trans''-retinyl-esters, as well as all-''trans''-[[β-carotene]] and other [[provitamin]] A carotenoids)
* Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ([[thiamine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ([[riboflavin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[niacin (substance)|niacin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ([[pantothenic acid]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; ([[pyridoxine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ([[biotin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; ([[folic acid]] and [[folate]]s)
* Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ([[cobalamin]]s)
* Vitamin C ([[ascorbic acid]] and [[ascorbate]]s)
* [[Vitamin D]] ([[calciferol]]s)
* [[Vitamin E]] ([[tocopherols]] and [[tocotrienols]])
* [[Vitamin K]] ([[phylloquinone]]s, [[menaquinone]]s, and [[menadione]]s)
{{div col end}}

Some writers include [[choline]] as a vitamin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

Vitamins have diverse biochemical functions. Vitamin A acts as a regulator of cell and tissue growth and differentiation. Vitamin D provides a hormone-like function, regulating mineral metabolism for bones and other organs. The [[B complex]] vitamins function as enzyme [[cofactor (biochemistry)|cofactor]]s (coenzymes) or the [[precursor (chemistry)|precursors]] for them. Vitamins C and E function as [[antioxidant]]s.&lt;ref name= Bender&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; Both deficient and excess intake of a vitamin can potentially cause clinically significant illness.&lt;ref name=&quot;Merck&quot; /&gt; In otherwise healthy people, there is little evidence that vitamin supplementation provides any protection against heart disease or cancer,&lt;ref name=&quot;Moy2014&quot; /&gt; which are major causes of mortality in older populations.

All the vitamins were discovered between 1910 and 1948. Historically, when intake of vitamins from the diet was lacking, the results were vitamin deficiency diseases. Then, starting in 1935, commercially produced tablets of yeast-extract vitamin B complex and semi-synthetic vitamin C became available.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; This was followed in the 1950s by the mass production and marketing of [[vitamin supplement]]s, including [[multivitamin]]s, to prevent vitamin deficiencies in the general population.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; Governments have mandated the addition of some vitamins to [[staple food]]s such as flour or milk, referred to as [[food fortification]], to prevent deficiencies.&lt;ref name=FoodFortif&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Recommendations for folic acid supplementation during [[Nutrition and pregnancy|pregnancy]] reduced the risk of infant [[neural tube defect]]s.&lt;ref name=Wilson2015&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>6f8kc2ge0napzdeitxfto0diyqqnyod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425290</id>
      <parentid>425289</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22645" sha1="fe2ugmxdsvc693rn1i83zeuvm7vskjm" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
{{Other use}}
{{Good article}}
{{Use dmy dates|date=July 2023}}

{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}

'''Vitamins''' are [[Organic compound|organic molecules]] (or a set of closely related molecules called [[vitamer|vitamers]]) that are essential to an [[organism]] in small quantities for proper [[metabolism|metabolic]] function. These [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrients]] cannot be [[biosynthesis|synthesized]] in the organism in sufficient quantities for survival, and therefore must be obtained through [[Eating|consumption]]. For example, [[vitamin C]] can be synthesized by some species but not by others; it is not considered a vitamin in the first instance but is in the second.  Most vitamins are not single molecules, but groups of related molecules called vitamers. For example, there are eight vitamers of [[vitamin E]]: four [[tocopherol]]s and four [[tocotrienol]]s.

The other [[essential nutrient]]s are [[mineral (nutrient)|minerals]], [[essential fatty acid]]s, [[essential amino acid]]s, and [[choline]].&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;{{rp|57-58}}

Major health organizations list thirteen vitamins:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[Vitamin A]] (all-''trans''-[[retinol]]s, all-''trans''-retinyl-esters, as well as all-''trans''-[[β-carotene]] and other [[provitamin]] A carotenoids)
* Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ([[thiamine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ([[riboflavin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[niacin (substance)|niacin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ([[pantothenic acid]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; ([[pyridoxine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ([[biotin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; ([[folic acid]] and [[folate]]s)
* Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ([[cobalamin]]s)
* Vitamin C ([[ascorbic acid]] and [[ascorbate]]s)
* [[Vitamin D]] ([[calciferol]]s)
* [[Vitamin E]] ([[tocopherols]] and [[tocotrienols]])
* [[Vitamin K]] ([[phylloquinone]]s, [[menaquinone]]s, and [[menadione]]s)
{{div col end}}

Some writers include [[choline]] as a vitamin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

Vitamins have diverse biochemical functions. Vitamin A acts as a regulator of cell and tissue growth and differentiation. Vitamin D provides a hormone-like function, regulating mineral metabolism for bones and other organs. The [[B complex]] vitamins function as enzyme [[cofactor (biochemistry)|cofactor]]s (coenzymes) or the [[precursor (chemistry)|precursors]] for them. Vitamins C and E function as [[antioxidant]]s.&lt;ref name= Bender&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; Both deficient and excess intake of a vitamin can potentially cause clinically significant illness.&lt;ref name=&quot;Merck&quot; /&gt; In otherwise healthy people, there is little evidence that vitamin supplementation provides any protection against heart disease or cancer,&lt;ref name=&quot;Moy2014&quot; /&gt; which are major causes of mortality in older populations.

All the vitamins were discovered between 1910 and 1948. Historically, when intake of vitamins from the diet was lacking, the results were vitamin deficiency diseases. Then, starting in 1935, commercially produced tablets of yeast-extract vitamin B complex and semi-synthetic vitamin C became available.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; This was followed in the 1950s by the mass production and marketing of [[vitamin supplement]]s, including [[multivitamin]]s, to prevent vitamin deficiencies in the general population.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; Governments have mandated the addition of some vitamins to [[staple food]]s such as flour or milk, referred to as [[food fortification]], to prevent deficiencies.&lt;ref name=FoodFortif&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Recommendations for folic acid supplementation during [[Nutrition and pregnancy|pregnancy]] reduced the risk of infant [[neural tube defect]]s.&lt;ref name=Wilson2015&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>fe2ugmxdsvc693rn1i83zeuvm7vskjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425291</id>
      <parentid>425290</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>425291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22560" sha1="dungypgao584zxc8wrdf7psh1ksokg2" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}

'''Vitamins''' are [[Organic compound|organic molecules]] (or a set of closely related molecules called [[vitamer|vitamers]]) that are essential to an [[organism]] in small quantities for proper [[metabolism|metabolic]] function. These [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrients]] cannot be [[biosynthesis|synthesized]] in the organism in sufficient quantities for survival, and therefore must be obtained through [[Eating|consumption]]. For example, [[vitamin C]] can be synthesized by some species but not by others; it is not considered a vitamin in the first instance but is in the second.  Most vitamins are not single molecules, but groups of related molecules called vitamers. For example, there are eight vitamers of [[vitamin E]]: four [[tocopherol]]s and four [[tocotrienol]]s.

The other [[essential nutrient]]s are [[mineral (nutrient)|minerals]], [[essential fatty acid]]s, [[essential amino acid]]s, and [[choline]].&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;{{rp|57-58}}

Major health organizations list thirteen vitamins:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[Vitamin A]] (all-''trans''-[[retinol]]s, all-''trans''-retinyl-esters, as well as all-''trans''-[[β-carotene]] and other [[provitamin]] A carotenoids)
* Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ([[thiamine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ([[riboflavin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[niacin (substance)|niacin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ([[pantothenic acid]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; ([[pyridoxine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ([[biotin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; ([[folic acid]] and [[folate]]s)
* Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ([[cobalamin]]s)
* Vitamin C ([[ascorbic acid]] and [[ascorbate]]s)
* [[Vitamin D]] ([[calciferol]]s)
* [[Vitamin E]] ([[tocopherols]] and [[tocotrienols]])
* [[Vitamin K]] ([[phylloquinone]]s, [[menaquinone]]s, and [[menadione]]s)
{{div col end}}

Some writers include [[choline]] as a vitamin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

Vitamins have diverse biochemical functions. Vitamin A acts as a regulator of cell and tissue growth and differentiation. Vitamin D provides a hormone-like function, regulating mineral metabolism for bones and other organs. The [[B complex]] vitamins function as enzyme [[cofactor (biochemistry)|cofactor]]s (coenzymes) or the [[precursor (chemistry)|precursors]] for them. Vitamins C and E function as [[antioxidant]]s.&lt;ref name= Bender&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; Both deficient and excess intake of a vitamin can potentially cause clinically significant illness.&lt;ref name=&quot;Merck&quot; /&gt; In otherwise healthy people, there is little evidence that vitamin supplementation provides any protection against heart disease or cancer,&lt;ref name=&quot;Moy2014&quot; /&gt; which are major causes of mortality in older populations.

All the vitamins were discovered between 1910 and 1948. Historically, when intake of vitamins from the diet was lacking, the results were vitamin deficiency diseases. Then, starting in 1935, commercially produced tablets of yeast-extract vitamin B complex and semi-synthetic vitamin C became available.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; This was followed in the 1950s by the mass production and marketing of [[vitamin supplement]]s, including [[multivitamin]]s, to prevent vitamin deficiencies in the general population.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; Governments have mandated the addition of some vitamins to [[staple food]]s such as flour or milk, referred to as [[food fortification]], to prevent deficiencies.&lt;ref name=FoodFortif&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Recommendations for folic acid supplementation during [[Nutrition and pregnancy|pregnancy]] reduced the risk of infant [[neural tube defect]]s.&lt;ref name=Wilson2015&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>dungypgao584zxc8wrdf7psh1ksokg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425292</id>
      <parentid>425291</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22561" sha1="jj6wqky4pc4qe6ndi4opbu1yjnt9uwg" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}


'''Vitamins''' are [[Organic compound|organic molecules]] (or a set of closely related molecules called [[vitamer|vitamers]]) that are essential to an [[organism]] in small quantities for proper [[metabolism|metabolic]] function. These [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrients]] cannot be [[biosynthesis|synthesized]] in the organism in sufficient quantities for survival, and therefore must be obtained through [[Eating|consumption]]. For example, [[vitamin C]] can be synthesized by some species but not by others; it is not considered a vitamin in the first instance but is in the second.  Most vitamins are not single molecules, but groups of related molecules called vitamers. For example, there are eight vitamers of [[vitamin E]]: four [[tocopherol]]s and four [[tocotrienol]]s.

The other [[essential nutrient]]s are [[mineral (nutrient)|minerals]], [[essential fatty acid]]s, [[essential amino acid]]s, and [[choline]].&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;{{rp|57-58}}

Major health organizations list thirteen vitamins:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[Vitamin A]] (all-''trans''-[[retinol]]s, all-''trans''-retinyl-esters, as well as all-''trans''-[[β-carotene]] and other [[provitamin]] A carotenoids)
* Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ([[thiamine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ([[riboflavin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[niacin (substance)|niacin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ([[pantothenic acid]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; ([[pyridoxine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ([[biotin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; ([[folic acid]] and [[folate]]s)
* Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ([[cobalamin]]s)
* Vitamin C ([[ascorbic acid]] and [[ascorbate]]s)
* [[Vitamin D]] ([[calciferol]]s)
* [[Vitamin E]] ([[tocopherols]] and [[tocotrienols]])
* [[Vitamin K]] ([[phylloquinone]]s, [[menaquinone]]s, and [[menadione]]s)
{{div col end}}

Some writers include [[choline]] as a vitamin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

Vitamins have diverse biochemical functions. Vitamin A acts as a regulator of cell and tissue growth and differentiation. Vitamin D provides a hormone-like function, regulating mineral metabolism for bones and other organs. The [[B complex]] vitamins function as enzyme [[cofactor (biochemistry)|cofactor]]s (coenzymes) or the [[precursor (chemistry)|precursors]] for them. Vitamins C and E function as [[antioxidant]]s.&lt;ref name= Bender&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; Both deficient and excess intake of a vitamin can potentially cause clinically significant illness.&lt;ref name=&quot;Merck&quot; /&gt; In otherwise healthy people, there is little evidence that vitamin supplementation provides any protection against heart disease or cancer,&lt;ref name=&quot;Moy2014&quot; /&gt; which are major causes of mortality in older populations.

All the vitamins were discovered between 1910 and 1948. Historically, when intake of vitamins from the diet was lacking, the results were vitamin deficiency diseases. Then, starting in 1935, commercially produced tablets of yeast-extract vitamin B complex and semi-synthetic vitamin C became available.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; This was followed in the 1950s by the mass production and marketing of [[vitamin supplement]]s, including [[multivitamin]]s, to prevent vitamin deficiencies in the general population.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; Governments have mandated the addition of some vitamins to [[staple food]]s such as flour or milk, referred to as [[food fortification]], to prevent deficiencies.&lt;ref name=FoodFortif&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Recommendations for folic acid supplementation during [[Nutrition and pregnancy|pregnancy]] reduced the risk of infant [[neural tube defect]]s.&lt;ref name=Wilson2015&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>jj6wqky4pc4qe6ndi4opbu1yjnt9uwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425293</id>
      <parentid>425292</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22645" sha1="l0pgwk1uetuexve2rxfm74jaiyaikk3" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|A bottle of B-complex vitamin pills]]

'''Vitamins''' are [[Organic compound|organic molecules]] (or a set of closely related molecules called [[vitamer|vitamers]]) that are essential to an [[organism]] in small quantities for proper [[metabolism|metabolic]] function. These [[Nutrient#Essential nutrients|essential nutrients]] cannot be [[biosynthesis|synthesized]] in the organism in sufficient quantities for survival, and therefore must be obtained through [[Eating|consumption]]. For example, [[vitamin C]] can be synthesized by some species but not by others; it is not considered a vitamin in the first instance but is in the second.  Most vitamins are not single molecules, but groups of related molecules called vitamers. For example, there are eight vitamers of [[vitamin E]]: four [[tocopherol]]s and four [[tocotrienol]]s.

The other [[essential nutrient]]s are [[mineral (nutrient)|minerals]], [[essential fatty acid]]s, [[essential amino acid]]s, and [[choline]].&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;{{rp|57-58}}

Major health organizations list thirteen vitamins:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[Vitamin A]] (all-''trans''-[[retinol]]s, all-''trans''-retinyl-esters, as well as all-''trans''-[[β-carotene]] and other [[provitamin]] A carotenoids)
* Vitamin B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ([[thiamine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ([[riboflavin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[niacin (substance)|niacin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ([[pantothenic acid]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; ([[pyridoxine]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ([[biotin]])
* Vitamin B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; ([[folic acid]] and [[folate]]s)
* Vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ([[cobalamin]]s)
* Vitamin C ([[ascorbic acid]] and [[ascorbate]]s)
* [[Vitamin D]] ([[calciferol]]s)
* [[Vitamin E]] ([[tocopherols]] and [[tocotrienols]])
* [[Vitamin K]] ([[phylloquinone]]s, [[menaquinone]]s, and [[menadione]]s)
{{div col end}}

Some writers include [[choline]] as a vitamin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

Vitamins have diverse biochemical functions. Vitamin A acts as a regulator of cell and tissue growth and differentiation. Vitamin D provides a hormone-like function, regulating mineral metabolism for bones and other organs. The [[B complex]] vitamins function as enzyme [[cofactor (biochemistry)|cofactor]]s (coenzymes) or the [[precursor (chemistry)|precursors]] for them. Vitamins C and E function as [[antioxidant]]s.&lt;ref name= Bender&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; Both deficient and excess intake of a vitamin can potentially cause clinically significant illness.&lt;ref name=&quot;Merck&quot; /&gt; In otherwise healthy people, there is little evidence that vitamin supplementation provides any protection against heart disease or cancer,&lt;ref name=&quot;Moy2014&quot; /&gt; which are major causes of mortality in older populations.

All the vitamins were discovered between 1910 and 1948. Historically, when intake of vitamins from the diet was lacking, the results were vitamin deficiency diseases. Then, starting in 1935, commercially produced tablets of yeast-extract vitamin B complex and semi-synthetic vitamin C became available.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; This was followed in the 1950s by the mass production and marketing of [[vitamin supplement]]s, including [[multivitamin]]s, to prevent vitamin deficiencies in the general population.&lt;ref name=&quot;Price&quot; /&gt; Governments have mandated the addition of some vitamins to [[staple food]]s such as flour or milk, referred to as [[food fortification]], to prevent deficiencies.&lt;ref name=FoodFortif&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Recommendations for folic acid supplementation during [[Nutrition and pregnancy|pregnancy]] reduced the risk of infant [[neural tube defect]]s.&lt;ref name=Wilson2015&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>l0pgwk1uetuexve2rxfm74jaiyaikk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425294</id>
      <parentid>425293</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>425294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23552" sha1="bfx3g64zobxsohfv5d3k54fggj9854x" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز){{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>bfx3g64zobxsohfv5d3k54fggj9854x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425347</id>
      <parentid>425294</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali [[وائيٽامن]] کي [[وٽامن]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>425294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23552" sha1="bfx3g64zobxsohfv5d3k54fggj9854x" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز){{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>bfx3g64zobxsohfv5d3k54fggj9854x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425354</id>
      <parentid>425347</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>425354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24693" sha1="0udbqk6zhtvizvy1i01objem8hi173f" xml:space="preserve">[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.

==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>0udbqk6zhtvizvy1i01objem8hi173f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425355</id>
      <parentid>425354</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21315" sha1="svrid2wim4tqd0bdqb80daovc90mkpo" xml:space="preserve">==تفصيل==
{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>svrid2wim4tqd0bdqb80daovc90mkpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425356</id>
      <parentid>425355</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21300" sha1="m54pe2pjo4vrm3o0sr37b0n836g7w8h" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>m54pe2pjo4vrm3o0sr37b0n836g7w8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425357</id>
      <parentid>425356</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24692" sha1="npw88o9tcojukzwz14yrkqy7o3aol72" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>npw88o9tcojukzwz14yrkqy7o3aol72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425358</id>
      <parentid>425357</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>425358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23567" sha1="8sfhdoe1y1twvp6vhtjp2w6wu2mvaij" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>8sfhdoe1y1twvp6vhtjp2w6wu2mvaij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425359</id>
      <parentid>425358</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24577" sha1="92tykh3jmw7xxr2v7ijbx14lmsuzgct" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>92tykh3jmw7xxr2v7ijbx14lmsuzgct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425360</id>
      <parentid>425359</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24555" sha1="t8u2ypce1msbudc0te5a8zr1lnjxj65" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 

| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| [[nicotinic acid]], [[niacinamide]], [[nicotinamide riboside]]
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| [[pantothenic acid]], [[panthenol]], [[pantethine]]
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| [[pyridoxine]], [[pyridoxamine]], [[pyridoxal]]
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| [[cyanocobalamin]], [[hydroxocobalamin]], [[methylcobalamin]], [[adenosylcobalamin]]
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| mixture of molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>t8u2ypce1msbudc0te5a8zr1lnjxj65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425361</id>
      <parentid>425360</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24780" sha1="naarlcy8vr2n9on0608fu6cpr8kadr8" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 

| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| نڪوٽينڪ ايسڊ، ناياسينامائيڊ، نڪوٽينامائيڊ رائبوسائيڊ 
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پئنٽوٿينڪ ايسڊ، پئنٿينول، پئنٽيٿائين
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوگزن، پائريڊوگزامائن، پائريڊوگزال
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| سايانوڪوبالمن، هائيڊروگزوڪوبالمن، ميٿائيل ڪوبالمن، اڊينوسائيل ڪوبالمن
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ليومسٽيرول سان گڏ ارگوڪيلسيفيرول جا ماليڪيولي مرڪب، 1:1
molecular compounds of [[ergocalciferol]] with [[lumisterol]], 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>naarlcy8vr2n9on0608fu6cpr8kadr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425362</id>
      <parentid>425361</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24748" sha1="g5neoy4jk0ol9a3fdtbokjybu3onud9" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 

| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
&lt;nowiki&gt;*****************&lt;/nowiki&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| نڪوٽينڪ ايسڊ، ناياسينامائيڊ، نڪوٽينامائيڊ رائبوسائيڊ 
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پئنٽوٿينڪ ايسڊ، پئنٿينول، پئنٽيٿائين
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوگزن، پائريڊوگزامائن، پائريڊوگزال
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| سايانوڪوبالمن، هائيڊروگزوڪوبالمن، ميٿائيل ڪوبالمن، اڊينوسائيل ڪوبالمن
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ليومسٽيرول سان گڏ ارگوڪيلسيفيرول جا ماليڪيولي مرڪب، 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>g5neoy4jk0ol9a3fdtbokjybu3onud9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425363</id>
      <parentid>425362</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24786" sha1="svj4qzvw4nb3pitlrsv07u8glel8h9r" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 

| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
&lt;nowiki&gt;********************&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
&lt;nowiki&gt;*****************&lt;/nowiki&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| نڪوٽينڪ ايسڊ، ناياسينامائيڊ، نڪوٽينامائيڊ رائبوسائيڊ 
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پئنٽوٿينڪ ايسڊ، پئنٿينول، پئنٽيٿائين
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوگزن، پائريڊوگزامائن، پائريڊوگزال
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| سايانوڪوبالمن، هائيڊروگزوڪوبالمن، ميٿائيل ڪوبالمن، اڊينوسائيل ڪوبالمن
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ليومسٽيرول سان گڏ ارگوڪيلسيفيرول جا ماليڪيولي مرڪب، 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>svj4qzvw4nb3pitlrsv07u8glel8h9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425364</id>
      <parentid>425363</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وٽامن جي فهرست */</comment>
      <origin>425364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24790" sha1="bm09jobjxl3okhtgmhqa3mzktkldw6p" xml:space="preserve">{{short description|Nutrients required by organisms in small amounts}}
{{Good article}}
{{Infobox drug 
| Name                = Vitamin
| Image               = B vitamin supplement tablets.jpg
| Alt                 = 
| Caption             = A bottle of B-complex vitamin pills
| Pronounce         = {{IPAc-en|uk|ˈ|v|ɪ|t|ə|m|ɪ|n|,_|ˈ|v|aɪ|t|-}} {{respell|VIT|ə|min|,_|VYTE|-}},&lt;br /&gt;{{IPAc-en|us|ˈ|v|aɪ|t|ə|m|ɪ|n}} {{respell|VY|tə|min}}&lt;ref&gt;{{cite EPD|18}}&lt;/ref&gt;
| Synonyms          = 
&lt;!-- Class identifiers --&gt;
| Use                 = 
| ATC_prefix          = 
| Mode_of_action      = 
| Mechanism_of_action = 
| Biological_target   = 
| Chemial_class      = 

| Drugs.com           = &lt;!-- {{Drugs.com|drug-class|?}} --&gt;
| Consumer_Reports    = 
| medicinenet         = 
| rxlist              =  
&lt;!-- External links --&gt;
| MeshID              = 
}}
[[File:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن جي گوريين جي هڪ شيشي]]

'''وٽامن''' (&lt;small&gt;Vitamin&lt;/small&gt;) نامياتي ماليڪيول يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي، آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي شڪل ۾ آهن. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (&lt;small&gt;vitamers&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.

ٻين ضروري غذائي جزن ۾ معدنيات، ضروري فيٽي ايسڊز (&lt;small&gt;fatty&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;)، ضروري امينو ايسڊز (&lt;small&gt;amino&lt;/small&gt; &lt;small&gt;acids&lt;/small&gt;) ۽ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, NJ |isbn = 978-0-13-981176-0 |oclc = 32308337 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho }}&lt;/ref&gt;

صحت بابت اهم ادارا تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vitamins and Minerals|url=https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165317/https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-minerals|url-status=dead|archive-date=1 August 2017|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/|url-status=dead|archive-date=12 December 2012|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition|publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2004|isbn=9241546123|pages=340–341}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CELEX|32006R1925|text=Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on the addition of vitamins and minerals and of certain other substances to foods}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}&lt;small&gt;
* [[وٽامن ائ|وٽامن ائ (Vitamin A)]]  (آل-ٽرانس-ريٽينولز، آل-ٽرانس-ريٽينائل-ايسٽرز، گڏوگڏ آل-ٽرانس-بيٽا-ڪيروٽين ۽ ٻيا پرو-وٽامن A ڪيروٽينوائيڊز) 
* وٽامن B1 (ٿائيمين) 
*وٽامن B2 (رائبو فليون) 
* وٽامن B3 (نياسين) 
* وٽامن B5 (پينٽوٿينڪ ايسڊ) 
* وٽامن B6 (پائريڊوڪسين) 
* وٽامن B7 (بائيوٽين)
* وٽامن B9 (فولڪ ايسڊ ۽ فوليٽس) 
* وٽامن B12 (ڪوبالامينز) 
* [[وٽامن سي|وٽامن سي (Vitamin C)]] (ايسڪوربڪ ايسڊ ۽ ايسڪوربيٽس) 
* [[وٽامن ڊي|وٽامن ڊي (Vitamin D)]] (ڪيلسيفرولز)
* [[وٽامن اي|وٽامن اي (Vitamin E)]] (ٽوڪوفيرولز ۽ ٽوڪوٽرينولز) # 
* [[وٽامن ڪئ|وٽامن ڪئ (Vitamin K)]] (فائلوڪوينونز، ميناڪوينونز ۽ ميناڊيونز)&lt;/small&gt;{{div col end}}

ڪجهه ليکڪ ڪولين (&lt;small&gt;choline&lt;/small&gt;) کي به وٽامن طور شمار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Listing of vitamins |url=https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/listing_of_vitamins | publisher = Harvard Health Publishing |date=9 June 2009|access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;

وٽامن جا مختلف قسم جا حياتياتي ڪيميائي ڪم هوندا آهن. [[وٽامن ائ|وٽامن A]]، جيو گھرڙن ۽ بافتن جي واڌ ويجهه ۽ انهن جي مختلف قسمن ۾ تبديل ٿيڻ جي عمل کي منظم ڪري ٿو. [[وٽامن ڊي|وٽامن &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;]] هڪ [[هارمون]] وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هڏن ۽ ٻين عضون لاءِ معدنيات جي [[ميٽابولزم]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بي-ڪمپليڪس (&lt;small&gt;B-complex&lt;/small&gt;) وٽامن، اينزائم ڪو-فيڪٽرز (&lt;small&gt;coenzymes&lt;/small&gt;) طور يا انهن جي ٺهڻ لاءِ بنيادي جزن (&lt;small&gt;precursors&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا. [[وٽامن سي|وٽامن C]] ۽ [[وائٽامن اي|E]] اينٽي آڪسيڊنٽس (&lt;small&gt;antioxidants&lt;/small&gt;) طور ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Bender DA |title = Nutritional biochemistry of the vitamins|date = 2003|publisher = Cambridge University Press|location = Cambridge, UK|isbn = 978-0-521-80388-5}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به وٽامن جي گهٽتائي يا زيادتي، ٻنهي صورتن ۾، طبي لحاظ کان سنگين بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. عام طور تي صحتمند ماڻهن ۾، اهڙا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن ته وٽامن جا سپليمنٽس (گوريون يا دوائون) دل جي بيمارين يا ڪينسر کان بچاءُ فراهم ڪن ٿا؛ جڏهن ته اهي بيماريون وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ موت جو وڏو سبب بڻجن ٿيون. 

سڀئي وٽامن &lt;small&gt;1910&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1948&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ دريافت ڪيا ويا هئا. تاريخي طور تي، جڏهن خوراڪ مان وٽامن جي حاصلات گهٽ هوندي هئي، ته ان جي نتيجي ۾ وٽامن جي گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ بيماريون ظاهر ٿينديون هيون. ان کانپوءِ، &lt;small&gt;1935&lt;/small&gt;ع کان، تجارتي پيماني تي تيار ڪيل خمير مان حاصل ٿيل بي-ڪمپليڪس وٽامن جون گوريون ۽ نيم-مصنوعي (&lt;small&gt;semi-synthetic&lt;/small&gt;) وٽامن &lt;small&gt;C&lt;/small&gt; دستياب ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ &lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ وٽامن سپليمنٽس جي وڏي پيماني تي پيداوار ۽ مارڪيٽنگ شروع ٿي، جنهن ۾ عام آبادي ۾ وٽامن جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ملٽي وٹامنز شامل آهن. حڪومتون، گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، ڪجهه وٽامنز کي اٽي يا کير جهڙن اهم کاڌن ۾ شامل ڪرڻ کي لازمي قرار ڏنو آهي، جنهن کي فوڊ فورٽيفڪيشن چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;FoodFortif&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |title=Food Fortification Initiative |website=Food Fortification Initiative, Enhancing Grains for Better Lives |access-date=18 August 2018 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404131451/http://www.ffinetwork.org/why_fortify/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; حمل دوران فولڪ ايسڊ سپليمنٽس لاءِ سفارشون ٻار جي نيورل ٽيوب خرابين جو خطرو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Wilson2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson RD, Wilson RD, Audibert F, Brock JA, Carroll J, Cartier L, Gagnon A, Johnson JA, Langlois S, Murphy-Kaulbeck L, Okun N, Pastuck M, Deb-Rinker P, Dodds L, Leon JA, Lowel HL, Luo W, MacFarlane A, McMillan R, Moore A, Mundle W, O'Connor D, Ray J, Van den Hof M | display-authors = 6 | title = Pre-conception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Primary and Secondary Prevention of Neural Tube Defects and Other Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 37 | issue = 6 | pages = 534–552 | date = June 2015 | pmid = 26334606 | doi = 10.1016/s1701-2163(15)30230-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
[[File:Crystals of vitamin C.jpg|thumb|[[وٽامن سي]] جا ڪرسٽل]]
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ ويهين صدي کان شروع ٿئي ٿي. لنڊن جي ليسٽر انسٽيٽيوٽ جو ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ (&lt;small&gt;Casimir&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Funk&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;1992&lt;/small&gt;ع ۾ وٽامن جي باري ۾ هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ضروري حياتيه (&lt;small&gt;Vital&lt;/small&gt; &lt;small&gt;amines&lt;/small&gt;) چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء، چانورن جي پالش ڌار ڪرڻ دوران حاصل ڪئي، جنھن جي رت ۾ گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ ۽ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض &quot;بيري بيري&quot; (&lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beri&lt;/small&gt;) جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ختم ٿي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ميڪس نائرينسين (&lt;small&gt;Max&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Nirensein&lt;/small&gt;) ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري، ان جي اهميت جي پيش نظر انگريزي جي لفظن &quot;وائٽل&quot; (vital يعني ضروري) ۽ &quot;امائين&quot; (&lt;small&gt;amines&lt;/small&gt; يعني حياتيه) کي ملائي ان کي &quot;وائيٽامن&quot; (&lt;small&gt;vitamin&lt;/small&gt;) جو نالو ڏنو.

1915ع ۾ ميڪالم (Maccollum) ۽ ڊيوس (Davis) ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجهه جزا لازمي آهن جيڪي کير ۽ آنن جي زردي ۾ پاتا وڃن ٿا. 1920ع ۾ پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ Jack Cecil Drummon انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف E ترڪ ڪري لفظ Vitamin منتخب ڪيو.

وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي ۾ حل ٿئي ۽ ٻيو جيڪو چرٻي ۾ حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن  ۾ موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
==وٽامن جي فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable col3center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامن 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | وٽامر
&lt;nowiki&gt;************************&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; | حل ٿيڻ جي صلاحيت 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | آمريڪي غذا کاتي پاران تجويز ڪيل روزانو خوراڪ 
(عمر 19-70)
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | گهٽتائي جي ڪارڻ ٿيندڙ بيماريون
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حد کان وڌيڪ خوراڪ جا اثرات
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | غذائي ذريعا
&lt;nowiki&gt;*****************&lt;/nowiki&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | حوالا
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | [[وٽامن ائ|A]]
| ريٽينول (ريٽينال، ريٽينوئيڪ ايسڊ، ريٽينوئيڊز)، ڪيروٽينوئيڊز (الفا-ڪيروٽين، بيٽا-ڪيروٽين، گاما-ڪيروٽين)، زنٿوفل، بيٽا-ڪرپٽوزنٿين
| [[چرٻي]][[لپڊ|&lt;small&gt;(fate)&lt;/small&gt;]]
| &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ڪان &lt;small&gt;900μg&lt;/small&gt;
| وٽامن ائ جي گهٽتائي 
| هائپر وٽامنوسس A
| مڇيون، کير جي مصنوعات، جگر، نارنگي، گاجر، پنن واري ڀاڄيون 
|&lt;ref name=&quot;p485&quot;&gt;{{cite book |last1=Molavi |first1=Fatima |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-28109-9_22 |title=Handbook of Food Bioactive Ingredients |last2=Sarabi-Aghdam |first2=Vahideh |last3=Mirarab Razi |first3=Saeed |last4=Rashidinejad |first4=Ali |date=2023 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-031-28109-9 |page=1065–1089 |chapter=Vitamin A |doi=10.1007/978-3-031-28109-9_22#sec13 |access-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;8&quot; | [[وٽامن بي|B]]
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ٿايامن، ٿايامن مونوڦاسڦيٽ، ٿايامن پائروڦاسڦيٽ 
| [[پاڻي]]
| 1.1 کان 1.2 ملي گرام (mg)
| بيري بيري، ورنڪ-ڪارساڪوف سنڊرم
| 
|گوشت، آلو، ڀاڄيون، اناج، چانور 
|&lt;ref name=&quot;f656&quot;&gt;{{cite book | last1=Shin | first1=M. | last2=Umezawa | first2=C. | last3=Shin | first3=T. | title=Encyclopedia of Food Microbiology | chapter=METABOLIC PATHWAYS {{!}} Metabolism of Minerals and Vitamins | publisher=Elsevier | date=2014 | isbn=978-0-12-384733-1 | doi=10.1016/b978-0-12-384730-0.00201-9 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123847300002019 | access-date=2026-01-18 | page=535–543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;z093&quot;&gt;{{cite book | last1=Mahmudiono | first1=Trias | last2=Haliman | first2=Chika Dewi | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=B Vitamins | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_27 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_27 | access-date=2026-01-18 | page=1209–1239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t600&quot;&gt;{{cite book | last1=Alon | first1=Noy Lapidot | last2=Radhakrishnan | first2=Kadakkal | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B1: Thiamine | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_19 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_19 | access-date=2026-01-18 | page=249–264}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| رائبوفلاون، فلاون مونونيوڪليوٽائيڊ، فلاون اڊينائين ڊائينيوڪليوٽائيڊ
| پاڻي
| 1.1 کان 1.3 ملي گرام (mg)
| ارائبوفلاوينوسس 
|
|کير، مکڻ، جگر، گوشت، اناج
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| نڪوٽينڪ ايسڊ، ناياسينامائيڊ، نڪوٽينامائيڊ رائبوسائيڊ 
| پاڻي
| 14 کان 16 ملي گرام (mg)
| [[pellagra]]
| [[vasodilation]], gastrointestinal symptoms, [[Electrolyte imbalance|electrolyte imbalances]], [[liver]] damage
|meat, fish, eggs, vegetables, mushrooms, tree nuts
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;h949&quot;&gt;{{cite book | last1=Dirkhipa | first1=Tsering Yangchen | last2=Gulati | first2=Reema | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B3: Niacin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_21 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_21 | access-date=2026-01-18 | page=271–276}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | B&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| پئنٽوٿينڪ ايسڊ، پئنٿينول، پئنٽيٿائين
| پاڻي
| 5 ملي گرام (mg)

| [[paresthesia]]
| [[diarrhea]]
|meat, vegetables, seeds, yeast
|&lt;ref name=&quot;y641&quot;&gt;{{cite book | last=Anastassakis | first=Konstantinos | title=Androgenetic Alopecia From A to Z | chapter=Vit B5 (Pantothenic Acid) | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2022 | isbn=978-3-031-08056-2 | doi=10.1007/978-3-031-08057-9_31 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-08057-9_31 | access-date=2026-01-18 | page=309–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e375&quot;&gt;{{cite book | last=Kabbany | first=Mohammad Nasser | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin B5: Pantothenic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_22 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_22 | access-date=2026-01-18 | page=277–280}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| پائريڊوگزن، پائريڊوگزامائن، پائريڊوگزال
| پاڻي
| 1.3 کان 1.7 ملي گرام (mg)
| [[anemia]], [[neurological symptoms]], [[dermatitis]], [[cheilosis]], [[glossitis]]
| [[neuropathy]]
|meat, vegetables, tree nuts, bananas
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| بائيوٽن 
| پاڻي
| 30&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[biotin deficiency]]
|
|raw egg yolk, liver, vegetables
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;v108&quot;&gt;{{cite book | last=Pasquarella | first=Christine Seif | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Biotin | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_24 | access-date=2026-01-18 | page=289–294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b7&quot;&gt;{{cite website | title=Biotin Fact Sheet for Consumers | publisher=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements | date=2021 | url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | access-date=2026-04-27 | archive-date=9 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260409044126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-Consumer/ | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;
| فوليٽ، فولڪ ايسڊ 
| پاڻي
| 400&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[folate deficiency]]
| may mask symptoms of vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency
|leafy vegetables, legumes, lentils, cereal, liver
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;w668&quot;&gt;{{cite book | last=Ambani | first=Nila Mistry | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Folic Acid | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_26 | access-date=2026-01-18 | page=305–310}}&lt;/ref&gt;
|-
! B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| سايانوڪوبالمن، هائيڊروگزوڪوبالمن، ميٿائيل ڪوبالمن، اڊينوسائيل ڪوبالمن
| پاڻي
| 2.4&lt;small&gt;μg&lt;/small&gt;
| [[vitamin B12 deficiency anemia|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; deficiency anemia]]
| 
|fish, eggs, milk products
|&lt;ref name=&quot;z093&quot;/&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن سي|C]]
| ايسڪاربڪ ايسڊ 
| پاڻي 
| 90&amp;nbsp;mg/75&amp;nbsp;mg
| [[scurvy]]
| gastrointestinal symptoms
|fruits and vegetables, liver
|&lt;ref name=&quot;w937&quot;&gt;{{cite book | last1=Mirarab Razi | first1=Saeed | last2=Mohammadian | first2=Mehdi | last3=Rashidinejad | first3=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin C | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_26 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_26 | access-date=2026-01-18 | page=1187–1208}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |[[وٽامن ڊي|D]]
! style=&quot;whitespace:nowrap;&quot; |D&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ليومسٽيرول سان گڏ ارگوڪيلسيفيرول جا ماليڪيولي مرڪب، 1:1
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 15&amp;nbsp;μg/15&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;5&quot; | [[vitamin D deficiency]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[hypervitaminosis D]]
|
| rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref name=&quot;s472&quot;&gt;{{cite book | last1=Kalpana | first1=Chinnappan A. | last2=Babita Devi | first2=Nongmaithem | last3=Ghosh | first3=Somali | last4=Rashidinejad | first4=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin D: Chemical Composition, Sources, Delivery, and Uses | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_23 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_23 | access-date=2026-01-18 | page=1091–1124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c510&quot;&gt;{{cite book | last=Patil | first=Amol N. | title=Vitamin D: A Comprehensive Guide for Medical Professionals | chapter=Physiology and Pharmacology of Vitamin D | publisher=Springer Nature Singapore | publication-place=Singapore | date=2025 | isbn=978-981--966490-0 | doi=10.1007/978-981-96-6491-7_4 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-96-6491-7_4 | access-date=2026-01-18 | page=41–56}}&lt;/ref&gt;
|-
!D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]] 
|[[Finger millet]], mushrooms, seeds, soya bean, [[Colocasia]] leaves, yeast

|-
!D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|ڪوليڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|fatty fish, fish liver oils, eggs, milk products

|-
!D&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|ڊائي هائيڊرو ارگوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
!D&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|سائيٽوڪيلسيفيرول
| [[چرٻي]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[وائٽامن اي|E]]
| ٽوڪو ڦيرول، ٽوڪو ٽرائيئنول 
| [[چرٻي]]
| 15&amp;nbsp;mg/15&amp;nbsp;mg
| align=&quot;left&quot; | [[vitamin E deficiency]]
| bleeding
|many fruits and vegetables, nuts, seeds, seed oils
|&lt;ref name=&quot;h728&quot;&gt;{{cite book | last1=Esfandiari | first1=Maryam | last2=Bagheri | first2=Hadiseh | last3=Mirarab-Razi | first3=Vahid | last4=Mirarab Razi | first4=Saeed | last5=Rashidinejad | first5=Ali | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin E | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_24 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_24 | access-date=2026-01-18 | page=1125–1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;u608&quot;&gt;{{cite book | last=Yadav | first=Sanu Raja | title=Handbook of Clinical and Practical Pediatric Nutrition | chapter=Vitamin E | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | date=2025 | isbn=978-3-031-97758-9 | doi=10.1007/978-3-031-97759-6_33 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-97759-6_33 | access-date=2026-01-18 | page=359–365}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[وٽامن ڪئ|K]]
! K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
| ڦلوڪوينون
| [[چرٻي]]
| rowspan=&quot;2&quot; | AI: 110&amp;nbsp;μg/120&amp;nbsp;μg
| rowspan=&quot;2&quot; | [[vitamin K deficiency]]
| rowspan=&quot;2&quot; | skin rash, gastrointestinal symptoms
| leafy green vegetables
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;e184&quot;&gt;{{cite book | last1=Raseetha | first1=Siva | last2=Aida | first2=F. M. N. Azmi | last3=Roslan | first3=Farhana | title=Handbook of Food Bioactive Ingredients | chapter=Vitamin K | publisher=Springer International Publishing | publication-place=Cham | date=2023 | isbn=978-3-031-28108-2 | doi=10.1007/978-3-031-28109-9_25 | url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28109-9_25 | access-date=2026-01-18 | page=1149–1185}}&lt;/ref&gt;
|-
!K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|مينئڪوينون
| [[چرٻي]]
|poultry and eggs, ''[[nattō]]'', beef, pork, or fish
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf USDA RDA chart in PDF format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109182200/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/rda.pdf |date=9 November 2021 }}
*[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/reference/table/ref_vitam_tbl_e.html Health Canada Dietary Reference Intakes Reference Chart for Vitamins]
*[http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx NIH Office of Dietary Supplements: Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916005417/http://dietary-supplements.info.nih.gov/Health_Information/Vitamin_and_Mineral_Supplement_Fact_Sheets.aspx |date=16 September 2008 }}
* {{cite web |title=Vitamins and minerals |url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/ |website=nhs.uk |language=en |date=23 October 2017}}

{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>bm09jobjxl3okhtgmhqa3mzktkldw6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitamin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104785</id>
    <redirect title="وٽامن" />
    <revision>
      <id>425351</id>
      <parentid>424869</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>776</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[وائيٽامن]] to [[وٽامن]]</comment>
      <origin>425351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita" xml:space="preserve">#چوريو [[وٽامن]]</text>
      <sha1>2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وٽامن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104800</id>
    <revision>
      <id>425365</id>
      <parentid>424940</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:حياتياتي ماليڪيول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="89e5pvaidw5raik8m676t7reh64r1is" xml:space="preserve">[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]</text>
      <sha1>89e5pvaidw5raik8m676t7reh64r1is</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425366</id>
      <parentid>425365</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="gpcrnffvle0o8ixl3ke0c9l04in3tp0" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:حياتياتي ماليڪيول]]</text>
      <sha1>gpcrnffvle0o8ixl3ke0c9l04in3tp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ڪي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104813</id>
    <revision>
      <id>425349</id>
      <parentid>425094</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[وٽامن ڪئ]] کي [[وٽامن ڪي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>425094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="o5hllj5v3vsby10jxkv0bbx1ez0ya7t" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪئ''' (&lt;small&gt;Vitamin K&lt;/small&gt;) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. [[انساني جسم|انساني جسم کي]] [[رت]] جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ (&lt;small&gt;K&lt;/small&gt;) (ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي. مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪئ آڪسائيڊ&quot; جي &quot;انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي. ڪاربو ڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (&lt;small&gt;coagulation&lt;/small&gt;) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس (&lt;small&gt;Oestoporosis&lt;/small&gt;) ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪئ خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل&lt;small&gt;-1,4&lt;/small&gt;-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪئ ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (فائلوڪوئنون) ۽ وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (&lt;small&gt;MK&lt;/small&gt;-4) ۽ ميناڪوئينون-7 &lt;small&gt;(MK-&lt;/small&gt;7) آهن.

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪئ ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪئ-4 (&lt;small&gt;MK-4)&lt;/small&gt; ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (&lt;small&gt;gut flora&lt;/small&gt;) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. &lt;small&gt;MK-&lt;/small&gt;4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪئ جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪئ جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>o5hllj5v3vsby10jxkv0bbx1ez0ya7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425352</id>
      <parentid>425349</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6660" sha1="7ysyzphvjk8xff812amabklqac8j679" xml:space="preserve">'''وٽامن ڪَي''' (&lt;small&gt;Vitamin K&lt;/small&gt;) ساخت جي لحاظ کان هڪجهڙا، چربی ۾ حل ٿيندڙ [[وائيٽامن|وٽامن]] جو هڪ خاندان آهي جيڪو کاڌي ۾ ملي ٿو ۽ غذائي سپليمنٽس جي طور تي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. [[انساني جسم|انساني جسم کي]] [[رت]] جي جمود لاءِ گهربل ڪجهه [[پروٽين|پروٽينن]] جي پوسٽ سنٿيسس ترميم لاءِ (&lt;small&gt;K&lt;/small&gt;) (ڊينش ''ڪوئگوليشن'' مان، &quot;ڪوئگوليشن&quot; لاءِ) ۽ [[ھڏو|هڏن]] ۽ ٻين [[اوڄو يا تاندورو|بافتن]] ۾ [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] جي پابند کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ، وٽامن ڪئ جي ضرورت هوندي آهي. مڪمل ترڪيب ۾ انهن ۾ نام نهاد &quot;Gla پروٽين&quot; جي آخري ترميم شامل آهي جنهن کي  گاما-گلوٽامائل ڪاربوڪسيليز نالي جو خمير، جيڪو وٽامن استعمال ڪري ٿو، هڪ گڏيل عنصر جي طور تي استعمال ڪري ٿو.

وٽامن ڪئ جگر ۾ انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;VKH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن گلوٽاميٽ جي باقيات کي ختم ڪري سگهجي ۽ پوءِ ان کي &quot;وٽامن ڪَي آڪسائيڊ&quot; جي &quot;انٽرميڊيٽ&quot; ذريعي وٽامن ڪئ ۾ ٻيهر پروسيس ڪيو وڃي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shearer|first1=MJ|last2=Okano|first2=T|date=August 2018|pmid=29856932|title=Key Pathways and Regulators of Vitamin K Function and Intermediary Metabolism|journal=Annual Review of Nutrition|volume=38|issue=1|pages=127–151|doi=10.1146/annurev-nutr-082117-051741|issn=0199-9885}}&lt;/ref&gt; جسم ۾ انڪاربوڪسيليٽڊ پروٽين جي موجودگي وٽامن ڪئ جي گهٽتائي کي ظاهر ڪندي آهي. ڪاربو ڪسيليشن انهن کي [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]] آئنز کي ڳنڍڻ جي اجازت ڏئي ٿي جيڪا اها وٽامن ٻي صورت ۾ نٿا ڪري سگهن. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن ڪئ جي بغير، رت جي ٺهڻ جي عمل (&lt;small&gt;coagulation&lt;/small&gt;) ۾ سخت خرابي ٿئي ٿي ۽ بي قابو رت وهندو آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته وٽامن ڪئ جي گهٽتائي شايد هڏن کي ڪمزور ڪري سگھي ٿي ۽ ممڪن طور تي آسٽيوپوروسس (&lt;small&gt;Oestoporosis&lt;/small&gt;) ۾ حصو وٺي سگھي ٿي ۽ شريانن ۽ ٻين نرم بافتن جي ڪلسيفڪيشن کي فروغ ڏئي سگھي ٿي. &lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;DRItext&quot;&gt;{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc |date=2001 |publisher=National Academy Press |isbn=978-0-309-07279-3 |pages=162–196 |chapter=Vitamin K |doi=10.17226/10026 |pmid=25057538 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/10026/chapter/7}}&lt;/ref&gt;

ڪيميائي طور تي، وٽامن ڪَي خاندان ۾ پوزيشن 3 تي 2-ميٿائل&lt;small&gt;-1,4&lt;/small&gt;-نيفٿوڪوئنون ڊيريويٽوز شامل آهن. وٽامن ڪَي ۾ ٻہ قدرتي وٽامن: وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (فائلوڪوئنون) ۽ وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (ميناڪوئنون) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PKIN2020VitK&quot;&gt;{{Cite book |title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |editor-last=BP Marriott |location=London, United Kingdom |pages=137–154 |chapter=Vitamin K |doi=10.1002/9781119946045.ch15 |editor-last2=DF Birt |editor-last3=VA Stallings |editor-last4=AA Yates}}&lt;/ref&gt; وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;، موڙ ۾، ڪيترن ئي لاڳاپيل ڪيميائي ذيلي قسمن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪاربن جي پاسي واري زنجيرن جي مختلف ڊيگهيون آهن جيڪي ايٽمن جي آئسوپرينائيڊ گروپن مان ٺهيل آهن. ٻہ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل قسمون ميناڪوئينون-4 (&lt;small&gt;MK&lt;/small&gt;-4) ۽ ميناڪوئينون-7 &lt;small&gt;(MK-&lt;/small&gt;7) آهن.

وٽامن K&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ٻوٽن مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ سائي پنن واري ڀاڄين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿو، جيڪو سڌو سنئون [[ڦوٽوسنٿيسس]] ۾ شامل ٿئي ٿو. اهو جانورن ۾ وٽامن جي طور تي سرگرم آهي ۽ وٽامن ڪَي ڪلاسيڪل ڪم، رت جي جمڻ واري پروٽين جي پيداوار ۾ ان جي سرگرمي سميت، سرانجام ڏئي ٿو. جانور پڻ ان کي وٽامن K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي هڪ قسم ايم ڪَي-4 (&lt;small&gt;MK-4)&lt;/small&gt; ۾ تبديل ڪري سگھن ٿا. آنڊن ۾ موجود نباتات (&lt;small&gt;gut flora&lt;/small&gt;) ۾ [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] پڻ &lt;sub&gt;K1 کي&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. &lt;small&gt;MK-&lt;/small&gt;4 کان سواءِ &lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt; جون سڀئي شڪلون صرف بيڪٽيريا پاران پيدا ڪري سگھجن ٿيون، جيڪي انهن کي اينروبڪ تنفس دوران استعمال ڪن ٿا. وٽامن K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (ميناديون)، وٽامن ڪَي جو هڪ مصنوعي روپ، وٽامن ڪَي جي گهٽتائي جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ ته اهو گلوٽاٿيون جي ڪم ۾ مداخلت ڪري ٿو، ان کي هاڻي انساني غذائيت ۾ هن طريقي سان استعمال نه ڪيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Vitamin K}}
{{wiktionary}}
* Vitamin K: {{pubchem|5280483}}
* Vitamin K1 (phylloquinone, phytomenadione): {{pubchem|5284607}}
* Vitamin K2 (menaquinone 6): {{pubchem|5283547}}
* Vitamin K3 (menadione): {{pubchem|4055}}


{{Portal| Medicine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:وٽامن ڪئ]]
[[زمرو:وٽامن]]
[[زمرو:رت وهڻ بند ڪن ٿا]]
[[زمرو:1,4-نيفٿوڪوئنونز]] 
[[زمرو:ٽرپينز ۽ ٽيرپينوئڊس]]  
[[زمرو:زهر جا ترياق]]</text>
      <sha1>7ysyzphvjk8xff812amabklqac8j679</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انتظامي قانون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104819</id>
    <revision>
      <id>425250</id>
      <timestamp>2026-10-25T13:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}  '''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي...</comment>
      <origin>425250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22954" sha1="5gevag6a0qttrxgcfsq80snt1qm2k8f" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (Quashing order).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (Prohibiting order).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (Mandatory order).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (Declaration).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (Injunction).

برطانيا جي ''Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>5gevag6a0qttrxgcfsq80snt1qm2k8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425251</id>
      <parentid>425250</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58819" sha1="fhhc8syywfgur5tqe2i14a4835bvf0c" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (Quashing order).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (Prohibiting order).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (Mandatory order).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (Declaration).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (Injunction).

برطانيا جي ''Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>fhhc8syywfgur5tqe2i14a4835bvf0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425252</id>
      <parentid>425251</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74183" sha1="g2yqdg5tehl5lojj6wk1493toffytm5" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (Quashing order).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (Prohibiting order).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (Mandatory order).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (Declaration).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (Injunction).

برطانيا جي ''Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (Agricultural law) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (United States Department of Agriculture، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''Agricultural Marketing Service''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (Environmental Protection Agency)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>g2yqdg5tehl5lojj6wk1493toffytm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425253</id>
      <parentid>425252</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74266" sha1="btud806ywo0wkas6tdsig9g3gvrfk74" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (Quashing order).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (Prohibiting order).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (Mandatory order).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (Declaration).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (Injunction).

برطانيا جي ''Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>btud806ywo0wkas6tdsig9g3gvrfk74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425254</id>
      <parentid>425253</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74300" sha1="0ugy0hpbi2atngpnapjuukcrl27zut7" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن).

برطانيا جي ''Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>0ugy0hpbi2atngpnapjuukcrl27zut7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425255</id>
      <parentid>425254</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74332" sha1="19zxl8w01yo2xugqe6dcux200yus7jl" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن).

برطانيا جي ''ٽربيونلز, ڪورٽس اينڊ اينفورسمينٽ ايڪٽ 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (Court of Justice of the European Union) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (Treaty on the Functioning of the European Union) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (Preliminary ruling) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>19zxl8w01yo2xugqe6dcux200yus7jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425256</id>
      <parentid>425255</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74383" sha1="hmujvlh8or64vhg6yu9gf8uaczu6mde" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن).

برطانيا جي ''ٽربيونلز, ڪورٽس اينڊ اينفورسمينٽ ايڪٽ 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (ڪورٽ آف جسٽس آف دي يورپين يونين) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (ٽريٽي آن دي فنڪڪشننگ آف دي يورپين يونين) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (پرليمنري رولنگ) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (Common law) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (Civil law) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.

1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (Regulatory agencies) متعارف ڪرايا ويا.

1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>hmujvlh8or64vhg6yu9gf8uaczu6mde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425257</id>
      <parentid>425256</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74401" sha1="26zod213lsrjwj3jkukj248xz8se26i" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن).

برطانيا جي ''ٽربيونلز, ڪورٽس اينڊ اينفورسمينٽ ايڪٽ 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (ڪورٽ آف جسٽس آف دي يورپين يونين) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (ٽريٽي آن دي فنڪڪشننگ آف دي يورپين يونين) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (پرليمنري رولنگ) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (ڪامن لا) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (سول لا) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.
1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (ريگيوليٽري ايجنسيز) متعارف ڪرايا ويا.
1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''Administrative Litigation Law''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;

1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.

1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.

انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''State Compensation Law''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''Administrative Penalties Law''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>26zod213lsrjwj3jkukj248xz8se26i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425258</id>
      <parentid>425257</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74430" sha1="rqicxi83nqmd8hmvm83kbhf8x52n635" xml:space="preserve">
{{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}}

'''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Administrative law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judicial review
 |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/
 |website=Courts and Tribunals Judiciary
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Administrative Court
 |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/
 |publisher=Judiciary of England and Wales
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]]

== تعريف ۽ دائرو ==
انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن.
ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي.

== تاريخي ارتقا ==
=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي.

اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي.
ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا.

هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== براعظمي يورپ ===
براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي.
[[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;
[[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanVwGO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO)
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]]

=== وچ ۽ اوڀر يورپ ===
وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو.
انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== انتظامي قانون جا بنيادي اصول ==
=== قانون جي حڪمراني ===
[[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن.
ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

=== اختيار جي قانوني حد ===
''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر».
ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر».
انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== اختيارن جو ناجائز استعمال ===
اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي.

فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== تناسب جو اصول ===
[[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي.
هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو.
انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== معقوليت ===
برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي.
ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي.
هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي.
تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

=== قدرتي انصاف ===
[[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو.

ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن:

* ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ.
* ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي.

انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن.

== عدالتي نظرثاني ==
[[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي.
عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;

انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UKAdministrativeCourt&quot;/&gt;

=== عدالتي داد رسي ===
عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا:

* غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر).
* ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر).
* قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر).
* قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن).
* مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن).

برطانيا جي ''ٽربيونلز, ڪورٽس اينڊ اينفورسمينٽ ايڪٽ 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;UKTribunals2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۽ آئيني قانون ==
[[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو.
ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.
جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAdministrative2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ab7ce;&quot;
|+ style=&quot;background:#245779;color:white;padding:10px;&quot; | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم ادارو يا خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني نگرانيءَ جو طريقو
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[برطانيا]]
| هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل
| عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[فرانس]]
| ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون
| مخصوص انتظامي عدالتي نظام
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[جرمني]]
| وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون
| انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f8f3e8;&quot; | [[يورپي يونين]]
| يورپي يونين جي عدالت
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ
|-
| style=&quot;background:#f0f6fa;&quot; | [[پاڪستان]]
| هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل
| آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ
|}

== يورپي يونين ۾ انتظامي قانون ==
[[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي.

[[يورپي يونين جي عدالت]] (ڪورٽ آف جسٽس آف دي يورپين يونين) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (ٽريٽي آن دي فنڪڪشننگ آف دي يورپين يونين) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (پرليمنري رولنگ) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو.
اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj
 |publisher=EUR-Lex
 |date=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي.

== پاڪستان ۾ انتظامي قانون ==
[[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن.
پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا.
انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا.

=== آئين جو آرٽيڪل 199 ===
پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي.

هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution199&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199
 |url=https://statutes.pk/constitution/199
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.
پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي.

=== انتظامي ٽربيونل ===
پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن.
اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي.
انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن.

== انتظامي قانون جي اهميت ==
انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.
ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو.
انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.&lt;ref name=&quot;UKJudicialReview&quot;/&gt;


== سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
{{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}}

اڪثر [[عام قانون]] (ڪامن لا) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (سول لا) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن.

=== برازيل ===
[[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]]

[[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي.
1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (ريگيوليٽري ايجنسيز) متعارف ڪرايا ويا.
1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:

* '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن.
* '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن.
* '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي.
* '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن.
* '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن.

=== چلي ===
{{Main|چلي جو قانون}}

[[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن.

هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن.

چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن.

=== چين ===
{{Main|چين ۾ انتظامي قانون}}

[[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو.

1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون.

1989ع ۾ چين ''ايڊمنسٽرٽو لٽيگيشن لا''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Zhang
 |first=Angela Huyue
 |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |isbn=9780197682258
 |page=8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Zhang2024&quot;/&gt;
1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا.
1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو.
انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي.

1994ع ۾ ''اسٽيٽ ڪمپنسيشن لا''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''ايڊمنسٽرٽو پينلٽيز لا''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو.

2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو.

عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي.

=== فرانس ===
[[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]]

[[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;FrenchJustice2021&quot;&gt;{{cite web
 |author=French Ministry of Justice
 |title=L'organisation de la justice en France
 |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم
 |date=15 September 2021
 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/
 |publisher=French Ministry of Justice
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007634187
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو.

عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي.

مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.

فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Garner1924&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Garner
 |first=James W.
 |title=French Administrative Law
 |journal=The Yale Law Journal
 |date=April 1924
 |volume=33
 |issue=6
 |pages=597–627
 |doi=10.2307/787920
 |jstor=787920
 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي.

انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا.

انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن:

* '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&amp;idTexte=CETATEXT000007636208
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ.
* '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي.
* '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق.
* '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;
* '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي.

=== جرمني ===
[[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي.

اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن.

انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو.

جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;BullMehde2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bull
 |first1=Hans Peter
 |last2=Mehde
 |first2=Veith
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre
 |edition=10th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Maurer
 |first1=Hartmut
 |last2=Waldhoff
 |first2=Christian
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.

1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي.

انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jestaedt
 |first=Matthias
 |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns
 |editor-last1=Ehlers
 |editor-first1=Dirk
 |editor-last2=Pünder
 |editor-first2=Hermann
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=16th
 |publisher=C. F. Müller
 |location=Heidelberg
 |year=2022
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

==== آئيني پسمنظر ====
جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي.

هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;&gt;{{cite book
 |last=Detterbeck
 |first=Steffen
 |title=Allgemeines Verwaltungsrecht
 |edition=21st
 |publisher=C. H. Beck
 |location=Munich
 |year=2023
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن:

* '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي.
* '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي.
* '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن.
* '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي.
* '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Detterbeck2023&quot;/&gt;

جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي.

جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري.

==== انتظامي قانون جو دائرو ====
جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي.

انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن:

===== مادي تعريف =====
مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي.

هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي.

مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.

اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو.

===== رسمي تعريف =====
رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.

هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو.

هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل.

هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mayer
 |first=Otto
 |title=Deutsches Verwaltungsrecht
 |year=1895
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jellinek
 |first=Walter
 |title=Verwaltungsrecht
 |year=1928
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي.

ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي.

جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن:

# سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ.
# عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ.
# موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن.
# مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن:

* '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين.
* '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت.

==== عام انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي.

هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;MaurerWaldhoff2024&quot;/&gt;

VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ.

هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا.

سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو.

===== انتظامي فيصلو =====
جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي.

VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن:

# اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي.
# اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي.
# اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي.
# ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين.
# اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي.

==== مخصوص انتظامي قانون ====
جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن:

* '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون.
* '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون.
* '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون.
* '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون.

==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ====
جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو.

هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو.

VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن.

VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hufen2024&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hufen
 |first=Friedhelm
 |title=Verwaltungsprozessrecht
 |year=2024
 |language=de
}}&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
{{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}}

[[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي.

اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا.

اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي.

انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Galli
 |first=Rocco
 |title=Corso di diritto amministrativo
 |publisher=CEDAM
 |year=2011
 |language=it
}}&lt;/ref&gt;

=== نيدرلينڊز ===
[[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن.

ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي.

هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي.

Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا.

جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي.

عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي.

هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو.

ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي.

ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي.

انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي.

مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو.

فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا.

تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن.

انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن.

گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Specialized Supreme Administrative Courts
 |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx
 |publisher=Rechtspraak
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سويڊن ===
[[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]]

[[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Swedish Courts
 |url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx
 |publisher=Swedish Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جا ٽي درجا آهن:

# '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون.
# '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون.
# '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت.

لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن.

ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي.

لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي.

=== تائيوان (جمهوريه چين) ===
{{Main|تائيوان جو قانون}}

[[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي.

2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي.

تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا.

2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC
 |url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp
 |publisher=Judicial Yuan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
[[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن.

انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن.

انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن.

ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Administrative Sanctioning System in Turkey
 |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm
 |website=İdare Hukuku
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يوڪرين ===
{{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}}

[[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي.

يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن.
# '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو.
# '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Galunko
 |editor-first=Valentyn
 |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century)
 |location=Kherson
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ ==
عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا.
انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين.
جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.

'''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي.
هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو.

''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي.

مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن:

* '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو.
* '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو.
* '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي.
* '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي.
انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا.
انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا:

* '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي.
* '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
[[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن.
انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي.

=== آسٽريليا ===
{{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}}

=== ڪئناڊا ===
{{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}}

=== سنگاپور ===
{{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}}

=== برطانيا ===
{{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}}

=== آمريڪا ===
{{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}}

[[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]]
[[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن.
آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن.
[[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن.

ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي.
آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو.
ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا:

* '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا.
* '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا.
* '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا.
انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو.

سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن:

# انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA).
# ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز).
# ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules).
# ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس).
سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي.

==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ====
آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو.
هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو.
هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون.
ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن.
اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا.
هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا.
2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو.
ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Vertesy2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Vértesy
 |first=László
 |year=2013
 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي.
هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن.

==== تاريخي ارتقا ====
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law &amp; Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پهريون دور
| 1875ع تائين
| انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو.
|-
| ٻيو دور
| 1875ع–1930ع
| سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي.
|-
| ٽيون دور
| 1930ع–1945ع
| [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ.
|-
| چوٿون دور
| 1945ع–1965ع
| انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي.
|-
| پنجون دور
| 1965ع–1985ع
| انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون.
|-
| ڇهون دور
| 1985ع کان اڳتي
| ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي.
|}

==== زراعت ====
[[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا.
زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي.
انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي.
[[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن.
ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[آئيني قانون]]
* [[عوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[انساني حق]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[انتظامي عدالت]]
* [[قانوني جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني]
* [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون]
* [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:عوامي قانون]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت]]</text>
      <sha1>rqicxi83nqmd8hmvm83kbhf8x52n635</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104820</id>
    <revision>
      <id>425261</id>
      <timestamp>2026-10-25T14:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/12080453|اقوام متحدہ اقتصادی و سماجی کمیشن برائے ایشیا و بحر الکاہل]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="kog7o4u06svy5rx3cm25p9czw27hh2y" xml:space="preserve">[[فائل:United_Nations_Economic_and_Social_Commission_for_Asia_and_the_Pacific_Member_States.svg|کاٻو|thumb|350x350 عڪسلون|نقشو جيڪو گڏيل قومن جي ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن جي ميمبر ملڪن کي ڏيکاري ٿو.]]
'''گڏيل قومن جو ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن''' ( '''ESCAP''' ) [[گڏيل قومن جي معاشي ۽ سماجي ڪائونسل|گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] جي دائري اختيار هيٺ پنج علائقائي ڪميشنن مان هڪ آهي.  اهو ايشيا ۽ ڏور اوڀر ۾ اقتصادي سرگرمي کي وڌائڻ لاءِ، انهي سان گڏ علائقي ۽ دنيا جي ٻين حصن جي وچ ۾ اقتصادي لاڳاپن کي فروغ ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو هو.

ڪميشن ۾ 53 ميمبر رياستون ۽ نو ايسوسيئيٽ ميمبر شامل آهن، جن مان گهڻا [[ايشيا]] ۽ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] علائقن مان آهن.  ايشيا ۽ پئسفڪ جي ملڪن کان علاوه، ڪميشن جي ميمبرن ۾ [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن.

ڪميشن جي احاطي ۾ ايندڙ علائقو 4.1 ارب ماڻهن جو گھر آهي، يا دنيا جي آبادي جو ٻه ٽيون حصو، جيڪو  ڪميشن کي گڏيل قومن جي پنجن علائقائي ڪميشنن مان سڀ کان وڌيڪ جامع بڻائي ٿو.</text>
      <sha1>kog7o4u06svy5rx3cm25p9czw27hh2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104821</id>
    <revision>
      <id>425262</id>
      <timestamp>2026-10-25T14:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|آفريڪا ۾ انساني ۽ قومن جي حقن بابت 1981ع جو علائقائي بين الاقوامي معاهدو}}  {{Infobox treaty | name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور | long_name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور | image = Flag of the Organization of African Unity (1970–2002); Flag of the African Union (2004–2010).svg | image_width = 240px | caption =...</comment>
      <origin>425262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25642" sha1="20395mv4nwr1f0tkvgjkyd07mbbf9bu" xml:space="preserve">
{{Short description|آفريڪا ۾ انساني ۽ قومن جي حقن بابت 1981ع جو علائقائي بين الاقوامي معاهدو}}

{{Infobox treaty
| name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور
| long_name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور
| image = Flag of the Organization of African Unity (1970–2002); Flag of the African Union (2004–2010).svg
| image_width = 240px
| caption = آفريقي اتحاد جي تنظيم جو تاريخي جهنڊو
| type = انساني حقن بابت علائقائي معاهدو
| date_drafted = 1980ع–1981ع
| date_signed = 27 جون 1981ع
| location_signed = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| date_effective = 21 آڪٽوبر 1986ع
| parties = آفريقي رياستون
| depositor = آفريقي اتحاد جي تنظيم جو سيڪريٽري جنرل؛ جانشين ادارو آفريقي اتحاد
| languages = انگريزي، فرانسيسي ۽ عربي
| wikisource = African Charter on Human and Peoples' Rights
}}

'''انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور''' ({{lang-en|African Charter on Human and Peoples' Rights}})، جنهن کي '''بنجول منشور''' (Banjul Charter) پڻ چيو وڃي ٿو، [[آفريڪا]] ۾ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ قومن جي اجتماعي حقن جي تحفظ لاءِ هڪ علائقائي بين الاقوامي معاهدو آهي. اهو 27 جون 1981ع تي [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] (Organization of African Unity؛ OAU) جي سربراهي اجلاس ۾ [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ منظور ڪيو ويو ۽ 21 آڪٽوبر 1986ع تي نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;&gt;{{cite web
 |title=African Charter on Human and Peoples' Rights
 |url=https://achpr.au.int/index.php/en/charter/african-charter-human-and-peoples-rights
 |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights
 |date=27 June 1981
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNTCharter&quot;&gt;{{cite web
 |title=African Charter on Human and Peoples' Rights
 |url=https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=08000002800cb09f
 |publisher=United Nations Treaty Collection
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ روايتي شهري ۽ سياسي حقن سان گڏ معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن، قومن جي خوداختياري، ترقي، قدرتي وسيلن تي حق، امن، ماحولياتي تحفظ ۽ فرد جي سماجي ذميوارين کي تسليم ڪيو ويو آهي. ان ڪري هي معاهدو ٻين علائقائي انساني حقن جي دستاويزن کان ڪجهه اهم پهلوئن ۾ مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

[[فائل:Flag of the African Union.svg|thumb|left|[[آفريقي اتحاد]] جو موجوده جهنڊو؛ هي ادارو آفريقي اتحاد جي تنظيم جو جانشين آهي.]]

== تاريخي پسمنظر ==
=== آفريقي آزاديءَ جون تحريڪون ===
ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف آزاديءَ جون تحريڪون زور وٺڻ لڳيون. 1963ع ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم قائم ڪئي وئي، جنهن جي اهم مقصدن ۾ آفريقي رياستن جي خودمختياري، علائقائي سالميت، گڏيل تعاون ۽ نوآبادياتي نظام جي خاتمي کي هٿي ڏيڻ شامل هئا.
انساني حقن بابت آفريقي منشور جي تمهيد ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم جي بنيادي منشور، [[گڏيل قومن جو منشور|گڏيل قومن جي منشور]] ۽ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي اصولن جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

منشور جو مقصد عالمي انساني حقن جي اصولن کي آفريڪا جي تاريخي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل علائقائي قانوني ڍانچي ۾ پيش ڪرڻ هو. ان جي تمهيد ۾ آفريقي تهذيب جي تاريخي روايتن ۽ قدرن کي انساني ۽ قومن جي حقن جي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAfricanCharter&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=6–8
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== منشور جي تياري ۽ منظوري ===
جولاءِ 1979ع ۾ [[منروويا]]، [[لائبيريا]] ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم جي سربراهي اجلاس دوران انساني ۽ قومن جي حقن بابت منشور جو ابتدائي مسودو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. ان فيصلي ۾ حقن جي واڌاري ۽ تحفظ لاءِ ادارن جي قيام جو تصور پڻ شامل هو.
منشور جي مسودي تي ڪم کان پوءِ ان کي جون 1981ع ۾ نيروبي ۾ آفريقي سربراهن جي اجلاس دوران منظور ڪيو ويو. ضروري توثيقن کان پوءِ 21 آڪٽوبر 1986ع تي منشور قانوني طور نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNTCharter&quot;/&gt;

== بنيادي اصول ==
=== انساني حقن جي آفاقيت ===
منشور انساني حقن جي عالمي اهميت کي تسليم ڪري ٿو. ان جي تمهيد موجب بنيادي انساني حق انسان جي ذاتي حيثيت ۽ انساني وقار مان جنم وٺن ٿا ۽ انهن جو بين الاقوامي تحفظ ضروري آهي.
ان سان گڏ منشور اهو موقف اختيار ڪري ٿو ته قومن جي اجتماعي حقن جو احترام انفرادي انساني حقن جي تحفظ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== انفرادي ۽ اجتماعي حقن جو تعلق ===
منشور جي اهم خصوصيت فرد جي حقن ۽ قومن جي حقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ آهي.
روايتي انساني حقن جي قانون ۾ اڪثر فرد جي آزادي ۽ رياستي مداخلت کان تحفظ تي زور ڏنو ويندو آهي، جڏهن ته آفريقي منشور اجتماعي مفادن، سماجي ذميوارين ۽ قومي ترقيءَ کي پڻ اهميت ڏئي ٿو.
ڊيوڊ رابرٽسن جي تجزيي موجب منشور ۾ انفرادي آزاديءَ تي ٻڌل روايت ۽ اجتماعي ڀلائيءَ تي ٻڌل سياسي ۽ سماجي سوچ کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAfricanCharter&quot;/&gt;

=== حقن جي هڪ ٻئي سان وابستگي ===
منشور جي تمهيد ۾ شهري ۽ سياسي حقن کي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن کان الڳ نه سمجهڻ جو اصول بيان ٿيل آهي.
ان موجب معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن جي حاصلات شهري ۽ سياسي حقن مان فائدو وٺڻ لاءِ پڻ اهم آهي. منشور ترقيءَ جي حق کي خاص اهميت ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

== انساني ۽ قومن جا حق ==
منشور جي پهرئين حصي جي پهرئين باب ۾ مختلف انساني ۽ اجتماعي حق بيان ڪيا ويا آهن.

=== برابري ۽ امتيازي سلوڪ کان تحفظ ===
دفعه 2 تحت هر شخص کي منشور ۾ بيان ڪيل حقن ۽ آزادين مان نسل، قوميت، رنگ، جنس، ٻولي، مذهب، سياسي راءِ، سماجي حيثيت يا ٻين بنيادن تي امتياز کان سواءِ فائدو حاصل ڪرڻ جو حق آهي.

دفعه 3 قانون آڏو برابري ۽ قانون جي هڪجهڙي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== زندگي، انساني وقار ۽ غلاميءَ جي ممانعت ===
دفعه 4 انساني زندگي ۽ شخصي سلامتيءَ جي تحفظ سان تعلق رکي ٿي.

دفعه 5 هر فرد جي انساني وقار جي احترام جو حق تسليم ڪري ٿي ۽ غلامي، غلامن جي واپار، تشدد، ظالماڻي، غيرانساني يا توهين آميز سلوڪ ۽ سزا جي ممانعت ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== شخصي آزادي ۽ منصفاڻي ٻڌڻي ===
دفعه 6 شخصي آزادي ۽ سلامتيءَ جي حق کي تسليم ڪري ٿي ۽ من ماني گرفتاري يا حراست کان تحفظ ڏئي ٿي.

دفعه 7 ۾ پنهنجو ڪيس ٻڌرائڻ، ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهجڻ، دفاع ڪرڻ ۽ مناسب وقت اندر غيرجانبدار عدالت آڏو ٻڌڻي حاصل ڪرڻ جهڙا حق شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== مذهب، اظهار ۽ تنظيم سازيءَ جي آزادي ===
دفعه 8 ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آهي.

دفعه 9 معلومات حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿي.

دفعه 10 تنظيمون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شموليت جي آزاديءَ سان تعلق رکي ٿي. ان دفعه ۾ قانوني پابندين ۽ اجتماعي يڪجهتيءَ جي ذميواريءَ جو پڻ ذڪر آهي.

دفعه 11 پرامن گڏجاڻين جي حق کي تسليم ڪري ٿي، پر قانوني طور مقرر ڪيل ڪجهه پابندين جي اجازت پڻ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== اچ وڃ ۽ رهائش جي آزادي ===
دفعه 12 هر فرد کي پنهنجي ملڪ اندر اچ وڃ ۽ رهائش اختيار ڪرڻ جو حق ڏئي ٿي، بشرطيڪ قانوني پابندين جي گهرجن جو احترام ڪيو وڃي.
ساڳي دفعه ملڪ ڇڏڻ ۽ واپس اچڻ، پناهه حاصل ڪرڻ ۽ غيرقانوني ملڪ بدريءَ جي مسئلن سان پڻ تعلق رکي ٿي.
دفعه 12 جي پنجين شق ۾ غيرملڪين جي اجتماعي ملڪ بدريءَ جي ممانعت ڪئي وئي آهي، جڏهن اهڙي ملڪ بدري قومي، نسلي، لساني يا مذهبي گروهن کي نشانو بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== ملڪيت، ڪم ۽ صحت جا حق ===
دفعه 14 ملڪيت جي حق کي تسليم ڪري ٿي.

دفعه 15 منصفاڻي ۽ اطمينان بخش حالتن ۾ ڪم ڪرڻ ۽ برابر ڪم جي برابر اجرت جي حق سان تعلق رکي ٿي.

دفعه 16 جسماني ۽ ذهني صحت جي بهترين ممڪن حالت مان فائدو حاصل ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== تعليم ۽ ثقافت ===
دفعه 17 تعليم حاصل ڪرڻ، پنهنجي برادريءَ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ حصو وٺڻ ۽ معاشري ۾ تسليم ٿيل اخلاقي ۽ روايتي قدرن جي واڌاري ۽ تحفظ بابت اصول بيان ڪري ٿي.
ان دفعه جي ٽئين شق موجب برادريءَ جي تسليم ٿيل اخلاقي ۽ روايتي قدرن جي واڌاري ۽ تحفظ کي رياست جي ذميواري قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== خاندان ۽ سماجي تحفظ ===
دفعه 18 خاندان کي سماج جو فطري بنيادي ايڪو تسليم ڪري ٿي ۽ رياست تي ان جي تحفظ جي ذميواري رکي ٿي.
ساڳي دفعه عورتن، ٻارن، بزرگن ۽ معذور ماڻهن جي حقن ۽ تحفظ بابت پڻ اصول بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

== قومن جا اجتماعي حق ==
منشور ۾ قومن جي اجتماعي حقن کي خاص جاءِ ڏني وئي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | آفريقي منشور ۾ قومن جا اهم اجتماعي حق
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | دفعه
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | حق
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني مفهوم
|-
| 19
| قومن جي برابري
| سڀ قومون برابر آهن؛ هڪ قوم کي ٻي قوم تي غلبو قائم ڪرڻ جو حق نه آهي.
|-
| 20
| [[خوداختياري جو حق]]
| قومن کي پنهنجي سياسي حيثيت ۽ ترقيءَ جو رستو طئي ڪرڻ جو حق آهي.
|-
| 21
| قدرتي وسيلن تي حق
| قومن کي پنهنجي دولت ۽ قدرتي وسيلن جي آزاد استعمال ۽ انهن مان فائدو حاصل ڪرڻ جو حق آهي.
|-
| 22
| [[ترقيءَ جو حق]]
| قومن کي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ جو حق حاصل آهي.
|-
| 23
| امن ۽ سلامتي
| قومن کي قومي ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ جو حق آهي.
|-
| 24
| ماحولياتي تحفظ
| قومن کي پنهنجي ترقيءَ لاءِ مناسب ۽ اطمينان بخش ماحول جو حق حاصل آهي.
|}

&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

== فرد جون ذميواريون ==
منشور جي پهرئين حصي جو ٻيو باب ''ذميواريون'' (Duties) جي عنوان سان آهي. هي باب آفريقي منشور جي اهم خصوصيتن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ فرد جي حقن سان گڏ سندس خاندان، سماج، رياست ۽ بين الاقوامي برادريءَ ڏانهن ذميوارين کي به بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRDuties&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chapter II: Duties (Articles 27–29)
 |url=https://achpr.au.int/en/node/642
 |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

=== دفعه 27 ===
دفعه 27 موجب هر فرد جون پنهنجي خاندان، سماج، رياست، ٻين قانوني طور تسليم ٿيل برادرين ۽ بين الاقوامي برادريءَ ڏانهن ذميواريون آهن.

ان ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته فرد پنهنجا حق ۽ آزاديون استعمال ڪندي ٻين جي حقن، اجتماعي سلامتي، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل مفادن جو خيال رکي.&lt;ref name=&quot;ACHPRDuties&quot;/&gt;

=== دفعه 28 ===
دفعه 28 موجب هر فرد تي ذميواري آهي ته ٻين ماڻهن جو امتياز کان سواءِ احترام ڪري ۽ اهڙا سماجي لاڳاپا قائم رکي، جيڪي گڏيل عزت، رواداري ۽ سهپ کي هٿي ڏين.&lt;ref name=&quot;ACHPRDuties&quot;/&gt;

=== دفعه 29 ===
دفعه 29 فرد جون اٺ اهم ذميواريون بيان ڪري ٿي:

# خاندان جي هم آهنگ ترقي، اتحاد ۽ احترام لاءِ ڪم ڪرڻ ۽ ضرورت وقت والدين جي مدد ڪرڻ.
# پنهنجي جسماني ۽ ذهني صلاحيتن ذريعي قومي برادريءَ جي خدمت ڪرڻ.
# پنهنجي رياست جي سلامتيءَ کي نقصان نه پهچائڻ.
# سماجي ۽ قومي يڪجهتيءَ کي برقرار رکڻ ۽ مضبوط ڪرڻ.
# قومي آزادي ۽ ملڪ جي علائقائي سالميت جي حفاظت ۾ قانون مطابق حصو وٺڻ.
# پنهنجي صلاحيتن مطابق ڪم ڪرڻ ۽ قانوني ٽيڪس ادا ڪرڻ.
# رواداري، ڳالهه ٻولهه ۽ صلاح مشوري ذريعي مثبت آفريقي ثقافتي قدرن کي محفوظ ۽ مضبوط ڪرڻ.
# آفريقي اتحاد جي واڌاري ۽ حاصلات ۾ پنهنجي صلاحيت مطابق حصو وٺڻ.

&lt;ref name=&quot;ACHPRDuties&quot;/&gt;

== آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن ==


منشور تحت [[آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن]] (African Commission on Human and Peoples' Rights) قائم ڪئي وئي.
ڪميشن جو مقصد آفريڪا ۾ انساني ۽ قومن جي حقن کي هٿي ڏيڻ، انهن جو تحفظ ڪرڻ ۽ منشور جي تشريح سان لاڳاپيل ڪم سرانجام ڏيڻ آهي.
منشور جي دفعه 45 ڪميشن جا اهم ڪم بيان ڪري ٿي، جن ۾ انساني حقن بابت تحقيق، معلومات گڏ ڪرڻ، قانوني اصولن جي تياريءَ ۾ تعاون، رياستن کي سفارشون ڏيڻ ۽ منشور جي تشريح شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

=== شڪايتن جو طريقيڪار ===
منشور جي دفعات 47 کان 59 تائين رياستن جي وچ ۾ شڪايتن ۽ ٻين اطلاعن يا درخواستن (Communications) جي طريقيڪار بابت اصول موجود آهن.
ڪميشن رياستن جي عملن بابت درخواستن جو جائزو وٺي سگهي ٿي ۽ منشور ۾ مقرر ڪيل شرطن تحت انهن تي غور ڪري سگهي ٿي.
ابتدائي نظام ۾ ڪميشن جي اختيارن جي نوعيت بنيادي طور تحقيقي، مصالحت واري ۽ سفارشي هئي؛ ان وٽ عدالت جهڙي مڪمل عدالتي فيصلي ڏيڻ جي صلاحيت موجود نه هئي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RobertsonAfricanCharter&quot;/&gt;

== آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت ==
{{Main|African Court on Human and Peoples' Rights}}

[[فائل:Flag of the African Union.svg|thumb|آفريقي اتحاد جو جهنڊو؛ آفريقي انساني حقن واري عدالت هن علائقائي انساني حقن جي نظام جو عدالتي ادارو آهي.]]
آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت (African Court on Human and Peoples' Rights) جي قيام لاءِ 10 جون 1998ع تي [[واگاڊوگو]]، [[برڪينا فاسو]] ۾ هڪ پروٽوڪول منظور ڪيو ويو.
هي پروٽوڪول 25 جنوري 2004ع تي نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;AUCourtProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Establishment of an African Court on Human and Peoples' Rights
 |url=https://au.int/en/treaties/protocol-african-charter-human-and-peoples-rights-establishment-african-court-human-and
 |publisher=African Union
 |date=10 June 1998
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

عدالت جو مقصد آفريقي ڪميشن جي ڪمن کي مڪمل ڪرڻ ۽ انساني ۽ قومن جي حقن جي عدالتي تحفظ کي مضبوط ڪرڻ آهي.
عدالت منشور ۽ لاڳاپيل رياستن طرفان منظور ڪيل ٻين انساني حقن جي معاهدن جي بنياد تي ڪيسن جي ٻڌڻي ڪري سگهي ٿي.
عدالت کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] وانگر فردن خلاف بين الاقوامي فوجداري مقدمن جي ٻڌڻيءَ جو اختيار نه آهي.&lt;ref name=&quot;AfricanCourtOfficial&quot;&gt;{{cite web
 |title=Basic Information
 |url=https://www.african-court.org/afchpr/basic-information-2/
 |publisher=African Court on Human and Peoples' Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

=== فردن جي سڌي رسائي ===
عدالت ۾ فردن ۽ غيرسرڪاري تنظيمن جي سڌي درخواست داخل ڪرڻ جو حق مخصوص قانوني شرطن سان مشروط آهي.
عدالت قائم ڪندڙ پروٽوڪول جي دفعه 34(6) تحت لاڳاپيل رياست جو اهڙو اعلان اهم آهي، جنهن سان اها فردن ۽ اهل غيرسرڪاري تنظيمن جون سڌيون درخواستون قبول ڪرڻ بابت عدالت جي اختيار کي تسليم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AUCourtProtocol&quot;/&gt;

== قانوني ۽ نظرياتي اهميت ==
=== انفراديت ۽ اجتماعيت ===
آفريقي منشور ۾ هڪ طرف شخصي آزادي، اظهار، تنظيم سازي، ملڪيت ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا حق موجود آهن، جڏهن ته ٻي طرف اجتماعي سلامتي، قومي يڪجهتي، ثقافتي قدرن ۽ سماجي ذميوارين تي زور ڏنو ويو آهي.
قانوني تجزيي ۾ هن خصوصيت کي انفرادي حقن ۽ اجتماعي مفادن جي وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAfricanCharter&quot;/&gt;

=== حقن تي پابندين جو مسئلو ===
منشور جي ڪجهه دفعات ۾ عوامي سلامتي، صحت، اخلاقي قدرن ۽ ٻين قانوني مقصدن لاءِ حقن جي استعمال تي پابندين جي گنجائش موجود آهي.

انهيءَ ڪري منشور جي تشريح ۾ اهو سوال اهم آهي ته رياستي پابنديون ڪهڙي حد تائين جائز آهن ۽ انهن سان حقن جو اصل مقصد ڪيتري قدر محفوظ رهي ٿو.

رابرٽسن جي تجزيي ۾ ان مسئلي کي آفريقي منشور جي اجتماعي قدرن ۽ روايتي انفرادي حقن واري نظريي جي وچ ۾ هڪ اهم فرق طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAfricanCharter&quot;/&gt;

=== نوآباديات جي مخالفت ===
منشور جي تمهيد ۽ قومن جي حقن بابت دفعات ۾ نوآبادياتي نظام، پرڏيهي تسلط ۽ قومن جي استحصال جي مخالفت کي اهميت حاصل آهي.

خوداختياري، قومي آزادي ۽ قدرتي وسيلن تي حقن جو تصور آفريڪا جي نوآبادياتي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;ACHPRCharter&quot;/&gt;

== ٻين انساني حقن جي معاهدن سان ڀيٽ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | آفريقي ۽ يورپي انساني حقن جي نظامن جون ڪجهه خصوصيتون
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | آفريقي منشور
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | يورپي انساني حقن جو ڪنوينشن
|-
| علائقو
| آفريڪا
| يورپ
|-
| بنيادي نوعيت
| انفرادي ۽ اجتماعي حق
| بنيادي طور انفرادي حق ۽ آزاديون
|-
| معاشي ۽ سماجي حق
| منشور ۾ واضح طور شامل
| بنيادي ڪنوينشن ۾ محدود؛ ٻين يورپي معاهدن ۾ وڌيڪ تفصيل
|-
| قومن جي خوداختياري
| واضح طور تسليم ٿيل
| بنيادي ڪنوينشن ۾ الڳ اجتماعي حق طور درج نه آهي
|-
| فرد جون ذميواريون
| الڳ باب ۾ بيان ٿيل
| ساڳئي نوعيت جو الڳ باب موجود نه آهي
|-
| عدالتي تحفظ
| آفريقي عدالت ۽ ڪميشن
| يورپي انساني حقن واري عدالت
|}

== تاريخي ارتقا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | آفريقي انساني حقن واري نظام جا اهم تاريخي مرحلا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1963ع
| آفريقي اتحاد جي تنظيم جو قيام.
|-
| 1979ع
| منروويا اجلاس ۾ انساني ۽ قومن جي حقن بابت منشور جي مسودي جي تياريءَ جو فيصلو.
|-
| 27 جون 1981ع
| نيروبي ۾ آفريقي منشور جي منظوري.
|-
| 21 آڪٽوبر 1986ع
| آفريقي منشور جو نافذ ٿيڻ.
|-
| 1987ع
| آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن جي قيام کان پوءِ ان جي عملي سرگرمين جي شروعات.
|-
| 10 جون 1998ع
| آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت قائم ڪرڻ لاءِ پروٽوڪول جي منظوري.
|-
| 25 جنوري 2004ع
| عدالت قائم ڪرڻ واري پروٽوڪول جو نافذ ٿيڻ.
|}

== لاڳاپيل مضمون ==
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[آفريقي اتحاد]]
* [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]]
* [[يورپي انساني حقن جو ڪنوينشن]]
* [[خوداختياري جو حق]]
* [[ترقيءَ جو حق]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://achpr.au.int/index.php/en/charter/african-charter-human-and-peoples-rights آفريقي ڪميشن وٽ منشور جو سرڪاري متن]
* [https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=08000002800cb09f گڏيل قومن جي معاهدن واري رجسٽر ۾ منشور]
* [https://www.african-court.org/ آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت]
* [https://au.int/en/treaties/protocol-african-charter-human-and-peoples-rights-establishment-african-court-human-and عدالت قائم ڪرڻ وارو پروٽوڪول]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:African_Union وڪيميڊيا ڪامنز تي آفريقي اتحاد بابت مواد]

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ انساني حق]]
[[زمرو:بين الاقوامي معاهدا]]
[[زمرو:1981ع جا معاهدا]]
[[زمرو:1986ع ۾ نافذ ٿيل معاهدا]]
[[زمرو:آفريقي اتحاد]]</text>
      <sha1>20395mv4nwr1f0tkvgjkyd07mbbf9bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104822</id>
    <revision>
      <id>425263</id>
      <timestamp>2026-10-25T14:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}  '''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آه...</comment>
      <origin>425263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21660" sha1="segq4klo9iu9090iimgf2hg13aznab8" xml:space="preserve">
{{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}

'''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[روزگار]]، [[تعليم]]، [[صحت جي سار سنڀال]]، [[پينشن]]، [[رٽائرمينٽ]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ ٻين عوامي يا نجي خدمتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو. عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نوجوانن ۽ وڏي عمر وارن ٻنهي گروهن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;&gt;{{cite report
 |author=World Health Organization
 |title=Global Report on Ageism
 |trans-title=عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2021
 |isbn=9789240016866
 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جو تعلق [[عمرپرستي]] (Ageism) سان آهي. عالمي صحت تنظيم موجب عمرپرستيءَ ۾ عمر جي بنياد تي ماڻهن بابت قائم ڪيل روايتي تصور، تعصب ۽ امتيازي عمل شامل آهن. عمرپرستي ادارتي سطح تي، ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ ۽ فرد جي پنهنجي سوچ ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeismWeb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ageism
 |url=https://www.who.int/health-topics/ageism
 |publisher=World Health Organization
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کي هڪ غيرقانوني يا سماجي طور ناقابل قبول عمل سمجهڻ جو تصور نسبتاً جديد آهي، پر عمر جي بنياد تي سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ فيصلا ڪرڻ جي روايت پراڻي آهي.

خاص طور تي ملازمت، پينشن ۽ رٽائرمينٽ جي معاملن ۾ عمر جي حدن جو استعمال وڏي عرصي کان ٿيندو رهيو آهي.

رياست طرفان وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ پينشن جي نظام جي ترقيءَ سان رٽائرمينٽ جي مقرر عمر ۽ پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ عمر جون شرطون سرڪاري ۽ نجي ملازمت جي پاليسين جو حصو بڻجي ويون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور عمر جي بنياد تي ڪجهه فرق عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جي عمر مقرر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن.

ڪجهه ملڪن ۾ عورتن کي مردن کان اڳ رٽائر ٿيڻ يا پينشن حاصل ڪرڻ جي سهولت ڏني ويندي هئي. اهڙين پاليسين جو ابتدائي مقصد ڪڏهن سماجي تحفظ يا عورتن جي ڀلائي هوندو هو، پر وقت سان انهن جي برابريءَ واري اصول سان مطابقت بابت سوال پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

سماجي حالتن، زندگيءَ جي اميدوار مدت، ڪم جي نوعيت ۽ امتيازي سلوڪ بابت قانوني سوچ ۾ تبديلين سان مقرر عمر تي لازمي رٽائرمينٽ جي جواز بابت بحث وڌيو.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا قسم ==
=== سڌو امتيازي سلوڪ ===
سڌو امتيازي سلوڪ (Direct discrimination) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن فرد سان سندس عمر جي ڪري ساڳي يا هڪجهڙي صورتحال ۾ موجود ٻئي فرد کان گهٽ موافق سلوڪ ڪيو وڃي.

مثال طور، ڪنهن قابل اميدوار کي رڳو ان ڪري ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪرڻ ته سندس عمر وڌيڪ آهي، سڌي امتيازي سلوڪ جو مثال ٿي سگهي ٿو.

=== اڻسڌو امتيازي سلوڪ ===
اڻسڌو امتيازي سلوڪ (Indirect discrimination) ان وقت ٿي سگهي ٿو، جڏهن بظاهر سڀني تي هڪجهڙو لاڳو ٿيندڙ ضابطو يا پاليسي ڪنهن مخصوص عمر واري گروهه کي غيرمتناسب نقصان پهچائي.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC جي آرٽيڪل 2 ۾ سڌي ۽ اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي تعريف بيان ڪئي وئي آهي. اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي صورت ۾ جائز مقصد ۽ ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب ۽ ضروري طريقن جو سوال اهم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000 establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078
 |publisher=EUR-Lex
 |date=27 November 2000
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادارتي عمرپرستي ===
ادارتي عمرپرستي (Institutional ageism) اهڙن قانونن، پاليسين يا تنظيمي عملن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن عمر واري گروهه کي نقصان پهچائين.

اهو روزگار، صحت جي ادارن، سماجي خدمتن ۽ ٻين تنظيمن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

=== ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي ===
ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي (Interpersonal ageism) ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪنهن فرد بابت عمر جي بنياد تي تعصب رکيو وڃي يا ساڻس نامناسب سلوڪ ڪيو وڃي.

=== پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي ===
پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي (Self-directed ageism) ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ڪو فرد عمر بابت منفي سماجي تصورن کي پنهنجي ذات تي لاڳو ڪري ۽ پنهنجي صلاحيتن يا امڪانن بابت غيرضروري حدون قبول ڪري.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ==
روزگار عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي اهم شعبن مان هڪ آهي.

اهو ملازمت لاءِ ڀرتي، تربيت، ترقي، پگهار، ملازمت مان برطرفي ۽ رٽائرمينٽ جي فيصلن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.

ڪنهن شخص کي صرف عمر جي بنياد تي گهٽ قابل سمجهڻ يا سندس تجربي ۽ صلاحيتن جو انفرادي جائزو وٺڻ کان سواءِ ملازمت کان محروم ڪرڻ امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

آمريڪا جي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن موجب عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڀرتي، پگهار، ترقي، تربيت، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination
 |url=https://www.eeoc.gov/age-discrimination
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== رٽائرمينٽ ۽ پينشن ==
=== لازمي رٽائرمينٽ ===
لازمي رٽائرمينٽ (Mandatory retirement) اهڙي پاليسي آهي، جنهن تحت ملازم کي مقرر عمر تي ملازمت ڇڏڻي پوي ٿي.

اهڙين پاليسين بابت قانوني سوال اهو آهي ته ڇا عمر جي حد ڪنهن جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ مناسب آهي يا اها غيرمنصفاڻي امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي ٿي.

مختلف ملڪن ۾ رٽائرمينٽ جي مقرر عمر بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته مخصوص پيشن يا قانوني حالتن ۾ عمر جون حدون اڃا موجود ٿي سگهن ٿيون.

=== پينشن لاءِ عمر جون شرطون ===
پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ مقرر عمر هر حالت ۾ غيرقانوني امتيازي سلوڪ نه سمجهي ويندي آهي.

سماجي تحفظ ۽ پيشاورانه پينشن جي نظامن ۾ عمر جون حدون قانوني، مالي ۽ سماجي پاليسيءَ جي بنيادن تي مقرر ٿي سگهن ٿيون.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC ۾ پيشاورانه سماجي تحفظ جي نظامن بابت عمر جي ڪجهه شرطن جي اجازت ڏني وئي آهي، بشرطيڪ لاڳو قانوني گهرجون پوريون ٿين ۽ جنس جي بنياد تي ناجائز امتياز پيدا نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

== عمر ۽ جنس جي بنياد تي گڏيل امتياز ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪڏهن [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]] سان گڏ پڻ ظاهر ٿيندو آهي.

تاريخي طور ڪجهه ملڪن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جون عمرون مقرر ڪيون ويون.

اهڙن فرقن جي ڪري پينشن، ملازمت ۽ ڪجهه رعايتي خدمتن ۾ مختلف قانوني نتيجا پيدا ٿي سگهيا.

ڊيوڊ رابرٽسن برطانيا ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن لاءِ ترڻ جي تلائن ۾ مفت داخلا جي هڪ تاريخي قانوني تڪرار جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ عورتن ۽ مردن جي مختلف رٽائرمينٽ جي عمر سان لاڳاپيل رعايتن بابت امتيازي سلوڪ جو سوال پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ قانوني تحفظ ==
=== ڪئناڊا ===
[[ڪئناڊا]] جي [[ڪئناڊا جي حقن ۽ آزادين جو منشور|حقن ۽ آزادين واري منشور]] (Canadian Charter of Rights and Freedoms) جي سيڪشن 15 ۾ عمر کي انهن بنيادن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل آهي.

سيڪشن 15 قانون آڏو برابري، قانون جي هڪجهڙي تحفظ ۽ قانون مان برابر فائدي جي حق سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CanadaSection15&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charterpedia — Section 15: Equality rights
 |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

ڪئناڊا ۾ عمر جي بنياد تي لازمي رٽائرمينٽ ۽ ملازمت بابت قانوني ضابطا وفاقي، صوبائي ۽ علائقائي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

آئيني برابريءَ جو حق ۽ انساني حقن بابت قانون عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي قانوني جاچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== يورپي يونين ===
[[يورپي يونين]] 27 نومبر 2000ع تي هدايت نامو 2000/78/EC منظور ڪيو، جنهن جو مقصد روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر سلوڪ لاءِ هڪ عام قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ هو.

هي هدايت نامو مذهب يا عقيدي، معذوري، عمر ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتيازي سلوڪ سان لاڳاپيل آهي.

ان جو دائرو سرڪاري ۽ نجي شعبن ۾ ڀرتي، پيشاورانه تربيت، ملازمت جي شرطن، پگهار، برطرفي ۽ پيشاورانه تنظيمن جي ميمبرشپ جهڙن معاملن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

هدايت نامي جي آرٽيڪل 6 موجب عمر جي بنياد تي ڪجهه مختلف سلوڪ جائز ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي ڪنهن جائز مقصد لاءِ معقول ۽ معروضي طور ثابت ٿيل هجن ۽ استعمال ڪيل طريقا مناسب ۽ ضروري هجن.

انهن مقصدن ۾ روزگار جي پاليسي، مزدور منڊي ۽ پيشاورانه تربيت جا جائز مقصد شامل ٿي سگهن ٿا.

هي هدايت نامو سمورن ميمبر ملڪن ۾ هر قسم جي رٽائرمينٽ جي عمر کي مڪمل طور غيرقانوني قرار نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ [[برابريءَ جو قانون 2010ع]] (Equality Act 2010) عمر کي قانوني تحفظ حاصل ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.

قانون جي سيڪشن 4 ۾ عمر ٻين محفوظ خصوصيتن سان گڏ درج آهي، جڏهن ته سيڪشن 5 عمر ۽ عمر وارن گروهن جي قانوني تعريف بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;UKEquality2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Equality Act 2010
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر (Default Retirement Age) آڪٽوبر 2011ع ۾ ختم ڪئي وئي.

تنهن هوندي به ڪجهه حالتن ۾ ملازمت ڏيندڙ ادارو مقرر رٽائرمينٽ جي عمر لاڳو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو قانون مطابق جائز مقصد حاصل ڪرڻ جو متناسب طريقو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;UKRetirement2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employment: Retirement Age
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00961/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=20 February 2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪا ===
[[آمريڪا]] ۾ 1967ع جو ''Age Discrimination in Employment Act'' (ADEA) روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف اهم وفاقي قانون آهي.

هي قانون عام طور تي 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن ۽ ملازمت جي اميدوارن کي تحفظ ڏئي ٿو.

قانون ڀرتي، برطرفي، ترقي، پگهار، تربيت ۽ ملازمت جي ٻين شرطن ۾ عمر جي بنياد تي غيرقانوني امتيازي سلوڪ جي ممانعت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADEA1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination in Employment Act of 1967
 |url=https://www.eeoc.gov/statutes/age-discrimination-employment-act-1967
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |year=1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ADEA عام طور تي 40 سالن کان گهٽ عمر وارن ملازمن کي وفاقي سطح تي ساڳيو تحفظ نٿو ڏئي، جيتوڻيڪ ڪجهه رياستن ۽ مقامي قانونن ۾ نوجوان ملازمن لاءِ به تحفظ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;/&gt;

== بين الاقوامي معيار ==
=== عالمي مزدور تنظيم ===
[[عالمي مزدور تنظيم]] (International Labour Organization) 1980ع ۾ وڏي عمر وارن مزدورن بابت سفارش نمبر 162 منظور ڪئي.

هن سفارش ۾ وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر موقعن، منصفاڻي سلوڪ، ملازمت جي تحفظ ۽ رٽائرمينٽ جي تياريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ILO162&quot;&gt;{{cite web
 |title=Older Workers Recommendation, 1980 (No. 162)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312500
 |publisher=International Labour Organization
 |date=23 June 1980
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عالمي صحت تنظيم ===
[[عالمي صحت تنظيم]] 2021ع ۾ ''Global Report on Ageism'' شايع ڪئي.

هن رپورٽ ۾ عمرپرستيءَ جي نوعيت، ان جي پکيڙ، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ تي اثرن ۽ ان جي روڪٿام لاءِ قانوني، تعليمي ۽ بين النسلي قدمن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

رپورٽ موجب عالمي سطح تي عمرپرستي هڪ وسيع سماجي مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن جي صحت، ڀلائي ۽ انساني حقن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

== قانوني طور جائز عمر جون حدون ==
عمر جي بنياد تي هر فرق کي لازمي طور امتيازي سلوڪ نٿو سمجهيو وڃي.

قانونن ۾ ڪڏهن گهٽ ۾ گهٽ عمر جون شرطون مقرر ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ ووٽ ڏيڻ، گاڏي هلائڻ، ڪجهه پيشاورانه ذميواريون سنڀالڻ يا مخصوص سرگرمين لاءِ قانوني رضامندي ڏيڻ.

اهڙين عمر وارين حدن جو جواز فرد جي تحفظ، صلاحيت، قانوني ذميواري ۽ ٻين جائز عوامي مقصدن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

عمر جي بنياد تي پابنديءَ جي قانوني حيثيت جو تعين لاڳو قانون، جائز مقصد، معقوليت ۽ تناسب جي اصولن مطابق ڪيو ويندو آهي.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا اثر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ماڻهن جي معاشي موقعن، سماجي شموليت، صحت ۽ ذهني ڀلائيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿو.

روزگار ۾ اهڙو امتياز ملازمت حاصل ڪرڻ، پيشاورانه ترقي ۽ آمدنيءَ جي موقعن کي محدود ڪري سگهي ٿو.

صحت جي شعبي ۾ عمر بابت غيرمناسب اڳواٽ تصورن جي ڪري مريضن جي ضرورتن ۽ علاج بابت فيصلن تي اثر پئجي سگهي ٿو.

عالمي صحت تنظيم جي تحقيق عمرپرستيءَ کي صحت، انساني وقار ۽ سماجي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل اهم مسئلو قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانوني نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| [[ڪئناڊا]]
| حقن ۽ آزادين واري منشور جي سيڪشن 15
| عمر کي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل ڪندڙ بنيادن ۾ شامل ڪري ٿو.
|-
| [[يورپي يونين]]
| هدايت نامو 2000/78/EC
| روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ عمر جي بنياد تي امتياز خلاف عام ڍانچو؛ جائز استثنا ممڪن.
|-
| [[برطانيا]]
| برابريءَ جو قانون 2010ع
| عمر محفوظ قانوني خصوصيت؛ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر 2011ع ۾ ختم.
|-
| [[آمريڪا]]
| ADEA، 1967ع
| عام طور 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن جو وفاقي تحفظ.
|-
| [[عالمي مزدور تنظيم]]
| سفارش نمبر 162، 1980ع
| وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ برابر موقعا ۽ منصفاڻو سلوڪ.
|-
| [[عالمي صحت تنظيم]]
| عالمي رپورٽ، 2021ع
| عمرپرستيءَ جي صحت ۽ سماجي اثرن بابت تحقيق ۽ روڪٿام جون سفارشون.
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عمرپرستي]]
* [[امتيازي سلوڪ]]
* [[انساني حق]]
* [[برابريءَ جو حق]]
* [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]]
* [[روزگار جو قانون]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[رٽائرمينٽ]]
* [[پينشن]]
* [[سماجي تحفظ]]
* [[وڏي عمر جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.who.int/health-topics/ageism عالمي صحت تنظيم — عمرپرستي]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ، 2021ع]
* [https://www.eeoc.gov/age-discrimination آمريڪي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن — عمر جي بنياد تي امتياز]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078 يورپي يونين جو هدايت نامو 2000/78/EC]
* [https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html ڪئناڊا جي منشور جي سيڪشن 15 بابت سرڪاري تشريح]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents برطانيا جو برابريءَ وارو قانون 2010ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ageism وڪيميڊيا ڪامنز — عمرپرستي بابت ميڊيا]

[[زمرو:امتيازي سلوڪ]]
[[زمرو:عمرپرستي]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:سماجي اڻبرابري]]
[[زمرو:روزگار جو قانون]]
[[زمرو:مزدورن جا حق]]</text>
      <sha1>segq4klo9iu9090iimgf2hg13aznab8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425264</id>
      <parentid>425263</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21656" sha1="fmb7sgg8zijeqhf6aawccje8dh5fuh9" xml:space="preserve">
{{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}

'''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[روزگار]]، [[تعليم]]، [[صحت جي سار سنڀال]]، [[پينشن]]، [[رٽائرمينٽ]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ ٻين عوامي يا نجي خدمتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو. عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نوجوانن ۽ وڏي عمر وارن ٻنهي گروهن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;&gt;{{cite report
 |author=World Health Organization
 |title=Global Report on Ageism
 |trans-title=عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2021
 |isbn=9789240016866
 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جو تعلق [[عمرپرستي]] (Ageism) سان آهي. عالمي صحت تنظيم موجب عمرپرستيءَ ۾ عمر جي بنياد تي ماڻهن بابت قائم ڪيل روايتي تصور، تعصب ۽ امتيازي عمل شامل آهن. عمرپرستي ادارتي سطح تي، ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ ۽ فرد جي پنهنجي سوچ ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeismWeb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ageism
 |url=https://www.who.int/health-topics/ageism
 |publisher=World Health Organization
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کي هڪ غيرقانوني يا سماجي طور ناقابل قبول عمل سمجهڻ جو تصور نسبتاً جديد آهي، پر عمر جي بنياد تي سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ فيصلا ڪرڻ جي روايت پراڻي آهي.
خاص طور تي ملازمت، پينشن ۽ رٽائرمينٽ جي معاملن ۾ عمر جي حدن جو استعمال وڏي عرصي کان ٿيندو رهيو آهي.
رياست طرفان وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ پينشن جي نظام جي ترقيءَ سان رٽائرمينٽ جي مقرر عمر ۽ پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ عمر جون شرطون سرڪاري ۽ نجي ملازمت جي پاليسين جو حصو بڻجي ويون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور عمر جي بنياد تي ڪجهه فرق عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جي عمر مقرر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن.
ڪجهه ملڪن ۾ عورتن کي مردن کان اڳ رٽائر ٿيڻ يا پينشن حاصل ڪرڻ جي سهولت ڏني ويندي هئي. اهڙين پاليسين جو ابتدائي مقصد ڪڏهن سماجي تحفظ يا عورتن جي ڀلائي هوندو هو، پر وقت سان انهن جي برابريءَ واري اصول سان مطابقت بابت سوال پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;
سماجي حالتن، زندگيءَ جي اميدوار مدت، ڪم جي نوعيت ۽ امتيازي سلوڪ بابت قانوني سوچ ۾ تبديلين سان مقرر عمر تي لازمي رٽائرمينٽ جي جواز بابت بحث وڌيو.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا قسم ==
=== سڌو امتيازي سلوڪ ===
سڌو امتيازي سلوڪ (Direct discrimination) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن فرد سان سندس عمر جي ڪري ساڳي يا هڪجهڙي صورتحال ۾ موجود ٻئي فرد کان گهٽ موافق سلوڪ ڪيو وڃي.

مثال طور، ڪنهن قابل اميدوار کي رڳو ان ڪري ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪرڻ ته سندس عمر وڌيڪ آهي، سڌي امتيازي سلوڪ جو مثال ٿي سگهي ٿو.

=== اڻسڌو امتيازي سلوڪ ===
اڻسڌو امتيازي سلوڪ (Indirect discrimination) ان وقت ٿي سگهي ٿو، جڏهن بظاهر سڀني تي هڪجهڙو لاڳو ٿيندڙ ضابطو يا پاليسي ڪنهن مخصوص عمر واري گروهه کي غيرمتناسب نقصان پهچائي.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC جي آرٽيڪل 2 ۾ سڌي ۽ اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي تعريف بيان ڪئي وئي آهي. اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي صورت ۾ جائز مقصد ۽ ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب ۽ ضروري طريقن جو سوال اهم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000 establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078
 |publisher=EUR-Lex
 |date=27 November 2000
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادارتي عمرپرستي ===
ادارتي عمرپرستي (Institutional ageism) اهڙن قانونن، پاليسين يا تنظيمي عملن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن عمر واري گروهه کي نقصان پهچائين.

اهو روزگار، صحت جي ادارن، سماجي خدمتن ۽ ٻين تنظيمن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

=== ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي ===
ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي (Interpersonal ageism) ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪنهن فرد بابت عمر جي بنياد تي تعصب رکيو وڃي يا ساڻس نامناسب سلوڪ ڪيو وڃي.

=== پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي ===
پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي (Self-directed ageism) ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ڪو فرد عمر بابت منفي سماجي تصورن کي پنهنجي ذات تي لاڳو ڪري ۽ پنهنجي صلاحيتن يا امڪانن بابت غيرضروري حدون قبول ڪري.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ==
روزگار عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي اهم شعبن مان هڪ آهي.

اهو ملازمت لاءِ ڀرتي، تربيت، ترقي، پگهار، ملازمت مان برطرفي ۽ رٽائرمينٽ جي فيصلن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.

ڪنهن شخص کي صرف عمر جي بنياد تي گهٽ قابل سمجهڻ يا سندس تجربي ۽ صلاحيتن جو انفرادي جائزو وٺڻ کان سواءِ ملازمت کان محروم ڪرڻ امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

آمريڪا جي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن موجب عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڀرتي، پگهار، ترقي، تربيت، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination
 |url=https://www.eeoc.gov/age-discrimination
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== رٽائرمينٽ ۽ پينشن ==
=== لازمي رٽائرمينٽ ===
لازمي رٽائرمينٽ (Mandatory retirement) اهڙي پاليسي آهي، جنهن تحت ملازم کي مقرر عمر تي ملازمت ڇڏڻي پوي ٿي.

اهڙين پاليسين بابت قانوني سوال اهو آهي ته ڇا عمر جي حد ڪنهن جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ مناسب آهي يا اها غيرمنصفاڻي امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي ٿي.

مختلف ملڪن ۾ رٽائرمينٽ جي مقرر عمر بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته مخصوص پيشن يا قانوني حالتن ۾ عمر جون حدون اڃا موجود ٿي سگهن ٿيون.

=== پينشن لاءِ عمر جون شرطون ===
پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ مقرر عمر هر حالت ۾ غيرقانوني امتيازي سلوڪ نه سمجهي ويندي آهي.

سماجي تحفظ ۽ پيشاورانه پينشن جي نظامن ۾ عمر جون حدون قانوني، مالي ۽ سماجي پاليسيءَ جي بنيادن تي مقرر ٿي سگهن ٿيون.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC ۾ پيشاورانه سماجي تحفظ جي نظامن بابت عمر جي ڪجهه شرطن جي اجازت ڏني وئي آهي، بشرطيڪ لاڳو قانوني گهرجون پوريون ٿين ۽ جنس جي بنياد تي ناجائز امتياز پيدا نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

== عمر ۽ جنس جي بنياد تي گڏيل امتياز ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪڏهن [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]] سان گڏ پڻ ظاهر ٿيندو آهي.

تاريخي طور ڪجهه ملڪن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جون عمرون مقرر ڪيون ويون.

اهڙن فرقن جي ڪري پينشن، ملازمت ۽ ڪجهه رعايتي خدمتن ۾ مختلف قانوني نتيجا پيدا ٿي سگهيا.

ڊيوڊ رابرٽسن برطانيا ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن لاءِ ترڻ جي تلائن ۾ مفت داخلا جي هڪ تاريخي قانوني تڪرار جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ عورتن ۽ مردن جي مختلف رٽائرمينٽ جي عمر سان لاڳاپيل رعايتن بابت امتيازي سلوڪ جو سوال پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ قانوني تحفظ ==
=== ڪئناڊا ===
[[ڪئناڊا]] جي [[ڪئناڊا جي حقن ۽ آزادين جو منشور|حقن ۽ آزادين واري منشور]] (Canadian Charter of Rights and Freedoms) جي سيڪشن 15 ۾ عمر کي انهن بنيادن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل آهي.

سيڪشن 15 قانون آڏو برابري، قانون جي هڪجهڙي تحفظ ۽ قانون مان برابر فائدي جي حق سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CanadaSection15&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charterpedia — Section 15: Equality rights
 |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

ڪئناڊا ۾ عمر جي بنياد تي لازمي رٽائرمينٽ ۽ ملازمت بابت قانوني ضابطا وفاقي، صوبائي ۽ علائقائي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

آئيني برابريءَ جو حق ۽ انساني حقن بابت قانون عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي قانوني جاچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== يورپي يونين ===
[[يورپي يونين]] 27 نومبر 2000ع تي هدايت نامو 2000/78/EC منظور ڪيو، جنهن جو مقصد روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر سلوڪ لاءِ هڪ عام قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ هو.

هي هدايت نامو مذهب يا عقيدي، معذوري، عمر ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتيازي سلوڪ سان لاڳاپيل آهي.

ان جو دائرو سرڪاري ۽ نجي شعبن ۾ ڀرتي، پيشاورانه تربيت، ملازمت جي شرطن، پگهار، برطرفي ۽ پيشاورانه تنظيمن جي ميمبرشپ جهڙن معاملن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

هدايت نامي جي آرٽيڪل 6 موجب عمر جي بنياد تي ڪجهه مختلف سلوڪ جائز ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي ڪنهن جائز مقصد لاءِ معقول ۽ معروضي طور ثابت ٿيل هجن ۽ استعمال ڪيل طريقا مناسب ۽ ضروري هجن.

انهن مقصدن ۾ روزگار جي پاليسي، مزدور منڊي ۽ پيشاورانه تربيت جا جائز مقصد شامل ٿي سگهن ٿا.

هي هدايت نامو سمورن ميمبر ملڪن ۾ هر قسم جي رٽائرمينٽ جي عمر کي مڪمل طور غيرقانوني قرار نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ [[برابريءَ جو قانون 2010ع]] (Equality Act 2010) عمر کي قانوني تحفظ حاصل ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.

قانون جي سيڪشن 4 ۾ عمر ٻين محفوظ خصوصيتن سان گڏ درج آهي، جڏهن ته سيڪشن 5 عمر ۽ عمر وارن گروهن جي قانوني تعريف بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;UKEquality2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Equality Act 2010
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر (Default Retirement Age) آڪٽوبر 2011ع ۾ ختم ڪئي وئي.

تنهن هوندي به ڪجهه حالتن ۾ ملازمت ڏيندڙ ادارو مقرر رٽائرمينٽ جي عمر لاڳو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو قانون مطابق جائز مقصد حاصل ڪرڻ جو متناسب طريقو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;UKRetirement2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employment: Retirement Age
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00961/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=20 February 2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪا ===
[[آمريڪا]] ۾ 1967ع جو ''Age Discrimination in Employment Act'' (ADEA) روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف اهم وفاقي قانون آهي.

هي قانون عام طور تي 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن ۽ ملازمت جي اميدوارن کي تحفظ ڏئي ٿو.

قانون ڀرتي، برطرفي، ترقي، پگهار، تربيت ۽ ملازمت جي ٻين شرطن ۾ عمر جي بنياد تي غيرقانوني امتيازي سلوڪ جي ممانعت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADEA1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination in Employment Act of 1967
 |url=https://www.eeoc.gov/statutes/age-discrimination-employment-act-1967
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |year=1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ADEA عام طور تي 40 سالن کان گهٽ عمر وارن ملازمن کي وفاقي سطح تي ساڳيو تحفظ نٿو ڏئي، جيتوڻيڪ ڪجهه رياستن ۽ مقامي قانونن ۾ نوجوان ملازمن لاءِ به تحفظ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;/&gt;

== بين الاقوامي معيار ==
=== عالمي مزدور تنظيم ===
[[عالمي مزدور تنظيم]] (International Labour Organization) 1980ع ۾ وڏي عمر وارن مزدورن بابت سفارش نمبر 162 منظور ڪئي.

هن سفارش ۾ وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر موقعن، منصفاڻي سلوڪ، ملازمت جي تحفظ ۽ رٽائرمينٽ جي تياريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ILO162&quot;&gt;{{cite web
 |title=Older Workers Recommendation, 1980 (No. 162)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312500
 |publisher=International Labour Organization
 |date=23 June 1980
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عالمي صحت تنظيم ===
[[عالمي صحت تنظيم]] 2021ع ۾ ''Global Report on Ageism'' شايع ڪئي.

هن رپورٽ ۾ عمرپرستيءَ جي نوعيت، ان جي پکيڙ، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ تي اثرن ۽ ان جي روڪٿام لاءِ قانوني، تعليمي ۽ بين النسلي قدمن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

رپورٽ موجب عالمي سطح تي عمرپرستي هڪ وسيع سماجي مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن جي صحت، ڀلائي ۽ انساني حقن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

== قانوني طور جائز عمر جون حدون ==
عمر جي بنياد تي هر فرق کي لازمي طور امتيازي سلوڪ نٿو سمجهيو وڃي.

قانونن ۾ ڪڏهن گهٽ ۾ گهٽ عمر جون شرطون مقرر ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ ووٽ ڏيڻ، گاڏي هلائڻ، ڪجهه پيشاورانه ذميواريون سنڀالڻ يا مخصوص سرگرمين لاءِ قانوني رضامندي ڏيڻ.

اهڙين عمر وارين حدن جو جواز فرد جي تحفظ، صلاحيت، قانوني ذميواري ۽ ٻين جائز عوامي مقصدن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

عمر جي بنياد تي پابنديءَ جي قانوني حيثيت جو تعين لاڳو قانون، جائز مقصد، معقوليت ۽ تناسب جي اصولن مطابق ڪيو ويندو آهي.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا اثر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ماڻهن جي معاشي موقعن، سماجي شموليت، صحت ۽ ذهني ڀلائيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿو.

روزگار ۾ اهڙو امتياز ملازمت حاصل ڪرڻ، پيشاورانه ترقي ۽ آمدنيءَ جي موقعن کي محدود ڪري سگهي ٿو.

صحت جي شعبي ۾ عمر بابت غيرمناسب اڳواٽ تصورن جي ڪري مريضن جي ضرورتن ۽ علاج بابت فيصلن تي اثر پئجي سگهي ٿو.

عالمي صحت تنظيم جي تحقيق عمرپرستيءَ کي صحت، انساني وقار ۽ سماجي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل اهم مسئلو قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانوني نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| [[ڪئناڊا]]
| حقن ۽ آزادين واري منشور جي سيڪشن 15
| عمر کي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل ڪندڙ بنيادن ۾ شامل ڪري ٿو.
|-
| [[يورپي يونين]]
| هدايت نامو 2000/78/EC
| روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ عمر جي بنياد تي امتياز خلاف عام ڍانچو؛ جائز استثنا ممڪن.
|-
| [[برطانيا]]
| برابريءَ جو قانون 2010ع
| عمر محفوظ قانوني خصوصيت؛ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر 2011ع ۾ ختم.
|-
| [[آمريڪا]]
| ADEA، 1967ع
| عام طور 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن جو وفاقي تحفظ.
|-
| [[عالمي مزدور تنظيم]]
| سفارش نمبر 162، 1980ع
| وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ برابر موقعا ۽ منصفاڻو سلوڪ.
|-
| [[عالمي صحت تنظيم]]
| عالمي رپورٽ، 2021ع
| عمرپرستيءَ جي صحت ۽ سماجي اثرن بابت تحقيق ۽ روڪٿام جون سفارشون.
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عمرپرستي]]
* [[امتيازي سلوڪ]]
* [[انساني حق]]
* [[برابريءَ جو حق]]
* [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]]
* [[روزگار جو قانون]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[رٽائرمينٽ]]
* [[پينشن]]
* [[سماجي تحفظ]]
* [[وڏي عمر جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.who.int/health-topics/ageism عالمي صحت تنظيم — عمرپرستي]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ، 2021ع]
* [https://www.eeoc.gov/age-discrimination آمريڪي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن — عمر جي بنياد تي امتياز]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078 يورپي يونين جو هدايت نامو 2000/78/EC]
* [https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html ڪئناڊا جي منشور جي سيڪشن 15 بابت سرڪاري تشريح]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents برطانيا جو برابريءَ وارو قانون 2010ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ageism وڪيميڊيا ڪامنز — عمرپرستي بابت ميڊيا]

[[زمرو:امتيازي سلوڪ]]
[[زمرو:عمرپرستي]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:سماجي اڻبرابري]]
[[زمرو:روزگار جو قانون]]
[[زمرو:مزدورن جا حق]]</text>
      <sha1>fmb7sgg8zijeqhf6aawccje8dh5fuh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425265</id>
      <parentid>425264</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21653" sha1="fnj3ev7ighgdwbs3fygl4nurb1magc2" xml:space="preserve">
{{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}

'''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[روزگار]]، [[تعليم]]، [[صحت جي سار سنڀال]]، [[پينشن]]، [[رٽائرمينٽ]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ ٻين عوامي يا نجي خدمتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو. عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نوجوانن ۽ وڏي عمر وارن ٻنهي گروهن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;&gt;{{cite report
 |author=World Health Organization
 |title=Global Report on Ageism
 |trans-title=عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2021
 |isbn=9789240016866
 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جو تعلق [[عمرپرستي]] (Ageism) سان آهي. عالمي صحت تنظيم موجب عمرپرستيءَ ۾ عمر جي بنياد تي ماڻهن بابت قائم ڪيل روايتي تصور، تعصب ۽ امتيازي عمل شامل آهن. عمرپرستي ادارتي سطح تي، ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ ۽ فرد جي پنهنجي سوچ ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeismWeb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ageism
 |url=https://www.who.int/health-topics/ageism
 |publisher=World Health Organization
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کي هڪ غيرقانوني يا سماجي طور ناقابل قبول عمل سمجهڻ جو تصور نسبتاً جديد آهي، پر عمر جي بنياد تي سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ فيصلا ڪرڻ جي روايت پراڻي آهي.
خاص طور تي ملازمت، پينشن ۽ رٽائرمينٽ جي معاملن ۾ عمر جي حدن جو استعمال وڏي عرصي کان ٿيندو رهيو آهي.
رياست طرفان وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ پينشن جي نظام جي ترقيءَ سان رٽائرمينٽ جي مقرر عمر ۽ پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ عمر جون شرطون سرڪاري ۽ نجي ملازمت جي پاليسين جو حصو بڻجي ويون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور عمر جي بنياد تي ڪجهه فرق عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جي عمر مقرر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن.
ڪجهه ملڪن ۾ عورتن کي مردن کان اڳ رٽائر ٿيڻ يا پينشن حاصل ڪرڻ جي سهولت ڏني ويندي هئي. اهڙين پاليسين جو ابتدائي مقصد ڪڏهن سماجي تحفظ يا عورتن جي ڀلائي هوندو هو، پر وقت سان انهن جي برابريءَ واري اصول سان مطابقت بابت سوال پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;
سماجي حالتن، زندگيءَ جي اميدوار مدت، ڪم جي نوعيت ۽ امتيازي سلوڪ بابت قانوني سوچ ۾ تبديلين سان مقرر عمر تي لازمي رٽائرمينٽ جي جواز بابت بحث وڌيو.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا قسم ==
=== سڌو امتيازي سلوڪ ===
سڌو امتيازي سلوڪ (Direct discrimination) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن فرد سان سندس عمر جي ڪري ساڳي يا هڪجهڙي صورتحال ۾ موجود ٻئي فرد کان گهٽ موافق سلوڪ ڪيو وڃي.

مثال طور، ڪنهن قابل اميدوار کي رڳو ان ڪري ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪرڻ ته سندس عمر وڌيڪ آهي، سڌي امتيازي سلوڪ جو مثال ٿي سگهي ٿو.

=== اڻسڌو امتيازي سلوڪ ===
اڻسڌو امتيازي سلوڪ (Indirect discrimination) ان وقت ٿي سگهي ٿو، جڏهن بظاهر سڀني تي هڪجهڙو لاڳو ٿيندڙ ضابطو يا پاليسي ڪنهن مخصوص عمر واري گروهه کي غيرمتناسب نقصان پهچائي.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC جي آرٽيڪل 2 ۾ سڌي ۽ اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي تعريف بيان ڪئي وئي آهي. اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي صورت ۾ جائز مقصد ۽ ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب ۽ ضروري طريقن جو سوال اهم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000 establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078
 |publisher=EUR-Lex
 |date=27 November 2000
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادارتي عمرپرستي ===
ادارتي عمرپرستي (Institutional ageism) اهڙن قانونن، پاليسين يا تنظيمي عملن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن عمر واري گروهه کي نقصان پهچائين.

اهو روزگار، صحت جي ادارن، سماجي خدمتن ۽ ٻين تنظيمن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

=== ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي ===
ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي (Interpersonal ageism) ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪنهن فرد بابت عمر جي بنياد تي تعصب رکيو وڃي يا ساڻس نامناسب سلوڪ ڪيو وڃي.

=== پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي ===
پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي (Self-directed ageism) ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ڪو فرد عمر بابت منفي سماجي تصورن کي پنهنجي ذات تي لاڳو ڪري ۽ پنهنجي صلاحيتن يا امڪانن بابت غيرضروري حدون قبول ڪري.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ==
روزگار عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي اهم شعبن مان هڪ آهي.
اهو ملازمت لاءِ ڀرتي، تربيت، ترقي، پگهار، ملازمت مان برطرفي ۽ رٽائرمينٽ جي فيصلن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.
ڪنهن شخص کي صرف عمر جي بنياد تي گهٽ قابل سمجهڻ يا سندس تجربي ۽ صلاحيتن جو انفرادي جائزو وٺڻ کان سواءِ ملازمت کان محروم ڪرڻ امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
آمريڪا جي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن موجب عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڀرتي، پگهار، ترقي، تربيت، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination
 |url=https://www.eeoc.gov/age-discrimination
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== رٽائرمينٽ ۽ پينشن ==
=== لازمي رٽائرمينٽ ===
لازمي رٽائرمينٽ (Mandatory retirement) اهڙي پاليسي آهي، جنهن تحت ملازم کي مقرر عمر تي ملازمت ڇڏڻي پوي ٿي.

اهڙين پاليسين بابت قانوني سوال اهو آهي ته ڇا عمر جي حد ڪنهن جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ مناسب آهي يا اها غيرمنصفاڻي امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي ٿي.

مختلف ملڪن ۾ رٽائرمينٽ جي مقرر عمر بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته مخصوص پيشن يا قانوني حالتن ۾ عمر جون حدون اڃا موجود ٿي سگهن ٿيون.

=== پينشن لاءِ عمر جون شرطون ===
پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ مقرر عمر هر حالت ۾ غيرقانوني امتيازي سلوڪ نه سمجهي ويندي آهي.

سماجي تحفظ ۽ پيشاورانه پينشن جي نظامن ۾ عمر جون حدون قانوني، مالي ۽ سماجي پاليسيءَ جي بنيادن تي مقرر ٿي سگهن ٿيون.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC ۾ پيشاورانه سماجي تحفظ جي نظامن بابت عمر جي ڪجهه شرطن جي اجازت ڏني وئي آهي، بشرطيڪ لاڳو قانوني گهرجون پوريون ٿين ۽ جنس جي بنياد تي ناجائز امتياز پيدا نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

== عمر ۽ جنس جي بنياد تي گڏيل امتياز ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪڏهن [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]] سان گڏ پڻ ظاهر ٿيندو آهي.

تاريخي طور ڪجهه ملڪن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جون عمرون مقرر ڪيون ويون.

اهڙن فرقن جي ڪري پينشن، ملازمت ۽ ڪجهه رعايتي خدمتن ۾ مختلف قانوني نتيجا پيدا ٿي سگهيا.

ڊيوڊ رابرٽسن برطانيا ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن لاءِ ترڻ جي تلائن ۾ مفت داخلا جي هڪ تاريخي قانوني تڪرار جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ عورتن ۽ مردن جي مختلف رٽائرمينٽ جي عمر سان لاڳاپيل رعايتن بابت امتيازي سلوڪ جو سوال پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ قانوني تحفظ ==
=== ڪئناڊا ===
[[ڪئناڊا]] جي [[ڪئناڊا جي حقن ۽ آزادين جو منشور|حقن ۽ آزادين واري منشور]] (Canadian Charter of Rights and Freedoms) جي سيڪشن 15 ۾ عمر کي انهن بنيادن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل آهي.

سيڪشن 15 قانون آڏو برابري، قانون جي هڪجهڙي تحفظ ۽ قانون مان برابر فائدي جي حق سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CanadaSection15&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charterpedia — Section 15: Equality rights
 |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

ڪئناڊا ۾ عمر جي بنياد تي لازمي رٽائرمينٽ ۽ ملازمت بابت قانوني ضابطا وفاقي، صوبائي ۽ علائقائي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

آئيني برابريءَ جو حق ۽ انساني حقن بابت قانون عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي قانوني جاچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== يورپي يونين ===
[[يورپي يونين]] 27 نومبر 2000ع تي هدايت نامو 2000/78/EC منظور ڪيو، جنهن جو مقصد روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر سلوڪ لاءِ هڪ عام قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ هو.

هي هدايت نامو مذهب يا عقيدي، معذوري، عمر ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتيازي سلوڪ سان لاڳاپيل آهي.

ان جو دائرو سرڪاري ۽ نجي شعبن ۾ ڀرتي، پيشاورانه تربيت، ملازمت جي شرطن، پگهار، برطرفي ۽ پيشاورانه تنظيمن جي ميمبرشپ جهڙن معاملن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

هدايت نامي جي آرٽيڪل 6 موجب عمر جي بنياد تي ڪجهه مختلف سلوڪ جائز ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي ڪنهن جائز مقصد لاءِ معقول ۽ معروضي طور ثابت ٿيل هجن ۽ استعمال ڪيل طريقا مناسب ۽ ضروري هجن.

انهن مقصدن ۾ روزگار جي پاليسي، مزدور منڊي ۽ پيشاورانه تربيت جا جائز مقصد شامل ٿي سگهن ٿا.

هي هدايت نامو سمورن ميمبر ملڪن ۾ هر قسم جي رٽائرمينٽ جي عمر کي مڪمل طور غيرقانوني قرار نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ [[برابريءَ جو قانون 2010ع]] (Equality Act 2010) عمر کي قانوني تحفظ حاصل ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.

قانون جي سيڪشن 4 ۾ عمر ٻين محفوظ خصوصيتن سان گڏ درج آهي، جڏهن ته سيڪشن 5 عمر ۽ عمر وارن گروهن جي قانوني تعريف بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;UKEquality2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Equality Act 2010
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر (Default Retirement Age) آڪٽوبر 2011ع ۾ ختم ڪئي وئي.

تنهن هوندي به ڪجهه حالتن ۾ ملازمت ڏيندڙ ادارو مقرر رٽائرمينٽ جي عمر لاڳو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو قانون مطابق جائز مقصد حاصل ڪرڻ جو متناسب طريقو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;UKRetirement2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employment: Retirement Age
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00961/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=20 February 2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪا ===
[[آمريڪا]] ۾ 1967ع جو ''Age Discrimination in Employment Act'' (ADEA) روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف اهم وفاقي قانون آهي.

هي قانون عام طور تي 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن ۽ ملازمت جي اميدوارن کي تحفظ ڏئي ٿو.

قانون ڀرتي، برطرفي، ترقي، پگهار، تربيت ۽ ملازمت جي ٻين شرطن ۾ عمر جي بنياد تي غيرقانوني امتيازي سلوڪ جي ممانعت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADEA1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination in Employment Act of 1967
 |url=https://www.eeoc.gov/statutes/age-discrimination-employment-act-1967
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |year=1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ADEA عام طور تي 40 سالن کان گهٽ عمر وارن ملازمن کي وفاقي سطح تي ساڳيو تحفظ نٿو ڏئي، جيتوڻيڪ ڪجهه رياستن ۽ مقامي قانونن ۾ نوجوان ملازمن لاءِ به تحفظ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;/&gt;

== بين الاقوامي معيار ==
=== عالمي مزدور تنظيم ===
[[عالمي مزدور تنظيم]] (International Labour Organization) 1980ع ۾ وڏي عمر وارن مزدورن بابت سفارش نمبر 162 منظور ڪئي.

هن سفارش ۾ وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر موقعن، منصفاڻي سلوڪ، ملازمت جي تحفظ ۽ رٽائرمينٽ جي تياريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ILO162&quot;&gt;{{cite web
 |title=Older Workers Recommendation, 1980 (No. 162)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312500
 |publisher=International Labour Organization
 |date=23 June 1980
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عالمي صحت تنظيم ===
[[عالمي صحت تنظيم]] 2021ع ۾ ''Global Report on Ageism'' شايع ڪئي.

هن رپورٽ ۾ عمرپرستيءَ جي نوعيت، ان جي پکيڙ، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ تي اثرن ۽ ان جي روڪٿام لاءِ قانوني، تعليمي ۽ بين النسلي قدمن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

رپورٽ موجب عالمي سطح تي عمرپرستي هڪ وسيع سماجي مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن جي صحت، ڀلائي ۽ انساني حقن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

== قانوني طور جائز عمر جون حدون ==
عمر جي بنياد تي هر فرق کي لازمي طور امتيازي سلوڪ نٿو سمجهيو وڃي.

قانونن ۾ ڪڏهن گهٽ ۾ گهٽ عمر جون شرطون مقرر ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ ووٽ ڏيڻ، گاڏي هلائڻ، ڪجهه پيشاورانه ذميواريون سنڀالڻ يا مخصوص سرگرمين لاءِ قانوني رضامندي ڏيڻ.

اهڙين عمر وارين حدن جو جواز فرد جي تحفظ، صلاحيت، قانوني ذميواري ۽ ٻين جائز عوامي مقصدن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

عمر جي بنياد تي پابنديءَ جي قانوني حيثيت جو تعين لاڳو قانون، جائز مقصد، معقوليت ۽ تناسب جي اصولن مطابق ڪيو ويندو آهي.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا اثر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ماڻهن جي معاشي موقعن، سماجي شموليت، صحت ۽ ذهني ڀلائيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿو.

روزگار ۾ اهڙو امتياز ملازمت حاصل ڪرڻ، پيشاورانه ترقي ۽ آمدنيءَ جي موقعن کي محدود ڪري سگهي ٿو.

صحت جي شعبي ۾ عمر بابت غيرمناسب اڳواٽ تصورن جي ڪري مريضن جي ضرورتن ۽ علاج بابت فيصلن تي اثر پئجي سگهي ٿو.

عالمي صحت تنظيم جي تحقيق عمرپرستيءَ کي صحت، انساني وقار ۽ سماجي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل اهم مسئلو قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانوني نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| [[ڪئناڊا]]
| حقن ۽ آزادين واري منشور جي سيڪشن 15
| عمر کي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل ڪندڙ بنيادن ۾ شامل ڪري ٿو.
|-
| [[يورپي يونين]]
| هدايت نامو 2000/78/EC
| روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ عمر جي بنياد تي امتياز خلاف عام ڍانچو؛ جائز استثنا ممڪن.
|-
| [[برطانيا]]
| برابريءَ جو قانون 2010ع
| عمر محفوظ قانوني خصوصيت؛ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر 2011ع ۾ ختم.
|-
| [[آمريڪا]]
| ADEA، 1967ع
| عام طور 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن جو وفاقي تحفظ.
|-
| [[عالمي مزدور تنظيم]]
| سفارش نمبر 162، 1980ع
| وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ برابر موقعا ۽ منصفاڻو سلوڪ.
|-
| [[عالمي صحت تنظيم]]
| عالمي رپورٽ، 2021ع
| عمرپرستيءَ جي صحت ۽ سماجي اثرن بابت تحقيق ۽ روڪٿام جون سفارشون.
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عمرپرستي]]
* [[امتيازي سلوڪ]]
* [[انساني حق]]
* [[برابريءَ جو حق]]
* [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]]
* [[روزگار جو قانون]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[رٽائرمينٽ]]
* [[پينشن]]
* [[سماجي تحفظ]]
* [[وڏي عمر جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.who.int/health-topics/ageism عالمي صحت تنظيم — عمرپرستي]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ، 2021ع]
* [https://www.eeoc.gov/age-discrimination آمريڪي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن — عمر جي بنياد تي امتياز]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078 يورپي يونين جو هدايت نامو 2000/78/EC]
* [https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html ڪئناڊا جي منشور جي سيڪشن 15 بابت سرڪاري تشريح]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents برطانيا جو برابريءَ وارو قانون 2010ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ageism وڪيميڊيا ڪامنز — عمرپرستي بابت ميڊيا]

[[زمرو:امتيازي سلوڪ]]
[[زمرو:عمرپرستي]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:سماجي اڻبرابري]]
[[زمرو:روزگار جو قانون]]
[[زمرو:مزدورن جا حق]]</text>
      <sha1>fnj3ev7ighgdwbs3fygl4nurb1magc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425266</id>
      <parentid>425265</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* رٽائرمينٽ ۽ پينشن */</comment>
      <origin>425266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21649" sha1="gnf0xwgeihesba0jnhhiu1lhjposafw" xml:space="preserve">
{{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}

'''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[روزگار]]، [[تعليم]]، [[صحت جي سار سنڀال]]، [[پينشن]]، [[رٽائرمينٽ]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ ٻين عوامي يا نجي خدمتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو. عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نوجوانن ۽ وڏي عمر وارن ٻنهي گروهن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;&gt;{{cite report
 |author=World Health Organization
 |title=Global Report on Ageism
 |trans-title=عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2021
 |isbn=9789240016866
 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جو تعلق [[عمرپرستي]] (Ageism) سان آهي. عالمي صحت تنظيم موجب عمرپرستيءَ ۾ عمر جي بنياد تي ماڻهن بابت قائم ڪيل روايتي تصور، تعصب ۽ امتيازي عمل شامل آهن. عمرپرستي ادارتي سطح تي، ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ ۽ فرد جي پنهنجي سوچ ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeismWeb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ageism
 |url=https://www.who.int/health-topics/ageism
 |publisher=World Health Organization
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کي هڪ غيرقانوني يا سماجي طور ناقابل قبول عمل سمجهڻ جو تصور نسبتاً جديد آهي، پر عمر جي بنياد تي سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ فيصلا ڪرڻ جي روايت پراڻي آهي.
خاص طور تي ملازمت، پينشن ۽ رٽائرمينٽ جي معاملن ۾ عمر جي حدن جو استعمال وڏي عرصي کان ٿيندو رهيو آهي.
رياست طرفان وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ پينشن جي نظام جي ترقيءَ سان رٽائرمينٽ جي مقرر عمر ۽ پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ عمر جون شرطون سرڪاري ۽ نجي ملازمت جي پاليسين جو حصو بڻجي ويون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور عمر جي بنياد تي ڪجهه فرق عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جي عمر مقرر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن.
ڪجهه ملڪن ۾ عورتن کي مردن کان اڳ رٽائر ٿيڻ يا پينشن حاصل ڪرڻ جي سهولت ڏني ويندي هئي. اهڙين پاليسين جو ابتدائي مقصد ڪڏهن سماجي تحفظ يا عورتن جي ڀلائي هوندو هو، پر وقت سان انهن جي برابريءَ واري اصول سان مطابقت بابت سوال پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;
سماجي حالتن، زندگيءَ جي اميدوار مدت، ڪم جي نوعيت ۽ امتيازي سلوڪ بابت قانوني سوچ ۾ تبديلين سان مقرر عمر تي لازمي رٽائرمينٽ جي جواز بابت بحث وڌيو.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا قسم ==
=== سڌو امتيازي سلوڪ ===
سڌو امتيازي سلوڪ (Direct discrimination) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن فرد سان سندس عمر جي ڪري ساڳي يا هڪجهڙي صورتحال ۾ موجود ٻئي فرد کان گهٽ موافق سلوڪ ڪيو وڃي.

مثال طور، ڪنهن قابل اميدوار کي رڳو ان ڪري ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪرڻ ته سندس عمر وڌيڪ آهي، سڌي امتيازي سلوڪ جو مثال ٿي سگهي ٿو.

=== اڻسڌو امتيازي سلوڪ ===
اڻسڌو امتيازي سلوڪ (Indirect discrimination) ان وقت ٿي سگهي ٿو، جڏهن بظاهر سڀني تي هڪجهڙو لاڳو ٿيندڙ ضابطو يا پاليسي ڪنهن مخصوص عمر واري گروهه کي غيرمتناسب نقصان پهچائي.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC جي آرٽيڪل 2 ۾ سڌي ۽ اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي تعريف بيان ڪئي وئي آهي. اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي صورت ۾ جائز مقصد ۽ ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب ۽ ضروري طريقن جو سوال اهم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000 establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078
 |publisher=EUR-Lex
 |date=27 November 2000
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادارتي عمرپرستي ===
ادارتي عمرپرستي (Institutional ageism) اهڙن قانونن، پاليسين يا تنظيمي عملن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن عمر واري گروهه کي نقصان پهچائين.

اهو روزگار، صحت جي ادارن، سماجي خدمتن ۽ ٻين تنظيمن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

=== ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي ===
ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي (Interpersonal ageism) ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪنهن فرد بابت عمر جي بنياد تي تعصب رکيو وڃي يا ساڻس نامناسب سلوڪ ڪيو وڃي.

=== پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي ===
پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي (Self-directed ageism) ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ڪو فرد عمر بابت منفي سماجي تصورن کي پنهنجي ذات تي لاڳو ڪري ۽ پنهنجي صلاحيتن يا امڪانن بابت غيرضروري حدون قبول ڪري.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ==
روزگار عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي اهم شعبن مان هڪ آهي.
اهو ملازمت لاءِ ڀرتي، تربيت، ترقي، پگهار، ملازمت مان برطرفي ۽ رٽائرمينٽ جي فيصلن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.
ڪنهن شخص کي صرف عمر جي بنياد تي گهٽ قابل سمجهڻ يا سندس تجربي ۽ صلاحيتن جو انفرادي جائزو وٺڻ کان سواءِ ملازمت کان محروم ڪرڻ امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
آمريڪا جي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن موجب عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڀرتي، پگهار، ترقي، تربيت، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination
 |url=https://www.eeoc.gov/age-discrimination
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== رٽائرمينٽ ۽ پينشن ==
=== لازمي رٽائرمينٽ ===
لازمي رٽائرمينٽ (Mandatory retirement) اهڙي پاليسي آهي، جنهن تحت ملازم کي مقرر عمر تي ملازمت ڇڏڻي پوي ٿي.
اهڙين پاليسين بابت قانوني سوال اهو آهي ته ڇا عمر جي حد ڪنهن جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ مناسب آهي يا اها غيرمنصفاڻي امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي ٿي.
مختلف ملڪن ۾ رٽائرمينٽ جي مقرر عمر بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته مخصوص پيشن يا قانوني حالتن ۾ عمر جون حدون اڃا موجود ٿي سگهن ٿيون.

=== پينشن لاءِ عمر جون شرطون ===
پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ مقرر عمر هر حالت ۾ غيرقانوني امتيازي سلوڪ نه سمجهي ويندي آهي.
سماجي تحفظ ۽ پيشاورانه پينشن جي نظامن ۾ عمر جون حدون قانوني، مالي ۽ سماجي پاليسيءَ جي بنيادن تي مقرر ٿي سگهن ٿيون.
يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC ۾ پيشاورانه سماجي تحفظ جي نظامن بابت عمر جي ڪجهه شرطن جي اجازت ڏني وئي آهي، بشرطيڪ لاڳو قانوني گهرجون پوريون ٿين ۽ جنس جي بنياد تي ناجائز امتياز پيدا نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

== عمر ۽ جنس جي بنياد تي گڏيل امتياز ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪڏهن [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]] سان گڏ پڻ ظاهر ٿيندو آهي.

تاريخي طور ڪجهه ملڪن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جون عمرون مقرر ڪيون ويون.

اهڙن فرقن جي ڪري پينشن، ملازمت ۽ ڪجهه رعايتي خدمتن ۾ مختلف قانوني نتيجا پيدا ٿي سگهيا.

ڊيوڊ رابرٽسن برطانيا ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن لاءِ ترڻ جي تلائن ۾ مفت داخلا جي هڪ تاريخي قانوني تڪرار جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ عورتن ۽ مردن جي مختلف رٽائرمينٽ جي عمر سان لاڳاپيل رعايتن بابت امتيازي سلوڪ جو سوال پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ قانوني تحفظ ==
=== ڪئناڊا ===
[[ڪئناڊا]] جي [[ڪئناڊا جي حقن ۽ آزادين جو منشور|حقن ۽ آزادين واري منشور]] (Canadian Charter of Rights and Freedoms) جي سيڪشن 15 ۾ عمر کي انهن بنيادن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل آهي.

سيڪشن 15 قانون آڏو برابري، قانون جي هڪجهڙي تحفظ ۽ قانون مان برابر فائدي جي حق سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CanadaSection15&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charterpedia — Section 15: Equality rights
 |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

ڪئناڊا ۾ عمر جي بنياد تي لازمي رٽائرمينٽ ۽ ملازمت بابت قانوني ضابطا وفاقي، صوبائي ۽ علائقائي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

آئيني برابريءَ جو حق ۽ انساني حقن بابت قانون عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي قانوني جاچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== يورپي يونين ===
[[يورپي يونين]] 27 نومبر 2000ع تي هدايت نامو 2000/78/EC منظور ڪيو، جنهن جو مقصد روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر سلوڪ لاءِ هڪ عام قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ هو.

هي هدايت نامو مذهب يا عقيدي، معذوري، عمر ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتيازي سلوڪ سان لاڳاپيل آهي.

ان جو دائرو سرڪاري ۽ نجي شعبن ۾ ڀرتي، پيشاورانه تربيت، ملازمت جي شرطن، پگهار، برطرفي ۽ پيشاورانه تنظيمن جي ميمبرشپ جهڙن معاملن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

هدايت نامي جي آرٽيڪل 6 موجب عمر جي بنياد تي ڪجهه مختلف سلوڪ جائز ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي ڪنهن جائز مقصد لاءِ معقول ۽ معروضي طور ثابت ٿيل هجن ۽ استعمال ڪيل طريقا مناسب ۽ ضروري هجن.

انهن مقصدن ۾ روزگار جي پاليسي، مزدور منڊي ۽ پيشاورانه تربيت جا جائز مقصد شامل ٿي سگهن ٿا.

هي هدايت نامو سمورن ميمبر ملڪن ۾ هر قسم جي رٽائرمينٽ جي عمر کي مڪمل طور غيرقانوني قرار نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ [[برابريءَ جو قانون 2010ع]] (Equality Act 2010) عمر کي قانوني تحفظ حاصل ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.

قانون جي سيڪشن 4 ۾ عمر ٻين محفوظ خصوصيتن سان گڏ درج آهي، جڏهن ته سيڪشن 5 عمر ۽ عمر وارن گروهن جي قانوني تعريف بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;UKEquality2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Equality Act 2010
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر (Default Retirement Age) آڪٽوبر 2011ع ۾ ختم ڪئي وئي.

تنهن هوندي به ڪجهه حالتن ۾ ملازمت ڏيندڙ ادارو مقرر رٽائرمينٽ جي عمر لاڳو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو قانون مطابق جائز مقصد حاصل ڪرڻ جو متناسب طريقو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;UKRetirement2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employment: Retirement Age
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00961/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=20 February 2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪا ===
[[آمريڪا]] ۾ 1967ع جو ''Age Discrimination in Employment Act'' (ADEA) روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف اهم وفاقي قانون آهي.

هي قانون عام طور تي 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن ۽ ملازمت جي اميدوارن کي تحفظ ڏئي ٿو.

قانون ڀرتي، برطرفي، ترقي، پگهار، تربيت ۽ ملازمت جي ٻين شرطن ۾ عمر جي بنياد تي غيرقانوني امتيازي سلوڪ جي ممانعت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADEA1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination in Employment Act of 1967
 |url=https://www.eeoc.gov/statutes/age-discrimination-employment-act-1967
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |year=1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ADEA عام طور تي 40 سالن کان گهٽ عمر وارن ملازمن کي وفاقي سطح تي ساڳيو تحفظ نٿو ڏئي، جيتوڻيڪ ڪجهه رياستن ۽ مقامي قانونن ۾ نوجوان ملازمن لاءِ به تحفظ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;/&gt;

== بين الاقوامي معيار ==
=== عالمي مزدور تنظيم ===
[[عالمي مزدور تنظيم]] (International Labour Organization) 1980ع ۾ وڏي عمر وارن مزدورن بابت سفارش نمبر 162 منظور ڪئي.

هن سفارش ۾ وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر موقعن، منصفاڻي سلوڪ، ملازمت جي تحفظ ۽ رٽائرمينٽ جي تياريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ILO162&quot;&gt;{{cite web
 |title=Older Workers Recommendation, 1980 (No. 162)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312500
 |publisher=International Labour Organization
 |date=23 June 1980
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عالمي صحت تنظيم ===
[[عالمي صحت تنظيم]] 2021ع ۾ ''Global Report on Ageism'' شايع ڪئي.

هن رپورٽ ۾ عمرپرستيءَ جي نوعيت، ان جي پکيڙ، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ تي اثرن ۽ ان جي روڪٿام لاءِ قانوني، تعليمي ۽ بين النسلي قدمن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

رپورٽ موجب عالمي سطح تي عمرپرستي هڪ وسيع سماجي مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن جي صحت، ڀلائي ۽ انساني حقن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

== قانوني طور جائز عمر جون حدون ==
عمر جي بنياد تي هر فرق کي لازمي طور امتيازي سلوڪ نٿو سمجهيو وڃي.

قانونن ۾ ڪڏهن گهٽ ۾ گهٽ عمر جون شرطون مقرر ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ ووٽ ڏيڻ، گاڏي هلائڻ، ڪجهه پيشاورانه ذميواريون سنڀالڻ يا مخصوص سرگرمين لاءِ قانوني رضامندي ڏيڻ.

اهڙين عمر وارين حدن جو جواز فرد جي تحفظ، صلاحيت، قانوني ذميواري ۽ ٻين جائز عوامي مقصدن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

عمر جي بنياد تي پابنديءَ جي قانوني حيثيت جو تعين لاڳو قانون، جائز مقصد، معقوليت ۽ تناسب جي اصولن مطابق ڪيو ويندو آهي.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا اثر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ماڻهن جي معاشي موقعن، سماجي شموليت، صحت ۽ ذهني ڀلائيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿو.

روزگار ۾ اهڙو امتياز ملازمت حاصل ڪرڻ، پيشاورانه ترقي ۽ آمدنيءَ جي موقعن کي محدود ڪري سگهي ٿو.

صحت جي شعبي ۾ عمر بابت غيرمناسب اڳواٽ تصورن جي ڪري مريضن جي ضرورتن ۽ علاج بابت فيصلن تي اثر پئجي سگهي ٿو.

عالمي صحت تنظيم جي تحقيق عمرپرستيءَ کي صحت، انساني وقار ۽ سماجي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل اهم مسئلو قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانوني نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| [[ڪئناڊا]]
| حقن ۽ آزادين واري منشور جي سيڪشن 15
| عمر کي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل ڪندڙ بنيادن ۾ شامل ڪري ٿو.
|-
| [[يورپي يونين]]
| هدايت نامو 2000/78/EC
| روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ عمر جي بنياد تي امتياز خلاف عام ڍانچو؛ جائز استثنا ممڪن.
|-
| [[برطانيا]]
| برابريءَ جو قانون 2010ع
| عمر محفوظ قانوني خصوصيت؛ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر 2011ع ۾ ختم.
|-
| [[آمريڪا]]
| ADEA، 1967ع
| عام طور 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن جو وفاقي تحفظ.
|-
| [[عالمي مزدور تنظيم]]
| سفارش نمبر 162، 1980ع
| وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ برابر موقعا ۽ منصفاڻو سلوڪ.
|-
| [[عالمي صحت تنظيم]]
| عالمي رپورٽ، 2021ع
| عمرپرستيءَ جي صحت ۽ سماجي اثرن بابت تحقيق ۽ روڪٿام جون سفارشون.
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عمرپرستي]]
* [[امتيازي سلوڪ]]
* [[انساني حق]]
* [[برابريءَ جو حق]]
* [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]]
* [[روزگار جو قانون]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[رٽائرمينٽ]]
* [[پينشن]]
* [[سماجي تحفظ]]
* [[وڏي عمر جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.who.int/health-topics/ageism عالمي صحت تنظيم — عمرپرستي]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ، 2021ع]
* [https://www.eeoc.gov/age-discrimination آمريڪي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن — عمر جي بنياد تي امتياز]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078 يورپي يونين جو هدايت نامو 2000/78/EC]
* [https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html ڪئناڊا جي منشور جي سيڪشن 15 بابت سرڪاري تشريح]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents برطانيا جو برابريءَ وارو قانون 2010ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ageism وڪيميڊيا ڪامنز — عمرپرستي بابت ميڊيا]

[[زمرو:امتيازي سلوڪ]]
[[زمرو:عمرپرستي]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:سماجي اڻبرابري]]
[[زمرو:روزگار جو قانون]]
[[زمرو:مزدورن جا حق]]</text>
      <sha1>gnf0xwgeihesba0jnhhiu1lhjposafw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425267</id>
      <parentid>425266</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21634" sha1="ks60kqhgu4uswao286pro0knfd8fsj4" xml:space="preserve">
{{Short description|عمر جي بنياد تي ڪنهن فرد يا گروهه سان غيرمنصفاڻو يا غيربرابر سلوڪ}}

'''عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ''' ({{lang-en|Age discrimination}}) ڪنهن فرد يا گروهه سان سندن عمر جي بنياد تي غيرمنصفاڻو، نقصانڪار يا غيربرابر سلوڪ ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. اهو [[امتيازي سلوڪ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[روزگار]]، [[تعليم]]، [[صحت جي سار سنڀال]]، [[پينشن]]، [[رٽائرمينٽ]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ ٻين عوامي يا نجي خدمتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو. عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نوجوانن ۽ وڏي عمر وارن ٻنهي گروهن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;&gt;{{cite report
 |author=World Health Organization
 |title=Global Report on Ageism
 |trans-title=عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ
 |publisher=World Health Organization
 |location=Geneva
 |year=2021
 |isbn=9789240016866
 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جو تعلق [[عمرپرستي]] (Ageism) سان آهي. عالمي صحت تنظيم موجب عمرپرستيءَ ۾ عمر جي بنياد تي ماڻهن بابت قائم ڪيل روايتي تصور، تعصب ۽ امتيازي عمل شامل آهن. عمرپرستي ادارتي سطح تي، ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ ۽ فرد جي پنهنجي سوچ ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeismWeb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ageism
 |url=https://www.who.int/health-topics/ageism
 |publisher=World Health Organization
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کي هڪ غيرقانوني يا سماجي طور ناقابل قبول عمل سمجهڻ جو تصور نسبتاً جديد آهي، پر عمر جي بنياد تي سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ فيصلا ڪرڻ جي روايت پراڻي آهي.
خاص طور تي ملازمت، پينشن ۽ رٽائرمينٽ جي معاملن ۾ عمر جي حدن جو استعمال وڏي عرصي کان ٿيندو رهيو آهي.
رياست طرفان وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ پينشن جي نظام جي ترقيءَ سان رٽائرمينٽ جي مقرر عمر ۽ پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ عمر جون شرطون سرڪاري ۽ نجي ملازمت جي پاليسين جو حصو بڻجي ويون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور عمر جي بنياد تي ڪجهه فرق عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جي عمر مقرر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن.
ڪجهه ملڪن ۾ عورتن کي مردن کان اڳ رٽائر ٿيڻ يا پينشن حاصل ڪرڻ جي سهولت ڏني ويندي هئي. اهڙين پاليسين جو ابتدائي مقصد ڪڏهن سماجي تحفظ يا عورتن جي ڀلائي هوندو هو، پر وقت سان انهن جي برابريءَ واري اصول سان مطابقت بابت سوال پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;
سماجي حالتن، زندگيءَ جي اميدوار مدت، ڪم جي نوعيت ۽ امتيازي سلوڪ بابت قانوني سوچ ۾ تبديلين سان مقرر عمر تي لازمي رٽائرمينٽ جي جواز بابت بحث وڌيو.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا قسم ==
=== سڌو امتيازي سلوڪ ===
سڌو امتيازي سلوڪ (Direct discrimination) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن فرد سان سندس عمر جي ڪري ساڳي يا هڪجهڙي صورتحال ۾ موجود ٻئي فرد کان گهٽ موافق سلوڪ ڪيو وڃي.

مثال طور، ڪنهن قابل اميدوار کي رڳو ان ڪري ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪرڻ ته سندس عمر وڌيڪ آهي، سڌي امتيازي سلوڪ جو مثال ٿي سگهي ٿو.

=== اڻسڌو امتيازي سلوڪ ===
اڻسڌو امتيازي سلوڪ (Indirect discrimination) ان وقت ٿي سگهي ٿو، جڏهن بظاهر سڀني تي هڪجهڙو لاڳو ٿيندڙ ضابطو يا پاليسي ڪنهن مخصوص عمر واري گروهه کي غيرمتناسب نقصان پهچائي.

يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC جي آرٽيڪل 2 ۾ سڌي ۽ اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي تعريف بيان ڪئي وئي آهي. اڻسڌي امتيازي سلوڪ جي صورت ۾ جائز مقصد ۽ ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب ۽ ضروري طريقن جو سوال اهم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000 establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078
 |publisher=EUR-Lex
 |date=27 November 2000
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادارتي عمرپرستي ===
ادارتي عمرپرستي (Institutional ageism) اهڙن قانونن، پاليسين يا تنظيمي عملن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن عمر واري گروهه کي نقصان پهچائين.

اهو روزگار، صحت جي ادارن، سماجي خدمتن ۽ ٻين تنظيمن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

=== ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي ===
ماڻهن جي وچ ۾ عمرپرستي (Interpersonal ageism) ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪنهن فرد بابت عمر جي بنياد تي تعصب رکيو وڃي يا ساڻس نامناسب سلوڪ ڪيو وڃي.

=== پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي ===
پنهنجي ذات ڏانهن عمرپرستي (Self-directed ageism) ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ڪو فرد عمر بابت منفي سماجي تصورن کي پنهنجي ذات تي لاڳو ڪري ۽ پنهنجي صلاحيتن يا امڪانن بابت غيرضروري حدون قبول ڪري.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ==
روزگار عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي اهم شعبن مان هڪ آهي.
اهو ملازمت لاءِ ڀرتي، تربيت، ترقي، پگهار، ملازمت مان برطرفي ۽ رٽائرمينٽ جي فيصلن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو.
ڪنهن شخص کي صرف عمر جي بنياد تي گهٽ قابل سمجهڻ يا سندس تجربي ۽ صلاحيتن جو انفرادي جائزو وٺڻ کان سواءِ ملازمت کان محروم ڪرڻ امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
آمريڪا جي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن موجب عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڀرتي، پگهار، ترقي، تربيت، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination
 |url=https://www.eeoc.gov/age-discrimination
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

== رٽائرمينٽ ۽ پينشن ==
=== لازمي رٽائرمينٽ ===
لازمي رٽائرمينٽ (Mandatory retirement) اهڙي پاليسي آهي، جنهن تحت ملازم کي مقرر عمر تي ملازمت ڇڏڻي پوي ٿي.
اهڙين پاليسين بابت قانوني سوال اهو آهي ته ڇا عمر جي حد ڪنهن جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ مناسب آهي يا اها غيرمنصفاڻي امتيازي سلوڪ جو سبب بڻجي ٿي.
مختلف ملڪن ۾ رٽائرمينٽ جي مقرر عمر بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته مخصوص پيشن يا قانوني حالتن ۾ عمر جون حدون اڃا موجود ٿي سگهن ٿيون.

=== پينشن لاءِ عمر جون شرطون ===
پينشن حاصل ڪرڻ لاءِ مقرر عمر هر حالت ۾ غيرقانوني امتيازي سلوڪ نه سمجهي ويندي آهي.
سماجي تحفظ ۽ پيشاورانه پينشن جي نظامن ۾ عمر جون حدون قانوني، مالي ۽ سماجي پاليسيءَ جي بنيادن تي مقرر ٿي سگهن ٿيون.
يورپي يونين جي هدايت نامي 2000/78/EC ۾ پيشاورانه سماجي تحفظ جي نظامن بابت عمر جي ڪجهه شرطن جي اجازت ڏني وئي آهي، بشرطيڪ لاڳو قانوني گهرجون پوريون ٿين ۽ جنس جي بنياد تي ناجائز امتياز پيدا نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

== عمر ۽ جنس جي بنياد تي گڏيل امتياز ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪڏهن [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]] سان گڏ پڻ ظاهر ٿيندو آهي.

تاريخي طور ڪجهه ملڪن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ مختلف رٽائرمينٽ جون عمرون مقرر ڪيون ويون.

اهڙن فرقن جي ڪري پينشن، ملازمت ۽ ڪجهه رعايتي خدمتن ۾ مختلف قانوني نتيجا پيدا ٿي سگهيا.

ڊيوڊ رابرٽسن برطانيا ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن لاءِ ترڻ جي تلائن ۾ مفت داخلا جي هڪ تاريخي قانوني تڪرار جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ عورتن ۽ مردن جي مختلف رٽائرمينٽ جي عمر سان لاڳاپيل رعايتن بابت امتيازي سلوڪ جو سوال پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAge2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن ۾ قانوني تحفظ ==
=== ڪئناڊا ===
[[ڪئناڊا]] جي [[ڪئناڊا جي حقن ۽ آزادين جو منشور|حقن ۽ آزادين واري منشور]] (Canadian Charter of Rights and Freedoms) جي سيڪشن 15 ۾ عمر کي انهن بنيادن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل آهي.
سيڪشن 15 قانون آڏو برابري، قانون جي هڪجهڙي تحفظ ۽ قانون مان برابر فائدي جي حق سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CanadaSection15&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charterpedia — Section 15: Equality rights
 |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;
ڪئناڊا ۾ عمر جي بنياد تي لازمي رٽائرمينٽ ۽ ملازمت بابت قانوني ضابطا وفاقي، صوبائي ۽ علائقائي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.
آئيني برابريءَ جو حق ۽ انساني حقن بابت قانون عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي قانوني جاچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== يورپي يونين ===
[[يورپي يونين]] 27 نومبر 2000ع تي هدايت نامو 2000/78/EC منظور ڪيو، جنهن جو مقصد روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر سلوڪ لاءِ هڪ عام قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ هو.
هي هدايت نامو مذهب يا عقيدي، معذوري، عمر ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتيازي سلوڪ سان لاڳاپيل آهي.
ان جو دائرو سرڪاري ۽ نجي شعبن ۾ ڀرتي، پيشاورانه تربيت، ملازمت جي شرطن، پگهار، برطرفي ۽ پيشاورانه تنظيمن جي ميمبرشپ جهڙن معاملن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;
هدايت نامي جي آرٽيڪل 6 موجب عمر جي بنياد تي ڪجهه مختلف سلوڪ جائز ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي ڪنهن جائز مقصد لاءِ معقول ۽ معروضي طور ثابت ٿيل هجن ۽ استعمال ڪيل طريقا مناسب ۽ ضروري هجن.
انهن مقصدن ۾ روزگار جي پاليسي، مزدور منڊي ۽ پيشاورانه تربيت جا جائز مقصد شامل ٿي سگهن ٿا.
هي هدايت نامو سمورن ميمبر ملڪن ۾ هر قسم جي رٽائرمينٽ جي عمر کي مڪمل طور غيرقانوني قرار نٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;EUDirective2000&quot;/&gt;

=== برطانيا ===
[[برطانيا]] ۾ [[برابريءَ جو قانون 2010ع]] (Equality Act 2010) عمر کي قانوني تحفظ حاصل ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.
قانون جي سيڪشن 4 ۾ عمر ٻين محفوظ خصوصيتن سان گڏ درج آهي، جڏهن ته سيڪشن 5 عمر ۽ عمر وارن گروهن جي قانوني تعريف بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;UKEquality2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Equality Act 2010
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
برطانيا ۾ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر (Default Retirement Age) آڪٽوبر 2011ع ۾ ختم ڪئي وئي.
تنهن هوندي به ڪجهه حالتن ۾ ملازمت ڏيندڙ ادارو مقرر رٽائرمينٽ جي عمر لاڳو ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو قانون مطابق جائز مقصد حاصل ڪرڻ جو متناسب طريقو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;UKRetirement2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employment: Retirement Age
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00961/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=20 February 2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آمريڪا ===
[[آمريڪا]] ۾ 1967ع جو ''Age Discrimination in Employment Act'' (ADEA) روزگار ۾ عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف اهم وفاقي قانون آهي.
هي قانون عام طور تي 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن ۽ ملازمت جي اميدوارن کي تحفظ ڏئي ٿو.
قانون ڀرتي، برطرفي، ترقي، پگهار، تربيت ۽ ملازمت جي ٻين شرطن ۾ عمر جي بنياد تي غيرقانوني امتيازي سلوڪ جي ممانعت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADEA1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Age Discrimination in Employment Act of 1967
|url=https://www.eeoc.gov/statutes/age-discrimination-employment-act-1967
 |publisher=U.S. Equal Employment Opportunity Commission
 |year=1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ADEA عام طور تي 40 سالن کان گهٽ عمر وارن ملازمن کي وفاقي سطح تي ساڳيو تحفظ نٿو ڏئي، جيتوڻيڪ ڪجهه رياستن ۽ مقامي قانونن ۾ نوجوان ملازمن لاءِ به تحفظ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;EEOCAge&quot;/&gt;

== بين الاقوامي معيار ==
=== عالمي مزدور تنظيم ===
[[عالمي مزدور تنظيم]] (International Labour Organization) 1980ع ۾ وڏي عمر وارن مزدورن بابت سفارش نمبر 162 منظور ڪئي.

هن سفارش ۾ وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ برابر موقعن، منصفاڻي سلوڪ، ملازمت جي تحفظ ۽ رٽائرمينٽ جي تياريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ILO162&quot;&gt;{{cite web
 |title=Older Workers Recommendation, 1980 (No. 162)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312500
 |publisher=International Labour Organization
 |date=23 June 1980
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عالمي صحت تنظيم ===
[[عالمي صحت تنظيم]] 2021ع ۾ ''Global Report on Ageism'' شايع ڪئي.

هن رپورٽ ۾ عمرپرستيءَ جي نوعيت، ان جي پکيڙ، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ تي اثرن ۽ ان جي روڪٿام لاءِ قانوني، تعليمي ۽ بين النسلي قدمن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

رپورٽ موجب عالمي سطح تي عمرپرستي هڪ وسيع سماجي مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن جي صحت، ڀلائي ۽ انساني حقن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

== قانوني طور جائز عمر جون حدون ==
عمر جي بنياد تي هر فرق کي لازمي طور امتيازي سلوڪ نٿو سمجهيو وڃي.

قانونن ۾ ڪڏهن گهٽ ۾ گهٽ عمر جون شرطون مقرر ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ ووٽ ڏيڻ، گاڏي هلائڻ، ڪجهه پيشاورانه ذميواريون سنڀالڻ يا مخصوص سرگرمين لاءِ قانوني رضامندي ڏيڻ.

اهڙين عمر وارين حدن جو جواز فرد جي تحفظ، صلاحيت، قانوني ذميواري ۽ ٻين جائز عوامي مقصدن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

عمر جي بنياد تي پابنديءَ جي قانوني حيثيت جو تعين لاڳو قانون، جائز مقصد، معقوليت ۽ تناسب جي اصولن مطابق ڪيو ويندو آهي.

== عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جا اثر ==
عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ماڻهن جي معاشي موقعن، سماجي شموليت، صحت ۽ ذهني ڀلائيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿو.

روزگار ۾ اهڙو امتياز ملازمت حاصل ڪرڻ، پيشاورانه ترقي ۽ آمدنيءَ جي موقعن کي محدود ڪري سگهي ٿو.

صحت جي شعبي ۾ عمر بابت غيرمناسب اڳواٽ تصورن جي ڪري مريضن جي ضرورتن ۽ علاج بابت فيصلن تي اثر پئجي سگهي ٿو.

عالمي صحت تنظيم جي تحقيق عمرپرستيءَ کي صحت، انساني وقار ۽ سماجي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل اهم مسئلو قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;WHOAgeism2021&quot;/&gt;

== تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانوني نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| [[ڪئناڊا]]
| حقن ۽ آزادين واري منشور جي سيڪشن 15
| عمر کي امتيازي سلوڪ کان تحفظ حاصل ڪندڙ بنيادن ۾ شامل ڪري ٿو.
|-
| [[يورپي يونين]]
| هدايت نامو 2000/78/EC
| روزگار ۽ پيشاورانه سرگرمين ۾ عمر جي بنياد تي امتياز خلاف عام ڍانچو؛ جائز استثنا ممڪن.
|-
| [[برطانيا]]
| برابريءَ جو قانون 2010ع
| عمر محفوظ قانوني خصوصيت؛ عام لازمي رٽائرمينٽ جي عمر 2011ع ۾ ختم.
|-
| [[آمريڪا]]
| ADEA، 1967ع
| عام طور 40 سالن يا وڌيڪ عمر وارن ملازمن جو وفاقي تحفظ.
|-
| [[عالمي مزدور تنظيم]]
| سفارش نمبر 162، 1980ع
| وڏي عمر وارن مزدورن لاءِ برابر موقعا ۽ منصفاڻو سلوڪ.
|-
| [[عالمي صحت تنظيم]]
| عالمي رپورٽ، 2021ع
| عمرپرستيءَ جي صحت ۽ سماجي اثرن بابت تحقيق ۽ روڪٿام جون سفارشون.
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عمرپرستي]]
* [[امتيازي سلوڪ]]
* [[انساني حق]]
* [[برابريءَ جو حق]]
* [[جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ]]
* [[روزگار جو قانون]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[رٽائرمينٽ]]
* [[پينشن]]
* [[سماجي تحفظ]]
* [[وڏي عمر جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.who.int/health-topics/ageism عالمي صحت تنظيم — عمرپرستي]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 عمرپرستي بابت عالمي رپورٽ، 2021ع]
* [https://www.eeoc.gov/age-discrimination آمريڪي برابر روزگار موقعن واري ڪميشن — عمر جي بنياد تي امتياز]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32000L0078 يورپي يونين جو هدايت نامو 2000/78/EC]
* [https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/rfc-dlc/ccrf-ccdl/check/art15.html ڪئناڊا جي منشور جي سيڪشن 15 بابت سرڪاري تشريح]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/contents برطانيا جو برابريءَ وارو قانون 2010ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ageism وڪيميڊيا ڪامنز — عمرپرستي بابت ميڊيا]

[[زمرو:امتيازي سلوڪ]]
[[زمرو:عمرپرستي]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:سماجي اڻبرابري]]
[[زمرو:روزگار جو قانون]]
[[زمرو:مزدورن جا حق]]</text>
      <sha1>ks60kqhgu4uswao286pro0knfd8fsj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جانورن جا حق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104823</id>
    <revision>
      <id>425268</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   '''جانورن جا حق''' ({{lang-en|Animal rights}}) هڪ اخلاقي، فلسفياڻو ۽ قانوني تصور آهي، جنهن موجب غيرانساني جانورن جا اهڙا مفاد ۽ حق ٿي سگهن ٿا، جن جو احترام انسانن ۽ انساني ادارن تي لازم هجي. هن تصور جو تعلق [[جانورن جي ڀلائي]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[حقن جو نظريو]] ۽ انسانن جي جانورن ڏا...</comment>
      <origin>425268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11364" sha1="1sdb7r2huo3d669cxnq9drxqmqv5h8m" xml:space="preserve">

'''جانورن جا حق''' ({{lang-en|Animal rights}}) هڪ اخلاقي، فلسفياڻو ۽ قانوني تصور آهي، جنهن موجب غيرانساني جانورن جا اهڙا مفاد ۽ حق ٿي سگهن ٿا، جن جو احترام انسانن ۽ انساني ادارن تي لازم هجي. هن تصور جو تعلق [[جانورن جي ڀلائي]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[حقن جو نظريو]] ۽ انسانن جي جانورن ڏانهن ذميوارين سان آهي.

== تاريخي پسمنظر ==
هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان مختلف ملڪن ۾ جانورن سان ظلم ۽ بي رحميءَ کي روڪڻ ۽ ان تي سزا مقرر ڪرڻ لاءِ قانون موجود رهيا آهن. جانورن جي تحفظ لاءِ سماجي تنظيمون ۽ دٻاءُ وجهندڙ گروهه پڻ قائم ٿيندا رهيا آهن، جن مان ڪجهه کي شاهي خاندانن جي سرپرستي به حاصل رهي آهي.
تنهن هوندي به جانورن جي تحفظ بابت روايتي قانونن ۽ جانورن کي پنهنجا حق حاصل هجڻ واري تصور ۾ فرق آهي. جانورن جي حقن بابت جديد فلسفياڻي ۽ سياسي بحث خاص طور ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جانورن جي حقن بابت موقف لازمي طور ڪنهن هڪ سياسي نظريي يا فلسفياڻي روايت سان وابسته نه آهي. مختلف اخلاقي ۽ سياسي فڪر جا حامي جانورن جي حقن بابت مختلف موقف اختيار ڪري سگهن ٿا.

== انساني حقن ۽ جانورن جي حقن جو فلسفياڻو تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث، حقن جي نوعيت ۽ انهن جي بنيادن بابت ڪجهه اهم فلسفياڻا سوال پيدا ڪري ٿو.
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل ۾ انسانن کي عقل ۽ ضمير سان نوازيل قرار ڏنو ويو آهي. حقن جي ڪجهه فلسفياڻن نظرين ۾ عقل، اخلاقي شعور ۽ ذميواريءَ کي حقن جي جواز سان ڳنڍيو ويندو آهي.
ان کان علاوه [[سماجي معاهدي جو نظريو|سماجي معاهدي]] (Social contract) جي روايت ۾ رياست جي قيام کي آزاد انسانن جي باهمي رضامنديءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن نظريي موجب ماڻهو رياست کان اڳ هڪ آزاد حالت ۾ تصور ڪيا ويندا آهن ۽ پوءِ گڏيل ضرورتن ۽ مفادن لاءِ سياسي اختيار قائم ڪندا آهن.
اهڙي تصور ۾ رياست کي صرف اهي اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا، جيڪي ان جي قيام جي جائز مقصدن سان مطابقت رکن ٿا.
جانورن جي حقن جي تصور تي تنقيد ڪندڙ ڪجهه مفڪر دليل ڏين ٿا ته عقل، ضمير ۽ سماجي معاهدي تي ٻڌل اهي روايتي نمونا غيرانساني جانورن تي سڌيءَ طرح لاڳو نٿا ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

== حقن ۽ ذميوارين جو تعلق ==
جانورن جي حقن جي حمايت ۾ هڪ دليل اهو آهي ته انسانن تي جانورن جي مفادن جو خيال رکڻ جون اخلاقي ذميواريون موجود آهن.
هن موقف موجب جانورن کي غيرضروري تڪليف، تشدد ۽ استحصال کان بچائڻ انساني اخلاقي ذميوارين جو حصو آهي.
[[حق]] ۽ [[ذميواري]] جي وچ ۾ تعلق اخلاقي ۽ قانوني فلسفي جو هڪ اهم موضوع آهي.
ڪجهه نظرين موجب هر حق سان ڪنهن ٻئي فرد يا اداري جي ذميواري لاڳاپيل هوندي آهي، جڏهن ته ٻين نظرين ۾ حقن ۽ ذميوارين جو تعلق وڌيڪ پيچيده سمجهيو ويندو آهي.
اهڙيون حالتون پڻ ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ ڪنهن فرد تي اخلاقي يا قانوني ذميواري موجود هجي، پر ان جي مقابلي ۾ ڪنهن ٻئي فرد جو سڌو سنئون حق قائم نه ٿئي.
رابرٽسن موجب حقن ۽ ذميوارين جي باهمي تعلق کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ذميواريون ڪنهن مخصوص مقابلي واري حق کان سواءِ به موجود ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

== مثبت حقن سان تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث کي [[مثبت حق|مثبت حقن]] (Positive rights) جي فلسفياڻي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.
مثبت حق اهڙا حق آهن، جن جي حاصلات لاءِ رياست يا ڪنهن ٻئي اداري طرفان فعال قدم کڻڻ ضروري ٿي سگهن ٿا.
مثال طور، [[معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] ڪم ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿو.
رابرٽسن جي تجزيي موجب رياست تي روزگار جا موقعا وڌائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جي ذميواري ٿي سگهي ٿي، پر معاشي حالتن سبب هر شخص کي لازمي طور مناسب ملازمت مهيا ڪرڻ عملي طور ناممڪن ٿي سگهي ٿو.
هن بحث مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڪنهن حق کي تسليم ڪرڻ سان ڪهڙي قسم جون ذميواريون پيدا ٿين ٿيون ۽ انهن کي ڪهڙي حد تائين قانوني طور لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

== غيرانساني جاندارن جا قانوني حق ==
جانورن جي حقن بابت تصور کي ٻين غيرانساني جاندارن، جهڙوڪ وڻن ۽ ٻوٽن، تائين پڻ وڌائي سگهجي ٿو.
آمريڪا ۾ ماحولياتي قانون جي فلسفي سان لاڳاپيل بحثن ۾ اهو سوال اٿاريو ويو آهي ته ڇا وڻن يا ٻين قدرتي وجودن کي قانوني حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي ۽ ڇا انهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ سندن طرفان عدالت ۾ مقدما داخل ڪري سگهجن ٿا.
هن سوال جو تعلق [[قانوني شخصيت]] (Legal personality) ۽ [[عدالت ۾ دعويٰ داخل ڪرڻ جي قانوني حيثيت]] (Legal standing) سان آهي.
آمريڪي قانوني عالم [[ڪرسٽوفر ڊي اسٽون]] پنهنجي مشهور مقالي ''Should Trees Have Standing?'' ۾ قدرتي وجودن کي قانوني حق ڏيڻ جي امڪان بابت بحث ڪيو.
اهڙن بحثن ۾ اهو سوال اهم آهي ته ڇا ڪنهن غيرانساني وجود کي قانوني حق حاصل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ اهو پاڻ عدالت ۾ پيش نه ٿي سگهي يا قانوني ذميواريون ادا ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندو هجي.

== جانورن جي حقن بابت تنقيدي موقف ==
جانورن جي حقن جي تصور بابت فلسفياڻي اختلاف موجود آهن.
ڊيوڊ رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Human Rights'' ۾ جانورن جي حقن جي اصطلاح تي تنقيد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته حقن جي ٻوليءَ کي هر اخلاقي مسئلي تي لاڳو ڪرڻ سان انساني حقن جي تصور جي فلسفياڻي وضاحت متاثر ٿي سگهي ٿي.
سندس موقف موجب انساني حقن جا ڪجهه روايتي نظريا انساني فطرت، باهمي ذميوارين ۽ حقن جي عملي تحفظ تي ٻڌل آهن.
رابرٽسن جو خيال آهي ته جانورن سان ظلم جي مخالفت لاءِ مضبوط اخلاقي دليل موجود ٿي سگهن ٿا، پر انهن دليلن کي لازمي طور جانورن جي حقن جي اصطلاح ۾ پيش ڪرڻ ضروري نه آهي.
هو اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته حقن جي اصطلاح جو حد کان وڌيڪ وسيع استعمال ڪڏهن اهڙن ماڻهن کي جانورن جي تحفظ بابت دليلن کان پري ڪري سگهي ٿو، جيڪي فلسفياڻن اصطلاحن جي غيردقيق استعمال تي اعتراض ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;
هي رابرٽسن جو تنقيدي موقف آهي، نه ڪي جانورن جي حقن بابت فلسفي ۾ گڏيل طور تسليم ٿيل نتيجو. جانورن جي حقن جا حامي، ان جي ابتڙ، دليل ڏين ٿا ته اخلاقي اهميت لاءِ عقل يا سماجي معاهدي ۾ حصو وٺڻ جي صلاحيت لازمي شرط نه آهي ۽ جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ۽ انهن جا مفاد پڻ اخلاقي لحاظ کان اهم آهن.

=== جانورن جي ڀلائي ۽ جانورن جي حقن ۾ فرق ===
[[جانورن جي ڀلائي]] (Animal welfare) ۽ جانورن جا حق (Animal rights) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تصور آهن.
جانورن جي ڀلائيءَ جو تصور عام طور تي جانورن جي جسماني ۽ نفسياتي حالت، مناسب سار سنڀال ۽ غيرضروري تڪليف کان تحفظ تي زور ڏئي ٿو.
جانورن جي حقن جا ڪجهه نظريا ان کان اڳتي وڌي جانورن جي مخصوص مفادن کي اهڙي اخلاقي يا قانوني حيثيت ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا، جنهن کي رڳو انساني فائدي جي بنياد تي نظرانداز نه ڪري سگهجي.
انهيءَ ڪري جانورن سان ظلم جي مخالفت ڪندڙ هر شخص لازمي طور جانورن جي حقن جي سڀني فلسفياڻن نظرين سان متفق نه هوندو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[جانورن جي ڀلائي]]
* [[جانورن سان ظلم]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[انساني حق]]
* [[قدرتي حق]]
* [[سماجي معاهدي جو نظريو]]
* [[قانوني شخصيت]]
* [[ماحولياتي اخلاقيات]]
* [[پيٽر سنگر]]
* [[ٽام ريگن]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://plato.stanford.edu/entries/moral-animal/ Stanford Encyclopedia of Philosophy — جانورن جي اخلاقي حيثيت]
* [https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/ World Organisation for Animal Health — جانورن جي ڀلائي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Animal_rights وڪيميڊيا ڪامنز — جانورن جا حق]

[[زمرو:جانورن جا حق]]
[[زمرو:اخلاقي فلسفو]]
[[زمرو:جانورن جي ڀلائي]]
[[زمرو:حقن جو فلسفو]]</text>
      <sha1>1sdb7r2huo3d669cxnq9drxqmqv5h8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425271</id>
      <parentid>425268</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36128" sha1="kpwvceylk0odqo96th4kio0q8l87cot" xml:space="preserve">
{{Short description|غيرانساني جانورن جي اخلاقي حيثيت، مفادن ۽ حقن بابت فلسفياڻو ۽ قانوني تصور}}

{{About|جانورن جي اخلاقي ۽ قانوني حقن|جانورن جي سار سنڀال ۽ ڀلائي|جانورن جي ڀلائي}}

[[فائل:Animal Rights Protest.jpg|thumb|جانورن جي حقن جي حمايت ۾ مظاهرو، [[بنگهمٽن]]، [[نيويارڪ رياست]]، آمريڪا، 2007ع.]]

'''جانورن جا حق''' ({{lang-en|Animal rights}}) هڪ اخلاقي، فلسفياڻو ۽ قانوني تصور آهي، جنهن موجب غيرانساني جانورن جا اهڙا مفاد ۽ حق ٿي سگهن ٿا، جن جو احترام انسانن ۽ انساني ادارن تي لازم هجي. هن تصور جو تعلق [[جانورن جي ڀلائي]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[حقن جو نظريو]] ۽ انسانن جي جانورن ڏانهن ذميوارين سان آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Gruen
 |first=Lori
 |title=The Moral Status of Animals
 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-animal/
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

جانورن جي حقن جي حمايت ڪندڙ مختلف مفڪر دليل ڏين ٿا ته جانورن جي اخلاقي حيثيت جو تعين رڳو انهن جي انساني نسل سان تعلق نه هجڻ جي بنياد تي نه ٿيڻ گهرجي. انهن مان ڪجهه جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، مفادن ۽ تجربن کي اخلاقي اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا جانورن جي ذاتي قدر، آزادي ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي حقن سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

جانورن جي حقن ۽ جانورن جي ڀلائيءَ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جانورن جي ڀلائيءَ جا اصول جانورن جي جسماني ۽ ذهني حالت، مناسب سنڀال ۽ غيرضروري تڪليف کان تحفظ تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته جانورن جي حقن جا ڪجهه نظريا انسانن طرفان جانورن جي استعمال ۽ استحصال جي اخلاقي جواز تي وڌيڪ بنيادي سوال اٿارين ٿا.&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Welfare
 |url=https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/
 |publisher=World Organisation for Animal Health
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان مختلف ملڪن ۾ جانورن سان ظلم ۽ بي رحميءَ کي روڪڻ ۽ ان تي سزا مقرر ڪرڻ لاءِ قانون موجود رهيا آهن. جانورن جي تحفظ لاءِ سماجي تنظيمون ۽ دٻاءُ وجهندڙ گروهه پڻ قائم ٿيندا رهيا آهن، جن مان ڪجهه کي شاهي خاندانن جي سرپرستي به حاصل رهي آهي.

تنهن هوندي به جانورن جي تحفظ بابت روايتي قانونن ۽ جانورن کي پنهنجا حق حاصل هجڻ واري تصور ۾ فرق آهي. جانورن جي حقن بابت جديد فلسفياڻي ۽ سياسي بحث خاص طور ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جانورن جي حقن بابت موقف لازمي طور ڪنهن هڪ سياسي نظريي يا فلسفياڻي روايت سان وابسته نه آهي. مختلف اخلاقي ۽ سياسي فڪر جا حامي جانورن جي حقن بابت مختلف موقف اختيار ڪري سگهن ٿا.

=== ابتدائي فلسفياڻا تصور ===
جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت بحث قديم فلسفي تائين پهچي ٿو. مختلف فلسفياڻين روايتن ۾ جانورن جي تڪليف، انساني ذميوارين ۽ ٻين جاندارن سان سلوڪ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن.

جديد دور ۾ [[جريمي بينٿم]] جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت هڪ اثرائتو دليل پيش ڪيو. سندس [[افاديت پسندي]] واري فڪر ۾ جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي اهميت ڏني وئي.

بينٿم جي بحث جو بنيادي سوال اهو هو ته جانور عقل يا ڳالهائڻ جي صلاحيت رکن ٿا يا نه، ان کان وڌيڪ اهم اهو آهي ته ڇا اهي تڪليف محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bentham1789&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bentham
 |first=Jeremy
 |title=An Introduction to the Principles of Morals and Legislation
 |year=1789
 |chapter=XVII
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اوڻيهين صديءَ ۾ قانوني تحفظ ===
[[برطانيا]] ۾ 1822ع جو ''Cruel Treatment of Cattle Act''، جنهن کي ''Martin's Act'' پڻ چيو وڃي ٿو، جانورن سان ظلم خلاف ابتدائي اهم قانونن مان هو.

1824ع ۾ لنڊن ۾ ''Society for the Prevention of Cruelty to Animals'' قائم ڪئي وئي، جيڪا بعد ۾ [[Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals]] (RSPCA) جي نالي سان مشهور ٿي.

هن تنظيم جانورن جي تحفظ، قانونسازي ۽ عوامي آگاهيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;RSPCAHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Our History
 |url=https://www.rspca.org.uk/en/whatwedo/whoweare/history
 |publisher=Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ ۾ جديد تحريڪ ===
ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ جانورن جي حقن بابت بحث کي نئين فلسفياڻي ۽ سماجي اهميت حاصل ٿي.

[[رچرڊ ڊي رائڊر]] جانورن بابت اخلاقي امتياز جي بحث ۾ ''Speciesism'' جو اصطلاح متعارف ڪرايو.

[[پيٽر سنگر]] پنهنجي ڪتاب ''Animal Liberation'' (1975ع) ذريعي جانورن جي تڪليف، انهن جي مفادن ۽ انساني استعمال جي اخلاقي جواز بابت بحث کي وسيع ڪيو.

[[ٽام ريگن]] پنهنجي ڪتاب ''The Case for Animal Rights'' (1983ع) ۾ جانورن جي ذاتي قدر ۽ حقن بابت هڪ الڳ فلسفياڻو نظريو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singer1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singer
 |first=Peter
 |title=Animal Liberation: A New Ethics for Our Treatment of Animals
 |publisher=HarperCollins
 |year=1975
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Regan1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Regan
 |first=Tom
 |title=The Case for Animal Rights
 |publisher=University of California Press
 |year=1983
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انساني حقن ۽ جانورن جي حقن جو فلسفياڻو تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث، حقن جي نوعيت ۽ انهن جي بنيادن بابت ڪجهه اهم فلسفياڻا سوال پيدا ڪري ٿو.

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل ۾ انسانن کي عقل ۽ ضمير سان نوازيل قرار ڏنو ويو آهي. حقن جي ڪجهه فلسفياڻن نظرين ۾ عقل، اخلاقي شعور ۽ ذميواريءَ کي حقن جي جواز سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |year=1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه [[سماجي معاهدي جو نظريو|سماجي معاهدي]] (Social contract) جي روايت ۾ رياست جي قيام کي آزاد انسانن جي باهمي رضامنديءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن نظريي موجب ماڻهو رياست کان اڳ هڪ آزاد حالت ۾ تصور ڪيا ويندا آهن ۽ پوءِ گڏيل ضرورتن ۽ مفادن لاءِ سياسي اختيار قائم ڪندا آهن.

اهڙي تصور ۾ رياست کي صرف اهي اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا، جيڪي ان جي قيام جي جائز مقصدن سان مطابقت رکن ٿا.

جانورن جي حقن جي تصور تي تنقيد ڪندڙ ڪجهه مفڪر دليل ڏين ٿا ته عقل، ضمير ۽ سماجي معاهدي تي ٻڌل اهي روايتي نمونا غيرانساني جانورن تي سڌيءَ طرح لاڳو نٿا ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

=== اخلاقي حيثيت ===
[[اخلاقي حيثيت]] (Moral status) مان مراد ڪنهن وجود جي اها حيثيت آهي، جنهن سبب سندس مفادن يا ڀلائيءَ کي اخلاقي فيصلن ۾ اهميت ڏني وڃي.

جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت بنيادي اختلاف اهو آهي ته ڪهڙيون خاصيتون ڪنهن وجود کي اخلاقي تحفظ جو مستحق بڻائين ٿيون.

انهن خاصيتن ۾ عقل، شعور، تڪليف محسوس ڪرڻ، مفاد رکڻ، سماجي لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي زندگيءَ جا تجربا حاصل ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ===
تڪليف ۽ ٻين احساسن کي تجربو ڪرڻ جي صلاحيت کي انگريزيءَ ۾ ''Sentience'' چيو ويندو آهي.

جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت ڪيترائي مفڪر دليل ڏين ٿا ته تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت اخلاقي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهڙن جاندارن جا مفاد انساني عملن سان متاثر ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ بنياد تي جانورن جي مفادن کي نظرانداز ڪرڻ لاءِ صرف انهن جو غيرانساني هجڻ ڪافي اخلاقي دليل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== نسل پرستيءَ سان تشبيهه ۽ نوعي امتياز ===
'''نوعي امتياز''' (Speciesism) اهڙي اخلاقي ترجيح يا تعصب لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جنهن ۾ ڪنهن جاندار جي مفادن کي رڳو سندس حياتياتي نوع سان تعلق جي بنياد تي گهٽ يا وڌيڪ اهميت ڏني وڃي.

هن اصطلاح کي رچرڊ ڊي رائڊر متعارف ڪرايو ۽ پيٽر سنگر ان کي پنهنجي فلسفياڻي لکڻين ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو.

نوعي امتياز جي مخالفت ڪندڙ مفڪر دليل ڏين ٿا ته ڪنهن جاندار جي مفادن جو اخلاقي وزن صرف ان جي نوع سان تعلق جي بنياد تي مقرر نه ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي حقن جا اهم فلسفياڻا نظريا ==
=== افاديت پسندي ===
[[افاديت پسندي]] (Utilitarianism) جي روايت ۾ ڪنهن عمل جي اخلاقي حيثيت جو تعين ان جي نتيجن، ڀلائي ۽ تڪليف جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.

پيٽر سنگر جي فڪر ۾ جانورن جي مفادن کي اخلاقي حساب ۾ شامل ڪرڻ اهم آهي.

سنگر جو نظريو ٽام ريگن جي حقن تي ٻڌل نظريي کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته افاديت پسنديءَ ۾ مختلف مفادن ۽ نتيجن جي ڀيٽ کي اهميت ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Singer1975&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== حقن تي ٻڌل نظريو ===
ٽام ريگن جي نظريي موجب ڪجهه جانور پنهنجي زندگيءَ جا تجربا رکندڙ وجود آهن، جن جي زندگي ۽ ڀلائي انهن لاءِ پاڻ ۾ اهميت رکي ٿي.

ريگن اهڙن وجودن لاءِ ''Subject-of-a-life'' جو تصور استعمال ڪيو.

هن نظريي موجب اهڙن جانورن کي صرف ٻين جي فائدي لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن طور نه ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن جي پنهنجي ذاتي قدر آهي.&lt;ref name=&quot;Regan1983&quot;/&gt;

=== صلاحيتن وارو نظريو ===
[[مارٿا نسبام]] جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت صلاحيتن واري نظريي (Capabilities approach) کي ترقي ڏني.

هن نظرئي ۾ جانورن جي ڀلائيءَ کي صرف تڪليف جي غيرموجودگيءَ تائين محدود نه رکيو ويندو آهي، پر انهن جي فطري صلاحيتن، جسماني صحت، سماجي لاڳاپن، حرڪت ۽ زندگيءَ جي ٻين پهلوئن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Nussbaum2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nussbaum
 |first=Martha C.
 |title=Frontiers of Justice: Disability, Nationality, Species Membership
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2006
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي لاڳاپن وارو نظريو ===
سو ڊونلڊسن ۽ ول ڪملڪا پنهنجي ڪتاب ''Zoopolis'' ۾ جانورن جي حقن کي سياسي برادريءَ ۽ انسانن سان سندن لاڳاپن جي بنياد تي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن نظريي ۾ پالتو جانورن، جهنگلي جانورن ۽ انساني آبادين ۾ رهندڙ غيرپالتو جانورن لاءِ مختلف سياسي ۽ سماجي حيثيتن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Zoopolis2011&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Donaldson
 |first1=Sue
 |last2=Kymlicka
 |first2=Will
 |title=Zoopolis: A Political Theory of Animal Rights
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== حقن ۽ ذميوارين جو تعلق ==
جانورن جي حقن جي حمايت ۾ هڪ دليل اهو آهي ته انسانن تي جانورن جي مفادن جو خيال رکڻ جون اخلاقي ذميواريون موجود آهن.

هن موقف موجب جانورن کي غيرضروري تڪليف، تشدد ۽ استحصال کان بچائڻ انساني اخلاقي ذميوارين جو حصو آهي.

[[حق]] ۽ [[ذميواري]] جي وچ ۾ تعلق اخلاقي ۽ قانوني فلسفي جو هڪ اهم موضوع آهي.

ڪجهه نظرين موجب هر حق سان ڪنهن ٻئي فرد يا اداري جي ذميواري لاڳاپيل هوندي آهي، جڏهن ته ٻين نظرين ۾ حقن ۽ ذميوارين جو تعلق وڌيڪ پيچيده سمجهيو ويندو آهي.

اهڙيون حالتون پڻ ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ ڪنهن فرد تي اخلاقي يا قانوني ذميواري موجود هجي، پر ان جي مقابلي ۾ ڪنهن ٻئي فرد جو سڌو سنئون حق قائم نه ٿئي.

رابرٽسن موجب حقن ۽ ذميوارين جي باهمي تعلق کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ذميواريون ڪنهن مخصوص مقابلي واري حق کان سواءِ به موجود ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

=== اخلاقي فاعل ۽ اخلاقي مستحق ===
اخلاقي فلسفي ۾ ''Moral agent'' اهڙي وجود لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو اخلاقي فيصلن ۽ ذميوارين جي ادائيگيءَ جي صلاحيت رکي.

ان جي مقابلي ۾ ''Moral patient'' اهڙي وجود کي چيو وڃي ٿو، جنهن سان اخلاقي طور صحيح يا غلط سلوڪ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو پاڻ اخلاقي ذميواريون ادا ڪرڻ جي ساڳي صلاحيت نه رکندو هجي.

جانورن جي حقن جا ڪجهه حامي دليل ڏين ٿا ته حق حاصل ڪرڻ لاءِ اخلاقي فاعل هجڻ لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== مثبت حقن سان تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث کي [[مثبت حق|مثبت حقن]] (Positive rights) جي فلسفياڻي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

مثبت حق اهڙا حق آهن، جن جي حاصلات لاءِ رياست يا ڪنهن ٻئي اداري طرفان فعال قدم کڻڻ ضروري ٿي سگهن ٿا.

مثال طور، [[معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] ڪم ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿو.

رابرٽسن جي تجزيي موجب رياست تي روزگار جا موقعا وڌائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جي ذميواري ٿي سگهي ٿي، پر معاشي حالتن سبب هر شخص کي لازمي طور مناسب ملازمت مهيا ڪرڻ عملي طور ناممڪن ٿي سگهي ٿو.

هن بحث مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڪنهن حق کي تسليم ڪرڻ سان ڪهڙي قسم جون ذميواريون پيدا ٿين ٿيون ۽ انهن کي ڪهڙي حد تائين قانوني طور لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

== غيرانساني جاندارن جا قانوني حق ==
جانورن جي حقن بابت تصور کي ٻين غيرانساني جاندارن، جهڙوڪ وڻن ۽ ٻوٽن، تائين پڻ وڌائي سگهجي ٿو.

آمريڪا ۾ ماحولياتي قانون جي فلسفي سان لاڳاپيل بحثن ۾ اهو سوال اٿاريو ويو آهي ته ڇا وڻن يا ٻين قدرتي وجودن کي قانوني حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي ۽ ڇا انهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ سندن طرفان عدالت ۾ مقدما داخل ڪري سگهجن ٿا.

هن سوال جو تعلق [[قانوني شخصيت]] (Legal personality) ۽ [[عدالت ۾ دعويٰ داخل ڪرڻ جي قانوني حيثيت]] (Legal standing) سان آهي.

آمريڪي قانوني عالم [[ڪرسٽوفر ڊي اسٽون]] پنهنجي مشهور مقالي ''Should Trees Have Standing?'' ۾ قدرتي وجودن کي قانوني حق ڏيڻ جي امڪان بابت بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;Stone1972&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Stone
 |first=Christopher D.
 |title=Should Trees Have Standing?—Toward Legal Rights for Natural Objects
 |journal=Southern California Law Review
 |volume=45
 |pages=450–501
 |year=1972
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙن بحثن ۾ اهو سوال اهم آهي ته ڇا ڪنهن غيرانساني وجود کي قانوني حق حاصل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ اهو پاڻ عدالت ۾ پيش نه ٿي سگهي يا قانوني ذميواريون ادا ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندو هجي.

=== قانوني شخصيت ۽ جانورن جي حيثيت ===
قانوني شخصيت ڪنهن وجود جي اها قانوني حيثيت آهي، جنهن سان قانون تحت حق ۽ ذميواريون لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.

قانوني شخصيت رڳو قدرتي انسانن تائين محدود نه آهي؛ ڪمپنين ۽ ٻين قانوني ادارن کي پڻ مخصوص قانوني مقصدن لاءِ شخصيت حاصل ٿي سگهي ٿي.

جانورن جي حقن بابت ڪجهه قانوني تحريڪن مخصوص جانورن کي قانوني شخصيت يا بنيادي آزادين جو تحفظ ڏيڻ لاءِ عدالتي ڪارروائيون ڪيون آهن.

آمريڪا ۾ ''Nonhuman Rights Project'' چمپانزين ۽ ٻين مخصوص جانورن جي آزاديءَ ۽ قانوني حيثيت بابت مقدمن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي ڀلائي ۽ جانورن جي حقن ۾ فرق ==
[[جانورن جي ڀلائي]] (Animal welfare) ۽ جانورن جا حق (Animal rights) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تصور آهن.

جانورن جي ڀلائيءَ جو تصور عام طور تي جانورن جي جسماني ۽ نفسياتي حالت، مناسب سار سنڀال ۽ غيرضروري تڪليف کان تحفظ تي زور ڏئي ٿو.

جانورن جي حقن جا ڪجهه نظريا ان کان اڳتي وڌي جانورن جي مخصوص مفادن کي اهڙي اخلاقي يا قانوني حيثيت ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا، جنهن کي رڳو انساني فائدي جي بنياد تي نظرانداز نه ڪري سگهجي.

انهيءَ ڪري جانورن سان ظلم جي مخالفت ڪندڙ هر شخص لازمي طور جانورن جي حقن جي سڀني فلسفياڻن نظرين سان متفق نه هوندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bbbc9;&quot;
|+ style=&quot;background:#205b75;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي ڀلائي ۽ جانورن جي حقن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جانورن جي ڀلائي
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جانورن جا حق
|-
| بنيادي مقصد
| جانورن جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ غيرضروري تڪليف گهٽائڻ
| جانورن جي مفادن، اخلاقي حيثيت ۽ مخصوص حقن جو احترام
|-
| انسانن طرفان جانورن جو استعمال
| مناسب شرطن هيٺ قبول ٿي سگهي ٿو
| ڪجهه نظرين ۾ بنيادي اعتراض جو موضوع
|-
| فلسفياڻو بنياد
| ڀلائي، صحت، سار سنڀال ۽ تڪليف ۾ گهٽتائي
| ذاتي قدر، مفاد، آزادي يا اخلاقي حق
|-
| قانوني صورت
| ظلم خلاف قانون ۽ ڀلائيءَ جا ضابطا
| قانوني حيثيت ۽ حقن بابت وسيع مطالبا
|-
| اهم اختلاف
| استعمال جون حالتون ڪيئن بهتر ڪجن؟
| ڇا استعمال بذات خود جائز آهي؟
|}

&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي ڀلائيءَ جون پنج آزاديون ==
[[عالمي جانورن جي صحت واري تنظيم]] (World Organisation for Animal Health؛ WOAH) جانورن جي ڀلائيءَ بابت پنج آزادين جي تصور کي اهميت ڏئي ٿي.

اهي اصول انسانن جي سنڀال هيٺ رهندڙ جانورن جي مناسب حالت بابت بنيادي اميدون بيان ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a3c4ad;&quot;
|+ style=&quot;background:#28694d;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي ڀلائيءَ جون پنج آزاديون
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | آزادي
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | مفهوم
|-
| بک، اڃ ۽ ناقص خوراڪ کان آزادي
| مناسب پاڻي ۽ خوراڪ تائين رسائي
|-
| خوف ۽ ذهني پريشانيءَ کان آزادي
| خوف ۽ دٻاءُ گهٽائيندڙ حالتون
|-
| جسماني بي آراميءَ کان آزادي
| مناسب ماحول، آرام ۽ رهائش
|-
| سور، زخمن ۽ بيمارين کان آزادي
| بچاءُ، سڃاڻپ ۽ مناسب علاج
|-
| فطري رويو ظاهر ڪرڻ جي آزادي
| جانور جي نوع مطابق مناسب ماحول ۽ سرگرمين جا موقعا
|}

== جانورن جي حقن سان لاڳاپيل عملي مسئلا ==
=== صنعتي جانورن جي پالنا ===
جانورن جي حقن بابت جديد بحث ۾ صنعتي پيماني تي جانورن جي پالنا، رهائش، نقل و حمل ۽ ذبح جا طريقا اهم موضوع آهن.

جانورن جي حقن جا حامي انهن طريقن جي اخلاقي جواز تي سوال اٿارين ٿا، جڏهن ته جانورن جي ڀلائيءَ جا ماهر انهن جي صحت، سنڀال ۽ تڪليف گهٽائڻ بابت معيارن تي ڌيان ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;

=== سائنسي تجربن ۾ جانورن جو استعمال ===
طبي ۽ سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي استعمال بابت اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود آهي.

يورپي يونين جو هدايت نامو 2010/63/EU سائنسي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جي تحفظ سان لاڳاپيل آهي.

ان ۾ جانورن جي استعمال جي متبادل طريقن، استعمال ٿيندڙ جانورن جي تعداد ۾ گهٽتائي ۽ تجرباتي طريقن کي بهتر بنائڻ جا اصول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EU201063&quot;&gt;{{cite web
 |title=Directive 2010/63/EU on the protection of animals used for scientific purposes
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32010L0063
 |publisher=EUR-Lex
 |date=22 September 2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي اصول عام طور ''Three Rs'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا:

* '''Replacement:''' جتي ممڪن هجي، جيئرن جانورن جي استعمال بدران مناسب متبادل طريقا اختيار ڪرڻ.
* '''Reduction:''' تحقيق جا مقصد متاثر ڪرڻ کان سواءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جو تعداد گهٽائڻ.
* '''Refinement:''' جانورن جي رهائش، سنڀال ۽ تجرباتي طريقن کي بهتر ڪري تڪليف گهٽائڻ.

=== تفريح ۾ جانورن جو استعمال ===
سرڪس، نمائش، تفريحي سرگرمين ۽ ٻين عوامي پروگرامن ۾ جانورن جو استعمال پڻ اخلاقي بحث جو موضوع آهي.

ان بابت مختلف قانوني نظامن ۾ جانورن جي تحفظ، تربيت، رهائش ۽ استعمال جون شرطون مختلف آهن.

=== جهنگلي جانورن جو تحفظ ===
جهنگلي جانورن جي تحفظ جو تعلق جانورن جي حقن سان گڏ حياتياتي تنوع، ماحولياتي تحفظ ۽ قدرتي رهائشگاهن جي بقا سان پڻ آهي.

بهرحال، جهنگلي جانورن جي نسلن کي محفوظ رکڻ ۽ هر انفرادي جانور کي اخلاقي حق ڏيڻ ٻه الڳ قانوني ۽ فلسفياڻا مقصد ٿي سگهن ٿا.

== مختلف ملڪن ۾ قانوني صورتحال ==
=== برطانيا ===
برطانيا ۾ جانورن سان ظلم خلاف قانونسازيءَ جي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

1822ع جي قانون ۽ 1824ع ۾ جانورن جي تحفظ واري تنظيم جي قيام جانورن جي ڀلائيءَ بابت منظم قانوني ۽ سماجي تحريڪ کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;RSPCAHistory&quot;/&gt;

بعد ۾ جانورن جي ڀلائيءَ بابت وڌيڪ قانون منظور ڪيا ويا، جن ۾ انگلينڊ ۽ ويلز جو ''Animal Welfare Act 2006'' اهم آهي.&lt;ref name=&quot;UKAnimal2006&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Welfare Act 2006
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/45/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2006
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي يونين ===
يورپي يونين سائنسي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جي تحفظ بابت هدايت نامو 2010/63/EU منظور ڪيو.

هن قانون ۾ تحقيق جي منظوري، جانورن جي سنڀال، تڪليف گهٽائڻ ۽ متبادل طريقن جي استعمال بابت ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;EU201063&quot;/&gt;

=== ڀارت ===
[[ڀارت]] ۾ ''Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960'' جانورن کي غيرضروري تڪليف ۽ ظلم کان بچائڻ لاءِ اهم قانون آهي.

هن قانون ۾ جانورن سان سلوڪ ۽ انهن جي تحفظ بابت مختلف ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;IndiaPCA1960&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960
 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/16993/1/a1960-59.pdf
 |publisher=India Code
 |date=26 December 1960
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ===
[[پاڪستان]] ۾ جانورن سان ظلم خلاف تاريخي قانونن مان ''Prevention of Cruelty to Animals Act, 1890'' اهم آهي.

هي قانون 21 مارچ 1890ع تي منظور ٿيل قانون نمبر XI طور پاڪستان جي سرڪاري قانوني رڪارڊ ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPCA1890&quot;&gt;{{cite web
 |title=Prevention of Cruelty to Animals Act, 1890
 |url=https://pakistancode.gov.pk/english/LGu0xAD?action=null&amp;alp=P&amp;page=1
 |publisher=Pakistan Code, Ministry of Law and Justice
 |date=21 March 1890
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ جانورن جي تحفظ جي قانوني صورتحال کي سمجهڻ لاءِ وفاقي قانون سان گڏ صوبائي قانونن، ترميمن ۽ لاڳو ضابطن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

جانورن سان ظلم خلاف قانوني تحفظ ۽ جانورن کي مڪمل قانوني شخصيت حاصل هجڻ ۾ فرق آهي.

== جانورن جي حقن بابت تنقيدي موقف ==
جانورن جي حقن جي تصور بابت فلسفياڻي اختلاف موجود آهن.

ڊيوڊ رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Human Rights'' ۾ جانورن جي حقن جي اصطلاح تي تنقيد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته حقن جي ٻوليءَ کي هر اخلاقي مسئلي تي لاڳو ڪرڻ سان انساني حقن جي تصور جي فلسفياڻي وضاحت متاثر ٿي سگهي ٿي.

سندس موقف موجب انساني حقن جا ڪجهه روايتي نظريا انساني فطرت، باهمي ذميوارين ۽ حقن جي عملي تحفظ تي ٻڌل آهن.

رابرٽسن جو خيال آهي ته جانورن سان ظلم جي مخالفت لاءِ مضبوط اخلاقي دليل موجود ٿي سگهن ٿا، پر انهن دليلن کي لازمي طور جانورن جي حقن جي اصطلاح ۾ پيش ڪرڻ ضروري نه آهي.

هو اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته حقن جي اصطلاح جو حد کان وڌيڪ وسيع استعمال ڪڏهن اهڙن ماڻهن کي جانورن جي تحفظ بابت دليلن کان پري ڪري سگهي ٿو، جيڪي فلسفياڻن اصطلاحن جي غيردقيق استعمال تي اعتراض ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

هي رابرٽسن جو تنقيدي موقف آهي، نه ڪي جانورن جي حقن بابت فلسفي ۾ گڏيل طور تسليم ٿيل نتيجو. جانورن جي حقن جا حامي، ان جي ابتڙ، دليل ڏين ٿا ته اخلاقي اهميت لاءِ عقل يا سماجي معاهدي ۾ حصو وٺڻ جي صلاحيت لازمي شرط نه آهي ۽ جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ۽ انهن جا مفاد پڻ اخلاقي لحاظ کان اهم آهن.

=== حقن جي اصطلاح بابت اختلاف ===
جانورن جي حقن بابت هڪ بنيادي اختلاف اهو آهي ته ڇا ڪنهن وجود کي حق حاصل ڪرڻ لاءِ قانوني ذميواريون ادا ڪرڻ جي صلاحيت هجڻ ضروري آهي.

حقن جا ڪجهه نظريا عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ کي اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا نظريا ان ڳالهه تي زور ڏين ٿا ته اهڙا وجود به حقن جا مستحق ٿي سگهن ٿا، جيڪي پاڻ قانوني يا اخلاقي ذميواريون ادا نٿا ڪري سگهن.

=== انسانن ۽ جانورن جي مفادن ۾ ٽڪراءُ ===
جانورن جي حقن بابت بحث ۾ انساني صحت، خوراڪ، تحقيق ۽ معاشي ضرورتن سان جانورن جي مفادن جي ٽڪراءَ جا سوال پڻ پيدا ٿين ٿا.

مختلف فلسفياڻا نظريا انهن حالتن ۾ مختلف نتيجن تائين پهچن ٿا.

افاديت پسنديءَ ۾ نتيجن ۽ مفادن جي مجموعي ڀيٽ اهم هوندي آهي، جڏهن ته حقن تي ٻڌل نظرين ۾ ڪجهه عملن کي بنيادي اخلاقي پابندين جي تابع سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== تاريخي ارتقا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي تحفظ ۽ حقن جي فڪر جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهميت
|-
| 1789ع
| جريمي بينٿم جي ڪتاب جي اشاعت
| جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت اثرائتو اخلاقي دليل
|-
| 1822ع
| برطانيا ۾ جانورن سان ظلم خلاف قانون
| جانورن جي قانوني تحفظ جي تاريخ ۾ اهم مرحلو
|-
| 1824ع
| SPCA جو قيام
| جانورن جي تحفظ لاءِ منظم سماجي تحريڪ
|-
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| نوعي امتياز بابت جديد بحث
| جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت نئين اصطلاح ۽ تنقيد
|-
| 1975ع
| پيٽر سنگر جو ''Animal Liberation''
| جديد جانورن جي آزاديءَ واري فلسفياڻي بحث ۾ اهم ڪتاب
|-
| 1983ع
| ٽام ريگن جو ''The Case for Animal Rights''
| جانورن جي ذاتي قدر ۽ حقن تي ٻڌل نظريو
|-
| 2006ع
| برطانيا جو ''Animal Welfare Act''
| جانورن جي ڀلائيءَ بابت جديد قانوني ڍانچو
|-
| 2010ع
| يورپي يونين جو هدايت نامو 2010/63/EU
| سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي تحفظ بابت ضابطا
|-
| 2011ع
| ''Zoopolis'' جي اشاعت
| جانورن جي حقن بابت سياسي نظريي ۾ واڌارو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[جانورن جي ڀلائي]]
* [[جانورن سان ظلم]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[انساني حق]]
* [[قدرتي حق]]
* [[سماجي معاهدي جو نظريو]]
* [[قانوني شخصيت]]
* [[ماحولياتي اخلاقيات]]
* [[پيٽر سنگر]]
* [[ٽام ريگن]]
* [[جريمي بينٿم]]
* [[افاديت پسندي]]
* [[ويگنزم]]
* [[حياتياتي تنوع]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://plato.stanford.edu/entries/moral-animal/ Stanford Encyclopedia of Philosophy — جانورن جي اخلاقي حيثيت]
* [https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/ World Organisation for Animal Health — جانورن جي ڀلائي]
* [https://www.rspca.org.uk/en/whatwedo/whoweare/history RSPCA جي تاريخ]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32010L0063 سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي تحفظ بابت يورپي هدايت نامو]
* [https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/16993/1/a1960-59.pdf ڀارت جو جانورن سان ظلم جي روڪٿام وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Animal_rights_movement وڪيميڊيا ڪامنز — جانورن جي حقن واري تحريڪ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Animal_rights وڪيميڊيا ڪامنز — جانورن جا حق]

[[زمرو:جانورن جا حق]]
[[زمرو:اخلاقي فلسفو]]
[[زمرو:جانورن جي ڀلائي]]
[[زمرو:حقن جو فلسفو]]
[[زمرو:جانورن جو قانون]]
[[زمرو:ماحولياتي اخلاقيات]]</text>
      <sha1>kpwvceylk0odqo96th4kio0q8l87cot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425273</id>
      <parentid>425271</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36650" sha1="d79zunf7w9e2yfczrrb9b1usujvsnw1" xml:space="preserve">
{{Short description|غيرانساني جانورن جي اخلاقي حيثيت، مفادن ۽ حقن بابت فلسفياڻو ۽ قانوني تصور}}

{{About|جانورن جي اخلاقي ۽ قانوني حقن|جانورن جي سار سنڀال ۽ ڀلائي|جانورن جي ڀلائي}}

[[فائل:Animal Rights Protest.jpg|thumb|جانورن جي حقن جي حمايت ۾ مظاهرو، [[بنگهمٽن]]، [[نيويارڪ رياست]]، آمريڪا، 2007ع.]]

'''جانورن جا حق''' ({{lang-en|Animal rights}}) هڪ اخلاقي، فلسفياڻو ۽ قانوني تصور آهي، جنهن موجب غيرانساني جانورن جا اهڙا مفاد ۽ حق ٿي سگهن ٿا، جن جو احترام انسانن ۽ انساني ادارن تي لازم هجي. هن تصور جو تعلق [[جانورن جي ڀلائي]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[حقن جو نظريو]] ۽ انسانن جي جانورن ڏانهن ذميوارين سان آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Gruen
 |first=Lori
 |title=The Moral Status of Animals
 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-animal/
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

جانورن جي حقن جي حمايت ڪندڙ مختلف مفڪر دليل ڏين ٿا ته جانورن جي اخلاقي حيثيت جو تعين رڳو انهن جي انساني نسل سان تعلق نه هجڻ جي بنياد تي نه ٿيڻ گهرجي. انهن مان ڪجهه جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، مفادن ۽ تجربن کي اخلاقي اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا جانورن جي ذاتي قدر، آزادي ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي حقن سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

جانورن جي حقن ۽ جانورن جي ڀلائيءَ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جانورن جي ڀلائيءَ جا اصول جانورن جي جسماني ۽ ذهني حالت، مناسب سنڀال ۽ غيرضروري تڪليف کان تحفظ تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته جانورن جي حقن جا ڪجهه نظريا انسانن طرفان جانورن جي استعمال ۽ استحصال جي اخلاقي جواز تي وڌيڪ بنيادي سوال اٿارين ٿا.&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Welfare
 |url=https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/
 |publisher=World Organisation for Animal Health
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان مختلف ملڪن ۾ جانورن سان ظلم ۽ بي رحميءَ کي روڪڻ ۽ ان تي سزا مقرر ڪرڻ لاءِ قانون موجود رهيا آهن. جانورن جي تحفظ لاءِ سماجي تنظيمون ۽ دٻاءُ وجهندڙ گروهه پڻ قائم ٿيندا رهيا آهن، جن مان ڪجهه کي شاهي خاندانن جي سرپرستي به حاصل رهي آهي.

تنهن هوندي به جانورن جي تحفظ بابت روايتي قانونن ۽ جانورن کي پنهنجا حق حاصل هجڻ واري تصور ۾ فرق آهي. جانورن جي حقن بابت جديد فلسفياڻي ۽ سياسي بحث خاص طور ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |pages=8–9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جانورن جي حقن بابت موقف لازمي طور ڪنهن هڪ سياسي نظريي يا فلسفياڻي روايت سان وابسته نه آهي. مختلف اخلاقي ۽ سياسي فڪر جا حامي جانورن جي حقن بابت مختلف موقف اختيار ڪري سگهن ٿا.

=== ابتدائي فلسفياڻا تصور ===
جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت بحث قديم فلسفي تائين پهچي ٿو. مختلف فلسفياڻين روايتن ۾ جانورن جي تڪليف، انساني ذميوارين ۽ ٻين جاندارن سان سلوڪ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن.

جديد دور ۾ [[جريمي بينٿم]] جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت هڪ اثرائتو دليل پيش ڪيو. سندس [[افاديت پسندي]] واري فڪر ۾ جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي اهميت ڏني وئي.

بينٿم جي بحث جو بنيادي سوال اهو هو ته جانور عقل يا ڳالهائڻ جي صلاحيت رکن ٿا يا نه، ان کان وڌيڪ اهم اهو آهي ته ڇا اهي تڪليف محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bentham1789&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bentham
 |first=Jeremy
 |title=An Introduction to the Principles of Morals and Legislation
 |year=1789
 |chapter=XVII
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


=== اوڻيهين صديءَ ۾ قانوني تحفظ ===
[[برطانيا]] ۾ 1822ع جو '''جانورن سان ظالماڻي سلوڪ وارو قانون''' (Cruel Treatment of Cattle Act؛ اچار: '''ڪرُوئل ٽريٽمينٽ آف ڪيٽل ايڪٽ''')، جنهن کي '''مارٽن جو قانون''' (Martin's Act؛ اچار: '''مارٽنز ايڪٽ''') پڻ چيو وڃي ٿو، جانورن سان ظلم خلاف ابتدائي اهم قانونن مان هو.
1824ع ۾ [[لنڊن]] ۾ '''جانورن سان ظلم جي روڪٿام واري سوسائٽي''' (Society for the Prevention of Cruelty to Animals؛ اچار: '''سوسائٽي فار دَ پريوينشن آف ڪرُوئلٽي ٽُو اينيملز''') قائم ڪئي وئي، جيڪا بعد ۾ '''جانورن سان ظلم جي روڪٿام واري شاهي سوسائٽي''' (Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals؛ مختصر نالو: '''آر ايس پي سي اي''') جي نالي سان مشهور ٿي.
هن تنظيم جانورن جي تحفظ، قانونسازي ۽ عوامي آگاهيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;RSPCAHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Our History
 |url=https://www.rspca.org.uk/en/whatwedo/whoweare/history
 |publisher=Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ ۾ جديد تحريڪ ===
ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ جانورن جي حقن بابت بحث کي نئين فلسفياڻي ۽ سماجي اهميت حاصل ٿي.

[[رچرڊ ڊي رائڊر]] جانورن بابت اخلاقي امتياز جي بحث ۾ ''Speciesism'' جو اصطلاح متعارف ڪرايو.

[[پيٽر سنگر]] پنهنجي ڪتاب ''Animal Liberation'' (1975ع) ذريعي جانورن جي تڪليف، انهن جي مفادن ۽ انساني استعمال جي اخلاقي جواز بابت بحث کي وسيع ڪيو.

[[ٽام ريگن]] پنهنجي ڪتاب ''The Case for Animal Rights'' (1983ع) ۾ جانورن جي ذاتي قدر ۽ حقن بابت هڪ الڳ فلسفياڻو نظريو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singer1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singer
 |first=Peter
 |title=Animal Liberation: A New Ethics for Our Treatment of Animals
 |publisher=HarperCollins
 |year=1975
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Regan1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Regan
 |first=Tom
 |title=The Case for Animal Rights
 |publisher=University of California Press
 |year=1983
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انساني حقن ۽ جانورن جي حقن جو فلسفياڻو تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث، حقن جي نوعيت ۽ انهن جي بنيادن بابت ڪجهه اهم فلسفياڻا سوال پيدا ڪري ٿو.

[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل ۾ انسانن کي عقل ۽ ضمير سان نوازيل قرار ڏنو ويو آهي. حقن جي ڪجهه فلسفياڻن نظرين ۾ عقل، اخلاقي شعور ۽ ذميواريءَ کي حقن جي جواز سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |year=1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه [[سماجي معاهدي جو نظريو|سماجي معاهدي]] (Social contract) جي روايت ۾ رياست جي قيام کي آزاد انسانن جي باهمي رضامنديءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن نظريي موجب ماڻهو رياست کان اڳ هڪ آزاد حالت ۾ تصور ڪيا ويندا آهن ۽ پوءِ گڏيل ضرورتن ۽ مفادن لاءِ سياسي اختيار قائم ڪندا آهن.

اهڙي تصور ۾ رياست کي صرف اهي اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا، جيڪي ان جي قيام جي جائز مقصدن سان مطابقت رکن ٿا.

جانورن جي حقن جي تصور تي تنقيد ڪندڙ ڪجهه مفڪر دليل ڏين ٿا ته عقل، ضمير ۽ سماجي معاهدي تي ٻڌل اهي روايتي نمونا غيرانساني جانورن تي سڌيءَ طرح لاڳو نٿا ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

=== اخلاقي حيثيت ===
[[اخلاقي حيثيت]] (Moral status) مان مراد ڪنهن وجود جي اها حيثيت آهي، جنهن سبب سندس مفادن يا ڀلائيءَ کي اخلاقي فيصلن ۾ اهميت ڏني وڃي.

جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت بنيادي اختلاف اهو آهي ته ڪهڙيون خاصيتون ڪنهن وجود کي اخلاقي تحفظ جو مستحق بڻائين ٿيون.

انهن خاصيتن ۾ عقل، شعور، تڪليف محسوس ڪرڻ، مفاد رکڻ، سماجي لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي زندگيءَ جا تجربا حاصل ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ===
تڪليف ۽ ٻين احساسن کي تجربو ڪرڻ جي صلاحيت کي انگريزيءَ ۾ ''Sentience'' چيو ويندو آهي.

جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت ڪيترائي مفڪر دليل ڏين ٿا ته تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت اخلاقي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهڙن جاندارن جا مفاد انساني عملن سان متاثر ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ بنياد تي جانورن جي مفادن کي نظرانداز ڪرڻ لاءِ صرف انهن جو غيرانساني هجڻ ڪافي اخلاقي دليل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== نسل پرستيءَ سان تشبيهه ۽ نوعي امتياز ===
'''نوعي امتياز''' (Speciesism) اهڙي اخلاقي ترجيح يا تعصب لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جنهن ۾ ڪنهن جاندار جي مفادن کي رڳو سندس حياتياتي نوع سان تعلق جي بنياد تي گهٽ يا وڌيڪ اهميت ڏني وڃي.

هن اصطلاح کي رچرڊ ڊي رائڊر متعارف ڪرايو ۽ پيٽر سنگر ان کي پنهنجي فلسفياڻي لکڻين ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو.

نوعي امتياز جي مخالفت ڪندڙ مفڪر دليل ڏين ٿا ته ڪنهن جاندار جي مفادن جو اخلاقي وزن صرف ان جي نوع سان تعلق جي بنياد تي مقرر نه ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي حقن جا اهم فلسفياڻا نظريا ==
=== افاديت پسندي ===
[[افاديت پسندي]] (Utilitarianism) جي روايت ۾ ڪنهن عمل جي اخلاقي حيثيت جو تعين ان جي نتيجن، ڀلائي ۽ تڪليف جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.

پيٽر سنگر جي فڪر ۾ جانورن جي مفادن کي اخلاقي حساب ۾ شامل ڪرڻ اهم آهي.

سنگر جو نظريو ٽام ريگن جي حقن تي ٻڌل نظريي کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته افاديت پسنديءَ ۾ مختلف مفادن ۽ نتيجن جي ڀيٽ کي اهميت ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Singer1975&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

=== حقن تي ٻڌل نظريو ===
ٽام ريگن جي نظريي موجب ڪجهه جانور پنهنجي زندگيءَ جا تجربا رکندڙ وجود آهن، جن جي زندگي ۽ ڀلائي انهن لاءِ پاڻ ۾ اهميت رکي ٿي.

ريگن اهڙن وجودن لاءِ ''Subject-of-a-life'' جو تصور استعمال ڪيو.

هن نظريي موجب اهڙن جانورن کي صرف ٻين جي فائدي لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن طور نه ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن جي پنهنجي ذاتي قدر آهي.&lt;ref name=&quot;Regan1983&quot;/&gt;

=== صلاحيتن وارو نظريو ===
[[مارٿا نسبام]] جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت صلاحيتن واري نظريي (Capabilities approach) کي ترقي ڏني.

هن نظرئي ۾ جانورن جي ڀلائيءَ کي صرف تڪليف جي غيرموجودگيءَ تائين محدود نه رکيو ويندو آهي، پر انهن جي فطري صلاحيتن، جسماني صحت، سماجي لاڳاپن، حرڪت ۽ زندگيءَ جي ٻين پهلوئن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Nussbaum2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nussbaum
 |first=Martha C.
 |title=Frontiers of Justice: Disability, Nationality, Species Membership
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2006
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي لاڳاپن وارو نظريو ===
سو ڊونلڊسن ۽ ول ڪملڪا پنهنجي ڪتاب ''Zoopolis'' ۾ جانورن جي حقن کي سياسي برادريءَ ۽ انسانن سان سندن لاڳاپن جي بنياد تي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن نظريي ۾ پالتو جانورن، جهنگلي جانورن ۽ انساني آبادين ۾ رهندڙ غيرپالتو جانورن لاءِ مختلف سياسي ۽ سماجي حيثيتن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Zoopolis2011&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Donaldson
 |first1=Sue
 |last2=Kymlicka
 |first2=Will
 |title=Zoopolis: A Political Theory of Animal Rights
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== حقن ۽ ذميوارين جو تعلق ==
جانورن جي حقن جي حمايت ۾ هڪ دليل اهو آهي ته انسانن تي جانورن جي مفادن جو خيال رکڻ جون اخلاقي ذميواريون موجود آهن.

هن موقف موجب جانورن کي غيرضروري تڪليف، تشدد ۽ استحصال کان بچائڻ انساني اخلاقي ذميوارين جو حصو آهي.

[[حق]] ۽ [[ذميواري]] جي وچ ۾ تعلق اخلاقي ۽ قانوني فلسفي جو هڪ اهم موضوع آهي.

ڪجهه نظرين موجب هر حق سان ڪنهن ٻئي فرد يا اداري جي ذميواري لاڳاپيل هوندي آهي، جڏهن ته ٻين نظرين ۾ حقن ۽ ذميوارين جو تعلق وڌيڪ پيچيده سمجهيو ويندو آهي.

اهڙيون حالتون پڻ ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ ڪنهن فرد تي اخلاقي يا قانوني ذميواري موجود هجي، پر ان جي مقابلي ۾ ڪنهن ٻئي فرد جو سڌو سنئون حق قائم نه ٿئي.

رابرٽسن موجب حقن ۽ ذميوارين جي باهمي تعلق کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ذميواريون ڪنهن مخصوص مقابلي واري حق کان سواءِ به موجود ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

=== اخلاقي فاعل ۽ اخلاقي مستحق ===
اخلاقي فلسفي ۾ ''Moral agent'' اهڙي وجود لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو اخلاقي فيصلن ۽ ذميوارين جي ادائيگيءَ جي صلاحيت رکي.

ان جي مقابلي ۾ ''Moral patient'' اهڙي وجود کي چيو وڃي ٿو، جنهن سان اخلاقي طور صحيح يا غلط سلوڪ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو پاڻ اخلاقي ذميواريون ادا ڪرڻ جي ساڳي صلاحيت نه رکندو هجي.

جانورن جي حقن جا ڪجهه حامي دليل ڏين ٿا ته حق حاصل ڪرڻ لاءِ اخلاقي فاعل هجڻ لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== مثبت حقن سان تعلق ==
جانورن جي حقن بابت بحث کي [[مثبت حق|مثبت حقن]] (Positive rights) جي فلسفياڻي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

مثبت حق اهڙا حق آهن، جن جي حاصلات لاءِ رياست يا ڪنهن ٻئي اداري طرفان فعال قدم کڻڻ ضروري ٿي سگهن ٿا.

مثال طور، [[معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] ڪم ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿو.

رابرٽسن جي تجزيي موجب رياست تي روزگار جا موقعا وڌائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جي ذميواري ٿي سگهي ٿي، پر معاشي حالتن سبب هر شخص کي لازمي طور مناسب ملازمت مهيا ڪرڻ عملي طور ناممڪن ٿي سگهي ٿو.

هن بحث مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڪنهن حق کي تسليم ڪرڻ سان ڪهڙي قسم جون ذميواريون پيدا ٿين ٿيون ۽ انهن کي ڪهڙي حد تائين قانوني طور لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

== غيرانساني جاندارن جا قانوني حق ==
جانورن جي حقن بابت تصور کي ٻين غيرانساني جاندارن، جهڙوڪ وڻن ۽ ٻوٽن، تائين پڻ وڌائي سگهجي ٿو.

آمريڪا ۾ ماحولياتي قانون جي فلسفي سان لاڳاپيل بحثن ۾ اهو سوال اٿاريو ويو آهي ته ڇا وڻن يا ٻين قدرتي وجودن کي قانوني حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي ۽ ڇا انهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ سندن طرفان عدالت ۾ مقدما داخل ڪري سگهجن ٿا.

هن سوال جو تعلق [[قانوني شخصيت]] (Legal personality) ۽ [[عدالت ۾ دعويٰ داخل ڪرڻ جي قانوني حيثيت]] (Legal standing) سان آهي.

آمريڪي قانوني عالم [[ڪرسٽوفر ڊي اسٽون]] پنهنجي مشهور مقالي ''Should Trees Have Standing?'' ۾ قدرتي وجودن کي قانوني حق ڏيڻ جي امڪان بابت بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;Stone1972&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Stone
 |first=Christopher D.
 |title=Should Trees Have Standing?—Toward Legal Rights for Natural Objects
 |journal=Southern California Law Review
 |volume=45
 |pages=450–501
 |year=1972
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙن بحثن ۾ اهو سوال اهم آهي ته ڇا ڪنهن غيرانساني وجود کي قانوني حق حاصل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ اهو پاڻ عدالت ۾ پيش نه ٿي سگهي يا قانوني ذميواريون ادا ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندو هجي.

=== قانوني شخصيت ۽ جانورن جي حيثيت ===
قانوني شخصيت ڪنهن وجود جي اها قانوني حيثيت آهي، جنهن سان قانون تحت حق ۽ ذميواريون لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.

قانوني شخصيت رڳو قدرتي انسانن تائين محدود نه آهي؛ ڪمپنين ۽ ٻين قانوني ادارن کي پڻ مخصوص قانوني مقصدن لاءِ شخصيت حاصل ٿي سگهي ٿي.

جانورن جي حقن بابت ڪجهه قانوني تحريڪن مخصوص جانورن کي قانوني شخصيت يا بنيادي آزادين جو تحفظ ڏيڻ لاءِ عدالتي ڪارروائيون ڪيون آهن.

آمريڪا ۾ ''Nonhuman Rights Project'' چمپانزين ۽ ٻين مخصوص جانورن جي آزاديءَ ۽ قانوني حيثيت بابت مقدمن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي ڀلائي ۽ جانورن جي حقن ۾ فرق ==
[[جانورن جي ڀلائي]] (Animal welfare) ۽ جانورن جا حق (Animal rights) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تصور آهن.

جانورن جي ڀلائيءَ جو تصور عام طور تي جانورن جي جسماني ۽ نفسياتي حالت، مناسب سار سنڀال ۽ غيرضروري تڪليف کان تحفظ تي زور ڏئي ٿو.

جانورن جي حقن جا ڪجهه نظريا ان کان اڳتي وڌي جانورن جي مخصوص مفادن کي اهڙي اخلاقي يا قانوني حيثيت ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا، جنهن کي رڳو انساني فائدي جي بنياد تي نظرانداز نه ڪري سگهجي.

انهيءَ ڪري جانورن سان ظلم جي مخالفت ڪندڙ هر شخص لازمي طور جانورن جي حقن جي سڀني فلسفياڻن نظرين سان متفق نه هوندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bbbc9;&quot;
|+ style=&quot;background:#205b75;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي ڀلائي ۽ جانورن جي حقن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جانورن جي ڀلائي
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جانورن جا حق
|-
| بنيادي مقصد
| جانورن جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ غيرضروري تڪليف گهٽائڻ
| جانورن جي مفادن، اخلاقي حيثيت ۽ مخصوص حقن جو احترام
|-
| انسانن طرفان جانورن جو استعمال
| مناسب شرطن هيٺ قبول ٿي سگهي ٿو
| ڪجهه نظرين ۾ بنيادي اعتراض جو موضوع
|-
| فلسفياڻو بنياد
| ڀلائي، صحت، سار سنڀال ۽ تڪليف ۾ گهٽتائي
| ذاتي قدر، مفاد، آزادي يا اخلاقي حق
|-
| قانوني صورت
| ظلم خلاف قانون ۽ ڀلائيءَ جا ضابطا
| قانوني حيثيت ۽ حقن بابت وسيع مطالبا
|-
| اهم اختلاف
| استعمال جون حالتون ڪيئن بهتر ڪجن؟
| ڇا استعمال بذات خود جائز آهي؟
|}

&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== جانورن جي ڀلائيءَ جون پنج آزاديون ==
[[عالمي جانورن جي صحت واري تنظيم]] (World Organisation for Animal Health؛ WOAH) جانورن جي ڀلائيءَ بابت پنج آزادين جي تصور کي اهميت ڏئي ٿي.

اهي اصول انسانن جي سنڀال هيٺ رهندڙ جانورن جي مناسب حالت بابت بنيادي اميدون بيان ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a3c4ad;&quot;
|+ style=&quot;background:#28694d;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي ڀلائيءَ جون پنج آزاديون
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | آزادي
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | مفهوم
|-
| بک، اڃ ۽ ناقص خوراڪ کان آزادي
| مناسب پاڻي ۽ خوراڪ تائين رسائي
|-
| خوف ۽ ذهني پريشانيءَ کان آزادي
| خوف ۽ دٻاءُ گهٽائيندڙ حالتون
|-
| جسماني بي آراميءَ کان آزادي
| مناسب ماحول، آرام ۽ رهائش
|-
| سور، زخمن ۽ بيمارين کان آزادي
| بچاءُ، سڃاڻپ ۽ مناسب علاج
|-
| فطري رويو ظاهر ڪرڻ جي آزادي
| جانور جي نوع مطابق مناسب ماحول ۽ سرگرمين جا موقعا
|}

== جانورن جي حقن سان لاڳاپيل عملي مسئلا ==
=== صنعتي جانورن جي پالنا ===
جانورن جي حقن بابت جديد بحث ۾ صنعتي پيماني تي جانورن جي پالنا، رهائش، نقل و حمل ۽ ذبح جا طريقا اهم موضوع آهن.

جانورن جي حقن جا حامي انهن طريقن جي اخلاقي جواز تي سوال اٿارين ٿا، جڏهن ته جانورن جي ڀلائيءَ جا ماهر انهن جي صحت، سنڀال ۽ تڪليف گهٽائڻ بابت معيارن تي ڌيان ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WOAHWelfare&quot;/&gt;

=== سائنسي تجربن ۾ جانورن جو استعمال ===
طبي ۽ سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي استعمال بابت اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود آهي.

يورپي يونين جو هدايت نامو 2010/63/EU سائنسي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جي تحفظ سان لاڳاپيل آهي.

ان ۾ جانورن جي استعمال جي متبادل طريقن، استعمال ٿيندڙ جانورن جي تعداد ۾ گهٽتائي ۽ تجرباتي طريقن کي بهتر بنائڻ جا اصول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EU201063&quot;&gt;{{cite web
 |title=Directive 2010/63/EU on the protection of animals used for scientific purposes
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32010L0063
 |publisher=EUR-Lex
 |date=22 September 2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي اصول عام طور ''Three Rs'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا:

* '''Replacement:''' جتي ممڪن هجي، جيئرن جانورن جي استعمال بدران مناسب متبادل طريقا اختيار ڪرڻ.
* '''Reduction:''' تحقيق جا مقصد متاثر ڪرڻ کان سواءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جو تعداد گهٽائڻ.
* '''Refinement:''' جانورن جي رهائش، سنڀال ۽ تجرباتي طريقن کي بهتر ڪري تڪليف گهٽائڻ.

=== تفريح ۾ جانورن جو استعمال ===
سرڪس، نمائش، تفريحي سرگرمين ۽ ٻين عوامي پروگرامن ۾ جانورن جو استعمال پڻ اخلاقي بحث جو موضوع آهي.

ان بابت مختلف قانوني نظامن ۾ جانورن جي تحفظ، تربيت، رهائش ۽ استعمال جون شرطون مختلف آهن.

=== جهنگلي جانورن جو تحفظ ===
جهنگلي جانورن جي تحفظ جو تعلق جانورن جي حقن سان گڏ حياتياتي تنوع، ماحولياتي تحفظ ۽ قدرتي رهائشگاهن جي بقا سان پڻ آهي.

بهرحال، جهنگلي جانورن جي نسلن کي محفوظ رکڻ ۽ هر انفرادي جانور کي اخلاقي حق ڏيڻ ٻه الڳ قانوني ۽ فلسفياڻا مقصد ٿي سگهن ٿا.

== مختلف ملڪن ۾ قانوني صورتحال ==
=== برطانيا ===
برطانيا ۾ جانورن سان ظلم خلاف قانونسازيءَ جي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

1822ع جي قانون ۽ 1824ع ۾ جانورن جي تحفظ واري تنظيم جي قيام جانورن جي ڀلائيءَ بابت منظم قانوني ۽ سماجي تحريڪ کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;RSPCAHistory&quot;/&gt;

بعد ۾ جانورن جي ڀلائيءَ بابت وڌيڪ قانون منظور ڪيا ويا، جن ۾ انگلينڊ ۽ ويلز جو ''Animal Welfare Act 2006'' اهم آهي.&lt;ref name=&quot;UKAnimal2006&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Welfare Act 2006
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/45/contents
 |publisher=legislation.gov.uk
 |year=2006
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي يونين ===
يورپي يونين سائنسي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جانورن جي تحفظ بابت هدايت نامو 2010/63/EU منظور ڪيو.

هن قانون ۾ تحقيق جي منظوري، جانورن جي سنڀال، تڪليف گهٽائڻ ۽ متبادل طريقن جي استعمال بابت ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;EU201063&quot;/&gt;

=== ڀارت ===
[[ڀارت]] ۾ ''Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960'' جانورن کي غيرضروري تڪليف ۽ ظلم کان بچائڻ لاءِ اهم قانون آهي.

هن قانون ۾ جانورن سان سلوڪ ۽ انهن جي تحفظ بابت مختلف ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;IndiaPCA1960&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960
 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/16993/1/a1960-59.pdf
 |publisher=India Code
 |date=26 December 1960
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ===
[[پاڪستان]] ۾ جانورن سان ظلم خلاف تاريخي قانونن مان ''Prevention of Cruelty to Animals Act, 1890'' اهم آهي.

هي قانون 21 مارچ 1890ع تي منظور ٿيل قانون نمبر XI طور پاڪستان جي سرڪاري قانوني رڪارڊ ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPCA1890&quot;&gt;{{cite web
 |title=Prevention of Cruelty to Animals Act, 1890
 |url=https://pakistancode.gov.pk/english/LGu0xAD?action=null&amp;alp=P&amp;page=1
 |publisher=Pakistan Code, Ministry of Law and Justice
 |date=21 March 1890
 |language=en
 |access-date=2026-10-25
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ جانورن جي تحفظ جي قانوني صورتحال کي سمجهڻ لاءِ وفاقي قانون سان گڏ صوبائي قانونن، ترميمن ۽ لاڳو ضابطن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

جانورن سان ظلم خلاف قانوني تحفظ ۽ جانورن کي مڪمل قانوني شخصيت حاصل هجڻ ۾ فرق آهي.

== جانورن جي حقن بابت تنقيدي موقف ==
جانورن جي حقن جي تصور بابت فلسفياڻي اختلاف موجود آهن.

ڊيوڊ رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Human Rights'' ۾ جانورن جي حقن جي اصطلاح تي تنقيد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته حقن جي ٻوليءَ کي هر اخلاقي مسئلي تي لاڳو ڪرڻ سان انساني حقن جي تصور جي فلسفياڻي وضاحت متاثر ٿي سگهي ٿي.

سندس موقف موجب انساني حقن جا ڪجهه روايتي نظريا انساني فطرت، باهمي ذميوارين ۽ حقن جي عملي تحفظ تي ٻڌل آهن.

رابرٽسن جو خيال آهي ته جانورن سان ظلم جي مخالفت لاءِ مضبوط اخلاقي دليل موجود ٿي سگهن ٿا، پر انهن دليلن کي لازمي طور جانورن جي حقن جي اصطلاح ۾ پيش ڪرڻ ضروري نه آهي.

هو اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته حقن جي اصطلاح جو حد کان وڌيڪ وسيع استعمال ڪڏهن اهڙن ماڻهن کي جانورن جي تحفظ بابت دليلن کان پري ڪري سگهي ٿو، جيڪي فلسفياڻن اصطلاحن جي غيردقيق استعمال تي اعتراض ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAnimal2004&quot;/&gt;

هي رابرٽسن جو تنقيدي موقف آهي، نه ڪي جانورن جي حقن بابت فلسفي ۾ گڏيل طور تسليم ٿيل نتيجو. جانورن جي حقن جا حامي، ان جي ابتڙ، دليل ڏين ٿا ته اخلاقي اهميت لاءِ عقل يا سماجي معاهدي ۾ حصو وٺڻ جي صلاحيت لازمي شرط نه آهي ۽ جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ۽ انهن جا مفاد پڻ اخلاقي لحاظ کان اهم آهن.

=== حقن جي اصطلاح بابت اختلاف ===
جانورن جي حقن بابت هڪ بنيادي اختلاف اهو آهي ته ڇا ڪنهن وجود کي حق حاصل ڪرڻ لاءِ قانوني ذميواريون ادا ڪرڻ جي صلاحيت هجڻ ضروري آهي.

حقن جا ڪجهه نظريا عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ کي اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا نظريا ان ڳالهه تي زور ڏين ٿا ته اهڙا وجود به حقن جا مستحق ٿي سگهن ٿا، جيڪي پاڻ قانوني يا اخلاقي ذميواريون ادا نٿا ڪري سگهن.

=== انسانن ۽ جانورن جي مفادن ۾ ٽڪراءُ ===
جانورن جي حقن بابت بحث ۾ انساني صحت، خوراڪ، تحقيق ۽ معاشي ضرورتن سان جانورن جي مفادن جي ٽڪراءَ جا سوال پڻ پيدا ٿين ٿا.

مختلف فلسفياڻا نظريا انهن حالتن ۾ مختلف نتيجن تائين پهچن ٿا.

افاديت پسنديءَ ۾ نتيجن ۽ مفادن جي مجموعي ڀيٽ اهم هوندي آهي، جڏهن ته حقن تي ٻڌل نظرين ۾ ڪجهه عملن کي بنيادي اخلاقي پابندين جي تابع سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPAnimals&quot;/&gt;

== تاريخي ارتقا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | جانورن جي تحفظ ۽ حقن جي فڪر جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهميت
|-
| 1789ع
| جريمي بينٿم جي ڪتاب جي اشاعت
| جانورن جي تڪليف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت اثرائتو اخلاقي دليل
|-
| 1822ع
| برطانيا ۾ جانورن سان ظلم خلاف قانون
| جانورن جي قانوني تحفظ جي تاريخ ۾ اهم مرحلو
|-
| 1824ع
| SPCA جو قيام
| جانورن جي تحفظ لاءِ منظم سماجي تحريڪ
|-
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| نوعي امتياز بابت جديد بحث
| جانورن جي اخلاقي حيثيت بابت نئين اصطلاح ۽ تنقيد
|-
| 1975ع
| پيٽر سنگر جو ''Animal Liberation''
| جديد جانورن جي آزاديءَ واري فلسفياڻي بحث ۾ اهم ڪتاب
|-
| 1983ع
| ٽام ريگن جو ''The Case for Animal Rights''
| جانورن جي ذاتي قدر ۽ حقن تي ٻڌل نظريو
|-
| 2006ع
| برطانيا جو ''Animal Welfare Act''
| جانورن جي ڀلائيءَ بابت جديد قانوني ڍانچو
|-
| 2010ع
| يورپي يونين جو هدايت نامو 2010/63/EU
| سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي تحفظ بابت ضابطا
|-
| 2011ع
| ''Zoopolis'' جي اشاعت
| جانورن جي حقن بابت سياسي نظريي ۾ واڌارو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[جانورن جي ڀلائي]]
* [[جانورن سان ظلم]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[انساني حق]]
* [[قدرتي حق]]
* [[سماجي معاهدي جو نظريو]]
* [[قانوني شخصيت]]
* [[ماحولياتي اخلاقيات]]
* [[پيٽر سنگر]]
* [[ٽام ريگن]]
* [[جريمي بينٿم]]
* [[افاديت پسندي]]
* [[ويگنزم]]
* [[حياتياتي تنوع]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://plato.stanford.edu/entries/moral-animal/ Stanford Encyclopedia of Philosophy — جانورن جي اخلاقي حيثيت]
* [https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/ World Organisation for Animal Health — جانورن جي ڀلائي]
* [https://www.rspca.org.uk/en/whatwedo/whoweare/history RSPCA جي تاريخ]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32010L0063 سائنسي تحقيق ۾ جانورن جي تحفظ بابت يورپي هدايت نامو]
* [https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/16993/1/a1960-59.pdf ڀارت جو جانورن سان ظلم جي روڪٿام وارو قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Animal_rights_movement وڪيميڊيا ڪامنز — جانورن جي حقن واري تحريڪ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Animal_rights وڪيميڊيا ڪامنز — جانورن جا حق]

[[زمرو:جانورن جا حق]]
[[زمرو:اخلاقي فلسفو]]
[[زمرو:جانورن جي ڀلائي]]
[[زمرو:حقن جو فلسفو]]
[[زمرو:جانورن جو قانون]]
[[زمرو:ماحولياتي اخلاقيات]]</text>
      <sha1>d79zunf7w9e2yfczrrb9b1usujvsnw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽرانس-سائبيرين ريلوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104824</id>
    <revision>
      <id>425269</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1381685048|Trans-Siberian Railway]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="purtyg5wquklqkgvlf2xeno85d55jap" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.  سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. &lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>purtyg5wquklqkgvlf2xeno85d55jap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425270</id>
      <parentid>425269</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9932" sha1="hxguzmzhvvqkgpfwgupu1ww9kznfsly" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>hxguzmzhvvqkgpfwgupu1ww9kznfsly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425272</id>
      <parentid>425270</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13326" sha1="mlpm8vfepuibsox7xlnzvhtx40y3jt7" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==External links==
{{Attached KML}}
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>mlpm8vfepuibsox7xlnzvhtx40y3jt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425274</id>
      <parentid>425272</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13772" sha1="b8lbp7dmrpb5oujxcch05usain5eqxq" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]

[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ريلوي]]</text>
      <sha1>b8lbp7dmrpb5oujxcch05usain5eqxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425277</id>
      <parentid>425274</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14025" sha1="jroc7jnssulikmwcgfyv8u2ks796tyb" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]

[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ريلويز]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل]]
[[زمرو:ڪراچي پشاور مين لائين]]
[[زمرو:پاڪستان ريلويز جي مين لائينون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:روس]]</text>
      <sha1>jroc7jnssulikmwcgfyv8u2ks796tyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425278</id>
      <parentid>425277</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13930" sha1="jic8b7aqoq2lwzi8mrlgjrq5001q70h" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]

[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ريلويز]]
[[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:جاپان ۾ اچ وڃ]]</text>
      <sha1>jic8b7aqoq2lwzi8mrlgjrq5001q70h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425279</id>
      <parentid>425278</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14034" sha1="cjp7bmjowf207finyx9h5faea6u7rnk" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]

[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ]]

[[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ايشيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>cjp7bmjowf207finyx9h5faea6u7rnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425280</id>
      <parentid>425279</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13673" sha1="o13h1ibt1llf8bhg3756x0q645odsc9" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox rail line
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>o13h1ibt1llf8bhg3756x0q645odsc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425420</id>
      <parentid>425280</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13674" sha1="q26qwj8tap62n73ipkf9x9o6yenc1q1" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}

The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>q26qwj8tap62n73ipkf9x9o6yenc1q1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425421</id>
      <parentid>425420</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16563" sha1="455jv1yd5qiqqz1rohkijlj9scdyej6" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|Trans-Siberian (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}
{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway) (fn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}}) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;


The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>455jv1yd5qiqqz1rohkijlj9scdyej6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425422</id>
      <parentid>425421</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16516" sha1="pc1f2u3ohnjhr1nxkbs74np3myomjxb" xml:space="preserve">{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway)، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;  

==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway) (fn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}}) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;


The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>pc1f2u3ohnjhr1nxkbs74np3myomjxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425423</id>
      <parentid>425422</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13946" sha1="jb8ky0t6k7uzd28bsicj0h9v4dy9q45" xml:space="preserve">==تجويزون==
{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway) (fn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}}) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;


The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>jb8ky0t6k7uzd28bsicj0h9v4dy9q45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425424</id>
      <parentid>425423</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>425424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13927" sha1="hbzx0c6ty0qoa8qxdvspb36honktvjz" xml:space="preserve">{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}
{{Use mdy dates|date=November 2021}}
{{Use American English|date=November 2021}}
{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = {{nativename|ru|Транссибирская магистраль}}
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' (Tran-Siberian Railway) (fn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}}) جي نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;


The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>hbzx0c6ty0qoa8qxdvspb36honktvjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425425</id>
      <parentid>425424</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13836" sha1="mcgzv3367wccewu176b2dqc8fd5l9hk" xml:space="preserve">{{Short description|Railway network spanning Russia}}
{{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}}

{{Infobox settlement 
| box_width                       = 300px
| name                            = Trans-Siberian Railway
| other_name                      = 
| native_name                     = Транссибирская магистраль
| native_name_lang                = ru
| color                           = FF0000
| logo                            = 
| logo_width                      = 
| logo_alt                        = 
| image                           = File:VL 85-022 container train.jpg
| image_width                     = 300px
| image_alt                       = 
| caption                         = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008)
| type                            = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}}
| system                          = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}}
| status                          = &lt;!-- Only use when line is non-operational --&gt;
| locale                          = [[Russia]]
| start                           = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}}
| end                             = {{stnlnk|Vladivostok}}
| stations                        = 
| routes                          = 
| daily_ridership                 = 
| ridership2                      = 
| planopen                        = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| open                            = {{Start date and age|1904|6|21}}
| yearcommenced                   = {{Start date and age|1891|3|9}}
| yearcompleted                   = &lt;!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| close                           = &lt;!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--&gt;
| event1label                     = 
| event1                          = 
| event2label                     = 
| event2                          = 
| event3label                     = 
| event3                          = 
| owner                           = [[Government of Russia]]
| operator                        = [[Russian Railways]]
| character                       = Long-haul route
| depot                           = 
| stock                           = 
| linelength_km                   = 9289
| linelength_mi                   = 
| linelength                      = 
| tracklength_km                  = 
| tracklength_mi                  = 
| tracklength                     = 
| tracks                          = 3
| gauge                           = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}}
| old_gauge                       = 
| load_gauge                      = 
| minradius                       = 
| racksystem                      = 
| routenumber                     = 
| linenumber                      = 
| electrification                 = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]]
| speed_km/h                      = 60-140
| speed_mph                       = 37-86
| speed                           = 
| signalling                      = 
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| elevation                       = 
| website                         = 
| map                             = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}}
| map_name                        = 
| map_state                       = collapsed
| embedded                        = 
}}
'''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' &lt;small&gt;Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي&lt;/small&gt; نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (Transib) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}&lt;/ref&gt; 9289 ڪ (5772) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي.

[[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال 1891ع ۽ 1916ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن (travellers) کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو. سال 1916ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. {{بمطابق|2021}}، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}&lt;/ref&gt;


The '''Trans-Siberian Railway''',{{efn|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}}}} historically known as the '''Great Siberian Route'''{{efn|{{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}}} and often shortened to '''Transsib''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|r|æ|n|s|ɪ|b}} {{respell|TRAN|sib}}; {{langx|ru|label=none|Транссиб}}, {{IPA|ru|trɐnˈsːʲip|pron}}}} is a large railway system that connects [[European Russia]] to the [[Russian Far East]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}&lt;/ref&gt; Spanning a length of over {{convert|9,289|km|abbr=off|sp=us}}, it is the longest railway line in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt; It runs from the city of [[Moscow]] in the west to the city of [[Vladivostok]] in the east.

During the period of the [[Russian Empire]], government ministers—personally appointed by [[Alexander III of Russia|Alexander III]] and his son [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]—supervised the building of the railway network between 1891 and 1916. Even before its completion, the line attracted travelers who documented their experiences.&lt;ref&gt;Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).&lt;/ref&gt; Since 1916, the Trans-Siberian Railway has directly connected Moscow with Vladivostok. {{As of|2021}}, expansion projects remain underway, with connections being built to Russia's neighbors [[Mongolia]], [[China]], and [[North Korea]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}&lt;/ref&gt; Additionally, there have been proposals and talks to expand the network to [[Tokyo]], Japan, with new bridges or [[Sakhalin Tunnel|tunnels]] that would connect the mainland railway via the Russian island of [[Sakhalin]] and the Japanese island of [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia offers a bridge across history to connect Tokyo to the Trans-Siberian railway |url=https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201095834/https://siberiantimes.com/business/investment/news/russia-offers-a-bridge-across-history-to-connect-tokyo-to-the-trans-siberian-railway/ |url-status=dead |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-12-11 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|Trans-Siberian railway}}
{{Wikivoyage}}
{{external media
 |topic     = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}}
 |video1    = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}}
 |video2    = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting &amp; bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}}
 |video3    = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests &amp; holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}}
 |video4    = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}}
 |video5    = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}}
 |video6    = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}}
 |video7    = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East &amp; short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}}
 |video8    = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board &amp; a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}}
 |video9    = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}}
 |video10   = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival &amp; nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}}
}}
* [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website
* [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. &lt;small&gt; Photographs of &quot;life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window&quot;. &lt;/small&gt;
* [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official  website]
* [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today]
* {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}}
* [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900)
* {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}}
* {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}}
* {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train
* {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 &quot;Russia&quot;. Depart Fast Train}}
* [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway]

{{Authority control}}

[[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>mcgzv3367wccewu176b2dqc8fd5l9hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>من ماني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104825</id>
    <revision>
      <id>425275</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|قانوني يا معقول جواز کان سواءِ اختيار جو استعمال يا فيصلو}}  '''من ماني''' ({{lang-en|Arbitrary}}؛ اچار: '''آربِٽرَري''') [[قانون]]، [[انساني حق]] ۽ [[انتظامي قانون]] ۾ اهڙي فيصلي، حڪم يا رياستي عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو مناسب قانوني جواز، لاڳاپيل حقيقتن جي م...</comment>
      <origin>425275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8074" sha1="kaljkwkd0gsm1hksjsxira5cfq2kd90" xml:space="preserve">
{{Short description|قانوني يا معقول جواز کان سواءِ اختيار جو استعمال يا فيصلو}}

'''من ماني''' ({{lang-en|Arbitrary}}؛ اچار: '''آربِٽرَري''') [[قانون]]، [[انساني حق]] ۽ [[انتظامي قانون]] ۾ اهڙي فيصلي، حڪم يا رياستي عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو مناسب قانوني جواز، لاڳاپيل حقيقتن جي معقول جاچ يا جائز بنيادن کان سواءِ ڪيو ويو هجي. ان جو تعلق [[اختيارن جو ناجائز استعمال]]، غيرمعقول فيصلي سازي، [[قانون جي حڪمراني]] ۽ سرڪاري اختيارين جي قانوني جوابدهيءَ سان آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |page=14
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۾ مفهوم ==
رياست، سرڪاري اداري يا ڪنهن عوامي عملدار جي انتظامي يا تاديبي ڪارروائيءَ خلاف عام شڪايتن مان هڪ اها هوندي آهي ته لاڳاپيل فيصلو من مانيءَ تي ٻڌل آهي.

لفظ جي سخت لغوي معنيٰ ۾ مڪمل طور من ماني فيصلو اهو هوندو، جيڪو ڪنهن به سبب يا بنياد کان سواءِ ڪيو وڃي. اهڙي حالت جو تصور ان مثال سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪو سرڪاري عملدار اجازت نامو جاري ڪرڻ يا ڏنڊ لاڳو ڪرڻ بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ سڪو اڇلائي نتيجو طئي ڪري.

تنهن هوندي به عملي انتظامي معاملن ۾ من مانيءَ بابت شڪايت جو مطلب عام طور اهو نه هوندو آهي ته فيصلي پٺيان بلڪل ڪو سبب موجود نه هو، پر اهو هوندو آهي ته فيصلو مناسب، معقول يا قانوني طور لاڳاپيل بنيادن تي نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== من ماني فيصلي جا بنيادي سبب ==
انتظامي فيصلي کي من ماني قرار ڏيڻ بابت شڪايتون عام طور ٻن بنيادي مسئلن سان لاڳاپيل هونديون آهن:

# '''لاڳاپيل عنصرن تي مناسب غور نه ڪرڻ:''' فيصلي کان اڳ سمورين اهم حقيقتن، حالتن ۽ قانوني طور لاڳاپيل عنصرن تي مناسب ۽ مڪمل غور نه ڪيو ويو هجي، يا غيرلاڳاپيل عنصرن کي فيصلي جو بنياد بڻايو ويو هجي.
# '''فيصلي جا سبب واضح نه ڪرڻ:''' فيصلي پٺيان موجود دليل ۽ سبب مناسب نموني بيان نه ڪيا ويا هجن، اڻپورا بيان ڪيا ويا هجن يا بلڪل ظاهر نه ڪيا ويا هجن.

اهي ٻئي مسئلا ڪنهن انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت ۽ ان جي عدالتي جاچ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== سببن تي ٻڌل فيصلو ==
'''سببن تي ٻڌل فيصلو''' ({{lang-en|Reasoned decision}}؛ اچار: '''ريزَنڊ ڊِسيزن''') اهڙو فيصلو آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل اختيار رکندڙ ادارو پنهنجي نتيجي تائين پهچڻ جا بنيادي قانوني ۽ حقيقتي سبب واضح ڪري.

انتظامي قانون جي ڪيترن نظامن ۾ سرڪاري اداري طرفان فيصلي جا سبب بيان ڪرڻ جي گهرج اهم اصول آهي، جيتوڻيڪ ان گهرج جو دائرو مختلف قانونن ۽ حالتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو.

سببن جي وضاحت جو مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته فيصلو ڪرڻ وقت سڀني لاڳاپيل عنصرن تي غور ڪيو ويو هجي ۽ غيرلاڳاپيل عنصرن کي فيصلي جو بنياد نه بڻايو ويو هجي.

اهڙي وضاحت متاثر شخص کي فيصلي جو بنياد سمجهڻ ۽ ضرورت پوڻ تي ان خلاف قانوني اعتراض اٿارڻ ۾ پڻ مدد ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== لاڳاپيل ۽ غيرلاڳاپيل عنصر ==
انتظامي فيصلي جي قانوني جائزي ۾ اهو سوال اهم هوندو آهي ته اختيار استعمال ڪندڙ عملدار ڪهڙن عنصرن کي نظر ۾ رکيو.

جيڪڏهن ڪنهن فيصلي لاءِ قانوني طور لاڳاپيل اهم عنصرن کي نظرانداز ڪيو ويو هجي، ته اهو فيصلو ان بنياد تي غيرقانوني قرار ڏئي سگهجي ٿو.

ساڳيءَ طرح اهڙن عنصرن تي ڀاڙڻ، جن جو قانوني مقصد سان مناسب تعلق نه هجي، فيصلي جي قانوني حيثيت کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

رابرٽسن موجب سببن تي ٻڌل فيصلي جي گهرج جو بنيادي مقصد اهو آهي ته اختيار رکندڙ ادارو سڀني لاڳاپيل عنصرن تي غور ڪري ۽ رڳو انهن ئي عنصرن کي پنهنجي فيصلي جو بنياد بڻائي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== من ماني ۽ غيرقانوني عمل ==
لفظ ''من ماني'' ڪڏهن وسيع مفهوم ۾ اهڙي رياستي ڪارروائيءَ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا قانوني اختيار کان سواءِ ڪئي وئي هجي.

مثال طور، '''من ماني قيد''' يا '''من ماني حراست''' ({{lang-en|Arbitrary detention}}؛ اچار: '''آربِٽرَري ڊِٽينشن''') جي اصطلاح ۾ رياست طرفان ڪنهن فرد کي قانوني جواز کان سواءِ قيد يا حراست ۾ رکڻ جو تصور شامل ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ من ماني حراست جو مفهوم رڳو گهريلو قانون جي ڀڃڪڙي تائين محدود نه آهي؛ قانوني طور مجاز حراست به مخصوص حالتن ۾ غيرمعقول، غيرمتناسب يا ناانصافيءَ تي ٻڌل هجڻ سبب من ماني قرار ڏئي سگهجي ٿي.

من ماني عمل جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته ان جو جائز قانوني مقصدن ۽ معقول بنيادن سان تعلق موجود نه هجي يا ڪافي نه هجي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICCPR9&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=16 December 1966
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[انتظامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[اختيارن جو ناجائز استعمال]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[من ماني گرفتاري ۽ حراست]]
* [[انساني حق]]
* [[قانوني عمل]]
* [[سرڪاري جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://www.ohchr.org/en/about-us/what-we-do/our-work/arbitrary-detention گڏيل قومن جي انساني حقن واري اداري وٽ من ماني حراست بابت معلومات]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانون جي حڪمراني]]</text>
      <sha1>kaljkwkd0gsm1hksjsxira5cfq2kd90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425295</id>
      <parentid>425275</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21314" sha1="4m1l7k414v1plv958wnk8sddha6wc46" xml:space="preserve">
{{Short description|قانوني يا معقول جواز کان سواءِ اختيار جو استعمال يا فيصلو}}

'''من ماني''' ({{lang-en|Arbitrary}}؛ اچار: '''آربِٽرَري''') [[قانون]]، [[انساني حق]] ۽ [[انتظامي قانون]] ۾ اهڙي فيصلي، حڪم يا رياستي عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو مناسب قانوني جواز، لاڳاپيل حقيقتن جي معقول جاچ يا جائز بنيادن کان سواءِ ڪيو ويو هجي. ان جو تعلق [[اختيارن جو ناجائز استعمال]]، غيرمعقول فيصلي سازي، [[قانون جي حڪمراني]] ۽ سرڪاري اختيارين جي قانوني جوابدهيءَ سان آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |page=14
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي قانون ۾ مفهوم ==
رياست، سرڪاري اداري يا ڪنهن عوامي عملدار جي انتظامي يا تاديبي ڪارروائيءَ خلاف عام شڪايتن مان هڪ اها هوندي آهي ته لاڳاپيل فيصلو من مانيءَ تي ٻڌل آهي.

لفظ جي سخت لغوي معنيٰ ۾ مڪمل طور من ماني فيصلو اهو هوندو، جيڪو ڪنهن به سبب يا بنياد کان سواءِ ڪيو وڃي. اهڙي حالت جو تصور ان مثال سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪو سرڪاري عملدار اجازت نامو جاري ڪرڻ يا ڏنڊ لاڳو ڪرڻ بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ سڪو اڇلائي نتيجو طئي ڪري.

تنهن هوندي به عملي انتظامي معاملن ۾ من مانيءَ بابت شڪايت جو مطلب عام طور اهو نه هوندو آهي ته فيصلي پٺيان بلڪل ڪو سبب موجود نه هو، پر اهو هوندو آهي ته فيصلو مناسب، معقول يا قانوني طور لاڳاپيل بنيادن تي نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== من ماني فيصلي جا بنيادي سبب ==
انتظامي فيصلي کي من ماني قرار ڏيڻ بابت شڪايتون عام طور ٻن بنيادي مسئلن سان لاڳاپيل هونديون آهن:

# '''لاڳاپيل عنصرن تي مناسب غور نه ڪرڻ:''' فيصلي کان اڳ سمورين اهم حقيقتن، حالتن ۽ قانوني طور لاڳاپيل عنصرن تي مناسب ۽ مڪمل غور نه ڪيو ويو هجي، يا غيرلاڳاپيل عنصرن کي فيصلي جو بنياد بڻايو ويو هجي.
# '''فيصلي جا سبب واضح نه ڪرڻ:''' فيصلي پٺيان موجود دليل ۽ سبب مناسب نموني بيان نه ڪيا ويا هجن، اڻپورا بيان ڪيا ويا هجن يا بلڪل ظاهر نه ڪيا ويا هجن.

اهي ٻئي مسئلا ڪنهن انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت ۽ ان جي عدالتي جاچ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== سببن تي ٻڌل فيصلو ==
'''سببن تي ٻڌل فيصلو''' ({{lang-en|Reasoned decision}}؛ اچار: '''ريزَنڊ ڊِسيزن''') اهڙو فيصلو آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل اختيار رکندڙ ادارو پنهنجي نتيجي تائين پهچڻ جا بنيادي قانوني ۽ حقيقتي سبب واضح ڪري.

انتظامي قانون جي ڪيترن نظامن ۾ سرڪاري اداري طرفان فيصلي جا سبب بيان ڪرڻ جي گهرج اهم اصول آهي، جيتوڻيڪ ان گهرج جو دائرو مختلف قانونن ۽ حالتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو.

سببن جي وضاحت جو مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته فيصلو ڪرڻ وقت سڀني لاڳاپيل عنصرن تي غور ڪيو ويو هجي ۽ غيرلاڳاپيل عنصرن کي فيصلي جو بنياد نه بڻايو ويو هجي.

اهڙي وضاحت متاثر شخص کي فيصلي جو بنياد سمجهڻ ۽ ضرورت پوڻ تي ان خلاف قانوني اعتراض اٿارڻ ۾ پڻ مدد ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== لاڳاپيل ۽ غيرلاڳاپيل عنصر ==
انتظامي فيصلي جي قانوني جائزي ۾ اهو سوال اهم هوندو آهي ته اختيار استعمال ڪندڙ عملدار ڪهڙن عنصرن کي نظر ۾ رکيو.

جيڪڏهن ڪنهن فيصلي لاءِ قانوني طور لاڳاپيل اهم عنصرن کي نظرانداز ڪيو ويو هجي، ته اهو فيصلو ان بنياد تي غيرقانوني قرار ڏئي سگهجي ٿو.

ساڳيءَ طرح اهڙن عنصرن تي ڀاڙڻ، جن جو قانوني مقصد سان مناسب تعلق نه هجي، فيصلي جي قانوني حيثيت کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

رابرٽسن موجب سببن تي ٻڌل فيصلي جي گهرج جو بنيادي مقصد اهو آهي ته اختيار رکندڙ ادارو سڀني لاڳاپيل عنصرن تي غور ڪري ۽ رڳو انهن ئي عنصرن کي پنهنجي فيصلي جو بنياد بڻائي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;

== من ماني ۽ غيرقانوني عمل ==
لفظ ''من ماني'' ڪڏهن وسيع مفهوم ۾ اهڙي رياستي ڪارروائيءَ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا قانوني اختيار کان سواءِ ڪئي وئي هجي.

مثال طور، '''من ماني قيد''' يا '''من ماني حراست''' ({{lang-en|Arbitrary detention}}؛ اچار: '''آربِٽرَري ڊِٽينشن''') جي اصطلاح ۾ رياست طرفان ڪنهن فرد کي قانوني جواز کان سواءِ قيد يا حراست ۾ رکڻ جو تصور شامل ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ من ماني حراست جو مفهوم رڳو گهريلو قانون جي ڀڃڪڙي تائين محدود نه آهي؛ قانوني طور مجاز حراست به مخصوص حالتن ۾ غيرمعقول، غيرمتناسب يا ناانصافيءَ تي ٻڌل هجڻ سبب من ماني قرار ڏئي سگهجي ٿي.

من ماني عمل جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته ان جو جائز قانوني مقصدن ۽ معقول بنيادن سان تعلق موجود نه هجي يا ڪافي نه هجي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitrary2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICCPR9&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=16 December 1966
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;


== فلسفو ==
[[فائل:사회복지현장실습 목적과 목표.jpg|thumb|هڪ شخص ڪنهن مقصد ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻ چڙهندي؛ اهو مقصد فلسفي ۾ ''ٽيلوس'' (Telos) سڏجي ٿو.]]

من ماني عملن (Arbitrary actions) جو [[غائيت]] (Teleology؛ ٽِيليالاجي) سان ويجهو تعلق آهي. غائيت فلسفي جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ مقصد ۽ غرض جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. اهڙا عمل، جن جو ڪو ''[[ٽيلوس (فلسفو)|ٽيلوس]]'' (Telos)، يعني مقصد يا منزل نه هجي، غائيت واري نقطه نظر کان من مانا سمجهيا ويندا آهن. جڏهن ڪنهن عمل جو ڪو مقصد ئي موجود نه هجي، جنهن جي بنياد تي ان کي پرکجي، تڏهن مختلف چونڊن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ به ڪو مقرر معيار موجود نه رهندو آهي، ۽ سڀئي فيصلا هڪجهڙي حيثيت اختيار ڪري ويندا آهن.

تنهن هوندي به اهو ياد رکڻ گهرجي ته عام مفهوم ۾ من مانا يا اتفاقي طريقا فلسفياڻي لحاظ کان لازمي طور من ماني چونڊون نه هوندا آهن، جيڪڏهن اهي ڪنهن وڏي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ اختيار ڪيا ويا هجن. مثال طور، اسڪول ۾ نظم ۽ ضبط قائم ڪرڻ يا پيٽرول پمپن تي حد کان وڌيڪ رش کان بچڻ لاءِ اتفاقي طريقن جو استعمال ڪنهن وسيع مقصد جو حصو ٿي سگهي ٿو.

[[عدميت]] (Nihilism؛ نِهِلزم) هڪ فلسفياڻو نظريو آهي، جنهن جي ڪجهه تشريحن موجب ڪائنات جو ڪو بنيادي يا معروضي مقصد موجود نه آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي هر چونڊ کي من ماني سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;Magnus, Bernd (1971). &quot;Nihilism, Reason, and 'The Good'.&quot; ''The Review of Metaphysics.'' '''25''' (2): 292–310.&lt;/ref&gt;

عدميت جي اهڙي تشريح موجب ڪائنات ۾ ڪا معروضي قدرن واري ترتيب موجود نه آهي ۽ اها بنيادي طور بي معنيٰ آهي. جيئن ته ڪائنات ۽ ان جي سڀني جزن لاءِ ڪو اعليٰ يا آخري مقصد تسليم نٿو ڪيو وڃي، جنهن مان انسان پنهنجي زندگيءَ جا ننڍا مقصد اخذ ڪري سگهي، تنهنڪري انساني زندگيءَ ۽ تجربن جي مختلف پهلوئن کي پڻ ڪنهن معروضي مقصد کان خالي سمجهيو وڃي ٿو. هن نقطه نظر جي هڪ انتهائي صورت موجب ڪو فيصلو، خيال يا عمل پنهنجي ذات ۾ قطعي طور صحيح يا غلط نه آهي، ۽ انسان جي ڪيل ڪا به چونڊ ٻين ممڪن چونڊن جيان بي معنيٰ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.iep.utm.edu/nihilism/
 |title=Nihilism
 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy
 |access-date=2019-11-19
}}&lt;/ref&gt;

[[خداپرستي]] (Theism؛ ٿِيئزم)، يعني هڪ يا وڌيڪ خدائن جي وجود تي عقيدي، جي ڪيترن فلسفياڻن نظرين موجب هر شيءِ جو ڪو نه ڪو مقصد هوندو آهي ۽ ڪابه شيءِ مڪمل طور من ماني نه هوندي آهي. اهڙن نظرين ۾ اهو مڃيو ويندو آهي ته خدا ڪائنات کي ڪنهن مقصد لاءِ پيدا ڪيو آهي ۽ هر واقعو انهيءَ مقصد سان لاڳاپيل آهي. ظاهري طور اتفاقي واقعا پڻ خدا جي ارادي ۽ مقصد کان ٻاهر نٿا سمجهيا وڃن.

اهو تصور ڪنهن حد تائين [[نظم مان دليل]] (Argument from design؛ آرگيومينٽ فرام ڊزائن) سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪائنات اندر نظم يا مقصد جي موجودگيءَ کي خدا جي وجود جي حق ۾ دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي.

من مانيءَ جو تعلق [[اخلاقيات]] (Ethics؛ ايٿڪس) سان پڻ آهي، جيڪا فلسفي جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ انساني عملن، فيصلن ۽ صحيح يا غلط هجڻ جي معيارن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ڪنهن شخص وٽ واضح مقصد موجود هجڻ باوجود به هو ان کي حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙا طريقا اختيار ڪري سگهي ٿو، جيڪي من مانا سمجهيا وڃن.

[[عقليت پسندي]] (Rationalism؛ ريشنلزم) موجب علم حاصل ڪرڻ ۾ عقل، منطقي استدلال ۽ نتيجا اخذ ڪرڻ جي عمل کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ڪيترائي عقليت پسند انهيءَ اصول کي اخلاقيات تي پڻ لاڳو ڪن ٿا. هن نقطه نظر موجب فيصلا ذاتي خواهش، اوچتي خيال يا رڳو احساس جي بدران عقل ۽ منطق جي بنياد تي ٿيڻ گهرجن.

ڪنهن وڏي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ اتفاقي طريقو ڪڏهن ڪنهن ماتحت مرحلي ۾ قابل قبول ٿي سگهي ٿو، پر ان کي عام طور سڀني فيصلن لاءِ مناسب اصول نٿو سمجهيو وڃي.

[[نشانيات]] (Semiotics؛ سِمياٽڪس)، يعني نشانين، نشانين جي نظامن ۽ انهن سان لاڳاپيل عملن جي عام نظريي ۾، [[فرڊينان ڊي سوسور]] (Ferdinand de Saussure؛ فرڊينان ڊي سوسور) من ماني تعلق (Arbitrariness) جو تصور متعارف ڪرايو.

هن تصور موجب ڪنهن نشانيءَ جي مادي يا ظاهري صورت، جنهن کي ''دال'' (Signifier) چيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ظاهر ڪيل مفهوم، جنهن کي ''مدلول'' (Signified) چيو وڃي ٿو، جي وچ ۾ لازمي يا فطري تعلق موجود نه هوندو آهي. مدلول هڪ ذهني تصور يا ڪنهن حقيقي شيءِ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

== لسانيات ==
'''نشانياتي من مانيءَ جو اصول''' (Principle of semiotic arbitrariness؛ پرنسپل آف سِمياٽڪ آربِٽرَرِينيس)، جنهن کي [[فرڊينان ڊي سوسور]] پنهنجي ڪتاب ''[[عام لسانيات جو ڪورس]]'' (Course in General Linguistics؛ ڪورس اِن جنرل لنگئسٽڪس) ۾ پيش ڪيو، اهو تصور آهي ته ڪنهن نشاني يا نشانياتي عمل کي معنيٰ سماجي رواج ۽ گڏيل قبوليت جي بنياد تي حاصل ٿيندي آهي.

[[نشانياتي عمل]] (Semiosis؛ سِميوسِس) مان مراد اهڙي سرگرمي، رويو يا عمل آهي، جنهن ۾ نشانيون استعمال ٿين يا معنيٰ پيدا ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://visual-memory.co.uk/daniel/Documents/S4B/sem02.html?LMCL=gWTre7
 |title=Semiotics for Beginners
 |last=Chandler
 |first=Daniel
 |website=visual-memory.co.uk
 |access-date=2019-11-19
}}&lt;/ref&gt;

== رياضيات ==
[[فائل:Universal-quantification.svg|thumb|[[ڪلي مقدار نما]] (Universal quantifier) جي علامت.]]

[[منطق]] ۾ '''منطقي علامت''' (Logical symbol) هڪ بنيادي تصور آهي. اهڙين علامتن جون صورتون نشان، لکتون يا نشانين جون مخصوص ترتيبون ٿي سگهن ٿيون، جيڪي هڪ خاص نمونو ٺاهين ٿيون.

[[رياضيات]] ۾ لفظ ''من ماني'' (Arbitrary) عام طور '''ڪنهن به''' يا '''هر''' جي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو تعلق [[ڪلي مقدار نما]] (Universal quantifier؛ يونيورسل ڪوانٽيفائر) جي علامت &lt;math&gt;\forall&lt;/math&gt; سان آهي.

مثال طور، ڪنهن [[مجموعو (رياضيات)|مجموعي]] جي من ماني ورهاست يا ڪنهن سلسلي جي من ماني [[ترتيبِ تبديلي]] (Permutation؛ پرميوٽيشن) جو مطلب اهو هوندو آهي ته ڪنهن خاص صورت جي چونڊ ضروري نه آهي.

هن اصطلاح جو استعمال عموميت ظاهر ڪري ٿو، يعني بيان رڳو مخصوص مثالن لاءِ نه، پر سڀني ممڪن چونڊن لاءِ درست هجي.

مثال طور:

:''ڪنهن به صحيح عدد کي ٻن سان ضرب ڪرڻ سان حاصل ٿيندڙ عدد [[ٻڌي ۽ اڪي انگ|ٻڌي عدد]] هوندو.''

هن مثال ۾ ''ڪنهن به'' مان مراد اهو آهي ته قاعدو سڀني صحيح عددن تي لاڳو ٿئي ٿو.

ان کان وڌيڪ، ''من ماني'' جو استعمال اهو به ظاهر ڪري سگهي ٿو ته بيان جي عموميت تڏهن به برقرار رهندي، جڏهن سوال هيٺ آيل شيءِ جي چونڊ ڪو مخالف پاڻ ڪري.

اهڙي حالت ۾ ''من ماني'' کي '''بدترين امڪاني حالت''' (Worst-case؛ ورسٽ ڪيس) سان ملندڙ مفهوم ۾ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;Tel, Gérard (2000). ''[https://books.google.com/books?id=vlpnS25qAJQC&amp;q=arbitrary Introduction to Distributed Algorithms]''. Cambridge University Press. p. 245.&lt;/ref&gt;

== قانون ==
انگريزي لفظ ''Arbitrary'' (آربِٽرَري) [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ ''arbitrarius'' (آربِٽرارِيئس) مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''arbiter'' (آربِٽر) سان آهي. ''آربِٽر'' اهڙي شخص کي چيو ويندو آهي، جنهن کي ڪنهن معاملي جو فيصلو ڪرڻ جي ذميواري سونپي وئي هجي.&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=arbitrary Online Etymology Dictionary]: &quot;deciding by one's own discretion,&quot; from Latin ''arbitrarius'', from ''arbiter''. The original meaning gradually developed into senses such as &quot;capricious&quot; (1646) and &quot;despotic&quot; (1642).&lt;/ref&gt;

'''من ماني عدالتي فيصلو''' (Arbitrary legal judgment) اهڙو فيصلو آهي، جيڪو قانون جي مقرر ڪيل اصولن جي بدران جج جي پنهنجي صوابديد تي ٻڌل هجي.&lt;ref&gt;Curtis, Thomas. ''[https://books.google.com/books?id=p31MAAAAMAAJ&amp;dq=%22discretion+of+the+judge%22+and+arbitrary&amp;pg=PA565 The London Encyclopaedia]'', p. 565 (1829). هن ماخذ موجب ''arbitrary'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ اهڙي فيصلي ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪو فيصلي ڪندڙ جي بي ضابطه مرضيءَ يا اهڙن سببن تي ٻڌل هجي، جيڪي ظاهر نه ڪيا ويا هجن.&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن ۾ من ماني حڪومتي عمل جي ممانعت کي [[آئين]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي. [[سوئٽزرلينڊ]] جي وفاقي آئين جو آرٽيڪل 9 من ماني رياستي عمل کان تحفظ فراهم ڪري ٿو. هي آئيني اصول نظرياتي طور جمهوري طريقي سان ڪيل فيصلن تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪڏهن اهي من ماني عمل جي ممانعت جي ڀڃڪڙي ڪن.&lt;ref&gt;[http://www.admin.ch/ch/e/rs/1/101.en.pdf Federal Constitution of the Swiss Confederation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418001954/http://www.admin.ch/ch/e/rs/1/101.en.pdf |date=2015-04-18}}. The Federal Authorities of the Swiss Confederation.&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] اهڙن قانونن کي پڻ رد ڪيو آهي، جن لاءِ '''معقول بنياد موجود نه هجي''' (No rational basis). اهڙن معاملن جو تعلق [[معقول بنياد جي عدالتي جاچ]] (Rational basis review؛ ريشنل بيسس رِويو) سان آهي.

آمريڪا ۾ پناهگيرن کي پناهه ڏيڻ واري نظام بابت هڪ مطالعي مان اهو اشارو ملي ٿو ته فيصلي سازيءَ ۾ من ماني مختلف فيصلا ڪندڙ عملدارن جي نتيجن ۾ وڏن فرقن جو سبب ٿي سگهي ٿي. انهيءَ رجحان کي '''پناهگيرن جي روليٽ''' (Refugee roulette؛ ريفيوجي روليٽ) چيو ويو آهي.

[[روس]] جي فوجداري قانون جي آرٽيڪل 330 ۾ '''من ماني''' (Arbitrariness) کي هڪ مخصوص ڏوهه طور بيان ڪيو ويو آهي. هن قانون ۾ ان جي تعريف نسبتاً وسيع آهي، جنهن ۾ قانون يا ڪنهن ٻئي ضابطي واري قانوني دستاويز ۾ مقرر طريقيڪار جي خلاف، بغير اختيار جي ڪيل ڪارروايون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |work=The Criminal Code of the Russian Federation
 |title=Article 330. Arbitrariness
 |url=http://www.russian-criminal-code.com/PartII/SectionX/Chapter32.html
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060621193129/http://www.russian-criminal-code.com/PartII/SectionX/Chapter32.html
 |url-status=usurped
 |archive-date=2006-06-21
 |quote=Arbitrariness, that is the unauthorized commission of actions contrary to the order presented by a law or any other normative legal act
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[انتظامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[اختيارن جو ناجائز استعمال]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قدرتي انصاف]]
* [[من ماني گرفتاري ۽ حراست]]
* [[انساني حق]]
* [[قانوني عمل]]
* [[سرڪاري جوابدهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://www.ohchr.org/en/about-us/what-we-do/our-work/arbitrary-detention گڏيل قومن جي انساني حقن واري اداري وٽ من ماني حراست بابت معلومات]

[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانون جي حڪمراني]]</text>
      <sha1>4m1l7k414v1plv958wnk8sddha6wc46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104826</id>
    <revision>
      <id>425281</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>425281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="q6nsq6eqbi0wrpd405rbc7vf50pgfcp" xml:space="preserve">[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>q6nsq6eqbi0wrpd405rbc7vf50pgfcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104827</id>
    <revision>
      <id>425282</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:روس]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>425282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="l4zms0ht3ylrn9u70d197aiernbofbn" xml:space="preserve">[[زمرو:روس]]
[[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ايشيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>l4zms0ht3ylrn9u70d197aiernbofbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روس ۾ اچ وڃ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104828</id>
    <revision>
      <id>425283</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:روس]] [[زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ]]</comment>
      <origin>425283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="7acgq6w0hckui16bppdpnq57aigxo9n" xml:space="preserve">[[زمرو:روس]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ]]</text>
      <sha1>7acgq6w0hckui16bppdpnq57aigxo9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104829</id>
    <revision>
      <id>425284</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:ٽرانسپورٽ]]</comment>
      <origin>425284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="4w252humrzpqku4yn5sp5ugw7rxkbzr" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:ٽرانسپورٽ]]</text>
      <sha1>4w252humrzpqku4yn5sp5ugw7rxkbzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104830</id>
    <revision>
      <id>425285</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1916ع]] [[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]</comment>
      <origin>425285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="rcasutfcjjpxyipdd0djda0toyutuzd" xml:space="preserve">[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]</text>
      <sha1>rcasutfcjjpxyipdd0djda0toyutuzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104831</id>
    <revision>
      <id>425286</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1916ع]]</comment>
      <origin>425286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="b2bnzzk59ak5e5lj4d8kvn10fpik46h" xml:space="preserve">[[زمرو:1916ع]]</text>
      <sha1>b2bnzzk59ak5e5lj4d8kvn10fpik46h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104832</id>
    <revision>
      <id>425287</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]  [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]  [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]]  زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل...</comment>
      <origin>425287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="495" sha1="pgmu022ixxv3oke5h4is16oosinzfhs" xml:space="preserve">[[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ٽرانسپورٽ]]
[[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 
[[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] 
[[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]]</text>
      <sha1>pgmu022ixxv3oke5h4is16oosinzfhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ثالثي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104833</id>
    <revision>
      <id>425296</id>
      <timestamp>2026-10-25T19:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عدالت کان ٻاهر غيرجانبدار ثالث ذريعي تڪرارن جو قانوني حل}}  [[فائل:Peace Palace The Hague.jpg|thumb|[[امن محل]]، [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]، جتي [[مستقل ثالثي عدالت]] جو هيڊڪوارٽر قائم آهي.]]  '''ثالثي''' ({{lang-en|Arbitration}}؛ اچار: '''آربِٽريشن''') تڪرارن جي متبادل حل (Alternative Dispute Resolution؛ '''...</comment>
      <origin>425296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29719" sha1="r6ewx399kxcyh7903blhmi3zg5hnci2" xml:space="preserve">
{{Short description|عدالت کان ٻاهر غيرجانبدار ثالث ذريعي تڪرارن جو قانوني حل}}

[[فائل:Peace Palace The Hague.jpg|thumb|[[امن محل]]، [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]، جتي [[مستقل ثالثي عدالت]] جو هيڊڪوارٽر قائم آهي.]]

'''ثالثي''' ({{lang-en|Arbitration}}؛ اچار: '''آربِٽريشن''') تڪرارن جي متبادل حل (Alternative Dispute Resolution؛ '''آلٽرنيٽو ڊِسپيوٽ ريزوليوشن''') جو هڪ قانوني طريقو آهي، جنهن ۾ ٻه يا وڌيڪ ڌريون پنهنجو تڪرار ڪنهن غيرجانبدار شخص يا ثالثي هيئت آڏو پيش ڪن ٿيون. اهڙي هيئت دليلن ۽ ثبوتن جو جائزو وٺي فيصلو جاري ڪندي آهي، جنهن کي '''ثالثي فيصلو''' (Arbitral award؛ '''آربِٽرل اوارڊ''') چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=14–15
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration (1985), with amendments as adopted in 2006
 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration
 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ثالثي عام عدالت ۾ هلندڙ مقدمي کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو بنياد اڪثر ڌرين جي وچ ۾ ٿيل ثالثي معاهدي تي هوندو آهي. تنهن هوندي به ثالثي مڪمل طور رياستي قانون کان آزاد نه هوندي آهي؛ ان جي ڪارروائي، ثالثن جي اختيارن، فيصلي جي قانوني حيثيت ۽ نفاذ بابت لاڳاپيل ملڪ جا قانون اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;

ثالثي خاص طور تجارتي معاهدن، تعميراتي منصوبن، بين الاقوامي واپار، سيڙپڪاري ۽ ٻين اهڙن معاملن ۾ استعمال ٿيندي آهي، جن کي لاڳو قانون موجب ثالثيءَ ذريعي حل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;UNCITRALRules&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNCITRAL Arbitration Rules
 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/contractualtexts/arbitration
 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== تعريف ۽ بنيادي تصور ==
ثالثي تڪرار جي حل جو اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ ڌريون ڪنهن ٽئين غيرجانبدار شخص يا هيئت کي پنهنجو تڪرار فيصلو ڪرڻ لاءِ پيش ڪن ٿيون.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب ثالثي ۾ ڌريون عام طور رياستي عدالت بدران هڪ اهڙو قانوني طريقو اختيار ڪنديون آهن، جنهن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ ۾ سندن معاهدي کي اهميت حاصل هوندي آهي.

ثالثيءَ جو عام مثال اهڙو تجارتي معاهدو آهي، جنهن ۾ اڳواٽ شرط شامل هجي ته ڌرين جي وچ ۾ ڪنهن مسئلي تي اختلاف پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ اهو تڪرار سندن قبول ڪيل ثالث آڏو پيش ڪيو ويندو.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

=== ثالثي معاهدو ===
'''ثالثي معاهدو''' (Arbitration agreement؛ '''آربِٽريشن اَگريمينٽ''') اهڙو معاهدو آهي، جنهن تحت ڌريون پنهنجن موجوده يا مستقبل ۾ پيدا ٿيندڙ مخصوص تڪرارن کي ثالثيءَ ذريعي حل ڪرڻ تي متفق ٿين ٿيون.

اهو معاهدو ڪنهن وڏي تجارتي معاهدي جي هڪ شق جي صورت ۾ يا الڳ دستاويز طور ٿي سگهي ٿو.

1958ع جي نيويارڪ ڪنوينشن جو آرٽيڪل ٻيون لکت ۾ ٿيل ثالثي معاهدن کي تسليم ڪرڻ بابت بنيادي اصول بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NewYorkConvention&quot;&gt;{{cite web
 |title=Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards (New York, 1958)
 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards
 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law
 |date=10 June 1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ثالثي شق ===
'''ثالثي شق''' (Arbitration clause؛ '''آربِٽريشن ڪلاز''') معاهدي جو اهو حصو آهي، جنهن ۾ تڪرار پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ثالثي اختيار ڪرڻ بابت شرطون بيان ڪيون وڃن ٿيون.

انهن شرطن ۾ ثالثن جو تعداد، ثالثيءَ جي جاءِ، ٻولي، لاڳو قانون ۽ ڪارروائيءَ جا ضابطا شامل ٿي سگهن ٿا.

== ثالثيءَ جو طريقو ==
=== ثالثن جي مقرري ===
ثالثي هڪ ثالث يا ڪيترن ثالثن تي ٻڌل هيئت ذريعي ٿي سگهي ٿي.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙي روايتي ترتيب جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ هر ڌر پنهنجي پسند جو هڪ يا وڌيڪ ثالث مقرر ڪندي آهي ۽ پوءِ اهي ثالث گڏجي هڪ غيرجانبدار سربراهه چونڊيندا آهن.

اهڙي سربراهه لاءِ عام طور اهڙو شخص چونڊيو ويندو آهي، جنهن تي ڌريون اعتماد ڪري سگهن.

ثالث اڪثر قانوني ماهر هوندا آهن؛ ڪجهه قانوني نظامن ۾ رٽائرڊ جج پڻ ثالث طور ڪم ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

بهرحال، سڀني ثالثين ۾ ساڳيو طريقو لازمي نه آهي. جديد ثالثيءَ ۾ هڪ اڪيلو ثالث يا ٽي رڪني هيئت پڻ عام انتظامي صورتون آهن. ثالثن جي مقرري ڌرين جي معاهدي، لاڳو قانون يا چونڊيل ثالثي اداري جي ضابطن موجب ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;WIPORules&quot;&gt;{{cite web
 |title=WIPO Arbitration Rules
 |url=https://www.wipo.int/amc/en/arbitration/rules/
 |publisher=World Intellectual Property Organization
 |date=1 July 2021
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دليل ۽ ثبوت ===
ثالثيءَ ۾ ڌريون پنهنجا قانوني دليل، دستاويز، شاهد ۽ ٻيا لاڳاپيل ثبوت پيش ڪري سگهن ٿيون.

ثالث يا ثالثي هيئت انهن دليلن ۽ ثبوتن جو جائزو وٺي تڪرار بابت فيصلو جاري ڪندي آهي.

رابرٽسن موجب اهو عمل بنيادي لحاظ کان عدالتي مقدمي سان مشابهت رکي ٿو، پر ثالثيءَ جي ڪارروائيءَ ۾ عام طور وڌيڪ لچڪ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

=== ڪارروائيءَ جا ضابطا ===
ثالثيءَ جي ڪارروائيءَ بابت ڪيترائي معاملا ڌريون پاڻ طئي ڪري سگهن ٿيون، بشرطيڪ انهن جو معاهدو لاڳو قانون جي لازمي شرطن جي خلاف نه هجي.

جيڪڏهن ڌريون ڪنهن مخصوص طريقيڪار تي متفق نه ٿين، ته لاڳو قانون يا چونڊيل ثالثي ضابطا ان معاملي کي منظم ڪري سگهن ٿا.

UNCITRAL جي ماڊل قانون ۾ ثالثي معاهدي، ثالثن جي مقرري، هيئت جي اختيارن، ڪارروائي، فيصلي ۽ عدالتي مداخلت بابت اصول موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;

== ثالثيءَ جا قسم ==
=== ملڪي ثالثي ===
'''ملڪي ثالثي''' (Domestic arbitration؛ '''ڊوميسٽڪ آربِٽريشن''') عام طور اهڙي ثالثيءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪنهن ملڪ جي اندروني قانوني نظام سان لاڳاپيل هجي ۽ جنهن تي ملڪي ثالثي قانون لاڳو ٿئي.

ملڪي ثالثيءَ جي قانوني تعريف هر ملڪ ۾ ساڳي نه هوندي آهي.

=== بين الاقوامي تجارتي ثالثي ===
'''بين الاقوامي تجارتي ثالثي''' (International commercial arbitration؛ '''انٽرنيشنل ڪمرشل آربِٽريشن''') اهڙن تجارتي تڪرارن سان لاڳاپيل هوندي آهي، جن ۾ بين الاقوامي عنصر موجود هجن.

انهن عنصرن ۾ ڌرين جو مختلف ملڪن سان تعلق، معاهدي جي ڪارڪردگيءَ جو هنڌ يا تڪرار جو بين الاقوامي تجارتي نوعيت سان تعلق شامل ٿي سگهي ٿو.

UNCITRAL جو 1985ع وارو ماڊل قانون، جنهن ۾ 2006ع ۾ ترميمون ڪيون ويون، بين الاقوامي تجارتي ثالثيءَ بابت قومي قانونن کي جديد بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;

=== ادارتي ثالثي ===
'''ادارتي ثالثي''' (Institutional arbitration؛ '''انسٽيٽيوشنل آربِٽريشن''') اهڙي ثالثي آهي، جيڪا ڪنهن مقرر ثالثي اداري جي ضابطن ۽ انتظامي سهڪار سان هلائي وڃي.

اهڙا ادارا ثالثن جي مقرري، ڪارروائيءَ جي انتظام، فيسن ۽ ٻين طريقيڪار وارن معاملن ۾ مدد فراهم ڪري سگهن ٿا.

بين الاقوامي واپار واري چيمبر (ICC) جي ثالثي عدالت ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري تنظيم (WIPO) جو ثالثي مرڪز اهڙن ادارن جا مثال آهن.&lt;ref name=&quot;ICCRules&quot;&gt;{{cite web
 |title=2021 Arbitration Rules
 |url=https://www.iccwbo.fr/dispute-resolution/dispute-resolution-services/arbitration/rules-procedure/2021-arbitration-rules/
 |publisher=International Chamber of Commerce
 |date=1 January 2021
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPORules&quot;/&gt;

=== غيرادارتي ثالثي ===
'''غيرادارتي ثالثي''' (Ad hoc arbitration؛ '''ايڊ هاڪ آربِٽريشن''') اهڙي ثالثي آهي، جنهن ۾ ڌريون ڪنهن مستقل ثالثي اداري جي مڪمل انتظامي نظام بدران پاڻ طريقيڪار طئي ڪن ٿيون يا متفقه ضابطا اختيار ڪن ٿيون.

UNCITRAL جا ثالثي ضابطا اهڙين ثالثين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;UNCITRALRules&quot;/&gt;

=== سيڙپڪاريءَ بابت ثالثي ===
'''سيڙپڪاريءَ بابت ثالثي''' (Investment arbitration؛ '''انويسٽمينٽ آربِٽريشن''') ۾ عام طور ڪنهن رياست ۽ پرڏيهي سيڙپڪار جي وچ ۾ سيڙپڪاريءَ سان لاڳاپيل تڪرار شامل هوندو آهي.

[[سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل وارو بين الاقوامي مرڪز]] (ICSID؛ '''آءِ سي ايس آءِ ڊي''') اهڙن تڪرارن جي حل لاءِ ثالثي ۽ مصالحت جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ICSIDConvention&quot;&gt;{{cite web
 |title=ICSID Convention, Regulations and Rules
 |url=https://icsid.worldbank.org/rules-regulations/convention
 |publisher=International Centre for Settlement of Investment Disputes
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ثالثي فيصلي جي قانوني حيثيت ==
'''ثالثي فيصلو''' (Arbitral award؛ '''آربِٽرل اوارڊ''') ثالث يا ثالثي هيئت طرفان جاري ڪيل اهڙو فيصلو آهي، جيڪو لاڳو قانون ۽ معاهدي جي شرطن موجب ڌرين تي پابند ٿي سگهي ٿو.

رابرٽسن جي ڪتاب ۾ ثالثيءَ کي اهڙي نظام طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ثالث پاڻ فيصلي تي عمل ڪرائڻ لاءِ رياستي جبري اختيار استعمال نٿو ڪري سگهي. ڪتاب ۾ رضاڪاراڻي قبوليت تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

جديد قانوني صورتحال ۾، تنهن هوندي به، ثالثي فيصلن کي لاڳو ڪرائڻ لاءِ عدالتن کان مدد حاصل ڪري سگهجي ٿي.

UNCITRAL ماڊل قانون جو آرٽيڪل 35 ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت اصول مهيا ڪري ٿو، جڏهن ته آرٽيڪل 36 انهن حالتن کي بيان ڪري ٿو، جن ۾ نفاذ کان انڪار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;

=== فيصلي کي چئلينج ڪرڻ ===
ثالثي فيصلي خلاف عدالت ۾ اعتراض ڪرڻ جو حق هر قانوني نظام ۾ هڪجهڙو نه آهي.

UNCITRAL ماڊل قانون جي آرٽيڪل 34 ۾ ثالثي فيصلي کي رد ڪرائڻ جا مخصوص بنياد بيان ٿيل آهن.

انهن ۾ ثالثي معاهدي جي قانوني حيثيت، ڌر کي مناسب اطلاع نه ملڻ، پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻ جو موقعو نه ملڻ، ثالثي هيئت جي اختيار کان ٻاهر فيصلو ٿيڻ ۽ عوامي پاليسيءَ سان ٽڪراءُ جهڙا معاملا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;

ثالثي فيصلي کي چئلينج ڪرڻ جو مطلب عام طور اهو نه هوندو آهي ته عدالت هر ڀيري سموري تڪرار جو نئين سر مڪمل فيصلو ڪندي.

== نيويارڪ ڪنوينشن، 1958ع ==
'''پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت ڪنوينشن''' (Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards)، جنهن کي عام طور '''نيويارڪ ڪنوينشن''' چيو وڃي ٿو، 10 جون 1958ع تي منظور ڪيو ويو.

هي ڪنوينشن 7 جون 1959ع تي نافذ ٿيو.

ان جو بنيادي مقصد مختلف ملڪن ۾ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ قانوني نفاذ لاءِ گڏيل معيار قائم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;NewYorkConvention&quot;/&gt;

ڪنوينشن تحت شامل ملڪ، ان ۾ مقرر شرطن ۽ استثنائن جي تابع، ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن کي تسليم ڪرڻ جا پابند آهن.

گڏيل قومن جي معاهدن واري سرڪاري رڪارڊ موجب آڪٽوبر 2026ع تائين 172 رياستون هن ڪنوينشن جون ڌريون هيون.&lt;ref name=&quot;NYStatus&quot;&gt;{{cite web
 |title=Status: Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards
 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards/status2
 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== گڏيل قومن جا ثالثي ضابطا ==
[[گڏيل قومن جو بين الاقوامي واپاري قانون بابت ڪميشن]] (UNCITRAL؛ '''اَنسيٽرال''') بين الاقوامي تجارتي قانون ۽ ثالثيءَ بابت اهم ماڊل قانون ۽ ضابطا تيار ڪيا آهن.

UNCITRAL جا ثالثي ضابطا پهريون ڀيرو 1976ع ۾ منظور ڪيا ويا. انهن ۾ 2010ع، 2013ع ۽ 2021ع ۾ اهم تبديليون يا اضافا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;UNCITRALRules&quot;/&gt;

اهي ضابطا غيرادارتي ۽ ڪجهه ادارتي ثالثين ۾ استعمال ٿيندا آهن.

UNCITRAL پاڻ انفرادي تڪرارن جي ثالثي نه هلائيندو آهي ۽ نه ئي پاڻ ثالثي عدالت طور ڪم ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNCITRALFAQ&quot;&gt;{{cite web
 |title=Frequently Asked Questions — Arbitration
 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/faq
 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي قانون ۾ ثالثي ==
رابرٽسن موجب ثالثي بين الاقوامي قانون ۾ اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته مختلف رياستن يا مختلف ملڪن جي قانوني شخصيت رکندڙ ادارن وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هميشه هڪ ئي لازمي عدالت موجود نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

بين الاقوامي ثالثيءَ ۾ رياستن جي وچ ۾ تڪرار، ڪمپنين جا تجارتي اختلاف ۽ رياستن ۽ سيڙپڪارن جا مخصوص تڪرار شامل ٿي سگهن ٿا.

=== مستقل ثالثي عدالت ===
[[مستقل ثالثي عدالت]] (Permanent Court of Arbitration؛ '''پرمننٽ ڪورٽ آف آربِٽريشن''') هڪ بين الحڪومتي ادارو آهي، جيڪو مختلف قسمن جي بين الاقوامي تڪرارن جي حل لاءِ ثالثي ۽ ٻين طريقيڪار وارين سهولتن سان لاڳاپيل آهي.

ان جو هيڊڪوارٽر [[دي هيگ]] جي [[امن محل]] ۾ واقع آهي.

مستقل ثالثي عدالت، [[بين الاقوامي عدالتِ انصاف]] کان الڳ ادارو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي امن محل سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;PCARules&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNCITRAL Arbitration Rules
 |url=https://pca.int/en/services/arbitration-services/uncitral-arbitration-rules/
 |publisher=Permanent Court of Arbitration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن وارو مرڪز ===
[[فائل:International Centre for Settlement of Investment Disputes Logo.svg|thumb|سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل واري بين الاقوامي مرڪز (ICSID) جو لوگو.]]

ICSID ڪنوينشن 14 آڪٽوبر 1966ع تي نافذ ٿيو.

هي مرڪز معاهدي ۾ شامل رياستن ۽ ٻين شامل رياستن جي شهرين جي وچ ۾ مخصوص سيڙپڪاري تڪرارن لاءِ ثالثي ۽ مصالحت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ICSIDConvention&quot;/&gt;

== پاڪستان ۾ ثالثي ==
[[پاڪستان]] ۾ ملڪي ثالثيءَ بابت بنيادي قانونن مان '''ثالثي قانون، 1940ع''' (Arbitration Act, 1940؛ '''آربِٽريشن ايڪٽ''') آهي.

هي قانون ثالثي معاهدن، ثالثن جي اختيارن، ثالثي فيصلن ۽ انهن جي نفاذ بابت قانوني ڍانچو مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanArbitration1940&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Arbitration Act, 1940
 |url=https://imac.molaw.gov.pk/legislation
 |publisher=International Mediation and Arbitration Center, Ministry of Law and Justice, Pakistan
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي ثالثي فيصلن جو نفاذ ===
پاڪستان ۾ '''ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ وارو قانون، 2011ع''' (Recognition and Enforcement (Arbitration Agreements and Foreign Arbitral Awards) Act, 2011) اهم قانون آهي.

هي قانون 1958ع جي نيويارڪ ڪنوينشن سان لاڳاپيل ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت قانوني طريقو مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanForeign2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Recognition and Enforcement (Arbitration Agreements and Foreign Arbitral Awards) Act, 2011
 |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator1b1941b93a9c3b995b38b93cdca874fe.pdf
 |publisher=Pakistan Code, Ministry of Law and Justice
 |year=2011
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ ثالثيءَ جي قانوني حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ملڪي ثالثي، پرڏيهي ثالثي فيصلن ۽ مخصوص شعبن جي قانونن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.

== ثالثي ۽ انساني حق ==
ثالثيءَ جو انساني حقن سان تعلق هڪ پيچيده قانوني موضوع آهي.

رابرٽسن موجب شهري آزادين ۽ انساني حقن جا ڪيترائي تڪرار رياست جي عملن سان لاڳاپيل هوندا آهن. رياستون عام طور پنهنجي حدن اندر عوامي اختيارن بابت هر تڪرار کي خانگي ثالثيءَ حوالي ڪرڻ لاءِ تيار نه هونديون آهن.

انهيءَ ڪري سندس تجزيي ۾ ثالثي انساني حقن جي تڪرارن جي حل لاءِ تجارتي معاملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ طريقو قرار ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

بهرحال، جديد بين الاقوامي سيڙپڪاري ثالثيءَ ۾ رياستون پڻ ڌر بڻجي سگهن ٿيون. ڪجهه اهڙن تڪرارن ۾ عوامي مفادن، ماحولياتي تحفظ ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل سوال پيدا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ICSIDConvention&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ثالثيءَ جو انساني حقن سان تعلق رڳو ان سوال تائين محدود نه آهي ته رياست خانگي ثالثي قبول ڪري ٿي يا نه؛ اهو پڻ اهم آهي ته ثالثيءَ جو فيصلو عوامي مفادن ۽ قانوني تحفظن تي ڪهڙو اثر وجهي سگهي ٿو.

== ثالثي، مصالحت ۽ عدالتي ڪارروائيءَ ۾ فرق ==
'''مصالحت''' (Mediation؛ '''ميڊيئيشن''') ۽ ثالثي ٻئي تڪرارن جي متبادل حل جا طريقا آهن، پر انهن ۾ بنيادي فرق موجود آهي.

مصالحت ۾ غيرجانبدار شخص ڌرين کي پاڻ ۾ اتفاق ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جڏهن ته ثالثيءَ ۾ ثالث تڪرار بابت فيصلو ڏئي سگهي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a5b9c9;&quot;
|+ style=&quot;background:#205b75;color:white;padding:10px;&quot; | تڪرارن جي حل جي مختلف طريقن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ثالثي
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مصالحت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عدالتي ڪارروائي
|-
| فيصلو ڪندڙ
| ثالث يا ثالثي هيئت
| ڌريون پاڻ، مصالحت ڪندڙ جي مدد سان
| جج يا عدالت
|-
| بنيادي طريقو
| دليلن ۽ ثبوتن جي بنياد تي فيصلو
| ڳالهين ذريعي اتفاق
| قانوني مقدمو
|-
| قانوني نتيجو
| قانون موجب پابند ثالثي فيصلو
| ڌرين جي قبول ڪيل ٺاهه
| عدالتي حڪم يا فيصلو
|-
| طريقيڪار
| معاهدي ۽ لاڳو قانون موجب
| عام طور وڌيڪ لچڪدار
| عدالتي قانون ۽ ضابطن موجب
|-
| نفاذ
| لاڳو قانون تحت عدالتي مدد سان
| ٺاهه جي قانوني حيثيت موجب
| رياستي عدالتي نظام ذريعي
|-
| رازداري
| ضابطن ۽ قانون موجب مختلف
| عام طور خانگي نوعيت
| ڪيترن معاملن ۾ عوامي ڪارروائي
|}

== ثالثيءَ جا فائدا ==
ثالثيءَ جا امڪاني فائدا ڌرين جي معاهدي، تڪرار جي نوعيت ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکن ٿا.

انهن ۾ خاص طور طريقيڪار جي لچڪ، ماهر ثالث جي چونڊ، بين الاقوامي تڪرارن لاءِ مناسب فورم ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي نفاذ لاءِ موجود بين الاقوامي قانوني ڍانچو شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNCITRALModel&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NewYorkConvention&quot;/&gt;

رابرٽسن موجب ثالثيءَ جون ڪارروايون ڪيترين حالتن ۾ عام عدالتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رسمي، گهٽ خرچ واريون ۽ تيز ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;RobertsonArbitration2004&quot;/&gt;

بهرحال، اهي فائدا هر ڪيس ۾ لازمي طور حاصل نٿا ٿين.

== ثالثيءَ جون حدون ۽ تنقيد ==
ثالثيءَ بابت اهم خدشن ۾ ڪارروائيءَ جو خرچ، ثالثن جي غيرجانبداري، ڌرين جي وچ ۾ طاقت جو عدم توازن، محدود عدالتي نظرثاني ۽ ڪجهه معاملن ۾ شفافيت جي کوٽ شامل ٿي سگهن ٿا.

پيچيده بين الاقوامي تڪرارن ۾ ثالثيءَ جا خرچ ۽ مدت ڪڏهن تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا.

ساڳيءَ طرح هر قسم جو تڪرار ثالثيءَ ذريعي حل ڪرڻ جي قانوني اجازت نه هوندي آهي. ڪهڙا معاملا ثالثيءَ جي دائري ۾ اچن ٿا، ان جو تعين لاڳو قانون ڪندو آهي.

== اهم تاريخي مرحلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7bfd2;&quot;
|+ style=&quot;background:#36517a;color:white;padding:10px;&quot; | جديد بين الاقوامي ثالثيءَ جي تاريخ
! style=&quot;background:#e3e9f6;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e3e9f6;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#e3e9f6;&quot; | قانوني اهميت
|-
| 1899ع
| مستقل ثالثي عدالت جو قيام
| بين الاقوامي تڪرارن جي پرامن حل لاءِ اداري جي قيام جو اهم مرحلو
|-
| 1940ع
| برطانوي هندستان جو ثالثي قانون
| پاڪستان ۾ ملڪي ثالثيءَ جي قانوني تاريخ جو بنياد
|-
| 1958ع
| نيويارڪ ڪنوينشن
| پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ لاءِ بين الاقوامي ڍانچو
|-
| 1966ع
| ICSID ڪنوينشن جو نفاذ
| رياستن ۽ پرڏيهي سيڙپڪارن جي مخصوص تڪرارن لاءِ نظام
|-
| 1976ع
| UNCITRAL ثالثي ضابطا
| بين الاقوامي ثالثيءَ لاءِ متفقه طريقيڪار
|-
| 1985ع
| UNCITRAL ماڊل قانون
| قومي ثالثي قانونن ۾ هم آهنگيءَ لاءِ ماڊل
|-
| 2006ع
| UNCITRAL ماڊل قانون ۾ ترميمون
| ثالثي معاهدن ۽ عبوري قدمن بابت قانوني ترقي
|-
| 2011ع
| پاڪستان جو پرڏيهي ثالثي فيصلن بابت قانون
| نيويارڪ ڪنوينشن تحت فيصلن جي نفاذ جو ملڪي قانوني ڍانچو
|-
| 2021ع
| UNCITRAL جا تيزرفتار ثالثي ضابطا
| متفقه شرطن تحت تيز ڪارروائيءَ لاءِ اضافي ضابطا
|}

== اهم اصطلاح ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cbbf;&quot;
|+ style=&quot;background:#28694d;color:white;padding:9px;&quot; | ثالثيءَ سان لاڳاپيل انگريزي اصطلاحن جون سنڌي صورتون
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | انگريزي اصطلاح
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | سنڌي اچار
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| Arbitration
| آربِٽريشن
| ثالثي
|-
| Arbitrator
| آربِٽريٽر
| ثالث
|-
| Arbitral tribunal
| آربِٽرل ٽربيونل
| ثالثي هيئت
|-
| Arbitral award
| آربِٽرل اوارڊ
| ثالثي فيصلو
|-
| Arbitration agreement
| آربِٽريشن اَگريمينٽ
| ثالثي معاهدو
|-
| Arbitration clause
| آربِٽريشن ڪلاز
| ثالثي شق
|-
| Mediation
| ميڊيئيشن
| مصالحت
|-
| Ad hoc arbitration
| ايڊ هاڪ آربِٽريشن
| غيرادارتي ثالثي
|-
| Institutional arbitration
| انسٽيٽيوشنل آربِٽريشن
| ادارتي ثالثي
|-
| Enforcement
| اِنفورسمينٽ
| قانوني نفاذ
|-
| Recognition
| ريڪگنِيشن
| قانوني سڃاڻپ يا تسليم ڪرڻ
|-
| Seat of arbitration
| سيٽ آف آربِٽريشن
| ثالثيءَ جو قانوني مقر
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تڪرارن جو متبادل حل]]
* [[مصالحت]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[تجارتي قانون]]
* [[معاهدي جو قانون]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[انساني حق]]
* [[قانوني شخصيت]]
* [[نيويارڪ ڪنوينشن]]
* [[مستقل ثالثي عدالت]]
* [[سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل وارو بين الاقوامي مرڪز]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration گڏيل قومن جي بين الاقوامي واپاري قانون واري ڪميشن — ثالثي]
* [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration UNCITRAL ماڊل قانون]
* [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards نيويارڪ ڪنوينشن، 1958ع]
* [https://icsid.worldbank.org/rules-regulations/convention ICSID ڪنوينشن ۽ ضابطا]
* [https://pca.int/en/services/arbitration-services/uncitral-arbitration-rules/ مستقل ثالثي عدالت جا ثالثي وسيلا]
* [https://imac.molaw.gov.pk/legislation پاڪستان جي قانون ۽ انصاف واري وزارت جا ثالثي قانون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arbitration وڪيميڊيا ڪامنز — ثالثي]

[[زمرو:ثالثي]]
[[زمرو:تڪرارن جو متبادل حل]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:تجارتي قانون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:تڪرارن جو حل]]</text>
      <sha1>r6ewx399kxcyh7903blhmi3zg5hnci2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرفتاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104834</id>
    <revision>
      <id>425297</id>
      <timestamp>2026-10-25T19:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|قانوني اختيار تحت ڪنهن شخص جي جسماني آزادي محدود ڪرڻ جو عمل}}  '''گرفتاري''' ({{lang-en|Arrest}}؛ اچار: '''اَريسٽ''') قانوني اختيار تحت ڪنهن شخص جي جسماني آزاديءَ کي محدود ڪرڻ يا ختم ڪرڻ جو عمل آهي. [[فوجداري قانون]] ۾ گرفتاري عام طور ڪنهن ڏوهه جي جاچ، جوابدهي يا عدالتي...</comment>
      <origin>425297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25232" sha1="ak5tqc215g5ki73e7yyd362v5xy05zl" xml:space="preserve">
{{Short description|قانوني اختيار تحت ڪنهن شخص جي جسماني آزادي محدود ڪرڻ جو عمل}}

'''گرفتاري''' ({{lang-en|Arrest}}؛ اچار: '''اَريسٽ''') قانوني اختيار تحت ڪنهن شخص جي جسماني آزاديءَ کي محدود ڪرڻ يا ختم ڪرڻ جو عمل آهي. [[فوجداري قانون]] ۾ گرفتاري عام طور ڪنهن ڏوهه جي جاچ، جوابدهي يا عدالتي ڪارروائيءَ لاءِ ڪئي ويندي آهي. گرفتار ٿيل شخص کي مقدمي، ممڪن سزا يا آزاديءَ کان اڳ قانون موجب حراست ۾ رکيو وڃي سگهي ٿو. گرفتاري بذات خود ڏوهه ثابت ٿيڻ جي برابر نه آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=15–16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرفتاري [[فوجداري انصاف جو نظام|فوجداري انصاف جي نظام]] جو اهم مرحلو آهي، ڇاڪاڻ ته ان موقعي کان فرد جي آزادي، قانوني نمائندگي، خاموش رهڻ جي حق ۽ عدالت تائين رسائيءَ بابت تحفظ خاص اهميت اختيار ڪري ٿو.

گرفتاريءَ جا قانون، اختيار ۽ ضمانتون مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب ڪنهن شخص کي من ماني گرفتار يا حراست ۾ نٿو رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;ICCPRArrest&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/ProfessionalInterest/ccpr.pdf
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=16 December 1966
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قانوني مفهوم ==
ڊيوڊ رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Human Rights'' ۾ گرفتاريءَ کي اهڙو رسمي عمل بيان ڪري ٿو، جنهن ذريعي فوجداري جاچ ۾ ڪنهن شڪي شخص کي آزاديءَ کان محروم ڪيو وڃي ٿو.

سندس موجب گرفتاري اهو مرحلو آهي، جتي فرد جي حقن لاءِ قانوني تحفظ جي موجودگي يا غيرموجودگي عملي طور تمام اهم بڻجي ٿي. مختلف قانوني نظامن ۾ انهن حقن جي تحفظ جي نوعيت ۽ حد مختلف هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ گرفتاريءَ جو مفهوم رڳو گهريلو قانون تحت رسمي گرفتاريءَ تائين محدود نه آهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص کي حقيقت ۾ آزاديءَ کان محروم ڪيو ويو هجي، ته ان تي لاڳاپيل انساني حقن جون ضمانتون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HRCGeneral35&quot;&gt;{{cite web
 |title=General Comment No. 35: Article 9 (Liberty and Security of Person)
 |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=9JW1tJOQ1Coin5kUXbMaNpU3rJLDvn1rcQFYbybAOWkhVAJ99Ht8Yplx9RY8CR2a1PsFfTNwQHJQdTjgTj%2BvzQ%3D%3D
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |year=2014
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== گرفتاريءَ جا بنياد ==
گرفتاريءَ جي قانوني حيثيت جو دارومدار لاڳو قانون، گرفتاري ڪندڙ عملدار جي اختيار ۽ گرفتاريءَ جي حقيقتي بنيادن تي هوندو آهي.

رابرٽسن موجب عام اصول اهو آهي ته گرفتاري ڪندڙ عملدار وٽ اهڙا مناسب سبب هجن، جن جي بنياد تي هو سمجهي سگهي ته لاڳاپيل شخص ڏوهه ڪيو آهي يا مخصوص قانوني حالتن ۾ ڏوهه ڪرڻ وارو آهي.

آمريڪا ۾ گرفتاريءَ جي هڪ اهم آئيني معيار کي '''امڪاني معقول سبب''' (Probable cause؛ '''پرابَبل ڪاز''') چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;

بهرحال، هر ملڪ ۾ گرفتاريءَ جو قانوني معيار ساڳيو نه آهي. مثال طور، انگلينڊ ۽ ويلز ۾ پوليس طرفان ڪيترين گرفتارين لاءِ ڏوهه ۾ شموليت بابت مناسب شڪ سان گڏ گرفتاريءَ جي ضرورت جا معقول بنياد پڻ گهربل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;PACECodeG&quot;&gt;{{cite web
 |title=PACE Code G 2012: Statutory Power of Arrest by Police Officers
 |url=https://www.gov.uk/government/publications/pace-code-g-2012/pace-code-g-2012-accessible
 |publisher=UK Home Office
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== گرفتاريءَ جا قسم ==
=== وارنٽ سان گرفتاري ===
'''گرفتاريءَ جو وارنٽ''' (Arrest warrant؛ '''اَريسٽ وارنٽ''') اهڙو قانوني حڪم آهي، جيڪو مجاز عدالتي اختياري طرفان جاري ڪيو ويندو آهي ۽ جنهن تحت مخصوص شخص کي گرفتار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويندو آهي.

وارنٽ جي قانوني حيثيت، ان جي جاري ٿيڻ جا شرط ۽ ان تي عملدرآمد جو طريقو هر ملڪ جي قانون موجب طئي ٿيندا آهن.

رابرٽسن موجب وارنٽ جو هڪ مقصد اهو آهي ته اهڙو پوليس عملدار به مخصوص شخص کي گرفتار ڪري سگهي، جنهن کي ذاتي طور ان شخص خلاف موجود ثبوتن يا شڪ جي بنيادن جي ڄاڻ نه هجي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;

=== بنا وارنٽ گرفتاري ===
'''بنا وارنٽ گرفتاري''' (Arrest without warrant؛ '''اَريسٽ وِد آئوٽ وارنٽ''') اهڙي گرفتاري آهي، جيڪا عدالت جي اڳواٽ وارنٽ کان سواءِ قانون ۾ ڏنل اختيار تحت ڪئي وڃي.

اهو عام خيال درست نه آهي ته هر گرفتاريءَ کان اڳ عدالت جو وارنٽ لازمي آهي.

پاڪستان ۾ فوجداري ضابطه ڪار، 1898ع جي دفعه 54 ۾ اهڙيون مختلف حالتون بيان ٿيل آهن، جن ۾ پوليس بنا وارنٽ گرفتاري ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PakistanCrPC&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Code of Criminal Procedure, 1898
 |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator7db1e56f0f1d39a6e67573ec6b0944e2.pdf
 |publisher=Pakistan Code, Ministry of Law and Justice
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== گرفتار ٿيل شخص جا حق ==
گرفتاريءَ کان پوءِ فرد کي حاصل قانوني حق هر ملڪ جي آئين، فوجداري قانون ۽ بين الاقوامي ذميوارين موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.

رابرٽسن موجب ڪيترن مغربي قانوني نظامن ۾ گرفتار ٿيل شخص کي سندس حقن کان آگاهه ڪرڻ اهم ضمانت آهي. انهن حقن ۾ عام طور خاموش رهڻ ۽ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جا حق شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;

=== گرفتاريءَ جو سبب ڄاڻڻ جو حق ===
شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي جي آرٽيڪل 9(2) موجب گرفتار ٿيل شخص کي گرفتاريءَ وقت ان جا سبب ٻڌايا وڃن ۽ سندس خلاف لڳايل فوجداري الزامن کان جلد آگاهه ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;ICCPRArrest&quot;/&gt;

انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي تشريح موجب گرفتاريءَ جا سبب اهڙي ٻوليءَ ۾ ٻڌائڻ گهرجن، جيڪا گرفتار ٿيل شخص سمجهي سگهي.&lt;ref name=&quot;HRCGeneral35&quot;/&gt;

=== خاموش رهڻ جو حق ===
'''خاموش رهڻ جو حق''' (Right to silence؛ '''رائيٽ ٽُو سائلنس''') فوجداري انصاف جي ڪيترن نظامن ۾ اهم قانوني ضمانت آهي.

هن حق جي نوعيت ۽ ان جي استعمال جا نتيجا مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.

آمريڪا ۾ حراست دوران پوليس جي پڇاڳاڇا بابت ميرانڊا فيصلي تحت فرد کي خاموش رهڻ جي حق کان آگاهه ڪرڻ اهم شرط آهي.&lt;ref name=&quot;Miranda1966&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Miranda v. Arizona
 |vol=384
 |reporter=U.S.
 |opinion=436
 |date=1966-06-13
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-384/USREPORTS-384-436
}}&lt;/ref&gt;

=== وڪيل جي مدد جو حق ===
'''وڪيل جي مدد جو حق''' (Right to counsel؛ '''رائيٽ ٽُو ڪائونسل''') گرفتار ٿيل شخص جي قانوني تحفظ جو اهم حصو آهي.

مختلف قانوني نظامن ۾ فرد کي پنهنجي پسند جو وڪيل مقرر ڪرڻ يا مخصوص حالتن ۾ رياستي خرچ تي قانوني مدد حاصل ڪرڻ جو حق ملي سگهي ٿو.

پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10(1) گرفتار ٿيل شخص کي پنهنجي پسند جي قانوني ماهر سان صلاح ڪرڻ ۽ ان جي مدد سان دفاع ڪرڻ جو حق ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution10&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10
 |url=https://statutes.pk/constitution/10
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== عدالت آڏو پيش ٿيڻ جو حق ===
گرفتار ٿيل شخص کي قانون ۾ مقرر مدت اندر مجاز عدالتي اختياري آڏو پيش ڪرڻ من ماني حراست کان تحفظ جو اهم ذريعو آهي.

شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي جو آرٽيڪل 9(3) فوجداري الزام هيٺ گرفتار يا حراست ۾ رکيل شخص کي جلد جج يا قانون موجب عدالتي اختيار رکندڙ عملدار آڏو پيش ڪرڻ جي ضمانت ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ICCPRArrest&quot;/&gt;

== ميرانڊا وارننگ ==
'''ميرانڊا وارننگ''' (Miranda warning؛ '''ميرانڊا وارننگ''') آمريڪا ۾ پوليس جي حراست دوران پڇاڳاڇا کان اڳ فرد کي مخصوص آئيني حقن کان آگاهه ڪرڻ جو طريقو آهي.

هي اصول [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جي 13 جون 1966ع واري تاريخي فيصلي ''[[ميرانڊا بمقابله ايريزونا]]'' (Miranda v. Arizona) مان پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Miranda1966&quot;/&gt;

هن فيصلي جو بنياد آمريڪي آئين جي پنجين ترميم تحت پنهنجي خلاف جبري شاهدي ڏيڻ کان تحفظ آهي.

=== ميرانڊا وارننگ جا بنيادي جزا ===
ميرانڊا وارننگ ۾ عام طور هي حق بيان ڪيا ويندا آهن:

* فرد کي خاموش رهڻ جو حق حاصل آهي.
* سندس بيان عدالت ۾ سندس خلاف استعمال ٿي سگهي ٿو.
* کيس وڪيل سان صلاح ڪرڻ ۽ پڇاڳاڇا دوران وڪيل جي موجودگيءَ جو حق حاصل آهي.
* جيڪڏهن هو وڪيل جو خرچ برداشت نه ڪري سگهي، ته لاڳو شرطن تحت کيس وڪيل فراهم ڪري سگهجي ٿو.

اهي حق حراست دوران پوليس جي پڇاڳاڇا سان لاڳاپيل آهن؛ آمريڪي قانون ۾ هر گرفتاريءَ جي وقت ميرانڊا وارننگ ڏيڻ لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Miranda1966&quot;/&gt;

=== ميرانڊا اصول جي ڀڃڪڙي ===
جيڪڏهن پوليس حراست دوران پڇاڳاڇا ۾ ميرانڊا جون ضروري ضمانتون پوريون نه ڪري، ته حاصل ٿيل بيانن جي عدالتي قبوليت متاثر ٿي سگهي ٿي.

بهرحال، اهڙي ڀڃڪڙي لازمي طور سڄي فوجداري مقدمي يا گرفتاريءَ کي باطل نٿي ڪري. ٻين جائز ثبوتن جي بنياد تي مقدمو جاري رهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Miranda1966&quot;/&gt;

== برطانيا ۾ گرفتاري ==
[[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ پوليس جي گرفتاريءَ جا اهم قانوني اصول ''Police and Criminal Evidence Act 1984'' (PACE؛ '''پوليس اينڊ ڪرمنل ايويڊنس ايڪٽ''') ۽ ان سان لاڳاپيل ضابطن ۾ بيان ٿيل آهن.

PACE جي ''Code G'' ۾ گرفتاريءَ جي قانوني بنيادن ۽ ضرورت بابت اصول موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PACECodeG&quot;/&gt;

=== گرفتاريءَ وقت خبرداري ===
'''گرفتاريءَ وقت خبرداري''' (Caution on arrest؛ '''ڪاشن آن اَريسٽ''') تحت گرفتار ٿيل شخص کي سندس قانوني حيثيت ۽ لاڳاپيل حقن بابت آگاهه ڪيو ويندو آهي.

برطانوي خبرداريءَ جو متن آمريڪي ميرانڊا وارننگ کان مختلف آهي. انگلينڊ ۽ ويلز ۾ مخصوص حالتن اندر پڇاڳاڇا دوران خاموش رهڻ مان بعد ۾ عدالتي نتيجا اخذ ڪرڻ جا ضابطا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PACECodeC&quot;&gt;{{cite web
 |title=PACE Code C 2019
 |url=https://www.gov.uk/government/publications/pace-code-c-2019/pace-code-c-2019-accessible
 |publisher=UK Home Office
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ برطانيا جي ''Criminal Justice and Public Order Act 1994'' جو حوالو ڏئي ٿو. هن قانون خاموشيءَ مان مخصوص حالتن ۾ نتيجا اخذ ڪرڻ بابت ضابطن تي اثر وڌو، جڏهن ته گرفتاري ۽ پوليس جي خبرداريءَ جو بنيادي قانوني ڍانچو PACE سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PACECodeC&quot;/&gt;

== يورپي گرفتاري وارنٽ ==
'''يورپي گرفتاري وارنٽ''' (European Arrest Warrant؛ '''يورپيئن اَريسٽ وارنٽ''') [[يورپي يونين]] جي رڪن ملڪن جي وچ ۾ مخصوص فوجداري مقصدن لاءِ گهربل شخصن جي گرفتاري ۽ حوالگيءَ جو عدالتي طريقو آهي.

اهو نظام يورپي يونين جي ڪائونسل جي 13 جون 2002ع واري فريم ورڪ فيصلي 2002/584/JHA ذريعي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EUArrestWarrant&quot;&gt;{{cite web
 |title=Council Framework Decision 2002/584/JHA on the European Arrest Warrant and the Surrender Procedures between Member States
 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002F0584
 |publisher=EUR-Lex
 |date=13 June 2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن نظام جو مقصد رڪن ملڪن جي وچ ۾ گهربل شخصن جي حوالگيءَ لاءِ عدالتي سهڪار کي وڌيڪ مؤثر بنائڻ آهي.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ سرحد پار ڏوهن، منشيات جي واپار ۽ دهشتگرديءَ جهڙن معاملن کي اهڙي نظام جي ضرورت جي مثالن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonArrest2004&quot;/&gt;

== پاڪستان ۾ گرفتاري ==
[[پاڪستان]] ۾ گرفتاريءَ بابت بنيادي قانوني تحفظ [[پاڪستان جو آئين|آئين]]، [[فوجداري ضابطه ڪار، 1898ع]] ۽ ٻين لاڳو قانونن ۾ موجود آهي.

=== آئين جو آرٽيڪل 10 ===
پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10 گرفتاري ۽ حراست بابت اهم ضمانتون فراهم ڪري ٿو.

آرٽيڪل 10(1) موجب گرفتار ٿيل شخص کي جلد کان جلد گرفتاريءَ جا سبب ٻڌايا وڃن ۽ کيس پنهنجي پسند جي وڪيل سان صلاح ڪرڻ ۽ ان جي مدد سان دفاع ڪرڻ جي حق کان محروم نه ڪيو وڃي.

آرٽيڪل 10(2) موجب گرفتار ۽ حراست ۾ رکيل شخص کي گرفتاريءَ کان 24 ڪلاڪن اندر مجسٽريٽ آڏو پيش ڪيو وڃي، جنهن ۾ گرفتاريءَ واري هنڌ کان ويجهي مجسٽريٽ جي عدالت تائين سفر جو ضروري وقت شامل نه هوندو.

مجاز مجسٽريٽ جي اجازت کان سواءِ ان مقرر مدت کان وڌيڪ حراست جاري نٿي رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution10&quot;/&gt;

بهرحال، آرٽيڪل 10(3) ۾ بچاءَ واري حراست بابت قانونن تحت گرفتار يا حراست ۾ رکيل شخصن لاءِ مٿين ٻن شقن کان استثنا موجود آهي. اهڙي حراست لاءِ آئين ۾ ٻيون مخصوص شرطون ۽ ضمانتون پڻ مقرر ٿيل آهن.

=== فوجداري ضابطه ڪار جي دفعه 54 ===
فوجداري ضابطه ڪار، 1898ع جي دفعه 54 پوليس کي مخصوص حالتن ۾ بنا وارنٽ گرفتاريءَ جو اختيار ڏئي ٿي.

انهن حالتن ۾ قابلِ دست اندازي پوليس ڏوهه ۾ شموليت بابت معقول شڪايت، معتبر اطلاع يا مناسب شڪ جهڙا قانوني بنياد شامل آهن.

دفعه 54 ۾ ٻيون حالتون پڻ بيان ٿيل آهن، جن ۾ ڪجهه مخصوص قانوني ڀڃڪڙيون يا پوليس جي قانوني ڪارروائيءَ ۾ رنڊڪ وجهڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PakistanCrPC&quot;/&gt;

=== دفعه 61 ۽ 167 ===
فوجداري ضابطه ڪار جي دفعه 61 موجب پوليس بنا وارنٽ گرفتار ڪيل شخص کي، مجسٽريٽ جي خاص حڪم کان سواءِ، عام طور 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ حراست ۾ نٿي رکي سگهي؛ سفر جو ضروري وقت ان مدت کان خارج آهي.

دفعه 167 جاچ مقرر وقت ۾ مڪمل نه ٿيڻ جي صورت ۾ مجسٽريٽ جي نگرانيءَ هيٺ وڌيڪ حراست بابت قانوني طريقو بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PakistanCrPC&quot;/&gt;

=== ضمانت ۽ عدالتي نگراني ===
گرفتاريءَ کان پوءِ ملزم جي آزادي، ضمانت، جسماني ريمانڊ يا عدالتي حراست بابت فيصلا لاڳو قانون ۽ عدالتي اختيارن موجب ٿيندا آهن.

گرفتاريءَ جو مطلب اهو نه آهي ته هر شخص کي لازمي طور مقدمي جي پڄاڻيءَ تائين حراست ۾ رکيو وڃي.

== گرفتاري ۽ حراست ۾ فرق ==
'''گرفتاري''' ۽ '''حراست''' هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر مختلف قانوني تصور آهن.

گرفتاري عام طور آزاديءَ کان محروميءَ جي شروعات کي ظاهر ڪري ٿي، جڏهن ته حراست ان حالت جي جاري رهڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

انهيءَ ڪري ڪنهن شخص جي گرفتاريءَ کان پوءِ حراست جاري رهي سگهي ٿي، پر گرفتاري ۽ حراست جي قانوني بنيادن ۽ ضمانتن جو الڳ جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HRCGeneral35&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6becb;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:9px;&quot; | فوجداري انصاف جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني حيثيت
|-
| گرفتاري (Arrest)
| فرد جي آزاديءَ کي قانوني اختيار تحت محدود ڪرڻ
| ڏوهه ثابت ٿيڻ ضروري نه آهي
|-
| حراست (Detention)
| شخص کي آزاديءَ کان محروم رکڻ
| قانوني بنياد ۽ مقرر ضمانتون ضروري
|-
| الزام (Charge)
| شخص خلاف مخصوص ڏوهه جو رسمي الزام
| الزام ڏوهه ثابت ٿيڻ جي برابر نه آهي
|-
| ريمانڊ (Remand)
| مجاز عدالت طرفان وڌيڪ حراست بابت حڪم
| لاڳو قانون ۽ عدالتي نگرانيءَ جي تابع
|-
| ضمانت (Bail)
| مقرر شرطن هيٺ حراست مان آزادي
| قانوني شرطن ۽ عدالتي اختيارن موجب
|-
| سزا (Sentence)
| ڏوهه ثابت ٿيڻ کان پوءِ مجاز عدالت جي مقرر ڪيل سزا
| قانوني فيصلي ۽ سزا جي اصولن جي تابع
|}

== من ماني گرفتاري ==
'''من ماني گرفتاري''' (Arbitrary arrest؛ '''آربِٽرَري اَريسٽ''') اهڙي گرفتاري آهي، جيڪا جائز قانوني بنيادن، معقول ضرورت يا بنيادي انساني حقن جي ضمانتن سان مطابقت نه رکي.

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ ''من ماني'' جو مفهوم رڳو گهريلو قانون جي ڀڃڪڙي تائين محدود نه آهي.

ڪنهن ملڪ جي قانون تحت ظاهري طور جائز گرفتاري پڻ مخصوص حالتن ۾ غيرمعقول، غيرضروري يا غيرمتناسب هجڻ سبب من ماني قرار ڏئي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;HRCGeneral35&quot;/&gt;

=== بين الاقوامي عهدنامي جو آرٽيڪل 9 ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] جي آرٽيڪل 9 ۾ فرد جي آزادي ۽ سلامتيءَ جو حق تسليم ڪيو ويو آهي.

ان تحت:
* من ماني گرفتاري ۽ حراست ممنوع آهي.
* گرفتاريءَ جا سبب ٻڌائڻ ضروري آهن.
* فوجداري الزام هيٺ گرفتار شخص کي جلد عدالتي اختياري آڏو پيش ڪرڻ گهرجي.
* حراست جي قانوني حيثيت کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق موجود آهي.
* غيرقانوني گرفتاري يا حراست جي متاثر شخص لاءِ قابلِ نفاذ معاوضي جو حق تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ICCPRArrest&quot;/&gt;

== گرفتاريءَ جي قانوني معيارن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c4b3;&quot;
|+ style=&quot;background:#28694d;color:white;padding:9px;&quot; | مختلف قانوني نظامن ۾ گرفتاريءَ جا اهم اصول
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | اهم قانوني بنياد
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | بنيادي ضمانت
|-
| پاڪستان
| آئين جو آرٽيڪل 10؛ فوجداري ضابطه ڪار
| سبب ٻڌائڻ، وڪيل جي مدد، عام حالتن ۾ 24 ڪلاڪن اندر مجسٽريٽ آڏو پيش ڪرڻ
|-
| آمريڪا
| آئيني تحفظ؛ ''Miranda v. Arizona''
| حراست دوران پڇاڳاڇا کان اڳ مخصوص حقن بابت خبرداري
|-
| انگلينڊ ۽ ويلز
| PACE ۽ ان جا ضابطا
| گرفتاريءَ جا معقول بنياد، ضرورت ۽ قانوني خبرداري
|-
| يورپي يونين
| يورپي گرفتاري وارنٽ وارو فريم ورڪ
| رڪن ملڪن جي وچ ۾ عدالتي سهڪار ۽ مقرر ضمانتون
|-
| بين الاقوامي انساني حقن جو قانون
| شهري ۽ سياسي حقن بابت عهدنامي جو آرٽيڪل 9
| من ماني گرفتاريءَ جي ممانعت ۽ عدالتي نگراني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[حراست]]
* [[من ماني گرفتاري ۽ حراست]]
* [[گرفتاريءَ جو وارنٽ]]
* [[فوجداري قانون]]
* [[فوجداري ضابطه ڪار]]
* [[ضمانت]]
* [[ريمانڊ]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[انساني حق]]
* [[خاموش رهڻ جو حق]]
* [[ميرانڊا بمقابله ايريزونا]]
* [[پڇاڳاڇا]]
* [[بيگناهيءَ جو مفروضو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/ProfessionalInterest/ccpr.pdf شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://statutes.pk/constitution/10 پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10]
* [https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator7db1e56f0f1d39a6e67573ec6b0944e2.pdf پاڪستان جو فوجداري ضابطه ڪار، 1898ع]
* [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-384/USREPORTS-384-436 ميرانڊا بمقابله ايريزونا — اصل عدالتي فيصلو]
* [https://www.gov.uk/government/publications/pace-code-g-2012/pace-code-g-2012-accessible برطانيا ۾ گرفتاريءَ بابت PACE Code G]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002F0584 يورپي گرفتاري وارنٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arrests وڪيميڊيا ڪامنز — گرفتاريون]

[[زمرو:گرفتاري]]
[[زمرو:فوجداري قانون]]
[[زمرو:فوجداري انصاف]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانون لاڳو ڪندڙ ادارا]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]</text>
      <sha1>ak5tqc215g5ki73e7yyd362v5xy05zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پناھ جو حق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104835</id>
    <revision>
      <id>425298</id>
      <timestamp>2026-10-25T20:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ظلم ۽ جبر کان بچڻ لاءِ ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ قانوني تحفظ حاصل ڪرڻ جو تصور}}  [[فائل:20151029 Inflatable boat with Syrian Refugees Skala Sykamias Lesvos Greece.jpg|thumb|شام جا پناهگير 29 آڪٽوبر 2015ع تي ٻيڙيءَ ذريعي [[ليسبوس]]، [[يونان]] پهچندي.]]  '''پناهه''' ({{lang-en|Asylum}}؛ اچار: '''اَسائلم''') يا '''سياسي پناهه''' ({{l...</comment>
      <origin>425298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34592" sha1="ny1rpviv43o5e33b37hz9hg9a0wlelk" xml:space="preserve">
{{Short description|ظلم ۽ جبر کان بچڻ لاءِ ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ قانوني تحفظ حاصل ڪرڻ جو تصور}}

[[فائل:20151029 Inflatable boat with Syrian Refugees Skala Sykamias Lesvos Greece.jpg|thumb|شام جا پناهگير 29 آڪٽوبر 2015ع تي ٻيڙيءَ ذريعي [[ليسبوس]]، [[يونان]] پهچندي.]]

'''پناهه''' ({{lang-en|Asylum}}؛ اچار: '''اَسائلم''') يا '''سياسي پناهه''' ({{lang-en|Political asylum}}؛ اچار: '''پوليٽيڪل اَسائلم''') [[بين الاقوامي قانون]] ۽ [[انساني حق|انساني حقن]] جو اهڙو تصور آهي، جنهن تحت ڪو شخص پنهنجي ملڪ ۾ ظلم ۽ جبر جو خوف هجڻ سبب ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ تحفظ گهري سگهي ٿو.

[[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع]] موجب پناهگير جي بنيادي تعريف ۾ نسل، مذهب، قوميت، ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت يا سياسي راءِ جي بنياد تي ظلم ۽ جبر جو معقول خوف شامل آهي. اهڙو شخص پنهنجي شهريت واري ملڪ کان ٻاهر هجي ۽ انهيءَ خوف سبب پنهنجي ملڪ جي تحفظ مان فائدو وٺڻ کان قاصر يا ان لاءِ تيار نه هجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;&gt;{{cite web
 |title=The 1951 Refugee Convention
 |url=https://www.unhcr.org/about-unhcr/overview/1951-refugee-convention
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

پناهه گهرڻ وارو شخص (Asylum-seeker؛ '''اَسائلم سيڪر''') اهو هوندو آهي، جنهن بين الاقوامي تحفظ جي درخواست ڪئي هجي، پر سندس درخواست بابت حتمي فيصلو اڃا نه ٿيو هجي.

پناهه گهرڻ، پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ ۽ ڪنهن ملڪ ۾ مستقل رهائش حاصل ڪرڻ هڪجهڙا قانوني تصور نه آهن.

== تاريخي پسمنظر ==
پناهه ڏيڻ جو تصور جديد بين الاقوامي قانون کان گهڻو پراڻو آهي. مختلف تاريخي دورن ۾ مذهبي، سياسي ۽ سماجي سببن ڪري پنهنجو وطن ڇڏيندڙ ماڻهن کي ٻين ملڪن يا حڪمرانن وٽ تحفظ ملندو رهيو آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب اوڻيهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ڪجهه آزاد خيال جمهوري ملڪن ۾ اهڙو رواج وڌيو، جنهن تحت آمرانه حڪومتن کان ڀڄي ايندڙ سياسي مخالفن کي پناهه ڏني ويندي هئي.

خاص طور اهڙن سياسي پناهگيرن کي همدردي ۽ ڪڏهن عزت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو هو، جيڪي پنهنجي ملڪ ۾ جمهوريت قائم ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هوندا هئا.

اهو رواج آهستي آهستي اهڙي تصور ۾ تبديل ٿيو، جنهن موجب سياسي ظلم کان بچي ايندڙ ماڻهن جو تحفظ بين الاقوامي ذميواريءَ جو موضوع سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=18–19
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پهرين عالمي جنگ کان پوءِ ===
[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ لکين ماڻهو پنهنجا وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿيا. بين الاقوامي سطح تي پناهگيرن جي سڃاڻپ، سفر جي دستاويزن ۽ تحفظ بابت مختلف انتظام پيدا ٿيا.

[[قومن جي انجمن]] (League of Nations؛ '''ليگ آف نيشنز''') جي دور ۾ پناهگيرن جي مسئلي کي بين الاقوامي سهڪار ذريعي حل ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي پيماني تي ماڻهن جي بي گهر ٿيڻ سبب پناهگيرن جي تحفظ لاءِ عالمي قانوني ڍانچي جي ضرورت وڌيڪ نمايان ٿي.

1948ع ۾ انساني حقن جو عالمي پڌرنامو منظور ٿيو ۽ 1951ع ۾ جنيوا ۾ پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن منظور ڪيو ويو.

اهي دستاويز جديد بين الاقوامي پناهگير قانون جي اهم بنيادن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNUDHR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights/
 |publisher=United Nations
 |date=10 December 1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

== پناهه گهرڻ جو حق ==
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] جي آرٽيڪل 14 موجب هر شخص کي ظلم ۽ جبر کان بچڻ لاءِ ٻين ملڪن ۾ پناهه گهرڻ ۽ پناهه مان فائدو وٺڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 14(2) موجب اهو حق اهڙن حقيقي فوجداري مقدمن کان بچڻ لاءِ استعمال نٿو ڪري سگهجي، جيڪي غيرسياسي ڏوهن يا گڏيل قومن جي مقصدن ۽ اصولن جي خلاف عملن سان لاڳاپيل هجن.&lt;ref name=&quot;UNUDHR&quot;/&gt;

=== حق جي قانوني نوعيت ===
پناهه گهرڻ جو حق ۽ ڪنهن مخصوص ملڪ طرفان پناهه ڏيڻ جي لازمي ذميواري هڪجهڙا نه آهن.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ پناهه جي تصور کي مڪمل ۽ غيرمشروط حق بدران اهڙو قانوني تحفظ قرار ڏئي ٿو، جنهن جي عملي حيثيت مختلف ملڪن جي قانونن موجب مختلف رهي آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

جديد بين الاقوامي قانون ۾، جيتوڻيڪ، پناهگيرن جي تحفظ بابت مخصوص پابند ذميواريون موجود آهن. انهن مان سڀ کان اهم جبري واپسيءَ جي ممانعت آهي.

== پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع ==
'''پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن''' (Convention Relating to the Status of Refugees؛ '''ڪنوينشن رِليٽنگ ٽُو دَ اسٽيٽس آف ريفيوجيز''') 28 جولاءِ 1951ع تي [[جنيوا]] ۾ منظور ڪيو ويو ۽ 22 اپريل 1954ع تي نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNTreaty1951&quot;&gt;{{cite web
 |title=Convention relating to the Status of Refugees
 |url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsII.aspx?chapter=5&amp;mtdsg_no=V-2&amp;src=TREATY
 |publisher=United Nations Treaty Collection
 |date=28 July 1951
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ڪنوينشن پناهگير جي تعريف، سندس قانوني حيثيت، تحفظ، حقن ۽ ذميوارين بابت بنيادي اصول بيان ڪري ٿو.

ان ۾ مذهبي آزادي، تعليم، روزگار، عدالتن تائين رسائي، سڃاڻپ جي دستاويزن ۽ مخصوص حالتن ۾ سفر جي دستاويزن بابت ضمانتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== پناهگير جي تعريف ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1A(2) موجب پناهگير جي حيثيت لاءِ پنج بنيادي سبب تسليم ڪيا ويا آهن:

# '''نسل''' (Race)
# '''مذهب''' (Religion)
# '''قوميت''' (Nationality)
# '''ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت''' (Membership of a particular social group)
# '''سياسي راءِ''' (Political opinion)

انهن سببن مان ڪنهن هڪ سان لاڳاپيل ظلم ۽ جبر جو معقول خوف ۽ ڪنوينشن جون ٻيون شرطون پوريون ٿيڻ ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== 1967ع جو پروٽوڪول ===
'''پناهگيرن جي حيثيت بابت پروٽوڪول، 1967ع''' (Protocol Relating to the Status of Refugees) 4 آڪٽوبر 1967ع تي نافذ ٿيو.

هن پروٽوڪول 1951ع جي ڪنوينشن ۾ موجود بنيادي تاريخي ۽ جاگرافيائي حدن کي ختم ڪرڻ لاءِ قانوني ڍانچو مهيا ڪيو، جنهن سان پناهگيرن جي تحفظ جو دائرو وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNProtocol1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Protocol relating to the Status of Refugees
 |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?chapter=5&amp;clang=_en&amp;mtdsg_no=V-5&amp;src=TREATY
 |publisher=United Nations Treaty Collection
 |date=31 January 1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جبري واپسيءَ جي ممانعت ==
'''جبري واپسيءَ جي ممانعت''' (Non-refoulement؛ '''نان رِفولمان''') بين الاقوامي پناهگير قانون جو بنيادي اصول آهي.

1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 33(1) موجب ڪنهن پناهگير کي اهڙي ملڪ يا علائقي ڏانهن واپس نه موڪليو وڃي، جتي نسل، مذهب، قوميت، مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت يا سياسي راءِ سبب سندس زندگي يا آزاديءَ کي خطرو هجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

اهو اصول رڳو سڌيءَ طرح اصل ملڪ ڏانهن موڪلڻ تائين محدود نه آهي. ڪنهن ٽئين ملڪ ڏانهن منتقلي پڻ مسئلو پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪڏهن اتان شخص کي وڌيڪ ڪنهن اهڙي ملڪ ڏانهن موڪلڻ جو حقيقي خطرو هجي، جتي کيس ظلم يا جبر جو سامنا ڪرڻو پوي.

هن صورتحال کي ڪڏهن '''سلسليوار جبري واپسي''' (Chain refoulement؛ '''چين رِفولمان''') چيو ويندو آهي.

UNHCR موجب جبري واپسيءَ کان تحفظ پناهه گهرندڙ ماڻهن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿو، جيستائين سندن تحفظ جي ضرورت بابت مناسب قانوني فيصلو نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;&gt;{{cite web
 |title=Access to Territory and Non-refoulement
 |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/access-territory-and-non-refoulement
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== تحفظ جون حدون ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 33(2) ۾ ڪجهه مخصوص استثنائي حالتون موجود آهن، جن ۾ ملڪ جي سلامتيءَ لاءِ خطري يا انتهائي سنگين ڏوهه جي حتمي سزا کان پوءِ سماج لاءِ خطري جو سوال شامل آهي.

بهرحال، اهي استثنائون تشدد يا غيرانساني سلوڪ کان تحفظ بابت ٻين بين الاقوامي قانوني پابندين کي ختم نٿيون ڪن.

تنهنڪري ڪنهن شخص کي پناهگير ڪنوينشن جي تحفظ مان خارج ڪرڻ جو مطلب هر حالت ۾ کيس خطري واري ملڪ ڏانهن واپس موڪلڻ جي اجازت نه آهي.&lt;ref name=&quot;UKExclusion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Exclusion (Article 1F) and Article 33(2) of the Refugee Convention
 |url=https://www.gov.uk/government/publications/asylum-instruction-exclusion-article-1f-of-the-refugee-convention/exclusion-article-1f-and-article-332-of-the-refugee-convention-accessible-version
 |publisher=UK Home Office
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;/&gt;

== محفوظ ٽئين ملڪ جو اصول ==
'''محفوظ ٽيون ملڪ''' (Safe third country؛ '''سيف ٿرڊ ڪنٽري''') پناهه بابت قانونن ۾ اهڙي ملڪ کي چيو ويندو آهي، جتي پناهه گهرندڙ شخص کي مناسب تحفظ حاصل ٿي سگهي ۽ جتي سندس درخواست بابت منصفاڻي ڪارروائيءَ جو موقعو موجود هجي.

ڪجهه قانوني نظامن ۾ جيڪڏهن ڪو پناهه گهرندڙ شخص اڳ ۾ ڪنهن ٻئي محفوظ ملڪ مان گذريو هجي، ته سندس درخواست جي قبوليت يا ان کي ٽئين ملڪ ڏانهن منتقل ڪرڻ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، 1951ع جي ڪنوينشن ۾ اهڙو عالمي ۽ غيرمشروط قاعدو موجود نه آهي، جيڪو هر پناهه گهرندڙ شخص کي لازمي طور پهرين محفوظ ملڪ ۾ ئي درخواست ڏيڻ جو پابند بڻائي.&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;/&gt;

=== محفوظ ملڪ بابت تڪرار ===
رابرٽسن موجب پناهه جي قانوني نظامن ۾ هڪ اهم تڪرار اهو رهيو آهي ته جيڪڏهن ڪو پناهگير پنهنجي ملڪ مان نڪرڻ کان پوءِ پهرين ڪنهن نسبتاً محفوظ ملڪ ۾ پهچي ۽ پوءِ وڌيڪ تحفظ ڏيندڙ ملڪ ڏانهن وڃي، ته ڪهڙو ملڪ سندس درخواست تي غور ڪري.

پناهه گهرندڙ شخص کي اهو خدشو ٿي سگهي ٿو ته پهريون ملڪ ظلم ۽ جبر جي خوف کي تسليم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ سخت معيار اختيار ڪري ٿو.

ٻئي طرف وڌيڪ پناهه جون درخواستون وصول ڪندڙ ملڪ جي اختيارين کي اهو خيال ٿي سگهي ٿو ته پهريون محفوظ ملڪ ئي درخواست تي غور ڪري.

اهڙن تڪرارن ۾ عدالتن کي ڪڏهن اهو طئي ڪرڻو پوي ٿو ته ڇا هڪ ملڪ جو پناهگيرن بابت قانوني نظام ٻئي ملڪ جي تحفظ جي معيارن جي برابر آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== پناهه جي درخواستن ۾ واڌ ==
ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ملڪن ۾ پناهه جي درخواستن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي.

رابرٽسن موجب 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ پناهه جي درخواستن ۾ اضافي سان گڏ ڪيترن روايتي ميزبان ملڪن ۾ اميگريشن سياسي بحث جو اهم موضوع بڻجي وئي.

هن پنهنجي ڪتاب ۾ اڳوڻي [[يوگوسلاويا]] جي جنگين ۽ [[افغانستان]] ۾ 2001ع کان پوءِ ٿيندڙ فوجي ڪارروائين کي بي گهر ٿيڻ ۽ پناهه جي درخواستن بابت اهم تاريخي پسمنظر طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

=== برطانيا جا انگ اکر ===
[[برطانيا]] جي سرڪاري انگن اکرن موجب 2002ع ۾ پناهه جون 84,130 درخواستون داخل ٿيون هيون، جن ۾ درخواست ڏيندڙ مکيه فرد ڳڻيا ويا هئا ۽ انحصار ڪندڙ گهرڀاتي شامل نه هئا.&lt;ref name=&quot;UKAsylum2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum Statistics United Kingdom 2007
 |url=https://data.parliament.uk/DepositedPapers/Files/DEP2009-0689/DEP2009-0689.pdf
 |publisher=UK Home Office
 |year=2008
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي پارليامينٽ جي تحقيق موجب 2002ع کان پوءِ درخواستن ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته 2020ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيهر نمايان واڌ ڏٺي وئي.&lt;ref name=&quot;UKCommonsAsylum&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum Statistics
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn01403/
 |publisher=House of Commons Library
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd1;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | برطانيا ۾ پناهه جي درخواستن جا چونڊيل انگ اکر
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | درخواستون، لڳ ڀڳ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | وضاحت
|-
| 2002ع
| 84,100
| ان دور جو بلند ترين انگ
|-
| 2010ع
| 18,000
| درخواستن ۾ نمايان گهٽتائي
|-
| 2025ع
| 82,600
| درخواستن ۾ ٻيهر نمايان واڌ
|}
&lt;ref name=&quot;UKCommonsAsylum&quot;/&gt;

== سياسي پناهگير ۽ معاشي مهاجر ==
'''سياسي پناهگير''' (Political refugee؛ '''پوليٽيڪل ريفيوجي''') اهڙو شخص ٿي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي سياسي راءِ يا سرگرمين سبب ظلم ۽ جبر جي خوف کان ملڪ ڇڏي.

'''معاشي مهاجر''' (Economic migrant؛ '''ايڪنامڪ مائيگرنٽ''') عام طور اهڙو شخص آهي، جيڪو روزگار، آمدني يا بهتر معاشي موقعن لاءِ ٻئي ملڪ منتقل ٿئي.

1951ع جي ڪنوينشن موجب رڳو غربت يا بهتر روزگار جي خواهش پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي نه آهي.

بهرحال، معاشي محرومي ڪڏهن نسل، مذهب، سياسي راءِ يا ڪنهن ٻئي محفوظ قانوني بنياد تي ٿيندڙ ظلم ۽ جبر جو حصو ٿي سگهي ٿي. اهڙي صورت ۾ درخواست جو جائزو حقيقتن ۽ قانوني معيارن موجب وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== پناهه جي درخواستن جي سچائي بابت بحث ===
رابرٽسن موجب پناهه جي درخواستن ۾ واڌ کان پوءِ برطانيا ۽ آمريڪا جهڙن ملڪن ۾ ڪجهه درخواستن جي سچائيءَ بابت سياسي ۽ انتظامي بحث وڌيو.

ڪجهه درخواست ڏيندڙن کي اهڙن ماڻهن طور ڏٺو ويو، جيڪي ظلم ۽ جبر بدران معاشي سببن ڪري وڌيڪ خوشحال ملڪ ۾ رهڻ چاهيندا هئا.

رابرٽسن هن بحث کي پناهه جي حق ۽ اميگريشن پاليسيءَ جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تڪرار سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

بهرحال، پناهه جي ڪنهن درخواست کي رڳو درخواست ڏيندڙ جي معاشي حالتن يا ملڪ جي بنياد تي غيرحقيقي قرار ڏيڻ مناسب قانوني جائزي جو متبادل نه آهي.

== آمريڪا ۾ پناهه جي پاليسي ==
[[آمريڪا]] تاريخي طور مختلف ملڪن مان سياسي پناهگيرن ۽ ٻين مهاجرن جي آمد جو اهم مرڪز رهيو آهي.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ [[لاطيني آمريڪا]] مان ايندڙ پناهه گهرندڙ ماڻهن بابت آمريڪي پاليسين جو تنقيدي جائزو پيش ڪري ٿو.

سندس موجب مختلف دورن ۾ آمريڪي انتظامي عملدارن سياسي پناهگيرن ۽ معاشي مهاجرن جي وچ ۾ فرق ڪيو، پر انهن فيصلن تي پرڏيهي پاليسيءَ جي ترجيحن جو اثر هجڻ بابت پڻ تنقيد ڪئي وئي.

رابرٽسن خاص طور [[ڪيوبا]] ۽ [[نڪاراگوا]] جي مثالن ذريعي دليل ڏئي ٿو ته ڪجهه دورن ۾ پناهه جي درخواستن بابت آمريڪي پاليسي ملڪ جي سياسي لاڳاپن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

هي تاريخي تجزيو رابرٽسن جي راءِ طور سمجهڻ گهرجي؛ هر انفرادي پناهه واري فيصلي جو سبب ان مان پاڻمرادو ثابت نٿو ٿئي.

== دهشتگردي ۽ پناهه ==
بين الاقوامي پناهگير قانون ۾ هڪ اهم مسئلو اهو آهي ته سياسي ظلم کان بچي ايندڙ ماڻهن ۽ سنگين ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن جي وچ ۾ قانوني فرق ڪيئن ڪيو وڃي.

رابرٽسن موجب دهشتگردي ۽ بين الاقوامي سلامتيءَ بابت خدشن سبب ڪجهه ميزبان ملڪن ۾ حڪومت مخالف سرگرمين کي پاڻمرادو جائز سياسي جدوجهد سمجهڻ جو رجحان گهٽيو.

هن بحث ۾ '''سياسي ڏوهه''' (Political crime؛ '''پوليٽيڪل ڪرائيم''') ۽ '''سنگين غيرسياسي ڏوهه''' (Serious non-political crime؛ '''سيريئس نان پوليٽيڪل ڪرائيم''') جي وچ ۾ فرق خاص اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

=== پناهگير ڪنوينشن جو آرٽيڪل 1F ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1F تحت ڪجهه ماڻهن کي ڪنوينشن جي تحفظ کان خارج ڪري سگهجي ٿو، جيڪڏهن انهن بابت سنگين سبب موجود هجن ته انهن:

* امن خلاف ڏوهه، جنگي ڏوهه يا انسانيت خلاف ڏوهه ڪيو هجي؛
* پناهه واري ملڪ ۾ پناهگير طور داخل ٿيڻ کان اڳ ان ملڪ کان ٻاهر سنگين غيرسياسي ڏوهه ڪيو هجي؛
* گڏيل قومن جي مقصدن ۽ اصولن جي خلاف عمل ڪيو هجي.

انهن استثنائن جو استعمال انفرادي حقيقتن ۽ لاڳاپيل قانوني معيارن جي بنياد تي ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRRefugeeDefinition&quot;&gt;{{cite web
 |title=Refugee Definition
 |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/refugee-definition
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== 1977ع جو يورپي ڪنوينشن ===
'''دهشتگرديءَ جي روڪٿام بابت يورپي ڪنوينشن''' (European Convention on the Suppression of Terrorism) 27 جنوري 1977ع تي [[اسٽراسبرگ]] ۾ دستخط لاءِ کوليو ويو.

هن ڪنوينشن جو مقصد مخصوص سنگين ڏوهن کي سياسي ڏوهن جي درجي کان ٻاهر رکڻ ذريعي ملڪن جي وچ ۾ ڏوهارين جي حوالگيءَ بابت سهڪار کي بهتر بنائڻ هو.

ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1 ۾ جهاز اغوا ڪرڻ، يرغمال بڻائڻ، بين الاقوامي تحفظ حاصل شخصن تي سنگين حملا ۽ مخصوص خطرناڪ هٿيارن سان حملا جهڙا ڏوهه شامل آهن.

آرٽيڪل 2 ٻين سنگين تشدد وارن ڏوهن کي سياسي ڏوهه نه سمجهڻ بابت پڻ گنجائش فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;EuropeanTerrorism1977&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Convention on the Suppression of Terrorism
 |url=https://rm.coe.int/16800771b2
 |publisher=Council of Europe
 |date=27 January 1977
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ڪنوينشن جو بنيادي موضوع ڏوهارين جي حوالگي آهي؛ ان کي سڀني قسمن جي قتل بابت عالمي ۽ غيرمشروط پناهه جي ممانعت سمجهڻ درست نه آهي.

=== حوالگي يا سزا ڏيڻ جو اصول ===
بين الاقوامي قانون ۾ '''حوالگي يا مقدمو هلائڻ''' (Aut dedere aut judicare؛ '''آئوت ديديري آئوت يوديِڪاري''') هڪ اهم اصول آهي.

هن تصور موجب ڪجهه بين الاقوامي معاهدن تحت رياست کي مخصوص سنگين ڏوهن جي شڪي شخص کي لاڳاپيل ملڪ حوالي ڪرڻ يا پنهنجي قانوني نظام ۾ مقدمي لاءِ پيش ڪرڻ جي ذميواري ٿي سگهي ٿي.

رابرٽسن هن تاريخي بحث کي [[هيوگو گروشيس]] جي قانوني خيالن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== رياستي ۽ غيررياستي ظلم ==
پناهه بابت قانون ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا ظلم ۽ جبر لازمي طور رياست يا سرڪاري عملدارن طرفان ئي ٿيڻ گهرجي.

جديد پناهگير قانون جي تشريح موجب غيررياستي ڌرين، جهڙوڪ هٿياربند گروهن، ڏوهاري تنظيمن يا ٻين فردن طرفان ٿيندڙ ظلم پڻ تحفظ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو، جيڪڏهن لاڳاپيل رياست مناسب تحفظ ڏيڻ کان قاصر يا ان لاءِ تيار نه هجي.

رابرٽسن موجب برطانيا جي قانوني عمل ۾ غيررياستي ڌرين طرفان ظلم ۽ جبر کي پناهه جي درخواستن ۾ تسليم ڪرڻ بابت اهم ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== مخصوص سماجي گروهه ۽ عورتن جو تحفظ ==
1951ع جي ڪنوينشن ۾ '''ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت''' پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ جو هڪ بنياد آهي.

هن تصور جي تشريح ۾ اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا ڪنهن شخص کي انفرادي طور نشانو بڻائڻ جو ثبوت لازمي آهي، يا ڪنهن اهڙي گروهه سان تعلق پڻ ڪافي ٿي سگهي ٿو، جنهن جي ميمبرن کي منظم ظلم ۽ جبر جو خطرو هجي.

UNHCR جي 2002ع واري صنفي بنيادن تي ظلم بابت رهنمائي موجب عورتون مخصوص حالتن ۾ سماجي گروهه جي تعريف ۾ اچي سگهن ٿيون. صنفي بنيادن تي ٿيندڙ ظلم ۾ جنسي تشدد ۽ ٻين سنگين حق تلفين جا معاملا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNHCRGender2002&quot;&gt;{{cite report
 |title=Guidelines on International Protection No. 1: Gender-Related Persecution
 |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/3d58ddef4.pdf
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |date=7 May 2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

رابرٽسن موجب اهڙي سماج ۾ عورت هجڻ، جتي عورتن سان سنگين ۽ منظم بدسلوڪي ٿئي، ڪجهه حالتن ۾ پناهه جي درخواست لاءِ اهم قانوني بنياد ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

بهرحال، ڪنهن گروهه جي رڪنيت پاڻمرادو هر فرد کي پناهگير جي حيثيت نٿي ڏئي. خطري، قانوني بنياد ۽ رياستي تحفظ جي دستيابيءَ جو جائزو لاڳو معيارن موجب ڪيو ويندو آهي.

== پاڪستان ۾ پناهه ۽ پناهگير ==
[[پاڪستان]] ڊگهي عرصي کان مختلف ملڪن، خاص طور [[افغانستان]]، مان ايندڙ پناهگيرن جو ميزبان رهيو آهي.

پاڪستان 1951ع جي پناهگير ڪنوينشن ۽ 1967ع جي پروٽوڪول جو ڌر ملڪ نه آهي.

UNHCR موجب پاڪستان ۾ پناهگيرن جي حيثيت طئي ڪرڻ لاءِ جامع قومي قانون يا مستقل قومي پناهه وارو طريقيڪار موجود نه آهي. اهڙي قانوني ڍانچي جي غيرموجودگيءَ ۾ پرڏيهين بابت 1946ع جو قانون ۽ ٻيا لاڳاپيل انتظامي انتظام اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum System in Pakistan
 |url=https://www.unhcr.org/pk/protection/asylum-system-in-pakistan
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== UNHCR جو ڪردار ===
پاڪستان ۾ UNHCR پنهنجي اختيار هيٺ مخصوص پناهه گهرندڙ ماڻهن جي پناهگير واري حيثيت طئي ڪرڻ جو عمل هلائيندو رهيو آهي.

UNHCR موجب پاڪستان جي حڪومت ۽ اداري وچ ۾ 1993ع جي سهڪار واري معاهدي تحت پناهگيرن جي سڃاڻپ ۽ تحفظ بابت انتظام ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;/&gt;

=== افغان پناهگير ===
افغانستان ۾ جنگين، سياسي عدم استحڪام ۽ انساني حقن جي مسئلن سبب مختلف دورن ۾ وڏي تعداد ۾ افغان شهري پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا آهن.

افغان پناهگيرن جي رجسٽريشن، قانوني رهائش، واپسي ۽ تحفظ بابت پاڪستان ۾ مختلف دورن ۾ انتظامي پاليسيون اختيار ڪيون ويون آهن.

انهن پاليسين جي موجوده حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص دستاويز يا رجسٽريشن ڪارڊ جي قانوني حيثيت لاءِ تازي سرڪاري معلومات ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;/&gt;

== پناهگير، پناهه گهرندڙ ۽ مهاجر ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bdce;&quot;
|+ style=&quot;background:#205b75;color:white;padding:10px;&quot; | پناهه ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل اهم قانوني اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي فرق
|-
| Asylum
| پناهه
| ٻئي ملڪ ۾ ظلم ۽ جبر کان تحفظ
|-
| Asylum-seeker
| پناهه گهرندڙ
| جنهن جي تحفظ بابت درخواست تي حتمي فيصلو نه ٿيو هجي
|-
| Refugee
| پناهگير
| جيڪو لاڳو پناهگير تعريف جون شرطون پوريون ڪري
|-
| Political refugee
| سياسي پناهگير
| سياسي راءِ يا سرگرميءَ سبب ظلم جي خوف سان لاڳاپيل پناهگير
|-
| Economic migrant
| معاشي مهاجر
| جيڪو عام طور معاشي سببن ڪري لڏپلاڻ ڪري
|-
| Internally displaced person
| اندروني طور بي گهر ٿيل شخص
| جيڪو ملڪ جي بين الاقوامي سرحد پار نه ڪيو هجي
|-
| Non-refoulement
| جبري واپسيءَ جي ممانعت
| خطري واري ملڪ يا علائقي ڏانهن واپس موڪلڻ کان قانوني تحفظ
|-
| Safe third country
| محفوظ ٽيون ملڪ
| اهڙو ٽيون ملڪ، جتي قانوني معيارن موجب تحفظ موجود هجي
|}

== اهم تاريخي مرحلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c0d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#344f79;color:white;padding:10px;&quot; | بين الاقوامي پناهگير قانون جي ترقي
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | اهميت
|-
| 1920ع وارو ڏهاڪو
| قومن جي انجمن جا پناهگيرن بابت انتظام
| بين الاقوامي تحفظ ۽ سفري دستاويزن جي ترقي
|-
| 1948ع
| انساني حقن جو عالمي پڌرنامو
| آرٽيڪل 14 ۾ پناهه گهرڻ ۽ ان مان فائدو وٺڻ جو حق
|-
| 1950ع
| UNHCR جو قيام
| پناهگيرن جي بين الاقوامي تحفظ لاءِ ادارتي نظام
|-
| 1951ع
| جنيوا پناهگير ڪنوينشن
| پناهگير جي تعريف ۽ قانوني حق
|-
| 1954ع
| 1951ع جي ڪنوينشن جو نفاذ
| ڪنوينشن جي قانوني عملداري
|-
| 1967ع
| پناهگيرن بابت پروٽوڪول
| ڪنوينشن جي بنيادي تاريخي ۽ جاگرافيائي حدن جو خاتمو
|-
| 1977ع
| دهشتگرديءَ جي روڪٿام بابت يورپي ڪنوينشن
| مخصوص سنگين ڏوهن ۽ سياسي ڏوهن جي فرق بابت ضابطا
|-
| 2002ع
| UNHCR جون صنفي بنيادن تي ظلم بابت رهنما هدايتون
| صنفي بنيادن تي پناهگيرن جي دعوائن جي تشريح
|}

== تنقيد ۽ قانوني مسئلا ==
پناهه جي نظام بابت قانوني ۽ سياسي بحثن ۾ ڪيترائي مسئلا شامل آهن.

انهن ۾ پناهه جي درخواستن تي فيصلي ۾ دير، محفوظ ٽئين ملڪ جو تصور، غيرقانوني يا غيرمنظم سرحد پار آمد، پناهگيرن جي تحفظ ۽ رياستي سلامتيءَ جي وچ ۾ توازن، ۽ معاشي لڏپلاڻ ۽ ظلم کان بچڻ لاءِ لڏپلاڻ ۾ فرق ڪرڻ شامل آهن.

رابرٽسن موجب پناهه جي قانوني تصور ۾ ٻه اهم تاريخي تبديليون آيون: پهرين، درخواستن جي تعداد ۾ واڌ ۽ اميگريشن بابت سياسي پابندين ۾ اضافو؛ ٻي، دهشتگردي ۽ سنگين ڏوهن بابت خدشن سبب سياسي پناهه جي دعوائن جي وڌيڪ سخت جاچ.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

انهن مسئلن بابت مختلف رياستن جا قانون ۽ پاليسيون مختلف آهن. بين الاقوامي پناهگير قانون جو بنيادي مقصد انهن انتظامي ۽ سلامتيءَ وارن خدشن سان گڏ ظلم ۽ جبر کان بچندڙ ماڻهن جي قانوني تحفظ کي برقرار رکڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پناهگير]]
* [[سياسي پناهگير]]
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع]]
* [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]
* [[جبري لڏپلاڻ]]
* [[غيرقانوني حوالگي]]
* [[من ماني گرفتاري ۽ حراست]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[افغان پناهگير]]
* [[سياسي ظلم]]
* [[دهشتگردي]]
* [[انساني حقن جي ڀڃڪڙي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.unhcr.org/about-unhcr/overview/1951-refugee-convention UNHCR — پناهگير ڪنوينشن، 1951ع]
* [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights/ گڏيل قومون — انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]
* [https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/access-territory-and-non-refoulement UNHCR — جبري واپسيءَ جي ممانعت]
* [https://www.unhcr.org/pk/protection/asylum-system-in-pakistan UNHCR — پاڪستان ۾ پناهه جو نظام]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Refugees وڪيميڊيا ڪامنز — پناهگيرن جون تصويرون]

[[زمرو:پناهه]]
[[زمرو:پناهگير]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:لڏپلاڻ]]
[[زمرو:سياسي ظلم]]
[[زمرو:پناهگيرن جو قانون]]</text>
      <sha1>ny1rpviv43o5e33b37hz9hg9a0wlelk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425299</id>
      <parentid>425298</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34595" sha1="04u24kp51r3cz3hu9vbi0cn8ma6w2cn" xml:space="preserve">
{{Short description|ظلم ۽ جبر کان بچڻ لاءِ ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ قانوني تحفظ حاصل ڪرڻ جو تصور}}

[[فائل:20151029 Inflatable boat with Syrian Refugees Skala Sykamias Lesvos Greece.jpg|thumb|شام جا پناهگير 29 آڪٽوبر 2015ع تي ٻيڙيءَ ذريعي [[ليسبوس]]، [[يونان]] پهچندي.]]

''[[پناھ]]''' ({{lang-en|Asylum}}؛ اچار: '''اَسائلم''') يا '''[[سياسي پناھ]]''' ({{lang-en|Political asylum}}؛ اچار: '''پوليٽيڪل اَسائلم''') [[بين الاقوامي قانون]] ۽ [[انساني حق|انساني حقن]] جو اهڙو تصور آهي، جنهن تحت ڪو شخص پنهنجي ملڪ ۾ ظلم ۽ جبر جو خوف هجڻ سبب ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ تحفظ گهري سگهي ٿو.

[[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع]] موجب پناهگير جي بنيادي تعريف ۾ نسل، مذهب، قوميت، ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت يا سياسي راءِ جي بنياد تي ظلم ۽ جبر جو معقول خوف شامل آهي. اهڙو شخص پنهنجي شهريت واري ملڪ کان ٻاهر هجي ۽ انهيءَ خوف سبب پنهنجي ملڪ جي تحفظ مان فائدو وٺڻ کان قاصر يا ان لاءِ تيار نه هجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;&gt;{{cite web
 |title=The 1951 Refugee Convention
 |url=https://www.unhcr.org/about-unhcr/overview/1951-refugee-convention
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

پناهه گهرڻ وارو شخص (Asylum-seeker؛ '''اَسائلم سيڪر''') اهو هوندو آهي، جنهن بين الاقوامي تحفظ جي درخواست ڪئي هجي، پر سندس درخواست بابت حتمي فيصلو اڃا نه ٿيو هجي.

پناهه گهرڻ، پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ ۽ ڪنهن ملڪ ۾ مستقل رهائش حاصل ڪرڻ هڪجهڙا قانوني تصور نه آهن.

== تاريخي پسمنظر ==
پناهه ڏيڻ جو تصور جديد بين الاقوامي قانون کان گهڻو پراڻو آهي. مختلف تاريخي دورن ۾ مذهبي، سياسي ۽ سماجي سببن ڪري پنهنجو وطن ڇڏيندڙ ماڻهن کي ٻين ملڪن يا حڪمرانن وٽ تحفظ ملندو رهيو آهي.

ڊيوڊ رابرٽسن موجب اوڻيهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ڪجهه آزاد خيال جمهوري ملڪن ۾ اهڙو رواج وڌيو، جنهن تحت آمرانه حڪومتن کان ڀڄي ايندڙ سياسي مخالفن کي پناهه ڏني ويندي هئي.

خاص طور اهڙن سياسي پناهگيرن کي همدردي ۽ ڪڏهن عزت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو هو، جيڪي پنهنجي ملڪ ۾ جمهوريت قائم ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هوندا هئا.

اهو رواج آهستي آهستي اهڙي تصور ۾ تبديل ٿيو، جنهن موجب سياسي ظلم کان بچي ايندڙ ماڻهن جو تحفظ بين الاقوامي ذميواريءَ جو موضوع سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=18–19
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پهرين عالمي جنگ کان پوءِ ===
[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ لکين ماڻهو پنهنجا وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿيا. بين الاقوامي سطح تي پناهگيرن جي سڃاڻپ، سفر جي دستاويزن ۽ تحفظ بابت مختلف انتظام پيدا ٿيا.

[[قومن جي انجمن]] (League of Nations؛ '''ليگ آف نيشنز''') جي دور ۾ پناهگيرن جي مسئلي کي بين الاقوامي سهڪار ذريعي حل ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي پيماني تي ماڻهن جي بي گهر ٿيڻ سبب پناهگيرن جي تحفظ لاءِ عالمي قانوني ڍانچي جي ضرورت وڌيڪ نمايان ٿي.

1948ع ۾ انساني حقن جو عالمي پڌرنامو منظور ٿيو ۽ 1951ع ۾ جنيوا ۾ پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن منظور ڪيو ويو.

اهي دستاويز جديد بين الاقوامي پناهگير قانون جي اهم بنيادن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNUDHR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights/
 |publisher=United Nations
 |date=10 December 1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

== پناهه گهرڻ جو حق ==
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] جي آرٽيڪل 14 موجب هر شخص کي ظلم ۽ جبر کان بچڻ لاءِ ٻين ملڪن ۾ پناهه گهرڻ ۽ پناهه مان فائدو وٺڻ جو حق حاصل آهي.

آرٽيڪل 14(2) موجب اهو حق اهڙن حقيقي فوجداري مقدمن کان بچڻ لاءِ استعمال نٿو ڪري سگهجي، جيڪي غيرسياسي ڏوهن يا گڏيل قومن جي مقصدن ۽ اصولن جي خلاف عملن سان لاڳاپيل هجن.&lt;ref name=&quot;UNUDHR&quot;/&gt;

=== حق جي قانوني نوعيت ===
پناهه گهرڻ جو حق ۽ ڪنهن مخصوص ملڪ طرفان پناهه ڏيڻ جي لازمي ذميواري هڪجهڙا نه آهن.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ پناهه جي تصور کي مڪمل ۽ غيرمشروط حق بدران اهڙو قانوني تحفظ قرار ڏئي ٿو، جنهن جي عملي حيثيت مختلف ملڪن جي قانونن موجب مختلف رهي آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

جديد بين الاقوامي قانون ۾، جيتوڻيڪ، پناهگيرن جي تحفظ بابت مخصوص پابند ذميواريون موجود آهن. انهن مان سڀ کان اهم جبري واپسيءَ جي ممانعت آهي.

== پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع ==
'''پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن''' (Convention Relating to the Status of Refugees؛ '''ڪنوينشن رِليٽنگ ٽُو دَ اسٽيٽس آف ريفيوجيز''') 28 جولاءِ 1951ع تي [[جنيوا]] ۾ منظور ڪيو ويو ۽ 22 اپريل 1954ع تي نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNTreaty1951&quot;&gt;{{cite web
 |title=Convention relating to the Status of Refugees
 |url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsII.aspx?chapter=5&amp;mtdsg_no=V-2&amp;src=TREATY
 |publisher=United Nations Treaty Collection
 |date=28 July 1951
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ڪنوينشن پناهگير جي تعريف، سندس قانوني حيثيت، تحفظ، حقن ۽ ذميوارين بابت بنيادي اصول بيان ڪري ٿو.

ان ۾ مذهبي آزادي، تعليم، روزگار، عدالتن تائين رسائي، سڃاڻپ جي دستاويزن ۽ مخصوص حالتن ۾ سفر جي دستاويزن بابت ضمانتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== پناهگير جي تعريف ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1A(2) موجب پناهگير جي حيثيت لاءِ پنج بنيادي سبب تسليم ڪيا ويا آهن:

# '''نسل''' (Race)
# '''مذهب''' (Religion)
# '''قوميت''' (Nationality)
# '''ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت''' (Membership of a particular social group)
# '''سياسي راءِ''' (Political opinion)

انهن سببن مان ڪنهن هڪ سان لاڳاپيل ظلم ۽ جبر جو معقول خوف ۽ ڪنوينشن جون ٻيون شرطون پوريون ٿيڻ ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== 1967ع جو پروٽوڪول ===
'''پناهگيرن جي حيثيت بابت پروٽوڪول، 1967ع''' (Protocol Relating to the Status of Refugees) 4 آڪٽوبر 1967ع تي نافذ ٿيو.

هن پروٽوڪول 1951ع جي ڪنوينشن ۾ موجود بنيادي تاريخي ۽ جاگرافيائي حدن کي ختم ڪرڻ لاءِ قانوني ڍانچو مهيا ڪيو، جنهن سان پناهگيرن جي تحفظ جو دائرو وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNProtocol1967&quot;&gt;{{cite web
 |title=Protocol relating to the Status of Refugees
 |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?chapter=5&amp;clang=_en&amp;mtdsg_no=V-5&amp;src=TREATY
 |publisher=United Nations Treaty Collection
 |date=31 January 1967
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جبري واپسيءَ جي ممانعت ==
'''جبري واپسيءَ جي ممانعت''' (Non-refoulement؛ '''نان رِفولمان''') بين الاقوامي پناهگير قانون جو بنيادي اصول آهي.

1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 33(1) موجب ڪنهن پناهگير کي اهڙي ملڪ يا علائقي ڏانهن واپس نه موڪليو وڃي، جتي نسل، مذهب، قوميت، مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت يا سياسي راءِ سبب سندس زندگي يا آزاديءَ کي خطرو هجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

اهو اصول رڳو سڌيءَ طرح اصل ملڪ ڏانهن موڪلڻ تائين محدود نه آهي. ڪنهن ٽئين ملڪ ڏانهن منتقلي پڻ مسئلو پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪڏهن اتان شخص کي وڌيڪ ڪنهن اهڙي ملڪ ڏانهن موڪلڻ جو حقيقي خطرو هجي، جتي کيس ظلم يا جبر جو سامنا ڪرڻو پوي.

هن صورتحال کي ڪڏهن '''سلسليوار جبري واپسي''' (Chain refoulement؛ '''چين رِفولمان''') چيو ويندو آهي.

UNHCR موجب جبري واپسيءَ کان تحفظ پناهه گهرندڙ ماڻهن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿو، جيستائين سندن تحفظ جي ضرورت بابت مناسب قانوني فيصلو نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;&gt;{{cite web
 |title=Access to Territory and Non-refoulement
 |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/access-territory-and-non-refoulement
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== تحفظ جون حدون ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 33(2) ۾ ڪجهه مخصوص استثنائي حالتون موجود آهن، جن ۾ ملڪ جي سلامتيءَ لاءِ خطري يا انتهائي سنگين ڏوهه جي حتمي سزا کان پوءِ سماج لاءِ خطري جو سوال شامل آهي.

بهرحال، اهي استثنائون تشدد يا غيرانساني سلوڪ کان تحفظ بابت ٻين بين الاقوامي قانوني پابندين کي ختم نٿيون ڪن.

تنهنڪري ڪنهن شخص کي پناهگير ڪنوينشن جي تحفظ مان خارج ڪرڻ جو مطلب هر حالت ۾ کيس خطري واري ملڪ ڏانهن واپس موڪلڻ جي اجازت نه آهي.&lt;ref name=&quot;UKExclusion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Exclusion (Article 1F) and Article 33(2) of the Refugee Convention
 |url=https://www.gov.uk/government/publications/asylum-instruction-exclusion-article-1f-of-the-refugee-convention/exclusion-article-1f-and-article-332-of-the-refugee-convention-accessible-version
 |publisher=UK Home Office
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;/&gt;

== محفوظ ٽئين ملڪ جو اصول ==
'''محفوظ ٽيون ملڪ''' (Safe third country؛ '''سيف ٿرڊ ڪنٽري''') پناهه بابت قانونن ۾ اهڙي ملڪ کي چيو ويندو آهي، جتي پناهه گهرندڙ شخص کي مناسب تحفظ حاصل ٿي سگهي ۽ جتي سندس درخواست بابت منصفاڻي ڪارروائيءَ جو موقعو موجود هجي.

ڪجهه قانوني نظامن ۾ جيڪڏهن ڪو پناهه گهرندڙ شخص اڳ ۾ ڪنهن ٻئي محفوظ ملڪ مان گذريو هجي، ته سندس درخواست جي قبوليت يا ان کي ٽئين ملڪ ڏانهن منتقل ڪرڻ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، 1951ع جي ڪنوينشن ۾ اهڙو عالمي ۽ غيرمشروط قاعدو موجود نه آهي، جيڪو هر پناهه گهرندڙ شخص کي لازمي طور پهرين محفوظ ملڪ ۾ ئي درخواست ڏيڻ جو پابند بڻائي.&lt;ref name=&quot;UNHCRNonRefoulement&quot;/&gt;

=== محفوظ ملڪ بابت تڪرار ===
رابرٽسن موجب پناهه جي قانوني نظامن ۾ هڪ اهم تڪرار اهو رهيو آهي ته جيڪڏهن ڪو پناهگير پنهنجي ملڪ مان نڪرڻ کان پوءِ پهرين ڪنهن نسبتاً محفوظ ملڪ ۾ پهچي ۽ پوءِ وڌيڪ تحفظ ڏيندڙ ملڪ ڏانهن وڃي، ته ڪهڙو ملڪ سندس درخواست تي غور ڪري.

پناهه گهرندڙ شخص کي اهو خدشو ٿي سگهي ٿو ته پهريون ملڪ ظلم ۽ جبر جي خوف کي تسليم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ سخت معيار اختيار ڪري ٿو.

ٻئي طرف وڌيڪ پناهه جون درخواستون وصول ڪندڙ ملڪ جي اختيارين کي اهو خيال ٿي سگهي ٿو ته پهريون محفوظ ملڪ ئي درخواست تي غور ڪري.

اهڙن تڪرارن ۾ عدالتن کي ڪڏهن اهو طئي ڪرڻو پوي ٿو ته ڇا هڪ ملڪ جو پناهگيرن بابت قانوني نظام ٻئي ملڪ جي تحفظ جي معيارن جي برابر آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== پناهه جي درخواستن ۾ واڌ ==
ويهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ملڪن ۾ پناهه جي درخواستن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي.

رابرٽسن موجب 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ پناهه جي درخواستن ۾ اضافي سان گڏ ڪيترن روايتي ميزبان ملڪن ۾ اميگريشن سياسي بحث جو اهم موضوع بڻجي وئي.

هن پنهنجي ڪتاب ۾ اڳوڻي [[يوگوسلاويا]] جي جنگين ۽ [[افغانستان]] ۾ 2001ع کان پوءِ ٿيندڙ فوجي ڪارروائين کي بي گهر ٿيڻ ۽ پناهه جي درخواستن بابت اهم تاريخي پسمنظر طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

=== برطانيا جا انگ اکر ===
[[برطانيا]] جي سرڪاري انگن اکرن موجب 2002ع ۾ پناهه جون 84,130 درخواستون داخل ٿيون هيون، جن ۾ درخواست ڏيندڙ مکيه فرد ڳڻيا ويا هئا ۽ انحصار ڪندڙ گهرڀاتي شامل نه هئا.&lt;ref name=&quot;UKAsylum2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum Statistics United Kingdom 2007
 |url=https://data.parliament.uk/DepositedPapers/Files/DEP2009-0689/DEP2009-0689.pdf
 |publisher=UK Home Office
 |year=2008
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي پارليامينٽ جي تحقيق موجب 2002ع کان پوءِ درخواستن ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته 2020ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيهر نمايان واڌ ڏٺي وئي.&lt;ref name=&quot;UKCommonsAsylum&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum Statistics
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn01403/
 |publisher=House of Commons Library
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd1;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | برطانيا ۾ پناهه جي درخواستن جا چونڊيل انگ اکر
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | درخواستون، لڳ ڀڳ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | وضاحت
|-
| 2002ع
| 84,100
| ان دور جو بلند ترين انگ
|-
| 2010ع
| 18,000
| درخواستن ۾ نمايان گهٽتائي
|-
| 2025ع
| 82,600
| درخواستن ۾ ٻيهر نمايان واڌ
|}
&lt;ref name=&quot;UKCommonsAsylum&quot;/&gt;

== سياسي پناهگير ۽ معاشي مهاجر ==
'''سياسي پناهگير''' (Political refugee؛ '''پوليٽيڪل ريفيوجي''') اهڙو شخص ٿي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي سياسي راءِ يا سرگرمين سبب ظلم ۽ جبر جي خوف کان ملڪ ڇڏي.

'''معاشي مهاجر''' (Economic migrant؛ '''ايڪنامڪ مائيگرنٽ''') عام طور اهڙو شخص آهي، جيڪو روزگار، آمدني يا بهتر معاشي موقعن لاءِ ٻئي ملڪ منتقل ٿئي.

1951ع جي ڪنوينشن موجب رڳو غربت يا بهتر روزگار جي خواهش پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي نه آهي.

بهرحال، معاشي محرومي ڪڏهن نسل، مذهب، سياسي راءِ يا ڪنهن ٻئي محفوظ قانوني بنياد تي ٿيندڙ ظلم ۽ جبر جو حصو ٿي سگهي ٿي. اهڙي صورت ۾ درخواست جو جائزو حقيقتن ۽ قانوني معيارن موجب وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UNHCRConvention1951&quot;/&gt;

=== پناهه جي درخواستن جي سچائي بابت بحث ===
رابرٽسن موجب پناهه جي درخواستن ۾ واڌ کان پوءِ برطانيا ۽ آمريڪا جهڙن ملڪن ۾ ڪجهه درخواستن جي سچائيءَ بابت سياسي ۽ انتظامي بحث وڌيو.

ڪجهه درخواست ڏيندڙن کي اهڙن ماڻهن طور ڏٺو ويو، جيڪي ظلم ۽ جبر بدران معاشي سببن ڪري وڌيڪ خوشحال ملڪ ۾ رهڻ چاهيندا هئا.

رابرٽسن هن بحث کي پناهه جي حق ۽ اميگريشن پاليسيءَ جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تڪرار سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

بهرحال، پناهه جي ڪنهن درخواست کي رڳو درخواست ڏيندڙ جي معاشي حالتن يا ملڪ جي بنياد تي غيرحقيقي قرار ڏيڻ مناسب قانوني جائزي جو متبادل نه آهي.

== آمريڪا ۾ پناهه جي پاليسي ==
[[آمريڪا]] تاريخي طور مختلف ملڪن مان سياسي پناهگيرن ۽ ٻين مهاجرن جي آمد جو اهم مرڪز رهيو آهي.

رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ [[لاطيني آمريڪا]] مان ايندڙ پناهه گهرندڙ ماڻهن بابت آمريڪي پاليسين جو تنقيدي جائزو پيش ڪري ٿو.

سندس موجب مختلف دورن ۾ آمريڪي انتظامي عملدارن سياسي پناهگيرن ۽ معاشي مهاجرن جي وچ ۾ فرق ڪيو، پر انهن فيصلن تي پرڏيهي پاليسيءَ جي ترجيحن جو اثر هجڻ بابت پڻ تنقيد ڪئي وئي.

رابرٽسن خاص طور [[ڪيوبا]] ۽ [[نڪاراگوا]] جي مثالن ذريعي دليل ڏئي ٿو ته ڪجهه دورن ۾ پناهه جي درخواستن بابت آمريڪي پاليسي ملڪ جي سياسي لاڳاپن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

هي تاريخي تجزيو رابرٽسن جي راءِ طور سمجهڻ گهرجي؛ هر انفرادي پناهه واري فيصلي جو سبب ان مان پاڻمرادو ثابت نٿو ٿئي.

== دهشتگردي ۽ پناهه ==
بين الاقوامي پناهگير قانون ۾ هڪ اهم مسئلو اهو آهي ته سياسي ظلم کان بچي ايندڙ ماڻهن ۽ سنگين ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن جي وچ ۾ قانوني فرق ڪيئن ڪيو وڃي.

رابرٽسن موجب دهشتگردي ۽ بين الاقوامي سلامتيءَ بابت خدشن سبب ڪجهه ميزبان ملڪن ۾ حڪومت مخالف سرگرمين کي پاڻمرادو جائز سياسي جدوجهد سمجهڻ جو رجحان گهٽيو.

هن بحث ۾ '''سياسي ڏوهه''' (Political crime؛ '''پوليٽيڪل ڪرائيم''') ۽ '''سنگين غيرسياسي ڏوهه''' (Serious non-political crime؛ '''سيريئس نان پوليٽيڪل ڪرائيم''') جي وچ ۾ فرق خاص اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

=== پناهگير ڪنوينشن جو آرٽيڪل 1F ===
1951ع جي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1F تحت ڪجهه ماڻهن کي ڪنوينشن جي تحفظ کان خارج ڪري سگهجي ٿو، جيڪڏهن انهن بابت سنگين سبب موجود هجن ته انهن:

* امن خلاف ڏوهه، جنگي ڏوهه يا انسانيت خلاف ڏوهه ڪيو هجي؛
* پناهه واري ملڪ ۾ پناهگير طور داخل ٿيڻ کان اڳ ان ملڪ کان ٻاهر سنگين غيرسياسي ڏوهه ڪيو هجي؛
* گڏيل قومن جي مقصدن ۽ اصولن جي خلاف عمل ڪيو هجي.

انهن استثنائن جو استعمال انفرادي حقيقتن ۽ لاڳاپيل قانوني معيارن جي بنياد تي ٿيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNHCRRefugeeDefinition&quot;&gt;{{cite web
 |title=Refugee Definition
 |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/refugee-definition
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== 1977ع جو يورپي ڪنوينشن ===
'''دهشتگرديءَ جي روڪٿام بابت يورپي ڪنوينشن''' (European Convention on the Suppression of Terrorism) 27 جنوري 1977ع تي [[اسٽراسبرگ]] ۾ دستخط لاءِ کوليو ويو.

هن ڪنوينشن جو مقصد مخصوص سنگين ڏوهن کي سياسي ڏوهن جي درجي کان ٻاهر رکڻ ذريعي ملڪن جي وچ ۾ ڏوهارين جي حوالگيءَ بابت سهڪار کي بهتر بنائڻ هو.

ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1 ۾ جهاز اغوا ڪرڻ، يرغمال بڻائڻ، بين الاقوامي تحفظ حاصل شخصن تي سنگين حملا ۽ مخصوص خطرناڪ هٿيارن سان حملا جهڙا ڏوهه شامل آهن.

آرٽيڪل 2 ٻين سنگين تشدد وارن ڏوهن کي سياسي ڏوهه نه سمجهڻ بابت پڻ گنجائش فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;EuropeanTerrorism1977&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Convention on the Suppression of Terrorism
 |url=https://rm.coe.int/16800771b2
 |publisher=Council of Europe
 |date=27 January 1977
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ڪنوينشن جو بنيادي موضوع ڏوهارين جي حوالگي آهي؛ ان کي سڀني قسمن جي قتل بابت عالمي ۽ غيرمشروط پناهه جي ممانعت سمجهڻ درست نه آهي.

=== حوالگي يا سزا ڏيڻ جو اصول ===
بين الاقوامي قانون ۾ '''حوالگي يا مقدمو هلائڻ''' (Aut dedere aut judicare؛ '''آئوت ديديري آئوت يوديِڪاري''') هڪ اهم اصول آهي.

هن تصور موجب ڪجهه بين الاقوامي معاهدن تحت رياست کي مخصوص سنگين ڏوهن جي شڪي شخص کي لاڳاپيل ملڪ حوالي ڪرڻ يا پنهنجي قانوني نظام ۾ مقدمي لاءِ پيش ڪرڻ جي ذميواري ٿي سگهي ٿي.

رابرٽسن هن تاريخي بحث کي [[هيوگو گروشيس]] جي قانوني خيالن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== رياستي ۽ غيررياستي ظلم ==
پناهه بابت قانون ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا ظلم ۽ جبر لازمي طور رياست يا سرڪاري عملدارن طرفان ئي ٿيڻ گهرجي.

جديد پناهگير قانون جي تشريح موجب غيررياستي ڌرين، جهڙوڪ هٿياربند گروهن، ڏوهاري تنظيمن يا ٻين فردن طرفان ٿيندڙ ظلم پڻ تحفظ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو، جيڪڏهن لاڳاپيل رياست مناسب تحفظ ڏيڻ کان قاصر يا ان لاءِ تيار نه هجي.

رابرٽسن موجب برطانيا جي قانوني عمل ۾ غيررياستي ڌرين طرفان ظلم ۽ جبر کي پناهه جي درخواستن ۾ تسليم ڪرڻ بابت اهم ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

== مخصوص سماجي گروهه ۽ عورتن جو تحفظ ==
1951ع جي ڪنوينشن ۾ '''ڪنهن مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت''' پناهگير جي حيثيت حاصل ڪرڻ جو هڪ بنياد آهي.

هن تصور جي تشريح ۾ اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا ڪنهن شخص کي انفرادي طور نشانو بڻائڻ جو ثبوت لازمي آهي، يا ڪنهن اهڙي گروهه سان تعلق پڻ ڪافي ٿي سگهي ٿو، جنهن جي ميمبرن کي منظم ظلم ۽ جبر جو خطرو هجي.

UNHCR جي 2002ع واري صنفي بنيادن تي ظلم بابت رهنمائي موجب عورتون مخصوص حالتن ۾ سماجي گروهه جي تعريف ۾ اچي سگهن ٿيون. صنفي بنيادن تي ٿيندڙ ظلم ۾ جنسي تشدد ۽ ٻين سنگين حق تلفين جا معاملا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNHCRGender2002&quot;&gt;{{cite report
 |title=Guidelines on International Protection No. 1: Gender-Related Persecution
 |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/3d58ddef4.pdf
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |date=7 May 2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

رابرٽسن موجب اهڙي سماج ۾ عورت هجڻ، جتي عورتن سان سنگين ۽ منظم بدسلوڪي ٿئي، ڪجهه حالتن ۾ پناهه جي درخواست لاءِ اهم قانوني بنياد ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

بهرحال، ڪنهن گروهه جي رڪنيت پاڻمرادو هر فرد کي پناهگير جي حيثيت نٿي ڏئي. خطري، قانوني بنياد ۽ رياستي تحفظ جي دستيابيءَ جو جائزو لاڳو معيارن موجب ڪيو ويندو آهي.

== پاڪستان ۾ پناهه ۽ پناهگير ==
[[پاڪستان]] ڊگهي عرصي کان مختلف ملڪن، خاص طور [[افغانستان]]، مان ايندڙ پناهگيرن جو ميزبان رهيو آهي.

پاڪستان 1951ع جي پناهگير ڪنوينشن ۽ 1967ع جي پروٽوڪول جو ڌر ملڪ نه آهي.

UNHCR موجب پاڪستان ۾ پناهگيرن جي حيثيت طئي ڪرڻ لاءِ جامع قومي قانون يا مستقل قومي پناهه وارو طريقيڪار موجود نه آهي. اهڙي قانوني ڍانچي جي غيرموجودگيءَ ۾ پرڏيهين بابت 1946ع جو قانون ۽ ٻيا لاڳاپيل انتظامي انتظام اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Asylum System in Pakistan
 |url=https://www.unhcr.org/pk/protection/asylum-system-in-pakistan
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== UNHCR جو ڪردار ===
پاڪستان ۾ UNHCR پنهنجي اختيار هيٺ مخصوص پناهه گهرندڙ ماڻهن جي پناهگير واري حيثيت طئي ڪرڻ جو عمل هلائيندو رهيو آهي.

UNHCR موجب پاڪستان جي حڪومت ۽ اداري وچ ۾ 1993ع جي سهڪار واري معاهدي تحت پناهگيرن جي سڃاڻپ ۽ تحفظ بابت انتظام ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;/&gt;

=== افغان پناهگير ===
افغانستان ۾ جنگين، سياسي عدم استحڪام ۽ انساني حقن جي مسئلن سبب مختلف دورن ۾ وڏي تعداد ۾ افغان شهري پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا آهن.

افغان پناهگيرن جي رجسٽريشن، قانوني رهائش، واپسي ۽ تحفظ بابت پاڪستان ۾ مختلف دورن ۾ انتظامي پاليسيون اختيار ڪيون ويون آهن.

انهن پاليسين جي موجوده حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص دستاويز يا رجسٽريشن ڪارڊ جي قانوني حيثيت لاءِ تازي سرڪاري معلومات ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;UNHCRPakistan&quot;/&gt;

== پناهگير، پناهه گهرندڙ ۽ مهاجر ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7bdce;&quot;
|+ style=&quot;background:#205b75;color:white;padding:10px;&quot; | پناهه ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل اهم قانوني اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي فرق
|-
| Asylum
| پناهه
| ٻئي ملڪ ۾ ظلم ۽ جبر کان تحفظ
|-
| Asylum-seeker
| پناهه گهرندڙ
| جنهن جي تحفظ بابت درخواست تي حتمي فيصلو نه ٿيو هجي
|-
| Refugee
| پناهگير
| جيڪو لاڳو پناهگير تعريف جون شرطون پوريون ڪري
|-
| Political refugee
| سياسي پناهگير
| سياسي راءِ يا سرگرميءَ سبب ظلم جي خوف سان لاڳاپيل پناهگير
|-
| Economic migrant
| معاشي مهاجر
| جيڪو عام طور معاشي سببن ڪري لڏپلاڻ ڪري
|-
| Internally displaced person
| اندروني طور بي گهر ٿيل شخص
| جيڪو ملڪ جي بين الاقوامي سرحد پار نه ڪيو هجي
|-
| Non-refoulement
| جبري واپسيءَ جي ممانعت
| خطري واري ملڪ يا علائقي ڏانهن واپس موڪلڻ کان قانوني تحفظ
|-
| Safe third country
| محفوظ ٽيون ملڪ
| اهڙو ٽيون ملڪ، جتي قانوني معيارن موجب تحفظ موجود هجي
|}

== اهم تاريخي مرحلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4c0d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#344f79;color:white;padding:10px;&quot; | بين الاقوامي پناهگير قانون جي ترقي
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e5eaf5;&quot; | اهميت
|-
| 1920ع وارو ڏهاڪو
| قومن جي انجمن جا پناهگيرن بابت انتظام
| بين الاقوامي تحفظ ۽ سفري دستاويزن جي ترقي
|-
| 1948ع
| انساني حقن جو عالمي پڌرنامو
| آرٽيڪل 14 ۾ پناهه گهرڻ ۽ ان مان فائدو وٺڻ جو حق
|-
| 1950ع
| UNHCR جو قيام
| پناهگيرن جي بين الاقوامي تحفظ لاءِ ادارتي نظام
|-
| 1951ع
| جنيوا پناهگير ڪنوينشن
| پناهگير جي تعريف ۽ قانوني حق
|-
| 1954ع
| 1951ع جي ڪنوينشن جو نفاذ
| ڪنوينشن جي قانوني عملداري
|-
| 1967ع
| پناهگيرن بابت پروٽوڪول
| ڪنوينشن جي بنيادي تاريخي ۽ جاگرافيائي حدن جو خاتمو
|-
| 1977ع
| دهشتگرديءَ جي روڪٿام بابت يورپي ڪنوينشن
| مخصوص سنگين ڏوهن ۽ سياسي ڏوهن جي فرق بابت ضابطا
|-
| 2002ع
| UNHCR جون صنفي بنيادن تي ظلم بابت رهنما هدايتون
| صنفي بنيادن تي پناهگيرن جي دعوائن جي تشريح
|}

== تنقيد ۽ قانوني مسئلا ==
پناهه جي نظام بابت قانوني ۽ سياسي بحثن ۾ ڪيترائي مسئلا شامل آهن.

انهن ۾ پناهه جي درخواستن تي فيصلي ۾ دير، محفوظ ٽئين ملڪ جو تصور، غيرقانوني يا غيرمنظم سرحد پار آمد، پناهگيرن جي تحفظ ۽ رياستي سلامتيءَ جي وچ ۾ توازن، ۽ معاشي لڏپلاڻ ۽ ظلم کان بچڻ لاءِ لڏپلاڻ ۾ فرق ڪرڻ شامل آهن.

رابرٽسن موجب پناهه جي قانوني تصور ۾ ٻه اهم تاريخي تبديليون آيون: پهرين، درخواستن جي تعداد ۾ واڌ ۽ اميگريشن بابت سياسي پابندين ۾ اضافو؛ ٻي، دهشتگردي ۽ سنگين ڏوهن بابت خدشن سبب سياسي پناهه جي دعوائن جي وڌيڪ سخت جاچ.&lt;ref name=&quot;RobertsonAsylum2004&quot;/&gt;

انهن مسئلن بابت مختلف رياستن جا قانون ۽ پاليسيون مختلف آهن. بين الاقوامي پناهگير قانون جو بنيادي مقصد انهن انتظامي ۽ سلامتيءَ وارن خدشن سان گڏ ظلم ۽ جبر کان بچندڙ ماڻهن جي قانوني تحفظ کي برقرار رکڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پناهگير]]
* [[سياسي پناهگير]]
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن، 1951ع]]
* [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]
* [[جبري لڏپلاڻ]]
* [[غيرقانوني حوالگي]]
* [[من ماني گرفتاري ۽ حراست]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[افغان پناهگير]]
* [[سياسي ظلم]]
* [[دهشتگردي]]
* [[انساني حقن جي ڀڃڪڙي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.unhcr.org/about-unhcr/overview/1951-refugee-convention UNHCR — پناهگير ڪنوينشن، 1951ع]
* [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights/ گڏيل قومون — انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]
* [https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/access-territory-and-non-refoulement UNHCR — جبري واپسيءَ جي ممانعت]
* [https://www.unhcr.org/pk/protection/asylum-system-in-pakistan UNHCR — پاڪستان ۾ پناهه جو نظام]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Refugees وڪيميڊيا ڪامنز — پناهگيرن جون تصويرون]

[[زمرو:پناهه]]
[[زمرو:پناهگير]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:لڏپلاڻ]]
[[زمرو:سياسي ظلم]]
[[زمرو:پناهگيرن جو قانون]]</text>
      <sha1>04u24kp51r3cz3hu9vbi0cn8ma6w2cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پناھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104836</id>
    <redirect title="پناھ جو حق" />
    <revision>
      <id>425300</id>
      <timestamp>2026-10-25T20:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[پناھ جو حق]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>425300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="ro53dr1pohrf5fw3e7pwd8vd65pu213" xml:space="preserve">#چوريو[[پناھ جو حق]]</text>
      <sha1>ro53dr1pohrf5fw3e7pwd8vd65pu213</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياسي پناھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104837</id>
    <redirect title="پناھ جو حق" />
    <revision>
      <id>425301</id>
      <timestamp>2026-10-25T20:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[پناھ جو حق]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>425301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="ro53dr1pohrf5fw3e7pwd8vd65pu213" xml:space="preserve">#چوريو[[پناھ جو حق]]</text>
      <sha1>ro53dr1pohrf5fw3e7pwd8vd65pu213</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻي ڌر کي بہ ٻڌو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104838</id>
    <revision>
      <id>425302</id>
      <timestamp>2026-10-25T20:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|فطري انصاف جو قانوني اصول، جنهن موجب فيصلي کان اڳ متاثر ڌر کي ٻڌڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي}}  [[فائل:Scale of justice.svg|thumb|انصاف جو ترازو؛ فطري انصاف ۾ ڌرين کي ٻڌڻ ۽ غيرجانبداري بنيادي اهميت رکن ٿا.]]  '''ٻي ڌر کي بہ ٻڌو''' يا'''آڊي آلٽيرم پارٽم''' ({{lang-la|Audi alteram partem}}؛ {{lang-...</comment>
      <origin>425302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22804" sha1="n2si1ub2hra8wzytjlhjrxdt8bt0sgd" xml:space="preserve">
{{Short description|فطري انصاف جو قانوني اصول، جنهن موجب فيصلي کان اڳ متاثر ڌر کي ٻڌڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي}}

[[فائل:Scale of justice.svg|thumb|انصاف جو ترازو؛ فطري انصاف ۾ ڌرين کي ٻڌڻ ۽ غيرجانبداري بنيادي اهميت رکن ٿا.]]

'''ٻي ڌر کي بہ ٻڌو''' يا'''آڊي آلٽيرم پارٽم''' ({{lang-la|Audi alteram partem}}؛ {{lang-en|Hear the other side}})، [[فطري انصاف]] (Natural justice) جو هڪ بنيادي قانوني اصول آهي. هن اصول موجب ڪنهن شخص جي حقن، مفادن يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=19–20
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هي اصول [[انگريزي عام قانون]] (English common law) جي روايت ۾ ترقي ڪئي ۽ پوءِ ڪيترن ٻين قانوني نظامن جي انتظامي، عدالتي ۽ تاديبي ڪارروائين ۾ اهميت حاصل ڪئي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي مقصد اهو آهي ته فيصلو ڪندڙ ادارو رڳو شڪايت ڪندڙ يا الزام لڳائيندڙ ڌر جو موقف نه ٻڌي، پر ان شخص کي پڻ ٻڌي جنهن خلاف فيصلو ٿيڻ وارو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Ridge v Baldwin
 |year=1963
 |court=House of Lords
 |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح جي معنيٰ ۽ اصل ==
''Audi alteram partem'' لاطيني ٻوليءَ جو قانوني مقولو آهي.

ان جي لفظي معنيٰ آهي:

* ''Audi'' — ٻڌو
* ''Alteram'' — ٻي
* ''Partem'' — ڌر يا پاسو

انهيءَ ڪري هن مقولي جو سنڌي مفهوم '''ٻئي ڌر کي به ٻڌو''' يا '''ڪنهن کي ٻڌڻ کان سواءِ سندس خلاف فيصلو نه ڪريو''' آهي.
هن اصول جون ٻيون لاطيني صورتون ''Audi et alteram partem'' ۽ ''Audiatur et altera pars'' پڻ قانوني ادب ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asser1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asser
 |first=Daan
 |chapter=Audi et alteram partem: a limit to judicial activity
 |title=The Roman Law Tradition
 |editor-last=Lewis
 |editor-first=A. D. E.
 |editor2-last=Ibbetson
 |editor2-first=D. J.
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1994
 |pages=209–223
 |doi=10.1017/CBO9780511522345.014
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== فطري انصاف سان تعلق ==
[[فطري انصاف]] جي روايتي انگريزي قانوني مفهوم ۾ ٻه بنيادي اصول تسليم ڪيا وڃن ٿا.
پهريون اصول آڊي آلٽيرم پارٽم آهي، جنهن موجب متاثر شخص کي ٻڌڻ جو موقعو ڏيڻ ضروري آهي.
ٻيو اصول '''نيمو جوڊيڪس اِن ڪازا سُوا''' ({{lang-la|Nemo judex in causa sua}}) آهي، جنهن موجب ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿو ٿي سگهي.
ٻئي اصول گڏجي انصاف جي غيرجانبداري ۽ منصفاڻي طريقيڪار جو بنياد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SALRCNaturalJustice&quot;&gt;{{cite report
 |title=Review of Administrative Decisions: The Principles of Natural Justice
 |url=https://www.justice.gov.za/salrc/reports/Report-Prj024-ReviewAdministrativeActs-1992.pdf
 |publisher=South African Law Commission
 |year=1992
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
رابرٽسن موجب انگريزي عام قانون ۾ فطري انصاف جو تصور سياسي فلسفي ۾ انصاف جي وسيع تصور کان وڌيڪ مخصوص ۽ فني معنيٰ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== ٻڌڻيءَ جو حق ==
'''ٻڌڻيءَ جو حق''' (Right to be heard) آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي حصو آهي.

هن اصول موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس الزام يا اعتراض جي ڄاڻ ڏني وڃي ۽ ان جو جواب ڏيڻ لاءِ مناسب موقعو فراهم ڪيو وڃي.
فيصلي ڪندڙ اداري کي لاڳاپيل ڌرين جا دليل ۽ ثبوت مناسب نموني غور هيٺ آڻڻ گهرجن.
اهو حق هر حالت ۾ زباني ٻڌڻيءَ جي ضمانت نٿو ڏئي. ڪجهه انتظامي معاملن ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ جو مناسب موقعو پڻ قانوني ضرورت پوري ڪري سگهي ٿو.
ٻڌڻيءَ جو طريقو تڪرار جي نوعيت، لاڳو قانون ۽ ممڪن نتيجن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

=== نوٽيس جو حق ===
'''نوٽيس''' (Notice) منصفاڻي ٻڌڻيءَ جي اهم شرطن مان هڪ آهي.
جنهن شخص خلاف ڪارروائي ڪئي پئي وڃي، ان کي اهڙي نموني اطلاع ڏنو وڃي جو هو پنهنجي خلاف موجود الزام يا اعتراض کي سمجهي سگهي.
نوٽيس ۾ الزام جي نوعيت ۽ ان جي جواب لاءِ ضروري معلومات شامل هجڻ گهرجي.
نامڪمل يا غيرواضح نوٽيس سبب متاثر شخص لاءِ مناسب دفاع ڪرڻ مشڪل ٿي سگهي ٿو.

=== جواب ڏيڻ جو موقعو ===
متاثر شخص کي پنهنجي خلاف پيش ڪيل مواد جو جواب ڏيڻ، حقيقتن جي وضاحت ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ثبوت پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.
رڳو رسمي طور ٻڌڻيءَ جو اعلان ڪرڻ ڪافي نه آهي، جيڪڏهن عملي طور شخص کي پنهنجي دفاع جو مؤثر موقعو نه ڏنو ويو هجي.

=== دفاع جي تياري ===
منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ مناسب وقت ۽ ضروري سهولتون اهم ٿي سگهن ٿيون.

انهن ۾ لاڳاپيل دستاويزن تائين رسائي، الزام جي ڄاڻ ۽ قانوني مدد شامل ٿي سگهي ٿي.
تنهن هوندي به انهن ضمانتن جو دائرو هر قسم جي ڪارروائيءَ ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

== قانوني نمائندگي ==
'''قانوني نمائندگي''' (Legal representation) جو تعلق متاثر شخص جي پنهنجي دفاع لاءِ وڪيل يا ڪنهن ٻئي مددگار جي سهائتا حاصل ڪرڻ سان آهي.
رابرٽسن موجب منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ ڌرين کي پنهنجو ڪيس تيار ڪرڻ ۾ مناسب مدد حاصل ڪرڻ جي سهولت اهم آهي.
ڪجهه ڪارروائين ۾ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جو حق واضح طور موجود هوندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾ رڳو ڪنهن مددگار يا نمائندي جي اجازت ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== تاديبي ڪارروائيءَ ۾ نمائندگي ===
اندروني تاديبي ڪارروائين ۾ قانوني نمائندگيءَ بابت ضابطا مختلف ٿي سگهن ٿا.
مثال طور، ڪنهن پوليس عملدار خلاف ابتدائي اندروني تاديبي جاچ ۾ وڪيل جي موجودگيءَ جو حق ساڳيو نه هوندو، جيڪو مڪمل فوجداري مقدمي ۾ حاصل ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ قانوني مدد جي دستيابي لاڳو قانون، اداري جي ضابطن ۽ ڪارروائيءَ جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== دستاويزن تائين رسائي ==
مناسب دفاع لاءِ ڪڏهن اهڙن دستاويزن ۽ ثبوتن تائين رسائي ضروري هوندي آهي، جن جي بنياد تي متاثر شخص خلاف فيصلو ٿيڻ وارو هجي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول مخصوص حالتن ۾ اهڙي مواد جي ڄاڻ ۽ ان جو جواب ڏيڻ جو موقعو فراهم ڪرڻ جي حمايت ڪري ٿو.
تنهن هوندي به هر ڪارروائيءَ ۾ سڀني دستاويزن تائين غيرمحدود رسائي جو حق موجود نه هوندو آهي. قانوني استثنائون، رازداري ۽ ٻين ماڻهن جي حقن بابت شرطون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.

[[يورپي انساني حقن جي عدالت]] جي آرٽيڪل 6 بابت رهنمائيءَ ۾ دفاع جي تياري ۽ لاڳاپيل فائلن تائين رسائيءَ کي منصفاڻي مقدمي جي ضمانتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECHRGuideCriminal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights: Right to a Fair Trial (Criminal Limb)
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي ۽ نيم عدالتي ڪارروايون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول عام عدالتن کان علاوه ڪجهه انتظامي ۽ نيم عدالتي ادارن جي فيصلن تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو.

'''نيم عدالتي ڪارروائي''' (Quasi-judicial proceeding) اهڙي ڪارروائي آهي، جنهن ۾ ڪو ادارو مڪمل عدالت نه هجڻ باوجود مخصوص قانوني يا تاديبي معاملن بابت فيصلو ڪري.
رابرٽسن اهڙين ڪارروائين جا مثال ڏئي ٿو، جن ۾ يونيورسٽيءَ جي تاديبي ٻڌڻي، مزدور تنظيم مان رڪنيت جي معطلي يا ڪنهن پيشاور اداري جي رڪنيت بابت فيصلو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== يونيورسٽيءَ جون تاديبي ڪارروايون ===
ڪنهن شاگرد خلاف تاديبي الزام جي صورت ۾ مناسب نوٽيس، الزام جي ڄاڻ ۽ دفاع جو موقعو ڏيڻ منصفاڻي ڪارروائيءَ جا اهم پهلو ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، يونيورسٽيءَ جي هر تاديبي ٻڌڻيءَ ۾ فوجداري عدالت جهڙو مڪمل طريقيڪار لازمي نه هوندو آهي.

=== پيشاور ادارن جون ڪارروايون ===
وڪيلن، ڊاڪٽرن ۽ ٻين پيشاور تنظيمن جي رڪنيت، رجسٽريشن يا تاديبي سزا بابت فيصلن ۾ متاثر شخص کي ٻڌڻ جو حق اهم ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ فيصلي جا نتيجا جيڪڏهن ڪنهن شخص جي روزگار يا پيشاور حيثيت تي سنگين اثر وجهن، ته منصفاڻي طريقيڪار جي ضرورت وڌيڪ اهم ٿي سگهي ٿي.

=== مزدور تنظيمن جا تڪرار ===
ڪنهن مزدور تنظيم جي رڪنيت ختم ڪرڻ يا معطل ڪرڻ جهڙن معاملن ۾ پڻ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو.
انهيءَ سلسلي ۾ لاڳو قانون، تنظيم جا ضابطا ۽ متاثر شخص جا حق اهم هوندا آهن.

== انگريزي عام قانون ۾ ترقي ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول انگريزي عام قانون جي قديم روايتن سان لاڳاپيل آهي.
ويهين صديءَ دوران، خاص طور 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾، عدالتن انتظامي ۽ نيم عدالتي ڪارروائين ۾ فطري انصاف جي اصولن جي دائري بابت اهم فيصلا ڏنا.
رابرٽسن موجب ان دور ۾ اهڙن ادارن لاءِ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا معيار آهستي آهستي وڌيڪ منظم ٿيا ۽ ڪجهه معاملن ۾ روايتي عدالتن جي معيارن جي ويجهو آيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== رِج بمقابله بالڊون ===
'''رِج بمقابله بالڊون''' ({{lang-en|Ridge v Baldwin}}) انگريزي انتظامي قانون جو هڪ اهم فيصلو آهي.
هي ڪيس هڪ پوليس سربراهه جي برطرفيءَ بابت هو، جنهن ۾ سندس خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو.
برطانوي هائوس آف لارڊز 14 مارچ 1963ع تي فيصلو ڏنو.
هن فيصلي ۾ فطري انصاف جي اصولن جي انتظامي فيصلن تي لاڳو ٿيڻ بابت اهم وضاحت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

فيصلي ۾ اهو اصول نمايان ٿيو ته ڪنهن شخص جي ملازمت يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ ڪارروائيءَ ۾ الزام جي ڄاڻ ۽ مناسب دفاع جو موقعو اهم ٿي سگهن ٿا.

=== ٻڌڻيءَ جو دائرو ===
''Ridge v Baldwin'' ۾ عدالتن جي اڳوڻن فيصلن جو جائزو وٺندي واضح ڪيو ويو ته فطري انصاف جون ضرورتون هر معاملي ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن.
انهن جو تعين ڪارروائيءَ جي نوعيت، لاڳو قانون، معاملي جي حقيقتن ۽ فيصلي جي نتيجن موجب ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== برطانيا ۾ انساني حقن وارو قانون ==
'''انساني حقن جو قانون، 1998ع''' ({{lang-en|Human Rights Act 1998}}) برطانيا جي قانوني نظام ۾ انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي گهريلو قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ منظور ڪيو ويو.
هن قانون جي شيڊيول 1 ۾ شامل يورپي ڪنوينشن جو آرٽيڪل 6 منصفاڻي مقدمي جو حق بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Human Rights Act 1998, Schedule 1, Article 6
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1
 |publisher=The National Archives, United Kingdom
 |year=1998
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 6 موجب شهري حقن ۽ ذميوارين يا فوجداري الزام بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ قانون موجب قائم ڪيل آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت يا ٽربيونل آڏو مناسب وقت اندر منصفاڻي ٻڌڻيءَ جو حق تسليم ڪيو ويو آهي.
فوجداري الزامن بابت آرٽيڪل 6 ۾ الزام جي ڄاڻ، دفاع لاءِ مناسب وقت، قانوني مدد، شاهدن جي جاچ ۽ ضرورت پوڻ تي ترجمان جي مدد جهڙيون ضمانتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;/&gt;
بهرحال، انساني حقن واري قانون جو آرٽيڪل 6 هر انتظامي يا اندروني تاديبي ڪارروائيءَ تي پاڻمرادو مڪمل عدالتي طريقيڪار لاڳو نٿو ڪري. ان جو اطلاق ڪارروائيءَ جي نوعيت ۽ ڪنوينشن جي قانوني معيارن تي دارومدار رکي ٿو.

== پاڪستان ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم ==
[[پاڪستان]] جي قانوني نظام ۾ فطري انصاف ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا اصول اهم حيثيت رکن ٿا.

پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A شهري حقن ۽ ذميوارين جي تعين يا ڪنهن فوجداري الزام بابت منصفاڻي مقدمي ۽ قانوني طريقيڪار جو حق ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanArticle10A&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10A: Right to Fair Trial
 |url=https://statutes.pk/constitution/10A
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
هي آرٽيڪل 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي آئين ۾ شامل ڪيو ويو.

=== سپريم ڪورٽ جي تشريح ===
پاڪستان جي [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|سپريم ڪورٽ]] مختلف فيصلن ۾ منصفاڻي مقدمي، غيرجانبداري، الزام جي ڄاڻ، دفاع جي موقعي ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي جي اهميت بيان ڪئي آهي.

سپريم ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ آرٽيڪل 10A جي تشريح ڪندي آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت، منصفاڻي ٻڌڻي، قانوني نمائندگي، الزام جي ڄاڻ، شاهدن جي جاچ، ثبوت پيش ڪرڻ ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي کي منصفاڻي مقدمي جي اهم جزن طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petitions Nos. 24 of 2023 and connected matters
 |url=https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf
 |publisher=Supreme Court of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني عدالتي تشريح ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم کي فطري انصاف جي بنيادي اصولن مان هڪ تسليم ڪيو ويو آهي.

ان موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس نوٽيس ڏيڻ ۽ پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو فراهم ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=PLD 2025 SC 11
 |url=https://pakistankanoon.com/pakistan-law-reporter/plr-2025-sc-2/
 |website=PakistanKanoon
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ٻڌڻيءَ جي حق جون حدون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول هر حالت ۾ هڪجهڙي طريقيڪار جي گهرج نٿو ڪري.

قانون موجب ڪجهه ڪارروائين ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ ڪافي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ زباني ٻڌڻي، شاهدن جي جاچ يا قانوني نمائندگي ضروري ٿي سگهي ٿي.

ڪجهه هنگامي يا عبوري فيصلن ۾ اڳواٽ ٻڌڻيءَ جي نوعيت مختلف ٿي سگهي ٿي، پر اهڙين حالتن ۾ پڻ لاڳو قانون ۽ منصفاڻي طريقيڪار جي ضمانتن جو جائزو ضروري آهي.

فيصلي جي قانوني حيثيت تي ٻڌڻيءَ جي کوٽ جو اثر پڻ هر ڪيس ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

ڪنهن فيصلي کي رد ڪرڻ، ٻيهر ٻڌڻيءَ لاءِ واپس موڪلڻ يا ٻيو قانوني علاج ڏيڻ جو دارومدار لاڳو قانون ۽ عدالت جي تشريح تي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== اصول جي اهميت ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو مقصد اهڙن فيصلن جي امڪان کي گهٽائڻ آهي، جيڪي هڪ طرفي معلومات، نامڪمل ثبوتن يا متاثر شخص جي موقف کان اڻواقف هجڻ سبب ڪيا وڃن.

رابرٽسن موجب هن اصول جي گهٽ ۾ گهٽ صورت به اهڙي شخص کي پنهنجي دفاع ۾ ڳالهائڻ جو موقعو ڏئي ٿي، جنهن تي فيصلي جو منفي اثر پوڻ وارو هجي.

اهو موقعو غيرارادي ناانصافيءَ کي گهٽائي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ رڳو ٻڌڻي ڏيڻ سان من ماني، بدنِيتي يا جانبدار فيصلي جي هر امڪان جو خاتمو نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== آڊي آلٽيرم پارٽم جا بنيادي جزا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc4d0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b75;color:white;padding:10px;&quot; | ٻئي ڌر کي ٻڌڻ واري اصول جا اهم پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مقصد
|-
| نوٽيس
| الزام يا ڪارروائيءَ جي ڄاڻ
| متاثر شخص کي معاملو سمجهائڻ
|-
| دفاع جو موقعو
| پنهنجو موقف پيش ڪرڻ
| هڪ طرفي فيصلي کان بچاءُ
|-
| ثبوتن جي ڄاڻ
| لاڳاپيل مواد تائين مناسب رسائي
| مؤثر جواب جي تياري
|-
| قانوني مدد
| لاڳو قانون موجب وڪيل يا نمائندي جي مدد
| مناسب دفاع
|-
| غيرجانبدار ٻڌڻي
| ڌرين جي موقف تي منصفاڻو غور
| جانبداريءَ جي خطري کي گهٽائڻ
|-
| سببن تي ٻڌل فيصلو
| فيصلي جي بنيادن جي مناسب وضاحت
| جوابدهي ۽ عدالتي نظرثانيءَ ۾ مدد
|}

== فطري انصاف جا ٻه بنيادي اصول ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6c7d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#34547c;color:white;padding:10px;&quot; | فطري انصاف جا روايتي لاطيني اصول
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | لاطيني مقولو
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سنڌي معنيٰ
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | بنيادي گهرج
|-
| ''Audi alteram partem''
| ٻئي ڌر کي به ٻڌو
| متاثر شخص کي مناسب ٻڌڻيءَ جو موقعو
|-
| ''Nemo judex in causa sua''
| ڪو شخص پنهنجي معاملي ۾ جج نه ٿئي
| فيصلي ڪندڙ جي غيرجانبداري
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[فطري انصاف]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[انتظامي قانون]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[قانوني مدد]]
* [[وڪيل جو حق]]
* [[غيرجانبداري]]
* [[تاديبي ڪارروائي]]
* [[من ماني فيصلو]]
* [[قانوني طريقيڪار]]
* [[انساني حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html رِج بمقابله بالڊون — اصل عدالتي فيصلو]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1 برطانيا جو انساني حقن وارو قانون، 1998ع]
* [https://statutes.pk/constitution/10A پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A]
* [https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جو فيصلو]
* [https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng يورپي انساني حقن واري عدالت — منصفاڻي مقدمي بابت رهنمائي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scale_of_justice.svg وڪيميڊيا ڪامنز — انصاف جو ترازو]

[[زمرو:قانوني اصول]]
[[زمرو:لاطيني قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:فطري انصاف]]
[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانوني طريقيڪار]]</text>
      <sha1>n2si1ub2hra8wzytjlhjrxdt8bt0sgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425303</id>
      <parentid>425302</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22790" sha1="2r5oau6ct11jsus41srw2k1qyxx7kc4" xml:space="preserve">
{{Short description|فطري انصاف جو قانوني اصول، جنهن موجب فيصلي کان اڳ متاثر ڌر کي ٻڌڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي}}

[[فائل:Scale of justice.svg|thumb|انصاف جو ترازو؛ فطري انصاف ۾ ڌرين کي ٻڌڻ ۽ غيرجانبداري بنيادي اهميت رکن ٿا.]]

'''ٻي ڌر کي بہ ٻڌو''' يا'''آڊي آلٽيرم پارٽم''' (Audi alteram partem؛ 
Hear the other side)، [[فطري انصاف]] (نيچرل جسٽس) جو هڪ بنيادي قانوني اصول آهي. هن اصول موجب ڪنهن شخص جي حقن، مفادن يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=19–20
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هي اصول [[انگريزي عام قانون]] (انگلش ڪامن لا) جي روايت ۾ ترقي ڪئي ۽ پوءِ ڪيترن ٻين قانوني نظامن جي انتظامي، عدالتي ۽ تاديبي ڪارروائين ۾ اهميت حاصل ڪئي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي مقصد اهو آهي ته فيصلو ڪندڙ ادارو رڳو شڪايت ڪندڙ يا الزام لڳائيندڙ ڌر جو موقف نه ٻڌي، پر ان شخص کي پڻ ٻڌي جنهن خلاف فيصلو ٿيڻ وارو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Ridge v Baldwin
 |year=1963
 |court=House of Lords
|url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح جي معنيٰ ۽ اصل ==
''Audi alteram partem'' لاطيني ٻوليءَ جو قانوني مقولو آهي.

ان جي لفظي معنيٰ آهي:

* ''Audi'' — ٻڌو
* ''Alteram'' — ٻي
* ''Partem'' — ڌر يا پاسو

انهيءَ ڪري هن مقولي جو سنڌي مفهوم '''ٻئي ڌر کي به ٻڌو''' يا '''ڪنهن کي ٻڌڻ کان سواءِ سندس خلاف فيصلو نه ڪريو''' آهي.
هن اصول جون ٻيون لاطيني صورتون ''Audi et alteram partem'' ۽ ''Audiatur et altera pars'' پڻ قانوني ادب ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asser1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asser
 |first=Daan
 |chapter=Audi et alteram partem: a limit to judicial activity
 |title=The Roman Law Tradition
 |editor-last=Lewis
 |editor-first=A. D. E.
 |editor2-last=Ibbetson
 |editor2-first=D. J.
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1994
 |pages=209–223
 |doi=10.1017/CBO9780511522345.014
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== فطري انصاف سان تعلق ==
[[فطري انصاف]] جي روايتي انگريزي قانوني مفهوم ۾ ٻه بنيادي اصول تسليم ڪيا وڃن ٿا.
پهريون اصول آڊي آلٽيرم پارٽم آهي، جنهن موجب متاثر شخص کي ٻڌڻ جو موقعو ڏيڻ ضروري آهي.
ٻيو اصول '''نيمو جوڊيڪس اِن ڪازا سُوا''' ({{lang-la|Nemo judex in causa sua}}) آهي، جنهن موجب ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿو ٿي سگهي.
ٻئي اصول گڏجي انصاف جي غيرجانبداري ۽ منصفاڻي طريقيڪار جو بنياد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SALRCNaturalJustice&quot;&gt;{{cite report
 |title=Review of Administrative Decisions: The Principles of Natural Justice
 |url=https://www.justice.gov.za/salrc/reports/Report-Prj024-ReviewAdministrativeActs-1992.pdf
 |publisher=South African Law Commission
 |year=1992
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
رابرٽسن موجب انگريزي عام قانون ۾ فطري انصاف جو تصور سياسي فلسفي ۾ انصاف جي وسيع تصور کان وڌيڪ مخصوص ۽ فني معنيٰ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== ٻڌڻيءَ جو حق ==
'''ٻڌڻيءَ جو حق''' (Right to be heard) آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي حصو آهي.

هن اصول موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس الزام يا اعتراض جي ڄاڻ ڏني وڃي ۽ ان جو جواب ڏيڻ لاءِ مناسب موقعو فراهم ڪيو وڃي.
فيصلي ڪندڙ اداري کي لاڳاپيل ڌرين جا دليل ۽ ثبوت مناسب نموني غور هيٺ آڻڻ گهرجن.
اهو حق هر حالت ۾ زباني ٻڌڻيءَ جي ضمانت نٿو ڏئي. ڪجهه انتظامي معاملن ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ جو مناسب موقعو پڻ قانوني ضرورت پوري ڪري سگهي ٿو.
ٻڌڻيءَ جو طريقو تڪرار جي نوعيت، لاڳو قانون ۽ ممڪن نتيجن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

=== نوٽيس جو حق ===
'''نوٽيس''' (Notice) منصفاڻي ٻڌڻيءَ جي اهم شرطن مان هڪ آهي.
جنهن شخص خلاف ڪارروائي ڪئي پئي وڃي، ان کي اهڙي نموني اطلاع ڏنو وڃي جو هو پنهنجي خلاف موجود الزام يا اعتراض کي سمجهي سگهي.
نوٽيس ۾ الزام جي نوعيت ۽ ان جي جواب لاءِ ضروري معلومات شامل هجڻ گهرجي.
نامڪمل يا غيرواضح نوٽيس سبب متاثر شخص لاءِ مناسب دفاع ڪرڻ مشڪل ٿي سگهي ٿو.

=== جواب ڏيڻ جو موقعو ===
متاثر شخص کي پنهنجي خلاف پيش ڪيل مواد جو جواب ڏيڻ، حقيقتن جي وضاحت ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ثبوت پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.
رڳو رسمي طور ٻڌڻيءَ جو اعلان ڪرڻ ڪافي نه آهي، جيڪڏهن عملي طور شخص کي پنهنجي دفاع جو مؤثر موقعو نه ڏنو ويو هجي.

=== دفاع جي تياري ===
منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ مناسب وقت ۽ ضروري سهولتون اهم ٿي سگهن ٿيون.

انهن ۾ لاڳاپيل دستاويزن تائين رسائي، الزام جي ڄاڻ ۽ قانوني مدد شامل ٿي سگهي ٿي.
تنهن هوندي به انهن ضمانتن جو دائرو هر قسم جي ڪارروائيءَ ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

== قانوني نمائندگي ==
'''قانوني نمائندگي''' (Legal representation) جو تعلق متاثر شخص جي پنهنجي دفاع لاءِ وڪيل يا ڪنهن ٻئي مددگار جي سهائتا حاصل ڪرڻ سان آهي.
رابرٽسن موجب منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ ڌرين کي پنهنجو ڪيس تيار ڪرڻ ۾ مناسب مدد حاصل ڪرڻ جي سهولت اهم آهي.
ڪجهه ڪارروائين ۾ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جو حق واضح طور موجود هوندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾ رڳو ڪنهن مددگار يا نمائندي جي اجازت ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== تاديبي ڪارروائيءَ ۾ نمائندگي ===
اندروني تاديبي ڪارروائين ۾ قانوني نمائندگيءَ بابت ضابطا مختلف ٿي سگهن ٿا.
مثال طور، ڪنهن پوليس عملدار خلاف ابتدائي اندروني تاديبي جاچ ۾ وڪيل جي موجودگيءَ جو حق ساڳيو نه هوندو، جيڪو مڪمل فوجداري مقدمي ۾ حاصل ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ قانوني مدد جي دستيابي لاڳو قانون، اداري جي ضابطن ۽ ڪارروائيءَ جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== دستاويزن تائين رسائي ==
مناسب دفاع لاءِ ڪڏهن اهڙن دستاويزن ۽ ثبوتن تائين رسائي ضروري هوندي آهي، جن جي بنياد تي متاثر شخص خلاف فيصلو ٿيڻ وارو هجي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول مخصوص حالتن ۾ اهڙي مواد جي ڄاڻ ۽ ان جو جواب ڏيڻ جو موقعو فراهم ڪرڻ جي حمايت ڪري ٿو.
تنهن هوندي به هر ڪارروائيءَ ۾ سڀني دستاويزن تائين غيرمحدود رسائي جو حق موجود نه هوندو آهي. قانوني استثنائون، رازداري ۽ ٻين ماڻهن جي حقن بابت شرطون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.

[[يورپي انساني حقن جي عدالت]] جي آرٽيڪل 6 بابت رهنمائيءَ ۾ دفاع جي تياري ۽ لاڳاپيل فائلن تائين رسائيءَ کي منصفاڻي مقدمي جي ضمانتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECHRGuideCriminal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights: Right to a Fair Trial (Criminal Limb)
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي ۽ نيم عدالتي ڪارروايون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول عام عدالتن کان علاوه ڪجهه انتظامي ۽ نيم عدالتي ادارن جي فيصلن تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو.

'''نيم عدالتي ڪارروائي''' (Quasi-judicial proceeding) اهڙي ڪارروائي آهي، جنهن ۾ ڪو ادارو مڪمل عدالت نه هجڻ باوجود مخصوص قانوني يا تاديبي معاملن بابت فيصلو ڪري.
رابرٽسن اهڙين ڪارروائين جا مثال ڏئي ٿو، جن ۾ يونيورسٽيءَ جي تاديبي ٻڌڻي، مزدور تنظيم مان رڪنيت جي معطلي يا ڪنهن پيشاور اداري جي رڪنيت بابت فيصلو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== يونيورسٽيءَ جون تاديبي ڪارروايون ===
ڪنهن شاگرد خلاف تاديبي الزام جي صورت ۾ مناسب نوٽيس، الزام جي ڄاڻ ۽ دفاع جو موقعو ڏيڻ منصفاڻي ڪارروائيءَ جا اهم پهلو ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، يونيورسٽيءَ جي هر تاديبي ٻڌڻيءَ ۾ فوجداري عدالت جهڙو مڪمل طريقيڪار لازمي نه هوندو آهي.

=== پيشاور ادارن جون ڪارروايون ===
وڪيلن، ڊاڪٽرن ۽ ٻين پيشاور تنظيمن جي رڪنيت، رجسٽريشن يا تاديبي سزا بابت فيصلن ۾ متاثر شخص کي ٻڌڻ جو حق اهم ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ فيصلي جا نتيجا جيڪڏهن ڪنهن شخص جي روزگار يا پيشاور حيثيت تي سنگين اثر وجهن، ته منصفاڻي طريقيڪار جي ضرورت وڌيڪ اهم ٿي سگهي ٿي.

=== مزدور تنظيمن جا تڪرار ===
ڪنهن مزدور تنظيم جي رڪنيت ختم ڪرڻ يا معطل ڪرڻ جهڙن معاملن ۾ پڻ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو.
انهيءَ سلسلي ۾ لاڳو قانون، تنظيم جا ضابطا ۽ متاثر شخص جا حق اهم هوندا آهن.

== انگريزي عام قانون ۾ ترقي ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول انگريزي عام قانون جي قديم روايتن سان لاڳاپيل آهي.
ويهين صديءَ دوران، خاص طور 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾، عدالتن انتظامي ۽ نيم عدالتي ڪارروائين ۾ فطري انصاف جي اصولن جي دائري بابت اهم فيصلا ڏنا.
رابرٽسن موجب ان دور ۾ اهڙن ادارن لاءِ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا معيار آهستي آهستي وڌيڪ منظم ٿيا ۽ ڪجهه معاملن ۾ روايتي عدالتن جي معيارن جي ويجهو آيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== رِج بمقابله بالڊون ===
'''رِج بمقابله بالڊون''' ({{lang-en|Ridge v Baldwin}}) انگريزي انتظامي قانون جو هڪ اهم فيصلو آهي.
هي ڪيس هڪ پوليس سربراهه جي برطرفيءَ بابت هو، جنهن ۾ سندس خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو.
برطانوي هائوس آف لارڊز 14 مارچ 1963ع تي فيصلو ڏنو.
هن فيصلي ۾ فطري انصاف جي اصولن جي انتظامي فيصلن تي لاڳو ٿيڻ بابت اهم وضاحت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

فيصلي ۾ اهو اصول نمايان ٿيو ته ڪنهن شخص جي ملازمت يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ ڪارروائيءَ ۾ الزام جي ڄاڻ ۽ مناسب دفاع جو موقعو اهم ٿي سگهن ٿا.

=== ٻڌڻيءَ جو دائرو ===
''Ridge v Baldwin'' ۾ عدالتن جي اڳوڻن فيصلن جو جائزو وٺندي واضح ڪيو ويو ته فطري انصاف جون ضرورتون هر معاملي ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن.
انهن جو تعين ڪارروائيءَ جي نوعيت، لاڳو قانون، معاملي جي حقيقتن ۽ فيصلي جي نتيجن موجب ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== برطانيا ۾ انساني حقن وارو قانون ==
'''انساني حقن جو قانون، 1998ع''' ({{lang-en|Human Rights Act 1998}}) برطانيا جي قانوني نظام ۾ انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي گهريلو قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ منظور ڪيو ويو.
هن قانون جي شيڊيول 1 ۾ شامل يورپي ڪنوينشن جو آرٽيڪل 6 منصفاڻي مقدمي جو حق بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Human Rights Act 1998, Schedule 1, Article 6
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1
 |publisher=The National Archives, United Kingdom
 |year=1998
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 6 موجب شهري حقن ۽ ذميوارين يا فوجداري الزام بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ قانون موجب قائم ڪيل آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت يا ٽربيونل آڏو مناسب وقت اندر منصفاڻي ٻڌڻيءَ جو حق تسليم ڪيو ويو آهي.
فوجداري الزامن بابت آرٽيڪل 6 ۾ الزام جي ڄاڻ، دفاع لاءِ مناسب وقت، قانوني مدد، شاهدن جي جاچ ۽ ضرورت پوڻ تي ترجمان جي مدد جهڙيون ضمانتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;/&gt;
بهرحال، انساني حقن واري قانون جو آرٽيڪل 6 هر انتظامي يا اندروني تاديبي ڪارروائيءَ تي پاڻمرادو مڪمل عدالتي طريقيڪار لاڳو نٿو ڪري. ان جو اطلاق ڪارروائيءَ جي نوعيت ۽ ڪنوينشن جي قانوني معيارن تي دارومدار رکي ٿو.

== پاڪستان ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم ==
[[پاڪستان]] جي قانوني نظام ۾ فطري انصاف ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا اصول اهم حيثيت رکن ٿا.

پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A شهري حقن ۽ ذميوارين جي تعين يا ڪنهن فوجداري الزام بابت منصفاڻي مقدمي ۽ قانوني طريقيڪار جو حق ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanArticle10A&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10A: Right to Fair Trial
 |url=https://statutes.pk/constitution/10A
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
هي آرٽيڪل 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي آئين ۾ شامل ڪيو ويو.

=== سپريم ڪورٽ جي تشريح ===
پاڪستان جي [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|سپريم ڪورٽ]] مختلف فيصلن ۾ منصفاڻي مقدمي، غيرجانبداري، الزام جي ڄاڻ، دفاع جي موقعي ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي جي اهميت بيان ڪئي آهي.

سپريم ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ آرٽيڪل 10A جي تشريح ڪندي آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت، منصفاڻي ٻڌڻي، قانوني نمائندگي، الزام جي ڄاڻ، شاهدن جي جاچ، ثبوت پيش ڪرڻ ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي کي منصفاڻي مقدمي جي اهم جزن طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petitions Nos. 24 of 2023 and connected matters
 |url=https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf
 |publisher=Supreme Court of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني عدالتي تشريح ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم کي فطري انصاف جي بنيادي اصولن مان هڪ تسليم ڪيو ويو آهي.

ان موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس نوٽيس ڏيڻ ۽ پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو فراهم ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=PLD 2025 SC 11
 |url=https://pakistankanoon.com/pakistan-law-reporter/plr-2025-sc-2/
 |website=PakistanKanoon
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ٻڌڻيءَ جي حق جون حدون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول هر حالت ۾ هڪجهڙي طريقيڪار جي گهرج نٿو ڪري.

قانون موجب ڪجهه ڪارروائين ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ ڪافي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ زباني ٻڌڻي، شاهدن جي جاچ يا قانوني نمائندگي ضروري ٿي سگهي ٿي.

ڪجهه هنگامي يا عبوري فيصلن ۾ اڳواٽ ٻڌڻيءَ جي نوعيت مختلف ٿي سگهي ٿي، پر اهڙين حالتن ۾ پڻ لاڳو قانون ۽ منصفاڻي طريقيڪار جي ضمانتن جو جائزو ضروري آهي.

فيصلي جي قانوني حيثيت تي ٻڌڻيءَ جي کوٽ جو اثر پڻ هر ڪيس ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

ڪنهن فيصلي کي رد ڪرڻ، ٻيهر ٻڌڻيءَ لاءِ واپس موڪلڻ يا ٻيو قانوني علاج ڏيڻ جو دارومدار لاڳو قانون ۽ عدالت جي تشريح تي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== اصول جي اهميت ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو مقصد اهڙن فيصلن جي امڪان کي گهٽائڻ آهي، جيڪي هڪ طرفي معلومات، نامڪمل ثبوتن يا متاثر شخص جي موقف کان اڻواقف هجڻ سبب ڪيا وڃن.

رابرٽسن موجب هن اصول جي گهٽ ۾ گهٽ صورت به اهڙي شخص کي پنهنجي دفاع ۾ ڳالهائڻ جو موقعو ڏئي ٿي، جنهن تي فيصلي جو منفي اثر پوڻ وارو هجي.

اهو موقعو غيرارادي ناانصافيءَ کي گهٽائي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ رڳو ٻڌڻي ڏيڻ سان من ماني، بدنِيتي يا جانبدار فيصلي جي هر امڪان جو خاتمو نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== آڊي آلٽيرم پارٽم جا بنيادي جزا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc4d0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b75;color:white;padding:10px;&quot; | ٻئي ڌر کي ٻڌڻ واري اصول جا اهم پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مقصد
|-
| نوٽيس
| الزام يا ڪارروائيءَ جي ڄاڻ
| متاثر شخص کي معاملو سمجهائڻ
|-
| دفاع جو موقعو
| پنهنجو موقف پيش ڪرڻ
| هڪ طرفي فيصلي کان بچاءُ
|-
| ثبوتن جي ڄاڻ
| لاڳاپيل مواد تائين مناسب رسائي
| مؤثر جواب جي تياري
|-
| قانوني مدد
| لاڳو قانون موجب وڪيل يا نمائندي جي مدد
| مناسب دفاع
|-
| غيرجانبدار ٻڌڻي
| ڌرين جي موقف تي منصفاڻو غور
| جانبداريءَ جي خطري کي گهٽائڻ
|-
| سببن تي ٻڌل فيصلو
| فيصلي جي بنيادن جي مناسب وضاحت
| جوابدهي ۽ عدالتي نظرثانيءَ ۾ مدد
|}

== فطري انصاف جا ٻه بنيادي اصول ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6c7d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#34547c;color:white;padding:10px;&quot; | فطري انصاف جا روايتي لاطيني اصول
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | لاطيني مقولو
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سنڌي معنيٰ
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | بنيادي گهرج
|-
| ''Audi alteram partem''
| ٻئي ڌر کي به ٻڌو
| متاثر شخص کي مناسب ٻڌڻيءَ جو موقعو
|-
| ''Nemo judex in causa sua''
| ڪو شخص پنهنجي معاملي ۾ جج نه ٿئي
| فيصلي ڪندڙ جي غيرجانبداري
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[فطري انصاف]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[انتظامي قانون]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[قانوني مدد]]
* [[وڪيل جو حق]]
* [[غيرجانبداري]]
* [[تاديبي ڪارروائي]]
* [[من ماني فيصلو]]
* [[قانوني طريقيڪار]]
* [[انساني حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html رِج بمقابله بالڊون — اصل عدالتي فيصلو]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1 برطانيا جو انساني حقن وارو قانون، 1998ع]
* [https://statutes.pk/constitution/10A پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A]
* [https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جو فيصلو]
* [https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng يورپي انساني حقن واري عدالت — منصفاڻي مقدمي بابت رهنمائي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scale_of_justice.svg وڪيميڊيا ڪامنز — انصاف جو ترازو]

[[زمرو:قانوني اصول]]
[[زمرو:لاطيني قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:فطري انصاف]]
[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانوني طريقيڪار]]</text>
      <sha1>2r5oau6ct11jsus41srw2k1qyxx7kc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425304</id>
      <parentid>425303</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22778" sha1="ftw3pfk3cj4brvfpfdywt6s7ejshsuh" xml:space="preserve">
{{Short description|فطري انصاف جو قانوني اصول، جنهن موجب فيصلي کان اڳ متاثر ڌر کي ٻڌڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي}}

[[فائل:Scale of justice.svg|thumb|انصاف جو ترازو؛ فطري انصاف ۾ ڌرين کي ٻڌڻ ۽ غيرجانبداري بنيادي اهميت رکن ٿا.]]

'''ٻي ڌر کي بہ ٻڌو''' يا'''آڊي آلٽيرم پارٽم''' (Audi alteram partem؛ 
Hear the other side)، [[فطري انصاف]] (نيچرل جسٽس) جو هڪ بنيادي قانوني اصول آهي. هن اصول موجب ڪنهن شخص جي حقن، مفادن يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=19–20
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هي اصول [[انگريزي عام قانون]] (انگلش ڪامن لا) جي روايت ۾ ترقي ڪئي ۽ پوءِ ڪيترن ٻين قانوني نظامن جي انتظامي، عدالتي ۽ تاديبي ڪارروائين ۾ اهميت حاصل ڪئي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي مقصد اهو آهي ته فيصلو ڪندڙ ادارو رڳو شڪايت ڪندڙ يا الزام لڳائيندڙ ڌر جو موقف نه ٻڌي، پر ان شخص کي پڻ ٻڌي جنهن خلاف فيصلو ٿيڻ وارو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Ridge v Baldwin
 |year=1963
 |court=House of Lords
|url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح جي معنيٰ ۽ اصل ==
''Audi alteram partem'' لاطيني ٻوليءَ جو قانوني مقولو آهي.

ان جي لفظي معنيٰ آهي:

* ''Audi'' — ٻڌو
* ''Alteram'' — ٻي
* ''Partem'' — ڌر يا پاسو

انهيءَ ڪري هن مقولي جو سنڌي مفهوم '''ٻئي ڌر کي به ٻڌو''' يا '''ڪنهن کي ٻڌڻ کان سواءِ سندس خلاف فيصلو نه ڪريو''' آهي.
هن اصول جون ٻيون لاطيني صورتون ''Audi et alteram partem'' ۽ ''Audiatur et altera pars'' پڻ قانوني ادب ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asser1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asser
 |first=Daan
 |chapter=Audi et alteram partem: a limit to judicial activity
 |title=The Roman Law Tradition
 |editor-last=Lewis
 |editor-first=A. D. E.
 |editor2-last=Ibbetson
 |editor2-first=D. J.
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1994
 |pages=209–223
 |doi=10.1017/CBO9780511522345.014
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== فطري انصاف سان تعلق ==
[[فطري انصاف]] جي روايتي انگريزي قانوني مفهوم ۾ ٻه بنيادي اصول تسليم ڪيا وڃن ٿا.
پهريون اصول آڊي آلٽيرم پارٽم آهي، جنهن موجب متاثر شخص کي ٻڌڻ جو موقعو ڏيڻ ضروري آهي.
ٻيو اصول '''نيمو جوڊيڪس اِن ڪازا سُوا''' (Nemo judex in causa sua) آهي، جنهن موجب ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿو ٿي سگهي.
ٻئي اصول گڏجي انصاف جي غيرجانبداري ۽ منصفاڻي طريقيڪار جو بنياد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SALRCNaturalJustice&quot;&gt;{{cite report
 |title=Review of Administrative Decisions: The Principles of Natural Justice
 |url=https://www.justice.gov.za/salrc/reports/Report-Prj024-ReviewAdministrativeActs-1992.pdf
 |publisher=South African Law Commission
 |year=1992
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
رابرٽسن موجب انگريزي عام قانون ۾ فطري انصاف جو تصور سياسي فلسفي ۾ انصاف جي وسيع تصور کان وڌيڪ مخصوص ۽ فني معنيٰ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== ٻڌڻيءَ جو حق ==
'''ٻڌڻيءَ جو حق''' (Right to be heard) آڊي آلٽيرم پارٽم جو بنيادي حصو آهي.

هن اصول موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس الزام يا اعتراض جي ڄاڻ ڏني وڃي ۽ ان جو جواب ڏيڻ لاءِ مناسب موقعو فراهم ڪيو وڃي.
فيصلي ڪندڙ اداري کي لاڳاپيل ڌرين جا دليل ۽ ثبوت مناسب نموني غور هيٺ آڻڻ گهرجن.
اهو حق هر حالت ۾ زباني ٻڌڻيءَ جي ضمانت نٿو ڏئي. ڪجهه انتظامي معاملن ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ جو مناسب موقعو پڻ قانوني ضرورت پوري ڪري سگهي ٿو.
ٻڌڻيءَ جو طريقو تڪرار جي نوعيت، لاڳو قانون ۽ ممڪن نتيجن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

=== نوٽيس جو حق ===
'''نوٽيس''' (Notice) منصفاڻي ٻڌڻيءَ جي اهم شرطن مان هڪ آهي.
جنهن شخص خلاف ڪارروائي ڪئي پئي وڃي، ان کي اهڙي نموني اطلاع ڏنو وڃي جو هو پنهنجي خلاف موجود الزام يا اعتراض کي سمجهي سگهي.
نوٽيس ۾ الزام جي نوعيت ۽ ان جي جواب لاءِ ضروري معلومات شامل هجڻ گهرجي.
نامڪمل يا غيرواضح نوٽيس سبب متاثر شخص لاءِ مناسب دفاع ڪرڻ مشڪل ٿي سگهي ٿو.

=== جواب ڏيڻ جو موقعو ===
متاثر شخص کي پنهنجي خلاف پيش ڪيل مواد جو جواب ڏيڻ، حقيقتن جي وضاحت ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ثبوت پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.
رڳو رسمي طور ٻڌڻيءَ جو اعلان ڪرڻ ڪافي نه آهي، جيڪڏهن عملي طور شخص کي پنهنجي دفاع جو مؤثر موقعو نه ڏنو ويو هجي.

=== دفاع جي تياري ===
منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ مناسب وقت ۽ ضروري سهولتون اهم ٿي سگهن ٿيون.

انهن ۾ لاڳاپيل دستاويزن تائين رسائي، الزام جي ڄاڻ ۽ قانوني مدد شامل ٿي سگهي ٿي.
تنهن هوندي به انهن ضمانتن جو دائرو هر قسم جي ڪارروائيءَ ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

== قانوني نمائندگي ==
'''قانوني نمائندگي''' (Legal representation) جو تعلق متاثر شخص جي پنهنجي دفاع لاءِ وڪيل يا ڪنهن ٻئي مددگار جي سهائتا حاصل ڪرڻ سان آهي.
رابرٽسن موجب منصفاڻي ٻڌڻيءَ لاءِ ڌرين کي پنهنجو ڪيس تيار ڪرڻ ۾ مناسب مدد حاصل ڪرڻ جي سهولت اهم آهي.
ڪجهه ڪارروائين ۾ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جو حق واضح طور موجود هوندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾ رڳو ڪنهن مددگار يا نمائندي جي اجازت ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== تاديبي ڪارروائيءَ ۾ نمائندگي ===
اندروني تاديبي ڪارروائين ۾ قانوني نمائندگيءَ بابت ضابطا مختلف ٿي سگهن ٿا.
مثال طور، ڪنهن پوليس عملدار خلاف ابتدائي اندروني تاديبي جاچ ۾ وڪيل جي موجودگيءَ جو حق ساڳيو نه هوندو، جيڪو مڪمل فوجداري مقدمي ۾ حاصل ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ قانوني مدد جي دستيابي لاڳو قانون، اداري جي ضابطن ۽ ڪارروائيءَ جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== دستاويزن تائين رسائي ==
مناسب دفاع لاءِ ڪڏهن اهڙن دستاويزن ۽ ثبوتن تائين رسائي ضروري هوندي آهي، جن جي بنياد تي متاثر شخص خلاف فيصلو ٿيڻ وارو هجي.
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول مخصوص حالتن ۾ اهڙي مواد جي ڄاڻ ۽ ان جو جواب ڏيڻ جو موقعو فراهم ڪرڻ جي حمايت ڪري ٿو.
تنهن هوندي به هر ڪارروائيءَ ۾ سڀني دستاويزن تائين غيرمحدود رسائي جو حق موجود نه هوندو آهي. قانوني استثنائون، رازداري ۽ ٻين ماڻهن جي حقن بابت شرطون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.

[[يورپي انساني حقن جي عدالت]] جي آرٽيڪل 6 بابت رهنمائيءَ ۾ دفاع جي تياري ۽ لاڳاپيل فائلن تائين رسائيءَ کي منصفاڻي مقدمي جي ضمانتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECHRGuideCriminal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights: Right to a Fair Trial (Criminal Limb)
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي ۽ نيم عدالتي ڪارروايون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول عام عدالتن کان علاوه ڪجهه انتظامي ۽ نيم عدالتي ادارن جي فيصلن تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو.

'''نيم عدالتي ڪارروائي''' (Quasi-judicial proceeding) اهڙي ڪارروائي آهي، جنهن ۾ ڪو ادارو مڪمل عدالت نه هجڻ باوجود مخصوص قانوني يا تاديبي معاملن بابت فيصلو ڪري.
رابرٽسن اهڙين ڪارروائين جا مثال ڏئي ٿو، جن ۾ يونيورسٽيءَ جي تاديبي ٻڌڻي، مزدور تنظيم مان رڪنيت جي معطلي يا ڪنهن پيشاور اداري جي رڪنيت بابت فيصلو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== يونيورسٽيءَ جون تاديبي ڪارروايون ===
ڪنهن شاگرد خلاف تاديبي الزام جي صورت ۾ مناسب نوٽيس، الزام جي ڄاڻ ۽ دفاع جو موقعو ڏيڻ منصفاڻي ڪارروائيءَ جا اهم پهلو ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، يونيورسٽيءَ جي هر تاديبي ٻڌڻيءَ ۾ فوجداري عدالت جهڙو مڪمل طريقيڪار لازمي نه هوندو آهي.

=== پيشاور ادارن جون ڪارروايون ===
وڪيلن، ڊاڪٽرن ۽ ٻين پيشاور تنظيمن جي رڪنيت، رجسٽريشن يا تاديبي سزا بابت فيصلن ۾ متاثر شخص کي ٻڌڻ جو حق اهم ٿي سگهي ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ ۾ فيصلي جا نتيجا جيڪڏهن ڪنهن شخص جي روزگار يا پيشاور حيثيت تي سنگين اثر وجهن، ته منصفاڻي طريقيڪار جي ضرورت وڌيڪ اهم ٿي سگهي ٿي.

=== مزدور تنظيمن جا تڪرار ===
ڪنهن مزدور تنظيم جي رڪنيت ختم ڪرڻ يا معطل ڪرڻ جهڙن معاملن ۾ پڻ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو.
انهيءَ سلسلي ۾ لاڳو قانون، تنظيم جا ضابطا ۽ متاثر شخص جا حق اهم هوندا آهن.

== انگريزي عام قانون ۾ ترقي ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول انگريزي عام قانون جي قديم روايتن سان لاڳاپيل آهي.
ويهين صديءَ دوران، خاص طور 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾، عدالتن انتظامي ۽ نيم عدالتي ڪارروائين ۾ فطري انصاف جي اصولن جي دائري بابت اهم فيصلا ڏنا.
رابرٽسن موجب ان دور ۾ اهڙن ادارن لاءِ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا معيار آهستي آهستي وڌيڪ منظم ٿيا ۽ ڪجهه معاملن ۾ روايتي عدالتن جي معيارن جي ويجهو آيا.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

=== رِج بمقابله بالڊون ===
'''رِج بمقابله بالڊون''' ({{lang-en|Ridge v Baldwin}}) انگريزي انتظامي قانون جو هڪ اهم فيصلو آهي.
هي ڪيس هڪ پوليس سربراهه جي برطرفيءَ بابت هو، جنهن ۾ سندس خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ مناسب ٻڌڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو.
برطانوي هائوس آف لارڊز 14 مارچ 1963ع تي فيصلو ڏنو.
هن فيصلي ۾ فطري انصاف جي اصولن جي انتظامي فيصلن تي لاڳو ٿيڻ بابت اهم وضاحت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

فيصلي ۾ اهو اصول نمايان ٿيو ته ڪنهن شخص جي ملازمت يا قانوني حيثيت تي منفي اثر وجهندڙ ڪارروائيءَ ۾ الزام جي ڄاڻ ۽ مناسب دفاع جو موقعو اهم ٿي سگهن ٿا.

=== ٻڌڻيءَ جو دائرو ===
''Ridge v Baldwin'' ۾ عدالتن جي اڳوڻن فيصلن جو جائزو وٺندي واضح ڪيو ويو ته فطري انصاف جون ضرورتون هر معاملي ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن.
انهن جو تعين ڪارروائيءَ جي نوعيت، لاڳو قانون، معاملي جي حقيقتن ۽ فيصلي جي نتيجن موجب ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== برطانيا ۾ انساني حقن وارو قانون ==
'''انساني حقن جو قانون، 1998ع''' ({{lang-en|Human Rights Act 1998}}) برطانيا جي قانوني نظام ۾ انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي گهريلو قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ منظور ڪيو ويو.
هن قانون جي شيڊيول 1 ۾ شامل يورپي ڪنوينشن جو آرٽيڪل 6 منصفاڻي مقدمي جو حق بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Human Rights Act 1998, Schedule 1, Article 6
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1
 |publisher=The National Archives, United Kingdom
 |year=1998
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آرٽيڪل 6 موجب شهري حقن ۽ ذميوارين يا فوجداري الزام بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ قانون موجب قائم ڪيل آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت يا ٽربيونل آڏو مناسب وقت اندر منصفاڻي ٻڌڻيءَ جو حق تسليم ڪيو ويو آهي.
فوجداري الزامن بابت آرٽيڪل 6 ۾ الزام جي ڄاڻ، دفاع لاءِ مناسب وقت، قانوني مدد، شاهدن جي جاچ ۽ ضرورت پوڻ تي ترجمان جي مدد جهڙيون ضمانتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UKHRA1998&quot;/&gt;
بهرحال، انساني حقن واري قانون جو آرٽيڪل 6 هر انتظامي يا اندروني تاديبي ڪارروائيءَ تي پاڻمرادو مڪمل عدالتي طريقيڪار لاڳو نٿو ڪري. ان جو اطلاق ڪارروائيءَ جي نوعيت ۽ ڪنوينشن جي قانوني معيارن تي دارومدار رکي ٿو.

== پاڪستان ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم ==
[[پاڪستان]] جي قانوني نظام ۾ فطري انصاف ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا اصول اهم حيثيت رکن ٿا.

پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A شهري حقن ۽ ذميوارين جي تعين يا ڪنهن فوجداري الزام بابت منصفاڻي مقدمي ۽ قانوني طريقيڪار جو حق ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanArticle10A&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10A: Right to Fair Trial
 |url=https://statutes.pk/constitution/10A
 |website=Statutes of Pakistan
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
هي آرٽيڪل 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي آئين ۾ شامل ڪيو ويو.

=== سپريم ڪورٽ جي تشريح ===
پاڪستان جي [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|سپريم ڪورٽ]] مختلف فيصلن ۾ منصفاڻي مقدمي، غيرجانبداري، الزام جي ڄاڻ، دفاع جي موقعي ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي جي اهميت بيان ڪئي آهي.

سپريم ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ آرٽيڪل 10A جي تشريح ڪندي آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت، منصفاڻي ٻڌڻي، قانوني نمائندگي، الزام جي ڄاڻ، شاهدن جي جاچ، ثبوت پيش ڪرڻ ۽ سببن تي ٻڌل فيصلي کي منصفاڻي مقدمي جي اهم جزن طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petitions Nos. 24 of 2023 and connected matters
 |url=https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf
 |publisher=Supreme Court of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستاني عدالتي تشريح ۾ آڊي آلٽيرم پارٽم کي فطري انصاف جي بنيادي اصولن مان هڪ تسليم ڪيو ويو آهي.

ان موجب ڪنهن شخص جي خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس نوٽيس ڏيڻ ۽ پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو فراهم ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanSC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=PLD 2025 SC 11
 |url=https://pakistankanoon.com/pakistan-law-reporter/plr-2025-sc-2/
 |website=PakistanKanoon
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ٻڌڻيءَ جي حق جون حدون ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو اصول هر حالت ۾ هڪجهڙي طريقيڪار جي گهرج نٿو ڪري.

قانون موجب ڪجهه ڪارروائين ۾ لکت ۾ جواب ڏيڻ ڪافي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ زباني ٻڌڻي، شاهدن جي جاچ يا قانوني نمائندگي ضروري ٿي سگهي ٿي.

ڪجهه هنگامي يا عبوري فيصلن ۾ اڳواٽ ٻڌڻيءَ جي نوعيت مختلف ٿي سگهي ٿي، پر اهڙين حالتن ۾ پڻ لاڳو قانون ۽ منصفاڻي طريقيڪار جي ضمانتن جو جائزو ضروري آهي.

فيصلي جي قانوني حيثيت تي ٻڌڻيءَ جي کوٽ جو اثر پڻ هر ڪيس ۾ ساڳيو نه هوندو آهي.

ڪنهن فيصلي کي رد ڪرڻ، ٻيهر ٻڌڻيءَ لاءِ واپس موڪلڻ يا ٻيو قانوني علاج ڏيڻ جو دارومدار لاڳو قانون ۽ عدالت جي تشريح تي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RidgeBaldwin&quot;/&gt;

== اصول جي اهميت ==
آڊي آلٽيرم پارٽم جو مقصد اهڙن فيصلن جي امڪان کي گهٽائڻ آهي، جيڪي هڪ طرفي معلومات، نامڪمل ثبوتن يا متاثر شخص جي موقف کان اڻواقف هجڻ سبب ڪيا وڃن.

رابرٽسن موجب هن اصول جي گهٽ ۾ گهٽ صورت به اهڙي شخص کي پنهنجي دفاع ۾ ڳالهائڻ جو موقعو ڏئي ٿي، جنهن تي فيصلي جو منفي اثر پوڻ وارو هجي.

اهو موقعو غيرارادي ناانصافيءَ کي گهٽائي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ رڳو ٻڌڻي ڏيڻ سان من ماني، بدنِيتي يا جانبدار فيصلي جي هر امڪان جو خاتمو نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonAudi2004&quot;/&gt;

== آڊي آلٽيرم پارٽم جا بنيادي جزا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc4d0;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b75;color:white;padding:10px;&quot; | ٻئي ڌر کي ٻڌڻ واري اصول جا اهم پهلو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | جزو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني مفهوم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مقصد
|-
| نوٽيس
| الزام يا ڪارروائيءَ جي ڄاڻ
| متاثر شخص کي معاملو سمجهائڻ
|-
| دفاع جو موقعو
| پنهنجو موقف پيش ڪرڻ
| هڪ طرفي فيصلي کان بچاءُ
|-
| ثبوتن جي ڄاڻ
| لاڳاپيل مواد تائين مناسب رسائي
| مؤثر جواب جي تياري
|-
| قانوني مدد
| لاڳو قانون موجب وڪيل يا نمائندي جي مدد
| مناسب دفاع
|-
| غيرجانبدار ٻڌڻي
| ڌرين جي موقف تي منصفاڻو غور
| جانبداريءَ جي خطري کي گهٽائڻ
|-
| سببن تي ٻڌل فيصلو
| فيصلي جي بنيادن جي مناسب وضاحت
| جوابدهي ۽ عدالتي نظرثانيءَ ۾ مدد
|}

== فطري انصاف جا ٻه بنيادي اصول ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6c7d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#34547c;color:white;padding:10px;&quot; | فطري انصاف جا روايتي لاطيني اصول
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | لاطيني مقولو
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سنڌي معنيٰ
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | بنيادي گهرج
|-
| ''Audi alteram partem''
| ٻئي ڌر کي به ٻڌو
| متاثر شخص کي مناسب ٻڌڻيءَ جو موقعو
|-
| ''Nemo judex in causa sua''
| ڪو شخص پنهنجي معاملي ۾ جج نه ٿئي
| فيصلي ڪندڙ جي غيرجانبداري
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[فطري انصاف]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[انتظامي قانون]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[قانوني مدد]]
* [[وڪيل جو حق]]
* [[غيرجانبداري]]
* [[تاديبي ڪارروائي]]
* [[من ماني فيصلو]]
* [[قانوني طريقيڪار]]
* [[انساني حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1963/2.html رِج بمقابله بالڊون — اصل عدالتي فيصلو]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/schedule/1 برطانيا جو انساني حقن وارو قانون، 1998ع]
* [https://statutes.pk/constitution/10A پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 10A]
* [https://www.supremecourt.gov.pk/downloads_judgements/const.p._24_2023_f.pdf پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جو فيصلو]
* [https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng يورپي انساني حقن واري عدالت — منصفاڻي مقدمي بابت رهنمائي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scale_of_justice.svg وڪيميڊيا ڪامنز — انصاف جو ترازو]

[[زمرو:قانوني اصول]]
[[زمرو:لاطيني قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:فطري انصاف]]
[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:قانوني طريقيڪار]]</text>
      <sha1>ftw3pfk3cj4brvfpfdywt6s7ejshsuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيرمي بينٿم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104839</id>
    <revision>
      <id>425305</id>
      <timestamp>2026-10-25T20:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|انگريز فلسفي، قانوني مفڪر ۽ جديد افاديت پسنديءَ جو اهم باني (1748ع–1832ع)}}  {{Infobox philosopher | name = جيريمي بينٿم | native_name = Jeremy Bentham | image = Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill.jpg | image_size = 250px | caption = جيريمي بينٿم جي تصوير، هينري وليم پڪرسگل، 1829ع | birth_date = {{Birth date|1748|2|15|df=yes}} | birth_place =...</comment>
      <origin>425305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24622" sha1="ddioekkc0xefjzkxbhlvmoyu1s7f223" xml:space="preserve">
{{Short description|انگريز فلسفي، قانوني مفڪر ۽ جديد افاديت پسنديءَ جو اهم باني (1748ع–1832ع)}}

{{Infobox philosopher
| name = جيريمي بينٿم
| native_name = Jeremy Bentham
| image = Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill.jpg
| image_size = 250px
| caption = جيريمي بينٿم جي تصوير، هينري وليم پڪرسگل، 1829ع
| birth_date = {{Birth date|1748|2|15|df=yes}}
| birth_place = اسپٽل فيلڊز، [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]]
| death_date = {{Death date and age|1832|6|6|1748|2|15|df=yes}}
| death_place = لنڊن، انگلينڊ
| nationality = برطانوي
| education = [[ڪوئنز ڪاليج، آڪسفورڊ]]
| era = ارڙهين ۽ اوڻيهين صدي
| region = مغربي فلسفو
| school_tradition = [[افاديت پسندي]]، [[قانوني اثباتيت]]
| main_interests = [[اخلاقي فلسفو]]، [[قانون جو فلسفو]]، سياسي فلسفو، فوجداري قانون، سماجي سڌارا
| notable_ideas = افاديت جو اصول، سڀ کان وڏي خوشيءَ جو اصول، خوشيءَ جو حساب، پينوپٽيڪن، قانونن جي تدوين
| influences = [[ڊيوڊ هيوم]]، [[سيزاري بيڪاريا]]، ڪلاڊ اڊريان هيلويٽيس
| influenced = [[جيمس مل]]، [[جان اسٽوئرٽ مل]]، [[جان آسٽن (قانوندان)|جان آسٽن]]
| notable_works = ''A Fragment on Government'' (1776ع)، ''An Introduction to the Principles of Morals and Legislation'' (1789ع)
}}

'''جيريمي بينٿم''' ({{lang-en|Jeremy Bentham}}؛ 15 فيبروري 1748ع – 6 جون 1832ع) هڪ [[انگلينڊ|انگريز]] [[فلسفي]]، قانوندان، سياسي مفڪر ۽ سماجي سڌارڪ هو، جنهن جديد [[افاديت پسندي]] (Utilitarianism؛ يوٽِلِٽيرينزم) کي هڪ منظم فلسفياڻي نظريي جي صورت ڏني. هو قانون جي اصلاح، اخلاقي فلسفي، حڪومت، فوجداري انصاف، قيدخانن جي انتظام ۽ نمائنده جمهوريت بابت پنهنجي لکڻين جي ڪري مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Crimmins
 |first=James E.
 |title=Jeremy Bentham
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/bentham/
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |date=2026-01-13
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بينٿم جي فلسفي جو بنيادي خيال اهو هو ته انساني عملن، قانونن ۽ سرڪاري پاليسين جو جائزو انهن جي نتيجن موجب ورتو وڃي. سندس نظر ۾ قانونسازيءَ جو مقصد ماڻهن جي خوشي ۽ ڀلائيءَ کي وڌائڻ ۽ تڪليف کي گهٽائڻ هجڻ گهرجي.

هن جو نالو '''سڀ کان وڏي تعداد لاءِ سڀ کان وڏي خوشي''' واري اصول سان خاص طور لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBentham2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |page=22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
جيريمي بينٿم 15 فيبروري 1748ع تي لنڊن جي اسپٽل فيلڊز علائقي ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جيرميا بينٿم وڪيل هو ۽ ماءُ جو نالو اليشيا وائيٽ هورن هو.

ننڍپڻ کان ئي بينٿم پڙهائيءَ ۾ غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. هن ننڍي عمر ۾ لاطيني ٻولي سکڻ شروع ڪئي ۽ ٻارهن ورهين جي عمر ۾ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] جي ڪوئنز ڪاليج ۾ داخل ٿيو.

هن 1763ع ۾ بيچلر ۽ 1766ع ۾ ماسٽر جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;UCLBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Jeremy Bentham
 |url=https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham
 |publisher=University College London
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== قانوني تعليم ===
بينٿم جي پيءُ جي خواهش هئي ته هو قانون جي پيشي ۾ داخل ٿئي. هن قانوني تعليم حاصل ڪئي ۽ 1769ع ۾ وڪالت لاءِ اهل قرار ڏنو ويو.

بهرحال، بينٿم موجوده انگريزي قانوني نظام کان مطمئن نه هو. هن عملي وڪالت بدران قانون جي فلسفي، قانونن جي اصلاح ۽ سماجي ادارن جي تنقيدي مطالعي کي پنهنجي زندگيءَ جو مقصد بڻايو.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== وليم بليڪ اسٽون تي تنقيد ==
[[وليم بليڪ اسٽون]] (1723ع–1780ع) انگريزي قانون جو اهم عالم هو، جنهن جي ڪتاب ''Commentaries on the Laws of England'' کي وڏي شهرت حاصل هئي.

بينٿم بليڪ اسٽون جي قانوني نظرين، خاص طور موجوده انگريزي قانوني ۽ سياسي نظام جي دفاع، تي تنقيد ڪئي.

1776ع ۾ بينٿم جو ڪتاب ''A Fragment on Government'' شايع ٿيو، جنهن ۾ هن بليڪ اسٽون جي قانوني ۽ سياسي دليلن جو جائزو ورتو.

هي ڪتاب بينٿم جي قانوني فلسفي جي شروعاتي اهم تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RobertsonBentham2004&quot;/&gt;

== افاديت پسندي ==
'''افاديت پسندي''' ({{lang-en|Utilitarianism}}) اخلاقي فلسفي جو اهڙو نظريو آهي، جنهن موجب ڪنهن عمل يا پاليسيءَ جي اخلاقي حيثيت جو تعين ان جي نتيجن ۽ ماڻهن جي ڀلائيءَ تي پوندڙ اثرن جي بنياد تي ڪيو وڃي.

بينٿم هن نظريي کي خوشي ۽ تڪليف جي تجزيي سان ڳنڍيو.

سندس خيال ۾ خوشيءَ ۾ اضافو ۽ تڪليف ۾ گهٽتائي قانونسازيءَ جي بنيادي مقصدن مان هجڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== افاديت جو اصول ===
'''افاديت جو اصول''' (Principle of utility؛ پرنسپل آف يوٽِلِٽي) بينٿم جي اخلاقي ۽ قانوني فلسفي جو بنياد آهي.

هن اصول موجب ڪنهن عمل، قانون يا حڪومتي پاليسيءَ کي ان جي خوشي وڌائڻ يا تڪليف گهٽائڻ واري صلاحيت جي بنياد تي پرکڻ گهرجي.

بينٿم جي نظر ۾ خوشي، فائدو ۽ ڀلائي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تصورات هئا، جڏهن ته تڪليف ۽ نقصان اهڙا نتيجا هئا، جن کي گهٽائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== سڀ کان وڏي خوشيءَ جو اصول ===
'''سڀ کان وڏي خوشيءَ جو اصول''' (Greatest happiness principle) بينٿم جي فلسفي جو مشهور تصور آهي.

هن موجب ڪنهن قانون يا پاليسيءَ جي اخلاقي اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائڻ گهرجي ته اهو مجموعي انساني خوشيءَ ۾ ڪيترو اضافو ڪري ٿو.

بينٿم جي شروعاتي لکڻين ۾ '''سڀ کان وڏي تعداد لاءِ سڀ کان وڏي خوشي''' جو اصطلاح نمايان هو، جڏهن ته پوءِ هن پنهنجي نظريي جي وڌيڪ تشريح ۽ اصلاح ڪئي.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== خوشي ۽ تڪليف جو حساب ==
بينٿم اخلاقي فيصلن جي تجزيي لاءِ خوشي ۽ تڪليف جي مختلف خاصيتن کي پرکڻ جو طريقو پيش ڪيو.

انهيءَ طريقي کي عام طور '''خوشيءَ جو حساب''' (Felicific calculus؛ فِلِسِفِڪ ڪيلڪيولس) يا '''لذت جو حساب''' (Hedonic calculus) چيو ويندو آهي.

هن حساب ۾ خوشي يا تڪليف جي شدت، مدت، امڪان، ويجهڙائي ۽ ٻين نتيجن کي غور هيٺ آندو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#205c78;color:white;padding:10px;&quot; | بينٿم جي خوشيءَ جي حساب جا ست عنصر
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عنصر
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | انگريزي اصطلاح
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مفهوم
|-
| شدت
| Intensity
| خوشي يا تڪليف ڪيتري شديد آهي
|-
| مدت
| Duration
| خوشي يا تڪليف ڪيترو وقت جاري رهندي
|-
| يقين
| Certainty
| نتيجي جي پيدا ٿيڻ جو امڪان ڪيترو آهي
|-
| ويجهڙائي
| Propinquity
| نتيجو ڪيترو جلد پيدا ٿيندو
|-
| پيداواري صلاحيت
| Fecundity
| ساڳئي نوعيت جا وڌيڪ نتيجا پيدا ٿيڻ جو امڪان
|-
| خالص هجڻ
| Purity
| مخالف نوعيت جي نتيجي کان پاڪ هجڻ جو امڪان
|-
| دائرو
| Extent
| ڪيترا ماڻهو متاثر ٿيندا
|}
&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== قانون جو فلسفو ==
بينٿم قانون کي انساني سماج جي تنظيم ۽ بهتريءَ جو اهم وسيلو سمجهندو هو.

هن جو خيال هو ته قانونن کي تاريخي روايتن يا محض روايتي اختيار جي بنياد تي درست نه سمجهڻ گهرجي، پر انهن جي سماجي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺڻ گهرجي.

بينٿم قانونن جي تدوين، قانوني ٻوليءَ جي وضاحت، عدالتن جي اصلاح ۽ قانوني طريقيڪار کي آسان بڻائڻ جو حامي هو.&lt;ref name=&quot;UCLBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== قانوني اثباتيت ===
'''قانوني اثباتيت''' (Legal positivism؛ ليگل پازيٽِوزم) قانون جي فلسفي جو هڪ اهم فڪري رجحان آهي.

بينٿم هن رجحان جي شروعاتي اهم مفڪرن مان هو.

هن قانون جي موجوده حيثيت ۽ ان جي اخلاقي طور مناسب هجڻ جي سوال کي هڪ ٻئي کان الڳ سمجهڻ تي زور ڏنو.

انهيءَ لحاظ کان اهو ضروري آهي ته قانون '''ڇا آهي''' ۽ قانون '''ڇا هجڻ گهرجي'''، انهن ٻن سوالن ۾ فرق ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== جان آسٽن سان تعلق ===
[[جان آسٽن (قانوندان)|جان آسٽن]] (1790ع–1859ع) بينٿم جي قانوني فلسفي کان متاثر ٿيو.

آسٽن قانون کي خودمختيار سياسي اختيار جي حڪم سان ڳنڍڻ واري نظريي کي منظم صورت ڏني.

بينٿم ۽ آسٽن جي نظرين انگريزي قانوني اثباتيت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر ٻنهي جا قانون بابت نظريا مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== فطري حقن بابت نظريو ==
بينٿم [[فطري حق|فطري حقن]] (Natural rights) جي روايتي تصور جو سخت نقاد هو.

هن جي نظر ۾ قانون کان اڳ موجود اهڙن حقن کي، جيڪي پاڻمرادو قانوني حيثيت رکن، ثابت ڪرڻ مشڪل هو.

هن فطري ۽ ناقابلِ تنسيخ حقن جي دعوائن تي تنقيد ڪندي انهن کي مشهور طور ''Nonsense upon Stilts'' سڏيو.

سندس تنقيد جو بنيادي مقصد اهو هو ته حقن جي قانوني حيثيت کي غيرواضح فطري دعوائن بدران قانوني ادارن ۽ قابلِ نفاذ ضمانتن سان ڳنڍيو وڃي.&lt;ref name=&quot;Schofield2003&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Schofield
 |first=Philip
 |title=Jeremy Bentham's 'Nonsense upon Stilts'
 |journal=Utilitas
 |volume=15
 |issue=1
 |pages=1–26
 |year=2003
 |doi=10.1017/S0953820800003745
 |publisher=Cambridge University Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قانوني حق ۽ فطري حق ===
بينٿم جي فڪر ۾ قانون ذريعي تسليم ٿيل حقن کي خاص اهميت حاصل هئي.

هو اهڙن قانوني تحفظن جي حمايت ڪندو هو، جيڪي ماڻهن جي آزادي، سلامتي ۽ ڀلائيءَ لاءِ فائديمند هجن.

انهيءَ ڪري سندس فطري حقن تي تنقيد کي سڀني انساني يا قانوني حقن جي مخالفت طور سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Schofield2003&quot;/&gt;

=== انساني حقن سان تعلق ===
ڊيوڊ رابرٽسن موجب بينٿم جي قانوني فلسفي ۾ حقن جي قانوني حيثيت رياستي قانون ۽ انهن جي نفاذ سان لاڳاپيل هئي.

هن نظرئي تحت اهڙن حقن جي دعويٰ، جن کي ڪنهن قانوني اختيار تسليم يا نافذ نه ڪيو هجي، مشڪل فلسفياڻو سوال پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBentham2004&quot;/&gt;

بهرحال، جديد انساني حقن جو بين الاقوامي نظام بينٿم جي دور کان پوءِ گهڻو ترقي ڪري چڪو آهي، ۽ قانوني اثباتيت جا جديد نظريا پڻ هڪجهڙا نه آهن.

== بين الاقوامي قانون بابت خيال ==
بينٿم جي قانوني فلسفي ۾ قانون جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت سوالن کي اهميت حاصل هئي.

رابرٽسن موجب قانون کي خودمختيار اختيار جي حڪم طور ڏسڻ واري نظريي مان بين الاقوامي قانون جي حيثيت بابت مسئلو پيدا ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته بين الاقوامي نظام ۾ هڪ واحد عالمي خودمختيار حڪمران موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBentham2004&quot;/&gt;

تنهن هوندي به بينٿم بين الاقوامي لاڳاپن ۽ قانون بابت پڻ لکيو. هن جي فڪر کي رڳو بين الاقوامي قانون جي مڪمل انڪار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي.

== فوجداري قانون ۽ سزا ==
بينٿم فوجداري قانون ۽ سزا جي نظام بابت تفصيلي لکيو.

سندس خيال ۾ سزا پاڻ ۾ تڪليف پيدا ڪري ٿي، تنهنڪري ان کي تڏهن جائز سمجهڻ گهرجي، جڏهن ان مان پيدا ٿيندڙ سماجي فائدو ان جي نقصان کان وڌيڪ هجي.

هن ڏوهن جي روڪٿام، سزا جي تناسب ۽ قانوني اصلاح تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== پينوپٽيڪن ==
'''پينوپٽيڪن''' (Panopticon؛ پينوپٽيڪن) بينٿم جي مشهور جيل واري منصوبي جو نالو آهي.

هن منصوبي ۾ گول عمارت جي چوڌاري قيدين جون ڪوٺڙيون رکڻ ۽ وچ ۾ نگرانيءَ لاءِ هڪ مرڪزي ٽاور ٺاهڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.

اهڙي ترتيب ۾ نگران قيدين کي ڏسي سگهي ها، پر قيدين لاءِ اهو ڄاڻڻ مشڪل هجي ها ته کين ڪنهن خاص وقت ڏٺو پيو وڃي يا نه.

بينٿم جو خيال هو ته نگرانيءَ جو اهو امڪان قيدين جي رويي تي اثر وجهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UCLPanopticon&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Panopticon
 |url=https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham/panopticon
 |publisher=University College London
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== منصوبي جي ابتدا ===
پينوپٽيڪن جي مرڪزي نگرانيءَ واري تصور جي ابتدا بينٿم جي ننڍي ڀاءُ [[سموئيل بينٿم]] جي صنعتي نگرانيءَ بابت خيالن سان لاڳاپيل هئي.

جيريمي بينٿم ان تصور کي قيدخاني جي ڊزائن ۾ استعمال ڪيو.

هن 1786ع ۾ پينوپٽيڪن بابت خط لکيا ۽ پوءِ 1790ع ۽ 1791ع ۾ منصوبي جي وڌيڪ وضاحت ڪئي.&lt;ref name=&quot;UCLPanopticonHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Panopticon
 |url=https://www.ucl.ac.uk/engage/museums-collections/auto-icon-jeremy-bentham/panopticon
 |publisher=University College London
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== منصوبي جو نتيجو ===
بينٿم ڪيترن سالن تائين برطانوي حڪومت کي پنهنجي پينوپٽيڪن منصوبي تي عمل ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، سندس مخصوص ڊزائن مطابق جيل تعمير نه ٿيو.

ان هوندي به پينوپٽيڪن جو تصور جيلن جي تاريخ، نگرانيءَ جي فلسفي ۽ سماجي ادارن جي مطالعي ۾ اهم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;UCLPanopticonHistory&quot;/&gt;

== جيمس مل ۽ جان اسٽوئرٽ مل ==
[[جيمس مل]] (1773ع–1836ع) بينٿم جو اهم فڪري ساٿي هو.

ٻنهي افاديت پسنديءَ جي ترقي ۽ قانوني ۽ سياسي سڌارن بابت بحثن ۾ ڪردار ادا ڪيو.

جيمس مل جو پٽ [[جان اسٽوئرٽ مل]] (1806ع–1873ع) پڻ افاديت پسنديءَ جو مشهور فلسفي بڻيو، جيتوڻيڪ هن بينٿم جي نظرئي ۾ اهم تبديليون ۽ واڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== سياسي ۽ سماجي سڌارا ==
بينٿم قانوني نظام جي اصلاح کان علاوه حڪومت جي جوابدهي، نمائنده جمهوريت، تعليم ۽ سماجي ادارن جي سڌارن بابت پڻ لکيو.

سندس پوئين دور جي لکڻين ۾ سياسي اختيارن تي ضابطي، عوامي مفادن جي تحفظ ۽ خراب حڪمرانيءَ کان بچاءَ بابت موضوع نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

=== يونيورسٽي ڪاليج لنڊن سان تعلق ===
بينٿم کي اڪثر [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] جو باني چيو ويندو آهي، پر تاريخي طور هو ان اداري جي سڌي قيام ۾ شامل نه هو.

بهرحال، سندس تعليمي ۽ سماجي خيالن ان اداري جي قيام سان لاڳاپيل ڪجهه مفڪرن ۽ سڌارڪن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;UCLFounding&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bentham and UCL
 |url=https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham/bentham-and-ucl
 |publisher=University College London
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== اهم تصنيفون ==
بينٿم اخلاقي فلسفي، قانون، سزا، حڪومت ۽ سماجي اصلاح بابت وڏي تعداد ۾ ڪتاب، مقالا ۽ مسودا لکيا.

سندس ڪيترائي مسودا زندگيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيا ۽ ڪجهه تصنيفون وفات کان پوءِ مرتب ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#36557b;color:white;padding:10px;&quot; | جيريمي بينٿم جون چونڊيل تصنيفون
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | موضوع
|-
| ''A Fragment on Government''
| 1776ع
| حڪومت ۽ بليڪ اسٽون جي قانوني نظرين تي تنقيد
|-
| ''An Introduction to the Principles of Morals and Legislation''
| 1789ع
| افاديت، خوشي، تڪليف ۽ قانونسازي
|-
| ''Panopticon''
| 1780ع واري ڏهاڪي کان
| جيلن جي ڊزائن ۽ نگراني
|-
| ''Anarchical Fallacies''
| وفات کان پوءِ شايع ٿيل
| فطري حقن جي تصور تي تنقيد
|-
| ''Constitutional Code''
| جزوي طور زندگيءَ ۾ شايع ٿيل
| آئيني حڪومت ۽ سياسي ادارا
|}
&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== وفات ۽ آٽو آئڪن ==
جيريمي بينٿم 6 جون 1832ع تي لنڊن ۾ وفات ڪئي.

هن پنهنجي وصيت ۾ هدايت ڪئي هئي ته وفات کان پوءِ سندس جسم کي علمي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ۽ پوءِ محفوظ ڪيو وڃي.

سندس دوست ۽ سرجن [[ٿامس سائوٿ ووڊ سمٿ]] سندس جسم جي تشريح ڪئي.

بينٿم جو محفوظ ڪيل ڍانچو سندس پنهنجي ڪپڙن ۾ ويهاريو ويو ۽ مٿان موم جو ٺهيل مٿو لڳايو ويو. انهيءَ نمائش کي '''آٽو آئڪن''' (Auto-icon) چيو ويندو آهي.

اهو آٽو آئڪن يونيورسٽي ڪاليج لنڊن سان لاڳاپيل آهي. 2020ع ۾ ان کي اداري جي اسٽوڊنٽ سينٽر ۾ منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UCLAutoIcon&quot;&gt;{{cite web
 |title=Auto-Icon
 |url=https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham/auto-icon
 |publisher=University College London
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== فلسفي تي اثر ==
بينٿم جديد اخلاقي ۽ قانوني فلسفي جي اهم شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو.

سندس فڪر [[جان آسٽن (قانوندان)|جان آسٽن]] جي قانوني اثباتيت، [[جان اسٽوئرٽ مل]] جي افاديت پسندي، قانونن جي تدوين، سزا جي فلسفي ۽ سماجي پاليسيءَ جي مطالعي تي اثر وڌو.

جديد فلسفي ۾ بينٿم جي نظرين تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، خاص طور ان سوال بابت ته ڇا خوشيءَ جي مجموعي مقدار کي وڌائڻ هميشه فرد جي حقن ۽ انصاف جي تقاضائن سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEP2026&quot;/&gt;

== اهم تصورن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #abc8b7;&quot;
|+ style=&quot;background:#27694e;color:white;padding:10px;&quot; | بينٿم جي فلسفي جا اهم تصور
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | تصور
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | سنڌي وضاحت
|-
| Utilitarianism
| افاديت پسندي؛ عملن ۽ قانونن کي انهن جي نتيجن موجب پرکڻ
|-
| Principle of utility
| افاديت جو اصول؛ خوشي وڌائڻ ۽ تڪليف گهٽائڻ
|-
| Greatest happiness principle
| سڀ کان وڏي خوشيءَ جو اصول
|-
| Felicific calculus
| خوشي ۽ تڪليف جي مختلف عنصرن جو حساب
|-
| Legal positivism
| قانوني اثباتيت؛ قانون جي موجودگيءَ ۽ اخلاقي درستگيءَ ۾ فرق
|-
| Natural rights
| فطري حق؛ اهڙا حق جن کي فطري يا قانون کان اڳ موجود سمجهيو وڃي
|-
| Panopticon
| مرڪزي نگرانيءَ تي ٻڌل جيل جو تصور
|-
| Codification
| قانونن کي منظم ۽ واضح ضابطن جي صورت ۾ مرتب ڪرڻ
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[افاديت پسندي]]
* [[قانوني اثباتيت]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[قانون جو فلسفو]]
* [[فطري حق]]
* [[جان اسٽوئرٽ مل]]
* [[جيمس مل]]
* [[جان آسٽن (قانوندان)]]
* [[وليم بليڪ اسٽون]]
* [[پينوپٽيڪن]]
* [[فوجداري قانون]]
* [[انساني حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://plato.stanford.edu/entries/bentham/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — جيريمي بينٿم]
* [https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham يونيورسٽي ڪاليج لنڊن — بينٿم جي سوانح]
* [https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham/panopticon پينوپٽيڪن بابت تحقيق]
* [https://www.ucl.ac.uk/laws/research/research-projects/bentham-project/about-jeremy-bentham/auto-icon بينٿم جو آٽو آئڪن]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jeremy_Bentham وڪيميڊيا ڪامنز — جيريمي بينٿم جون تصويرون]

[[زمرو:1748ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1832ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:انگريز فلسفي]]
[[زمرو:برطانوي قانوندان]]
[[زمرو:قانون جا فلسفي]]
[[زمرو:اخلاقي فلسفي]]
[[زمرو:افاديت پسند]]
[[زمرو:سياسي فلسفي]]
[[زمرو:سماجي سڌارڪ]]</text>
      <sha1>ddioekkc0xefjzkxbhlvmoyu1s7f223</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آمريڪا جو حقن جو منشور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104840</id>
    <revision>
      <id>425306</id>
      <timestamp>2026-10-25T21:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|آمريڪي آئين جون پهريون ڏهه ترميمون، جن ۾ بنيادي حقن ۽ آزادين جون ضمانتون شامل آهن}} {{About|آمريڪا جي حقن جي منشور|حقن جي منشورن جي عام تصور|حقن جو منشور}}  {{Infobox document | name = آمريڪا جو حقن جو منشور | original_title = United States Bill of Rights | image = Bill of Rights.jpg | image_size = 260px | caption = 25 س...</comment>
      <origin>425306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27226" sha1="4cfb2l4as2rwjnaris7ewwlhtj32wy3" xml:space="preserve">
{{Short description|آمريڪي آئين جون پهريون ڏهه ترميمون، جن ۾ بنيادي حقن ۽ آزادين جون ضمانتون شامل آهن}}
{{About|آمريڪا جي حقن جي منشور|حقن جي منشورن جي عام تصور|حقن جو منشور}}

{{Infobox document
| name = آمريڪا جو حقن جو منشور
| original_title = United States Bill of Rights
| image = Bill of Rights.jpg
| image_size = 260px
| caption = 25 سيپٽمبر 1789ع تي ڪانگريس طرفان منظور ڪيل تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو اصل دستاويز
| type = آئيني ترميمون
| date_created = 25 سيپٽمبر 1789ع
| date_ratified = 15 ڊسمبر 1791ع
| location_of_document = [[نيشنل آرڪائيوز، آمريڪا]]
| author = [[جيمس ميڊيسن]] ۽ پهرين آمريڪي ڪانگريس جا ميمبر
| purpose = بنيادي حقن ۽ آزادين جي ضمانت ۽ سرڪاري اختيارن تي آئيني پابنديون
}}

'''آمريڪا جو حقن جو منشور''' ({{lang-en|United States Bill of Rights}}؛ اچار: '''بل آف رائيٽس''') [[آمريڪا جو آئين|آمريڪا جي آئين]] جي پهرين ڏهن ترميمن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ مذهبي آزادي، اظهار جي آزادي، پريس جي آزادي، پرامن اجتماع، منصفاڻي مقدمي، غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ ۽ ٻيا بنيادي حق تسليم ڪيا ويا آهن.

اهي ترميمون آمريڪي ڪانگريس 25 سيپٽمبر 1789ع تي رياستن ڏانهن منظوريءَ لاءِ موڪليون، ۽ 15 ڊسمبر 1791ع تي گهربل رياستن جي منظوريءَ کان پوءِ آئين جو حصو بڻيون.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Bill of Rights: A Transcription
 |url=https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights-transcript
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

حقن جي منشور جو بنيادي مقصد حڪومت جي اختيارن تي آئيني پابنديون مقرر ڪرڻ ۽ فرد جي آزاديءَ کي تحفظ ڏيڻ هو.

'''حقن جو منشور''' عام قانوني اصطلاح طور اهڙي آئيني يا قانوني دستاويز لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ بنيادي حقن ۽ آزادين جي ضمانت ڏني وڃي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=22–24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== محدود حڪومت جو تصور ===
حقن جي منشورن جي فڪري بنيادن ۾ [[محدود حڪومت]]، [[فطري حق]]، [[قانون جي حڪمراني]] ۽ [[سماجي معاهدو|سماجي معاهدي]] جا نظريا شامل آهن.

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي مفڪرن، خاص طور [[جان لاڪ]]، حڪومت جي اختيارن کي ماڻهن جي بنيادي حقن ۽ رضامنديءَ سان ڳنڍيو.

انهن خيالن آمريڪي ۽ فرانسيسي انقلابن دوران حقن جي آئيني ضمانتن بابت بحثن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

=== آمريڪي آئين ۽ حقن جي منشور جي ضرورت ===
1787ع ۾ آمريڪي آئين جي تياريءَ دوران بنيادي حقن جي الڳ فهرست شامل نه ڪئي وئي.

آئين جي منظوريءَ بابت بحثن ۾ [[اينٽي فيڊرلسٽ]] ڌرين کي خدشو هو ته نئين وفاقي حڪومت کي وسيع اختيار ملي سگهن ٿا، جن جي استعمال سان فرد جي آزادي متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهيءَ ڪري ڪيترن رياستي نمائندن آئين ۾ حقن جي واضح ضمانتن جو مطالبو ڪيو.

[[جيمس ميڊيسن]] 8 جون 1789ع تي نمائندن جي ايوان ۾ آئيني ترميمن جون تجويزون پيش ڪيون.&lt;ref name=&quot;NARAHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Bill of Rights: How Did it Happen?
 |url=https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights/how-did-it-happen
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== منظوري ۽ توثيق ===
آمريڪي نمائندن جي ايوان شروعات ۾ 17 ترميمون منظور ڪيون. سينيٽ انهن کي تبديل ڪري 12 تجويزن تائين محدود ڪيو.

25 سيپٽمبر 1789ع تي ڪانگريس 12 ترميمون رياستن ڏانهن موڪليون.

15 ڊسمبر 1791ع تي انهن مان ڏهه ترميمون گهربل اڪثريت سان منظور ٿيون ۽ حقن جي منشور جو حصو بڻيون.

اصل تجويز ڪيل ٻي ترميم گهڻو پوءِ 1992ع ۾ آمريڪي آئين جي 27هين ترميم طور منظور ٿي.&lt;ref name=&quot;NARAHistory&quot;/&gt;

== پهرين ڏهن ترميمن جو جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c2d2;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | آمريڪا جي حقن جي منشور جون ڏهه آئيني ترميمون
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ترميم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي حق يا تحفظ
|-
| پهرين ترميم
| مذهب، اظهار، پريس، پرامن اجتماع ۽ حڪومت کي درخواست ڏيڻ جون آزاديون
|-
| ٻي ترميم
| هٿيار رکڻ ۽ کڻڻ بابت آئيني حق
|-
| ٽين ترميم
| مخصوص حالتن کان سواءِ گهرن ۾ فوجين جي رهائش تي پابندي
|-
| چوٿين ترميم
| غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ
|-
| پنجين ترميم
| پاڻ خلاف جبري شاهدي، ٻيهر ساڳئي ڏوهه تي مقدمي، قانوني طريقيڪار ۽ ملڪيت بابت تحفظ
|-
| ڇهين ترميم
| فوجداري مقدمي ۾ تيز ۽ کليل ٻڌڻي، غيرجانبدار جيوري، الزام جي ڄاڻ ۽ وڪيل جي مدد
|-
| ستين ترميم
| مخصوص عام قانون وارن ديواني مقدمن ۾ جيوري ذريعي ٻڌڻي
|-
| اٺين ترميم
| حد کان وڌيڪ ضمانت ۽ ڏنڊ، ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن جي ممانعت
|-
| نائين ترميم
| آئين ۾ ڪجهه حقن جي فهرست ٻين حقن جي نفي نٿي ڪري
|-
| ڏهين ترميم
| وفاق کي نه ڏنل ۽ رياستن کان نه روڪيل اختيار رياستن يا عوام وٽ محفوظ
|}
&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== پهرين ترميم ==
'''پهرين ترميم''' (First Amendment) آمريڪي آئيني حقن جي سڀ کان اهم ضمانتن مان هڪ آهي.

ان ۾ مذهب جي قيام بابت قانونسازيءَ تي پابندي، مذهب جي آزاد عمل، اظهار جي آزادي، پريس جي آزادي، پرامن اجتماع ۽ حڪومت کي شڪايت يا درخواست پيش ڪرڻ جو حق شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

انهن حقن جي عملي دائري بابت آمريڪي سپريم ڪورٽ مختلف دورن ۾ اهم فيصلا ڏنا آهن.

== ٻي ترميم ==
'''ٻي ترميم''' (Second Amendment) ماڻهن جي هٿيار رکڻ ۽ کڻڻ بابت آئيني حق سان لاڳاپيل آهي.

هن ترميم جي تشريح، ان جي حدن ۽ هٿيارن بابت قانوني پابندين جو سوال آمريڪي آئيني قانون ۾ اهم بحث جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== ٽين ۽ چوٿين ترميم ==
'''ٽين ترميم''' (Third Amendment) امن جي وقت مالڪ جي رضامنديءَ کان سواءِ گهر ۾ فوجي رهائڻ کي منع ڪري ٿي. جنگ جي وقت اهڙي رهائش قانون موجب ئي ٿي سگهي ٿي.

'''چوٿين ترميم''' (Fourth Amendment) فرد، گهر، دستاويزن ۽ ملڪيت جي غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ فراهم ڪري ٿي.

هن ترميم موجب تلاشيءَ جي وارنٽ لاءِ مخصوص قانوني شرطون، جن ۾ امڪاني معقول سبب شامل آهي، ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== پنجين ترميم ==
'''پنجين ترميم''' (Fifth Amendment) فوجداري انصاف ۽ ملڪيت جي تحفظ بابت اهم ضمانتون ڏئي ٿي.

انهن ۾ مخصوص سنگين ڏوهن لاءِ گرانڊ جيوريءَ جي ڪارروائي، ساڳئي ڏوهه تي ٻيهر مقدمي کان تحفظ، پنهنجي خلاف جبري شاهدي ڏيڻ کان تحفظ، مناسب قانوني طريقيڪار ۽ عوامي استعمال لاءِ خانگي ملڪيت وٺڻ جي صورت ۾ منصفاڻي معاوضي جا اصول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== ڇهين ۽ ستين ترميم ==
'''ڇهين ترميم''' (Sixth Amendment) فوجداري مقدمي ۾ ملزم جي حقن بابت آهي.

ان ۾ تيز ۽ کليل مقدمي، غيرجانبدار جيوري، الزام جي ڄاڻ، مخالف شاهدن کي منهن ڏيڻ، پنهنجي حق ۾ شاهد گهرائڻ ۽ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جون ضمانتون شامل آهن.

'''ستين ترميم''' (Seventh Amendment) مخصوص عام قانون وارن ديواني مقدمن ۾ جيوري ذريعي ٻڌڻيءَ جي حق کي محفوظ ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== اٺين، نائين ۽ ڏهين ترميم ==
'''اٺين ترميم''' (Eighth Amendment) حد کان وڌيڪ ضمانت يا ڏنڊ ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن کان تحفظ ڏئي ٿي.

'''نائين ترميم''' (Ninth Amendment) واضح ڪري ٿي ته آئين ۾ ڪجهه حقن جو ذڪر ٻين حقن جي وجود جي نفي طور نه سمجهيو وڃي.

'''ڏهين ترميم''' (Tenth Amendment) وفاقي نظام ۾ انهن اختيارن بابت آهي، جيڪي آئين وفاق کي نه ڏنا آهن ۽ نه وري رياستن کان منع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== حقن جي منشور جو قانوني دائرو ==
حقن جو منشور شروعات ۾ بنيادي طور وفاقي حڪومت جي اختيارن تي پابنديون لاڳو ڪندو هو.

آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم کان پوءِ سپريم ڪورٽ جي فيصلن ذريعي حقن جي منشور جون گهڻيون ضمانتون رياستي حڪومتن تي پڻ لاڳو ٿيون.

هن قانوني عمل کي '''انڪارپوريشن''' (Incorporation) چيو ويندو آهي.

حقن جي منشور جون سڀئي شقون ساڳئي طريقي يا ساڳئي حد تائين رياستن تي لاڳو نه ٿيون آهن.

== حقن جي منشورن جو عالمي تصور ==
عام قانوني اصطلاح ۾ '''حقن جو منشور''' (Bill of rights) اهڙي دستاويز کي چيو ويندو آهي، جيڪو حڪومت جي اختيارن تي پابنديون مقرر ڪري ۽ فرد جي بنيادي حقن جي حفاظت ڪري.

اهڙو دستاويز آئين جو حصو، آئيني ترميم، الڳ قانون يا ڪنهن ٻي خاص قانوني حيثيت وارو پڌرنامو ٿي سگهي ٿو.

رابرٽسن موجب حقن جي منشورن جو فڪري بنياد ارڙهين صديءَ جي آزاد خيال سياسي نظرين ۽ محدود حڪومت جي تصور سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== فرانس ۾ انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو ==
'''انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو''' (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) 26 آگسٽ 1789ع تي فرانسيسي انقلاب دوران منظور ڪيو ويو.

هن پڌرنامي ۾ آزادي، ملڪيت، سلامتي، ظلم خلاف مزاحمت، قانون اڳيان برابري ۽ اختيارن جي ورهاست جهڙا اصول شامل آهن.

اهو جديد فرانسيسي آئيني قانون ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;FrenchDeclaration&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen
 |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/the-declaration-of-the-rights-of-man-and-of-the-citizen
 |publisher=Presidency of the French Republic
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== ٿامس پين سان تعلق ===
[[ٿامس پين]] جي ڪتاب ''Rights of Man'' جو پهريون حصو 1791ع ۽ ٻيو حصو 1792ع ۾ شايع ٿيو.

انهيءَ ڪري 1789ع وارو فرانسيسي پڌرنامو هن ڪتاب کان متاثر ٿي نه سگهيو.

بهرحال، پين فرانسيسي انقلاب جي حقن، جمهوري اصولن ۽ موروثي سياسي اختيارن جي مخالفت بابت اهم مفڪر هو.

== ڪينيڊا جو حقن جو منشور ==
[[ڪينيڊا]] ۾ '''Canadian Bill of Rights''' سن 1960ع ۾ وفاقي پارليامينٽ جي قانون طور منظور ٿيو.

هن قانون ۾ زندگي، آزادي، فرد جي سلامتي، ملڪيت ۽ بنيادي آزادين بابت ضمانتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;CanadaBill1960&quot;&gt;{{cite web
 |title=Canadian Bill of Rights
 |url=https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/C-12.3/
 |publisher=Department of Justice Canada
 |year=1960
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪينيڊا جو حقن ۽ آزادين وارو چارٽر ===
'''Canadian Charter of Rights and Freedoms''' سن 1982ع جي آئيني قانون جو حصو آهي.

هي چارٽر بنيادي آزادين، جمهوري حقن، قانوني حقن، برابريءَ جي حقن ۽ ٻين ضمانتن تي مشتمل آهي.

چارٽر جي پهرين شق موجب حقن تي اهڙيون معقول قانوني حدون لاڳو ٿي سگهن ٿيون، جيڪي آزاد ۽ جمهوري سماج ۾ واضح طور جائز ثابت ڪري سگهجن.&lt;ref name=&quot;CanadaCharter1982&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution Act, 1982 — Canadian Charter of Rights and Freedoms
 |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/const/FullText.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |year=1982
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جرمنيءَ جا بنيادي حق ==
[[جرمني]] جي '''بنيادي قانون''' (Grundgesetz؛ Basic Law) ۾ بنيادي حقن جو باب آرٽيڪل 1 کان 19 تائين آهي.

آرٽيڪل 1 انساني وقار کي ناقابلِ پامالي قرار ڏئي ٿو ۽ رياستي اختيارن کي ان جي عزت ۽ تحفظ جو پابند بڻائي ٿو.

آرٽيڪل 3 قانون اڳيان برابري ۽ امتيازي سلوڪ جي ممانعت بابت آهي، جڏهن ته آرٽيڪل 7 تعليمي نظام تي رياستي نگرانيءَ ۽ ٻين تعليمي معاملن بابت اصول بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanyBasicLaw&quot;&gt;{{cite web
 |title=Basic Law for the Federal Republic of Germany
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== مثبت ۽ منفي ذميواريون ===
حقن جي منشورن ۾ حڪومت تي ٻن قسمن جون ذميواريون ٿي سگهن ٿيون.

'''منفي ذميواري''' (Negative obligation) موجب حڪومت کي ڪجهه عملن کان پاسو ڪرڻو پوي ٿو، جيئن غيرقانوني سينسرشپ يا من ماني گرفتاري.

'''مثبت ذميواري''' (Positive obligation) موجب حڪومت کي حقن جي تحفظ لاءِ مناسب قدم کڻڻا پئجي سگهن ٿا.

جرمنيءَ جي بنيادي قانون جو آرٽيڪل 1 رياست تي انساني وقار جي عزت ۽ تحفظ جي ذميواري مقرر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanyBasicLaw&quot;/&gt;

بهرحال، هر سماجي يا معاشي حق جي عدالتي نفاذ جو دائرو ساڳيو نه هوندو آهي. اهو حق جي قانوني متن، وسيلن ۽ عدالتي تشريح تي دارومدار رکي ٿو.

== عمودي ۽ افقي اطلاق ==
'''عمودي اطلاق''' (Vertical effect) حقن جي انهن ضمانتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي فرد ۽ رياست جي لاڳاپن تي لاڳو ٿين.

'''افقي اطلاق''' (Horizontal effect) اهڙي قانوني صورتحال آهي، جنهن ۾ بنيادي حقن جا اصول خانگي ماڻهن يا ادارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن تي پڻ اثرانداز ٿين.

مثال طور، ملڪيت جي مالڪ کي عام طور پنهنجي ملڪيت وڪڻڻ جو اختيار حاصل هوندو آهي، پر امتيازي سلوڪ جي ممانعت وارا قانون مخصوص حالتن ۾ ان اختيار تي پابندي لڳائي سگهن ٿا.

حقن جي افقي اطلاق جو دائرو مختلف قانوني نظامن ۾ مختلف هوندو آهي.

=== ڏکڻ آفريڪا ۾ افقي اطلاق ===
[[ڏکڻ آفريڪا]] جي 1996ع واري آئين جي باب ٻئي ۾ حقن جو منشور شامل آهي.

آرٽيڪل 8 موجب منشور قانونسازي، انتظاميا، عدليه ۽ رياستي ادارن تي لاڳو ٿئي ٿو.

ساڳئي آرٽيڪل تحت ڪجهه حق خانگي ماڻهن ۽ قانوني شخصيت رکندڙ ادارن تي پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن حق جي نوعيت ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ ذميواري اهڙي اطلاق جي تقاضا ڪري.&lt;ref name=&quot;SouthAfricaRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 — Chapter 2: Bill of Rights
 |url=https://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights
 |publisher=Government of South Africa
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ڏکڻ آفريڪا ۽ جمهوري تبديلي ==
1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڏکڻ آفريڪا ۾ نسل پرستيءَ واري حڪومتي نظام جي خاتمي کان پوءِ نئون آئيني نظام قائم ٿيو.

1996ع جي آئين جو باب ٻيو حقن جي منشور تي مشتمل آهي، جنهن ۾ انساني وقار، برابري، آزادي، زندگي، تعليم، صحت، رهائش ۽ ٻين حقن بابت ضمانتون شامل آهن.

آرٽيڪل 7 موجب رياست کي انهن حقن جي عزت، تحفظ، واڌاري ۽ تڪميل لاءِ قدم کڻڻا آهن.&lt;ref name=&quot;SouthAfricaRights&quot;/&gt;

== وچ ۽ اوڀر يورپ ==
1989ع کان پوءِ وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ سياسي تبديليون آيون ۽ جمهوري آئيني نظامن جي ترقي شروع ٿي.

انهن تبديلين دوران بنيادي حقن جي ضمانتن، آئيني عدالتن ۽ حڪومت جي اختيارن تي قانوني پابندين کي نئين اهميت حاصل ٿي.

رابرٽسن موجب 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ حقن جي منشورن جي عالمي اهميت وڌڻ جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ جمهوري آئينن جي تياري هئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== برطانيا جو حقن جو منشور ==
[[برطانيا]] ۾ 1689ع جو '''Bill of Rights''' هڪ تاريخي آئيني قانون آهي.

ان جو تعلق پارليامينٽ جي اختيارن، بادشاهي اختيارن تي پابندين ۽ ڪجهه مخصوص آئيني ضمانتن سان آهي.

بهرحال، اهو جديد انساني حقن جي مڪمل فهرست جي برابر نه آهي.

برطانيا ۾ انساني حقن جي تحفظ لاءِ عام قانون، پارليامينٽ جا قانون ۽ يورپي انساني حقن جي ڪنوينشن سان لاڳاپيل قانوني اصول پڻ اهم آهن.

=== انساني حقن جو قانون، 1998ع ===
'''Human Rights Act 1998''' برطانيا جي قانوني نظام ۾ يورپي انساني حقن جي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي گهريلو قانوني اثر ڏيڻ لاءِ منظور ٿيو.

هي قانون عدالتن کي ممڪن حد تائين قانونسازيءَ جي اهڙي تشريح ڪرڻ جي هدايت ڪري ٿو، جيڪا ڪنوينشن جي حقن سان مطابقت رکي.

برطانوي پارليامينٽ جي قانونسازيءَ جي بالادستيءَ سبب عدالتن جا اختيار ڪجهه اهڙن نظامن کان مختلف آهن، جتي عدالت غيرآئيني قانون کي مڪمل طور باطل قرار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;UKHRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Human Rights Act 1998
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/contents
 |publisher=The National Archives, United Kingdom
 |year=1998
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ آئيني حق ==
[[آسٽريليا]] جي وفاقي آئين ۾ آمريڪي طرز جو جامع حقن جو منشور موجود نه آهي.

تنهن هوندي به آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ آئين جي نمائنده حڪومتي ڍانچي مان '''سياسي رابطي جي ضمني آزادي''' (Implied freedom of political communication) اخذ ڪئي آهي.

هي اصول سياسي رابطي تي غيرجائز قانوني پابندين کي محدود ڪري سگهي ٿو، پر اهو اظهار جي هر قسم جي آزاديءَ جو غيرمشروط ذاتي حق نه آهي.&lt;ref name=&quot;AustraliaExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Right to Freedom of Opinion and Expression
 |url=https://www.ag.gov.au/rights-and-protections/human-rights-and-anti-discrimination/human-rights-scrutiny/public-sector-guidance-sheets/right-freedom-opinion-and-expression
 |publisher=Attorney-General's Department, Australia
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== حقن جي منشورن جو عدالتي نفاذ ==
حقن جي منشور جي مؤثريت جو دارومدار رڳو ان جي متن تي نه، پر ان جي قانوني حيثيت ۽ نفاذ جي ادارن تي پڻ هوندو آهي.

جتي حق آئين ۾ محفوظ هجن، اتي عدالتون مخصوص حالتن ۾ انهن سان ٽڪراءُ رکندڙ قانون يا حڪومتي عمل خلاف آئيني علاج ڏئي سگهن ٿيون.

جيڪڏهن حق رڳو عام قانون ۾ درج هجن، ته پارليامينٽ وٽ انهن ۾ تبديلي يا انهن کي منسوخ ڪرڻ جو وڌيڪ اختيار ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، اهڙي تبديليءَ جو دائرو هر ملڪ جي آئيني ڍانچي ۽ قانوني اصولن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن جي حقن جي منشورن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c6d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#35547b;color:white;padding:10px;&quot; | چونڊيل ملڪن ۾ بنيادي حقن جا قانوني دستاويز
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | دستاويز
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | قانوني حيثيت
|-
| آمريڪا
| حقن جو منشور
| 1791ع
| آئيني ترميمون
|-
| فرانس
| انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو
| 1789ع
| فرانسيسي آئيني نظام ۾ تسليم ٿيل بنيادي دستاويز
|-
| ڪينيڊا
| Canadian Bill of Rights
| 1960ع
| وفاقي قانون
|-
| ڪينيڊا
| Charter of Rights and Freedoms
| 1982ع
| آئيني چارٽر
|-
| جرمني
| Basic Law، آرٽيڪل 1–19
| 1949ع
| آئيني بنيادي حق
|-
| برطانيا
| Bill of Rights
| 1689ع
| تاريخي آئيني قانون
|-
| برطانيا
| Human Rights Act
| 1998ع
| پارليامينٽ جو قانون
|-
| ڏکڻ آفريڪا
| آئين جو باب ٻيو
| 1996ع
| آئيني حقن جو منشور
|-
| آسٽريليا
| مخصوص آئيني ضمانتون ۽ ضمني سياسي رابطي جي آزادي
| مختلف
| آئيني متن ۽ عدالتي تشريح
|}

== تنقيد ۽ قانوني بحث ==
حقن جي منشورن بابت اهم قانوني ۽ سياسي بحثن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي مفادن جي وچ ۾ توازن، عدالتن ۽ چونڊيل پارليامينٽن جا اختيار، مثبت ۽ منفي حقن جو نفاذ، ۽ خانگي لاڳاپن ۾ آئيني حقن جو اطلاق شامل آهن.

خاص طور سماجي ۽ معاشي حقن بابت سوال پيدا ٿئي ٿو ته عدالتون حڪومت کي وسيلن جي فراهميءَ يا پاليسيءَ بابت ڪهڙي حد تائين پابند ڪري سگهن ٿيون.

انهن سوالن جا جواب مختلف ملڪن جي آئيني متن، عدالتي فيصلن ۽ سياسي نظامن موجب مختلف آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[آمريڪا جو آئين]]
* [[آئيني قانون]]
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[جان لاڪ]]
* [[جيمس ميڊيسن]]
* [[فرانسيسي انقلاب]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[بنيادي حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights-transcript آمريڪي قومي آرڪائيوز — حقن جي منشور جو اصل متن]
* [https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights/how-did-it-happen حقن جي منشور جي تاريخ]
* [https://guides.loc.gov/bill-of-rights لائبريري آف ڪانگريس — حقن جو منشور]
* [https://www.legifrance.gouv.fr/Droit-francais/Constitution/Declaration-des-Droits-de-l-Homme-et-du-Citoyen-de-1789 فرانسيسي حقن جو پڌرنامو]
* [https://laws.justice.gc.ca/eng/const/FullText.html ڪينيڊا جو آئين ۽ حقن جو چارٽر]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html جرمنيءَ جو بنيادي قانون]
* [https://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights ڏکڻ آفريڪا جو حقن جو منشور]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:United_States_Bill_of_Rights وڪيميڊيا ڪامنز — آمريڪي حقن جو منشور]

[[زمرو:آمريڪا جو آئين]]
[[زمرو:1791ع جا قانون]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ انساني حق]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:انساني حقن جا دستاويز]]
[[زمرو:آمريڪي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:بنيادي حق]]</text>
      <sha1>4cfb2l4as2rwjnaris7ewwlhtj32wy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425307</id>
      <parentid>425306</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[حقن جو منشور (آمريڪا)]] کي [[آمريڪا جو حقن جو منشور]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>425306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27226" sha1="4cfb2l4as2rwjnaris7ewwlhtj32wy3" xml:space="preserve">
{{Short description|آمريڪي آئين جون پهريون ڏهه ترميمون، جن ۾ بنيادي حقن ۽ آزادين جون ضمانتون شامل آهن}}
{{About|آمريڪا جي حقن جي منشور|حقن جي منشورن جي عام تصور|حقن جو منشور}}

{{Infobox document
| name = آمريڪا جو حقن جو منشور
| original_title = United States Bill of Rights
| image = Bill of Rights.jpg
| image_size = 260px
| caption = 25 سيپٽمبر 1789ع تي ڪانگريس طرفان منظور ڪيل تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو اصل دستاويز
| type = آئيني ترميمون
| date_created = 25 سيپٽمبر 1789ع
| date_ratified = 15 ڊسمبر 1791ع
| location_of_document = [[نيشنل آرڪائيوز، آمريڪا]]
| author = [[جيمس ميڊيسن]] ۽ پهرين آمريڪي ڪانگريس جا ميمبر
| purpose = بنيادي حقن ۽ آزادين جي ضمانت ۽ سرڪاري اختيارن تي آئيني پابنديون
}}

'''آمريڪا جو حقن جو منشور''' ({{lang-en|United States Bill of Rights}}؛ اچار: '''بل آف رائيٽس''') [[آمريڪا جو آئين|آمريڪا جي آئين]] جي پهرين ڏهن ترميمن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ مذهبي آزادي، اظهار جي آزادي، پريس جي آزادي، پرامن اجتماع، منصفاڻي مقدمي، غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ ۽ ٻيا بنيادي حق تسليم ڪيا ويا آهن.

اهي ترميمون آمريڪي ڪانگريس 25 سيپٽمبر 1789ع تي رياستن ڏانهن منظوريءَ لاءِ موڪليون، ۽ 15 ڊسمبر 1791ع تي گهربل رياستن جي منظوريءَ کان پوءِ آئين جو حصو بڻيون.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Bill of Rights: A Transcription
 |url=https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights-transcript
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

حقن جي منشور جو بنيادي مقصد حڪومت جي اختيارن تي آئيني پابنديون مقرر ڪرڻ ۽ فرد جي آزاديءَ کي تحفظ ڏيڻ هو.

'''حقن جو منشور''' عام قانوني اصطلاح طور اهڙي آئيني يا قانوني دستاويز لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ بنيادي حقن ۽ آزادين جي ضمانت ڏني وڃي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |pages=22–24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== محدود حڪومت جو تصور ===
حقن جي منشورن جي فڪري بنيادن ۾ [[محدود حڪومت]]، [[فطري حق]]، [[قانون جي حڪمراني]] ۽ [[سماجي معاهدو|سماجي معاهدي]] جا نظريا شامل آهن.

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي مفڪرن، خاص طور [[جان لاڪ]]، حڪومت جي اختيارن کي ماڻهن جي بنيادي حقن ۽ رضامنديءَ سان ڳنڍيو.

انهن خيالن آمريڪي ۽ فرانسيسي انقلابن دوران حقن جي آئيني ضمانتن بابت بحثن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

=== آمريڪي آئين ۽ حقن جي منشور جي ضرورت ===
1787ع ۾ آمريڪي آئين جي تياريءَ دوران بنيادي حقن جي الڳ فهرست شامل نه ڪئي وئي.

آئين جي منظوريءَ بابت بحثن ۾ [[اينٽي فيڊرلسٽ]] ڌرين کي خدشو هو ته نئين وفاقي حڪومت کي وسيع اختيار ملي سگهن ٿا، جن جي استعمال سان فرد جي آزادي متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهيءَ ڪري ڪيترن رياستي نمائندن آئين ۾ حقن جي واضح ضمانتن جو مطالبو ڪيو.

[[جيمس ميڊيسن]] 8 جون 1789ع تي نمائندن جي ايوان ۾ آئيني ترميمن جون تجويزون پيش ڪيون.&lt;ref name=&quot;NARAHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Bill of Rights: How Did it Happen?
 |url=https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights/how-did-it-happen
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== منظوري ۽ توثيق ===
آمريڪي نمائندن جي ايوان شروعات ۾ 17 ترميمون منظور ڪيون. سينيٽ انهن کي تبديل ڪري 12 تجويزن تائين محدود ڪيو.

25 سيپٽمبر 1789ع تي ڪانگريس 12 ترميمون رياستن ڏانهن موڪليون.

15 ڊسمبر 1791ع تي انهن مان ڏهه ترميمون گهربل اڪثريت سان منظور ٿيون ۽ حقن جي منشور جو حصو بڻيون.

اصل تجويز ڪيل ٻي ترميم گهڻو پوءِ 1992ع ۾ آمريڪي آئين جي 27هين ترميم طور منظور ٿي.&lt;ref name=&quot;NARAHistory&quot;/&gt;

== پهرين ڏهن ترميمن جو جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c2d2;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | آمريڪا جي حقن جي منشور جون ڏهه آئيني ترميمون
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ترميم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي حق يا تحفظ
|-
| پهرين ترميم
| مذهب، اظهار، پريس، پرامن اجتماع ۽ حڪومت کي درخواست ڏيڻ جون آزاديون
|-
| ٻي ترميم
| هٿيار رکڻ ۽ کڻڻ بابت آئيني حق
|-
| ٽين ترميم
| مخصوص حالتن کان سواءِ گهرن ۾ فوجين جي رهائش تي پابندي
|-
| چوٿين ترميم
| غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ
|-
| پنجين ترميم
| پاڻ خلاف جبري شاهدي، ٻيهر ساڳئي ڏوهه تي مقدمي، قانوني طريقيڪار ۽ ملڪيت بابت تحفظ
|-
| ڇهين ترميم
| فوجداري مقدمي ۾ تيز ۽ کليل ٻڌڻي، غيرجانبدار جيوري، الزام جي ڄاڻ ۽ وڪيل جي مدد
|-
| ستين ترميم
| مخصوص عام قانون وارن ديواني مقدمن ۾ جيوري ذريعي ٻڌڻي
|-
| اٺين ترميم
| حد کان وڌيڪ ضمانت ۽ ڏنڊ، ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن جي ممانعت
|-
| نائين ترميم
| آئين ۾ ڪجهه حقن جي فهرست ٻين حقن جي نفي نٿي ڪري
|-
| ڏهين ترميم
| وفاق کي نه ڏنل ۽ رياستن کان نه روڪيل اختيار رياستن يا عوام وٽ محفوظ
|}
&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== پهرين ترميم ==
'''پهرين ترميم''' (First Amendment) آمريڪي آئيني حقن جي سڀ کان اهم ضمانتن مان هڪ آهي.

ان ۾ مذهب جي قيام بابت قانونسازيءَ تي پابندي، مذهب جي آزاد عمل، اظهار جي آزادي، پريس جي آزادي، پرامن اجتماع ۽ حڪومت کي شڪايت يا درخواست پيش ڪرڻ جو حق شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

انهن حقن جي عملي دائري بابت آمريڪي سپريم ڪورٽ مختلف دورن ۾ اهم فيصلا ڏنا آهن.

== ٻي ترميم ==
'''ٻي ترميم''' (Second Amendment) ماڻهن جي هٿيار رکڻ ۽ کڻڻ بابت آئيني حق سان لاڳاپيل آهي.

هن ترميم جي تشريح، ان جي حدن ۽ هٿيارن بابت قانوني پابندين جو سوال آمريڪي آئيني قانون ۾ اهم بحث جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== ٽين ۽ چوٿين ترميم ==
'''ٽين ترميم''' (Third Amendment) امن جي وقت مالڪ جي رضامنديءَ کان سواءِ گهر ۾ فوجي رهائڻ کي منع ڪري ٿي. جنگ جي وقت اهڙي رهائش قانون موجب ئي ٿي سگهي ٿي.

'''چوٿين ترميم''' (Fourth Amendment) فرد، گهر، دستاويزن ۽ ملڪيت جي غيرمعقول تلاشي ۽ ضبط کان تحفظ فراهم ڪري ٿي.

هن ترميم موجب تلاشيءَ جي وارنٽ لاءِ مخصوص قانوني شرطون، جن ۾ امڪاني معقول سبب شامل آهي، ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== پنجين ترميم ==
'''پنجين ترميم''' (Fifth Amendment) فوجداري انصاف ۽ ملڪيت جي تحفظ بابت اهم ضمانتون ڏئي ٿي.

انهن ۾ مخصوص سنگين ڏوهن لاءِ گرانڊ جيوريءَ جي ڪارروائي، ساڳئي ڏوهه تي ٻيهر مقدمي کان تحفظ، پنهنجي خلاف جبري شاهدي ڏيڻ کان تحفظ، مناسب قانوني طريقيڪار ۽ عوامي استعمال لاءِ خانگي ملڪيت وٺڻ جي صورت ۾ منصفاڻي معاوضي جا اصول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== ڇهين ۽ ستين ترميم ==
'''ڇهين ترميم''' (Sixth Amendment) فوجداري مقدمي ۾ ملزم جي حقن بابت آهي.

ان ۾ تيز ۽ کليل مقدمي، غيرجانبدار جيوري، الزام جي ڄاڻ، مخالف شاهدن کي منهن ڏيڻ، پنهنجي حق ۾ شاهد گهرائڻ ۽ وڪيل جي مدد حاصل ڪرڻ جون ضمانتون شامل آهن.

'''ستين ترميم''' (Seventh Amendment) مخصوص عام قانون وارن ديواني مقدمن ۾ جيوري ذريعي ٻڌڻيءَ جي حق کي محفوظ ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== اٺين، نائين ۽ ڏهين ترميم ==
'''اٺين ترميم''' (Eighth Amendment) حد کان وڌيڪ ضمانت يا ڏنڊ ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن کان تحفظ ڏئي ٿي.

'''نائين ترميم''' (Ninth Amendment) واضح ڪري ٿي ته آئين ۾ ڪجهه حقن جو ذڪر ٻين حقن جي وجود جي نفي طور نه سمجهيو وڃي.

'''ڏهين ترميم''' (Tenth Amendment) وفاقي نظام ۾ انهن اختيارن بابت آهي، جيڪي آئين وفاق کي نه ڏنا آهن ۽ نه وري رياستن کان منع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;NARABill&quot;/&gt;

== حقن جي منشور جو قانوني دائرو ==
حقن جو منشور شروعات ۾ بنيادي طور وفاقي حڪومت جي اختيارن تي پابنديون لاڳو ڪندو هو.

آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم کان پوءِ سپريم ڪورٽ جي فيصلن ذريعي حقن جي منشور جون گهڻيون ضمانتون رياستي حڪومتن تي پڻ لاڳو ٿيون.

هن قانوني عمل کي '''انڪارپوريشن''' (Incorporation) چيو ويندو آهي.

حقن جي منشور جون سڀئي شقون ساڳئي طريقي يا ساڳئي حد تائين رياستن تي لاڳو نه ٿيون آهن.

== حقن جي منشورن جو عالمي تصور ==
عام قانوني اصطلاح ۾ '''حقن جو منشور''' (Bill of rights) اهڙي دستاويز کي چيو ويندو آهي، جيڪو حڪومت جي اختيارن تي پابنديون مقرر ڪري ۽ فرد جي بنيادي حقن جي حفاظت ڪري.

اهڙو دستاويز آئين جو حصو، آئيني ترميم، الڳ قانون يا ڪنهن ٻي خاص قانوني حيثيت وارو پڌرنامو ٿي سگهي ٿو.

رابرٽسن موجب حقن جي منشورن جو فڪري بنياد ارڙهين صديءَ جي آزاد خيال سياسي نظرين ۽ محدود حڪومت جي تصور سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== فرانس ۾ انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو ==
'''انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو''' (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) 26 آگسٽ 1789ع تي فرانسيسي انقلاب دوران منظور ڪيو ويو.

هن پڌرنامي ۾ آزادي، ملڪيت، سلامتي، ظلم خلاف مزاحمت، قانون اڳيان برابري ۽ اختيارن جي ورهاست جهڙا اصول شامل آهن.

اهو جديد فرانسيسي آئيني قانون ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;FrenchDeclaration&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen
 |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/the-declaration-of-the-rights-of-man-and-of-the-citizen
 |publisher=Presidency of the French Republic
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== ٿامس پين سان تعلق ===
[[ٿامس پين]] جي ڪتاب ''Rights of Man'' جو پهريون حصو 1791ع ۽ ٻيو حصو 1792ع ۾ شايع ٿيو.

انهيءَ ڪري 1789ع وارو فرانسيسي پڌرنامو هن ڪتاب کان متاثر ٿي نه سگهيو.

بهرحال، پين فرانسيسي انقلاب جي حقن، جمهوري اصولن ۽ موروثي سياسي اختيارن جي مخالفت بابت اهم مفڪر هو.

== ڪينيڊا جو حقن جو منشور ==
[[ڪينيڊا]] ۾ '''Canadian Bill of Rights''' سن 1960ع ۾ وفاقي پارليامينٽ جي قانون طور منظور ٿيو.

هن قانون ۾ زندگي، آزادي، فرد جي سلامتي، ملڪيت ۽ بنيادي آزادين بابت ضمانتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;CanadaBill1960&quot;&gt;{{cite web
 |title=Canadian Bill of Rights
 |url=https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/C-12.3/
 |publisher=Department of Justice Canada
 |year=1960
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪينيڊا جو حقن ۽ آزادين وارو چارٽر ===
'''Canadian Charter of Rights and Freedoms''' سن 1982ع جي آئيني قانون جو حصو آهي.

هي چارٽر بنيادي آزادين، جمهوري حقن، قانوني حقن، برابريءَ جي حقن ۽ ٻين ضمانتن تي مشتمل آهي.

چارٽر جي پهرين شق موجب حقن تي اهڙيون معقول قانوني حدون لاڳو ٿي سگهن ٿيون، جيڪي آزاد ۽ جمهوري سماج ۾ واضح طور جائز ثابت ڪري سگهجن.&lt;ref name=&quot;CanadaCharter1982&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution Act, 1982 — Canadian Charter of Rights and Freedoms
 |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/const/FullText.html
 |publisher=Department of Justice Canada
 |year=1982
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جرمنيءَ جا بنيادي حق ==
[[جرمني]] جي '''بنيادي قانون''' (Grundgesetz؛ Basic Law) ۾ بنيادي حقن جو باب آرٽيڪل 1 کان 19 تائين آهي.

آرٽيڪل 1 انساني وقار کي ناقابلِ پامالي قرار ڏئي ٿو ۽ رياستي اختيارن کي ان جي عزت ۽ تحفظ جو پابند بڻائي ٿو.

آرٽيڪل 3 قانون اڳيان برابري ۽ امتيازي سلوڪ جي ممانعت بابت آهي، جڏهن ته آرٽيڪل 7 تعليمي نظام تي رياستي نگرانيءَ ۽ ٻين تعليمي معاملن بابت اصول بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanyBasicLaw&quot;&gt;{{cite web
 |title=Basic Law for the Federal Republic of Germany
 |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html
 |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== مثبت ۽ منفي ذميواريون ===
حقن جي منشورن ۾ حڪومت تي ٻن قسمن جون ذميواريون ٿي سگهن ٿيون.

'''منفي ذميواري''' (Negative obligation) موجب حڪومت کي ڪجهه عملن کان پاسو ڪرڻو پوي ٿو، جيئن غيرقانوني سينسرشپ يا من ماني گرفتاري.

'''مثبت ذميواري''' (Positive obligation) موجب حڪومت کي حقن جي تحفظ لاءِ مناسب قدم کڻڻا پئجي سگهن ٿا.

جرمنيءَ جي بنيادي قانون جو آرٽيڪل 1 رياست تي انساني وقار جي عزت ۽ تحفظ جي ذميواري مقرر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;GermanyBasicLaw&quot;/&gt;

بهرحال، هر سماجي يا معاشي حق جي عدالتي نفاذ جو دائرو ساڳيو نه هوندو آهي. اهو حق جي قانوني متن، وسيلن ۽ عدالتي تشريح تي دارومدار رکي ٿو.

== عمودي ۽ افقي اطلاق ==
'''عمودي اطلاق''' (Vertical effect) حقن جي انهن ضمانتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي فرد ۽ رياست جي لاڳاپن تي لاڳو ٿين.

'''افقي اطلاق''' (Horizontal effect) اهڙي قانوني صورتحال آهي، جنهن ۾ بنيادي حقن جا اصول خانگي ماڻهن يا ادارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن تي پڻ اثرانداز ٿين.

مثال طور، ملڪيت جي مالڪ کي عام طور پنهنجي ملڪيت وڪڻڻ جو اختيار حاصل هوندو آهي، پر امتيازي سلوڪ جي ممانعت وارا قانون مخصوص حالتن ۾ ان اختيار تي پابندي لڳائي سگهن ٿا.

حقن جي افقي اطلاق جو دائرو مختلف قانوني نظامن ۾ مختلف هوندو آهي.

=== ڏکڻ آفريڪا ۾ افقي اطلاق ===
[[ڏکڻ آفريڪا]] جي 1996ع واري آئين جي باب ٻئي ۾ حقن جو منشور شامل آهي.

آرٽيڪل 8 موجب منشور قانونسازي، انتظاميا، عدليه ۽ رياستي ادارن تي لاڳو ٿئي ٿو.

ساڳئي آرٽيڪل تحت ڪجهه حق خانگي ماڻهن ۽ قانوني شخصيت رکندڙ ادارن تي پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن حق جي نوعيت ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ ذميواري اهڙي اطلاق جي تقاضا ڪري.&lt;ref name=&quot;SouthAfricaRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 — Chapter 2: Bill of Rights
 |url=https://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights
 |publisher=Government of South Africa
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== ڏکڻ آفريڪا ۽ جمهوري تبديلي ==
1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڏکڻ آفريڪا ۾ نسل پرستيءَ واري حڪومتي نظام جي خاتمي کان پوءِ نئون آئيني نظام قائم ٿيو.

1996ع جي آئين جو باب ٻيو حقن جي منشور تي مشتمل آهي، جنهن ۾ انساني وقار، برابري، آزادي، زندگي، تعليم، صحت، رهائش ۽ ٻين حقن بابت ضمانتون شامل آهن.

آرٽيڪل 7 موجب رياست کي انهن حقن جي عزت، تحفظ، واڌاري ۽ تڪميل لاءِ قدم کڻڻا آهن.&lt;ref name=&quot;SouthAfricaRights&quot;/&gt;

== وچ ۽ اوڀر يورپ ==
1989ع کان پوءِ وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ سياسي تبديليون آيون ۽ جمهوري آئيني نظامن جي ترقي شروع ٿي.

انهن تبديلين دوران بنيادي حقن جي ضمانتن، آئيني عدالتن ۽ حڪومت جي اختيارن تي قانوني پابندين کي نئين اهميت حاصل ٿي.

رابرٽسن موجب 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ حقن جي منشورن جي عالمي اهميت وڌڻ جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ جمهوري آئينن جي تياري هئي.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== برطانيا جو حقن جو منشور ==
[[برطانيا]] ۾ 1689ع جو '''Bill of Rights''' هڪ تاريخي آئيني قانون آهي.

ان جو تعلق پارليامينٽ جي اختيارن، بادشاهي اختيارن تي پابندين ۽ ڪجهه مخصوص آئيني ضمانتن سان آهي.

بهرحال، اهو جديد انساني حقن جي مڪمل فهرست جي برابر نه آهي.

برطانيا ۾ انساني حقن جي تحفظ لاءِ عام قانون، پارليامينٽ جا قانون ۽ يورپي انساني حقن جي ڪنوينشن سان لاڳاپيل قانوني اصول پڻ اهم آهن.

=== انساني حقن جو قانون، 1998ع ===
'''Human Rights Act 1998''' برطانيا جي قانوني نظام ۾ يورپي انساني حقن جي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي گهريلو قانوني اثر ڏيڻ لاءِ منظور ٿيو.

هي قانون عدالتن کي ممڪن حد تائين قانونسازيءَ جي اهڙي تشريح ڪرڻ جي هدايت ڪري ٿو، جيڪا ڪنوينشن جي حقن سان مطابقت رکي.

برطانوي پارليامينٽ جي قانونسازيءَ جي بالادستيءَ سبب عدالتن جا اختيار ڪجهه اهڙن نظامن کان مختلف آهن، جتي عدالت غيرآئيني قانون کي مڪمل طور باطل قرار ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;UKHRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Human Rights Act 1998
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/42/contents
 |publisher=The National Archives, United Kingdom
 |year=1998
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ آئيني حق ==
[[آسٽريليا]] جي وفاقي آئين ۾ آمريڪي طرز جو جامع حقن جو منشور موجود نه آهي.

تنهن هوندي به آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ آئين جي نمائنده حڪومتي ڍانچي مان '''سياسي رابطي جي ضمني آزادي''' (Implied freedom of political communication) اخذ ڪئي آهي.

هي اصول سياسي رابطي تي غيرجائز قانوني پابندين کي محدود ڪري سگهي ٿو، پر اهو اظهار جي هر قسم جي آزاديءَ جو غيرمشروط ذاتي حق نه آهي.&lt;ref name=&quot;AustraliaExpression&quot;&gt;{{cite web
 |title=Right to Freedom of Opinion and Expression
 |url=https://www.ag.gov.au/rights-and-protections/human-rights-and-anti-discrimination/human-rights-scrutiny/public-sector-guidance-sheets/right-freedom-opinion-and-expression
 |publisher=Attorney-General's Department, Australia
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== حقن جي منشورن جو عدالتي نفاذ ==
حقن جي منشور جي مؤثريت جو دارومدار رڳو ان جي متن تي نه، پر ان جي قانوني حيثيت ۽ نفاذ جي ادارن تي پڻ هوندو آهي.

جتي حق آئين ۾ محفوظ هجن، اتي عدالتون مخصوص حالتن ۾ انهن سان ٽڪراءُ رکندڙ قانون يا حڪومتي عمل خلاف آئيني علاج ڏئي سگهن ٿيون.

جيڪڏهن حق رڳو عام قانون ۾ درج هجن، ته پارليامينٽ وٽ انهن ۾ تبديلي يا انهن کي منسوخ ڪرڻ جو وڌيڪ اختيار ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، اهڙي تبديليءَ جو دائرو هر ملڪ جي آئيني ڍانچي ۽ قانوني اصولن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;RobertsonBill2004&quot;/&gt;

== مختلف ملڪن جي حقن جي منشورن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c6d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#35547b;color:white;padding:10px;&quot; | چونڊيل ملڪن ۾ بنيادي حقن جا قانوني دستاويز
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | دستاويز
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e3eaf5;&quot; | قانوني حيثيت
|-
| آمريڪا
| حقن جو منشور
| 1791ع
| آئيني ترميمون
|-
| فرانس
| انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو
| 1789ع
| فرانسيسي آئيني نظام ۾ تسليم ٿيل بنيادي دستاويز
|-
| ڪينيڊا
| Canadian Bill of Rights
| 1960ع
| وفاقي قانون
|-
| ڪينيڊا
| Charter of Rights and Freedoms
| 1982ع
| آئيني چارٽر
|-
| جرمني
| Basic Law، آرٽيڪل 1–19
| 1949ع
| آئيني بنيادي حق
|-
| برطانيا
| Bill of Rights
| 1689ع
| تاريخي آئيني قانون
|-
| برطانيا
| Human Rights Act
| 1998ع
| پارليامينٽ جو قانون
|-
| ڏکڻ آفريڪا
| آئين جو باب ٻيو
| 1996ع
| آئيني حقن جو منشور
|-
| آسٽريليا
| مخصوص آئيني ضمانتون ۽ ضمني سياسي رابطي جي آزادي
| مختلف
| آئيني متن ۽ عدالتي تشريح
|}

== تنقيد ۽ قانوني بحث ==
حقن جي منشورن بابت اهم قانوني ۽ سياسي بحثن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي مفادن جي وچ ۾ توازن، عدالتن ۽ چونڊيل پارليامينٽن جا اختيار، مثبت ۽ منفي حقن جو نفاذ، ۽ خانگي لاڳاپن ۾ آئيني حقن جو اطلاق شامل آهن.

خاص طور سماجي ۽ معاشي حقن بابت سوال پيدا ٿئي ٿو ته عدالتون حڪومت کي وسيلن جي فراهميءَ يا پاليسيءَ بابت ڪهڙي حد تائين پابند ڪري سگهن ٿيون.

انهن سوالن جا جواب مختلف ملڪن جي آئيني متن، عدالتي فيصلن ۽ سياسي نظامن موجب مختلف آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[آمريڪا جو آئين]]
* [[آئيني قانون]]
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[جان لاڪ]]
* [[جيمس ميڊيسن]]
* [[فرانسيسي انقلاب]]
* [[عدالتي نظرثاني]]
* [[بنيادي حق]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights-transcript آمريڪي قومي آرڪائيوز — حقن جي منشور جو اصل متن]
* [https://www.archives.gov/founding-docs/bill-of-rights/how-did-it-happen حقن جي منشور جي تاريخ]
* [https://guides.loc.gov/bill-of-rights لائبريري آف ڪانگريس — حقن جو منشور]
* [https://www.legifrance.gouv.fr/Droit-francais/Constitution/Declaration-des-Droits-de-l-Homme-et-du-Citoyen-de-1789 فرانسيسي حقن جو پڌرنامو]
* [https://laws.justice.gc.ca/eng/const/FullText.html ڪينيڊا جو آئين ۽ حقن جو چارٽر]
* [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html جرمنيءَ جو بنيادي قانون]
* [https://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights ڏکڻ آفريڪا جو حقن جو منشور]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:United_States_Bill_of_Rights وڪيميڊيا ڪامنز — آمريڪي حقن جو منشور]

[[زمرو:آمريڪا جو آئين]]
[[زمرو:1791ع جا قانون]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ انساني حق]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:انساني حقن جا دستاويز]]
[[زمرو:آمريڪي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:بنيادي حق]]</text>
      <sha1>4cfb2l4as2rwjnaris7ewwlhtj32wy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حقن جو منشور (آمريڪا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104841</id>
    <redirect title="آمريڪا جو حقن جو منشور" />
    <revision>
      <id>425308</id>
      <timestamp>2026-10-25T21:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[حقن جو منشور (آمريڪا)]] کي [[آمريڪا جو حقن جو منشور]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>425308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="kx5524q0kt4pk8lu80e5fmklsv4kdla" xml:space="preserve">#چوريو [[آمريڪا جو حقن جو منشور]]</text>
      <sha1>kx5524q0kt4pk8lu80e5fmklsv4kdla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حقن جو بل 1689ع</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104842</id>
    <revision>
      <id>425310</id>
      <timestamp>2026-10-25T21:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1689ع ۾ انگلينڊ جي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل تاريخي آئيني قانون}} {{About|انگلينڊ جي 1689ع واري آئيني قانون|آمريڪا جي حقن جي بل|آمريڪا جو حقن جو بل}}  {{Infobox document | name = حقن جو بل 1689ع | title_orig = Bill of Rights 1689 | orig_lang_code = en | image = English Bill of Rights of 1689.jpg | image_size = 260px | caption = 1689ع جي...</comment>
      <origin>425310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29365" sha1="i1g3ib6l15fkhiht5n09hc3fup1am0i" xml:space="preserve">
{{Short description|1689ع ۾ انگلينڊ جي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل تاريخي آئيني قانون}}
{{About|انگلينڊ جي 1689ع واري آئيني قانون|آمريڪا جي حقن جي بل|آمريڪا جو حقن جو بل}}

{{Infobox document
| name = حقن جو بل 1689ع
| title_orig = Bill of Rights 1689
| orig_lang_code = en
| image = English Bill of Rights of 1689.jpg
| image_size = 260px
| caption = 1689ع جي انگريزي حقن جي بل جو اصل تاريخي دستاويز
| date_created = 1689ع
| date_presented = 13 فيبروري 1689ع (حقن جو اعلان)
| date_ratified = 16 ڊسمبر 1689ع (شاهي منظوري)
| date_effective = 1689ع
| date_repeal = مڪمل طور منسوخ نه ٿيو؛ ڪجهه شقون تبديل يا منسوخ ٿيل
| location_of_document = [[پارلياماني آرڪائيوز]]، [[لنڊن]]
| commissioned = [[انگلينڊ جي پارليامينٽ]]
| writer = انگريزي ڪنوينشن پارليامينٽ
| signers = [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه|وليم ٽيون]] ۽ [[ميري ٻي، انگلينڊ جي راڻي|ميري ٻي]] (شاهي منظوري)
| media_type = پارچمينٽ تي لکيل آئيني قانون
| subject = پارلياماني اختيار، شهري آزاديون ۽ تاج جي جانشيني
| purpose = شاهي اختيارن تي قانوني پابنديون، پارليامينٽ جي آزادين جو تحفظ ۽ تاج جي جانشينيءَ جو تعين
}}

'''حقن جو بل 1689ع''' ({{Lang-en|Bill of Rights 1689}}) [[انگلينڊ جي پارليامينٽ]] جو هڪ تاريخي آئيني قانون آهي، جنهن کي 16 ڊسمبر 1689ع تي شاهي منظوري ملي. هن قانون جو مڪمل تاريخي عنوان ''An Act Declaring the Rights and Liberties of the Subject and Settling the Succession of the Crown'' آهي، جنهن جي سنڌي معنيٰ آهي: '''رعيت جي حقن ۽ آزادين جو اعلان ڪرڻ ۽ تاج جي جانشيني مقرر ڪرڻ وارو قانون'''. هن دستاويز انگلينڊ ۾ بادشاهه ۽ پارليامينٽ جي وچ ۾ آئيني لاڳاپن کي نئين قانوني بنياد تي منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bill of Rights 1688
 |url=https://www.legislation.gov.uk/aep/WillandMarSess2/1/2/enacted
 |website=legislation.gov.uk
 |publisher=The National Archives
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKParliamentBill&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bill of Rights 1689
 |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/revolution/collections1/collections-glorious-revolution/billofrights/
 |publisher=UK Parliament
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

هي قانون [[شاندار انقلاب]] (Glorious Revolution) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو. ان انقلاب دوران [[جيمس ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمس ٻئي]] جي حڪمراني ختم ٿي ۽ سندس ڌيءَ [[ميري ٻي، انگلينڊ جي راڻي|ميري ٻي]] ۽ سندس مڙس [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه|وليم آف اورنج]] کي گڏيل طور تخت تي ويهاريو ويو. حقن جي بل شاهي اختيارن تي پابنديون لاڳو ڪيون، پارليامينٽ جي آزاد چونڊن ۽ اندروني تقرير جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو، پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ محصول وصول ڪرڻ ۽ امن واري دور ۾ مستقل فوج رکڻ کي غيرقانوني قرار ڏنو، ۽ عدالتي نظام بابت اهم تحفظ قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Convention&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Convention and Bill of Rights
 |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/revolution/overview/billofrights/
 |publisher=UK Parliament
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

هي بل برطانيا جي [[غيرمدون آئين]] جو هڪ اهم تاريخي حصو آهي. ان جون ڪيتريون ئي بنيادي شقون اڄ به قانوني اهميت رکن ٿيون، خاص ڪري پارلياماني استحقاق ۽ پارليامينٽ جي اندر تقرير جي آزاديءَ سان لاڳاپيل شقون.&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Maer
 |first1=Lucinda
 |last2=Gay
 |first2=Oonagh
 |title=Bill of Rights 1689
 |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn00293/
 |publisher=House of Commons Library
 |date=2009-10-05
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== نالي ۽ تاريخ بابت وضاحت ==
هن قانون کي عام تاريخي ادب ۾ ''Bill of Rights 1689'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته برطانيا جي سرڪاري قانوني ويب سائيٽ تي ان جو عنوان ''Bill of Rights 1688'' پڻ ڏنل آهي. اهو فرق پراڻي انگريزي تاريخي ۽ پارلياماني سال ڳڻپ جي طريقي سبب پيدا ٿيو آهي.

ان دور ۾ انگلينڊ ۾ قانوني سال جي شروعات ۽ پارلياماني اجلاسن جي تاريخن کي اڄوڪي طريقي کان مختلف نموني درج ڪيو ويندو هو. قانون کي 16 ڊسمبر 1689ع تي شاهي منظوري ملي، پر سرڪاري قانوني مجموعن ۾ ان کي 1688ع واري پارلياماني اجلاس سان منسوب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== اسٽوارٽ خاندان ۽ شاهي اختيار ===
سترهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ بادشاهه جي اختيارن، پارليامينٽ جي قانون سازيءَ واري حيثيت، محصول وصول ڪرڻ ۽ مذهبي پاليسين بابت مسلسل اختلاف موجود هئا. [[اسٽوارٽ خاندان]] جي بادشاهن ۽ پارليامينٽ جي وچ ۾ تڪرارن انگلينڊ جي آئيني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

انهن تڪرارن جو هڪ اهم سوال اهو هو ته ڇا بادشاهه پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ قانون معطل ڪري سگهي ٿو يا مخصوص ماڻهن کي قانون جي پابنديءَ کان آجو ڪري سگهي ٿو. ان سان گڏ محصولن، فوجي اختيارن ۽ مذهبي آزاديءَ بابت به اختلاف وڌندا رهيا.&lt;ref name=&quot;RevolutionOverview&quot;&gt;{{cite web
 |title=Overview of the Glorious Revolution
 |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/revolution/overview/
 |publisher=UK Parliament
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== جيمس ٻئي جي حڪومت ===
1685ع ۾ جيمس ٻيون انگلينڊ جو بادشاهه ٿيو. سندس حڪومت دوران ڪيٿولڪ مذهب سان لاڳاپيل پاليسين، قانونن جي عملداريءَ ۾ شاهي استثنا ۽ پارليامينٽ سان اختلافن سياسي بحران پيدا ڪيو.

جيمس ٻئي پاران مذهبي پاليسين کي شاهي اختيارن وسيلي لاڳو ڪرڻ ۽ پارليامينٽ جي مخالفت باوجود حڪومتي فيصلا ڪرڻ سبب ڪيترن سياسي ۽ مذهبي گروهن ۾ بيچيني وڌي. سندس پاليسين خلاف مخالفت آخرڪار شاهي جانشينيءَ جي سوال سان ڳنڍجي وئي.&lt;ref name=&quot;NationalArchivesDeclaration&quot;&gt;{{cite web
 |title=James II and the Declaration of Rights
 |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/explore-the-collection/stories/declaration-of-rights/
 |publisher=The National Archives
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== شاندار انقلاب 1688ع ===
[[File:William III and Mary II.jpg|thumb|right|وليم ٽيون ۽ ميري ٻي، جن 1689ع ۾ گڏيل طور انگلينڊ جو تخت سنڀاليو.]]

1688ع ۾ انگلينڊ جي ڪجهه بااثر سياسي شخصيتن وليم آف اورنج کي ملڪ ۾ مداخلت جي دعوت ڏني. وليم نومبر 1688ع ۾ پنهنجي فوج سان انگلينڊ پهتو. جيمس ٻئي جي سياسي ۽ فوجي حمايت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو آخرڪار ملڪ ڇڏي فرانس ڏانهن روانو ٿيو.

انهن واقعن کي انگريزي تاريخ ۾ ''Glorious Revolution'' يا شاندار انقلاب چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ انگلينڊ ۾ اقتدار جي منتقلي نسبتاً گهٽ خونريزيءَ سان ٿي، پر هن انقلاب ۽ ان سان لاڳاپيل جنگين کي مڪمل طور پرامن قرار ڏيڻ درست نه آهي، خاص ڪري آئرلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي حالتن کي نظر ۾ رکندي.&lt;ref name=&quot;NationalArchivesDeclaration&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RevolutionOverview&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن پارليامينٽ ۽ تخت جي آڇ ===
1689ع ۾ گڏ ٿيل ڪنوينشن پارليامينٽ ۾ جيمس ٻئي جي اقتدار ڇڏڻ جي آئيني حيثيت بابت اختلاف ٿيا. آخرڪار پارليامينٽ اهو موقف اختيار ڪيو ته جيمس ٻئي جي ملڪ ڇڏڻ سبب تخت خالي ٿي چڪو هو.

13 فيبروري 1689ع تي وليم ۽ ميري کي گڏيل طور تاج جي آڇ ڪئي وئي. انهيءَ موقعي تي ''Declaration of Rights'' يعني حقن جو اعلان پڙهي ٻڌايو ويو. هن اعلان ۾ بادشاهه جي اڳوڻن عملن تي اعتراض ۽ پارليامينٽ جي حقن بابت اصول شامل هئا.

اهو اعلان ڊسمبر 1689ع ۾ باقاعدي قانوني صورت اختيار ڪري ''Bill of Rights'' بڻيو.&lt;ref name=&quot;Convention&quot;/&gt;

== قانون جي منظوري ==
حقن جي اعلان کي پارلياماني قانون ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل 1689ع دوران مڪمل ٿيو. 16 ڊسمبر 1689ع تي وليم ٽئين ۽ ميري ٻئي جي شاهي منظوريءَ کان پوءِ اهو قانون بڻيو.

هي قانون رڳو بادشاهه جي اختيارن کي محدود ڪرڻ لاءِ نه هو، پر تاج جي جانشينيءَ بابت مذهبي ۽ آئيني اصول مقرر ڪرڻ لاءِ پڻ اهم هو. ان ذريعي پارليامينٽ جي قانون سازيءَ واري حيثيت کي مضبوط بنياد مليو.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKParliamentBill&quot;/&gt;

== حقن جي بل جون اهم شقون ==
حقن جي بل ۾ شاهي اختيارن، پارلياماني آزاديءَ، عدالتن ۽ شهرين جي ڪجهه حقن بابت اصول بيان ڪيا ويا آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''حقن جي بل 1689ع جون اهم آئيني شقون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | شق
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | آئيني اهميت
|-
| '''قانونن جي معطلي'''
| پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ شاهي اختيار سان قانونن کي معطل ڪرڻ غيرقانوني قرار ڏنو ويو.
| قانون سازيءَ جي عمل ۾ پارليامينٽ جي حيثيت مضبوط ٿي.
|-
| '''قانونن کان ڇوٽ'''
| بادشاهه جي پنهنجي مرضيءَ سان قانونن جي عملداريءَ کان ڇوٽ ڏيڻ واري دعويٰ کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.
| قانون جي حڪمرانيءَ کي تحفظ مليو.
|-
| '''محصول ۽ ٽيڪس'''
| پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ تاج جي استعمال لاءِ رقم وصول ڪرڻ غيرقانوني قرار ڏنو ويو.
| مالي اختيارن تي پارلياماني ضابطو مضبوط ٿيو.
|-
| '''درخواست جو حق'''
| رعيت کي بادشاهه آڏو درخواست پيش ڪرڻ جو حق تسليم ڪيو ويو.
| درخواست ڏيڻ سبب ٿيندڙ ڪارروائيءَ خلاف تحفظ ڏنو ويو.
|-
| '''مستقل فوج'''
| امن واري دور ۾ پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ مستقل فوج رکڻ غيرقانوني قرار ڏنو ويو.
| فوجي طاقت تي پارلياماني نگرانيءَ جو اصول قائم ٿيو.
|-
| '''هٿيار رکڻ'''
| پروٽيسٽنٽ رعيت کي قانون ۽ پنهنجي حيثيت مطابق دفاع لاءِ هٿيار رکڻ جي اجازت ڏني وئي.
| هڪ محدود ۽ مذهبي شرط سان لاڳاپيل حق تسليم ٿيو.
|-
| '''آزاد چونڊون'''
| پارليامينٽ جي ميمبرن جون چونڊون آزاد هجڻ گهرجن.
| شاهي مداخلت خلاف پارلياماني نمائندگيءَ جو تحفظ ٿيو.
|-
| '''تقرير جي آزادي'''
| پارليامينٽ جي تقريرن ۽ ڪارروائين تي پارليامينٽ کان ٻاهر عدالتن ۾ سوال نه اٿارڻ جو اصول مقرر ٿيو.
| پارلياماني استحقاق جو بنيادي تحفظ قائم ٿيو.
|-
| '''غيرمعمولي ضمانت ۽ ڏنڊ'''
| حد کان وڌيڪ ضمانت يا غيرمعمولي ڏنڊ مقرر ڪرڻ کان منع ڪئي وئي.
| عدالتي انصاف ۾ تحفظ فراهم ٿيو.
|-
| '''ظالماڻيون سزائون'''
| ظالماڻين ۽ غيرمعمولي سزائن کي ممنوع قرار ڏنو ويو.
| سزا ڏيڻ واري رياستي اختيار تي قانوني حد مقرر ٿي.
|-
| '''جيوري'''
| جيوري جي قانوني ۽ مناسب چونڊ بابت اصول بيان ڪيا ويا.
| عدالتي ڪارروائيءَ جي شفافيت کي هٿي ملي.
|-
| '''سزا کان اڳ ضبطگي'''
| ڏوهه ثابت ٿيڻ کان اڳ مخصوص ماڻهن جي ڏنڊن يا ملڪيت جي ضبطگي بابت عطين ۽ واعدن کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.
| عدالتي فيصلي کان اڳ سزا جهڙي مالي ڪارروائيءَ خلاف تحفظ مليو.
|-
| '''پارليامينٽ جا اجلاس'''
| شڪايتن جي ازالي ۽ قانونن جي حفاظت لاءِ پارليامينٽ جا اجلاس بار بار ٿيڻ گهرجن.
| باقاعدي پارلياماني عمل جي اهميت تسليم ٿي.
|}
&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

=== پارليامينٽ جي تقرير جي آزادي ===
حقن جي بل جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شقن مان هڪ آرٽيڪل 9 آهي. ان موجب پارليامينٽ اندر تقرير، بحث ۽ ڪارروائيءَ جي آزاديءَ تي پارليامينٽ کان ٻاهر ڪنهن عدالت يا اداري ۾ اعتراض يا سوال نه اٿارڻ گهرجي.

هي اصول اڄ به برطانوي پارلياماني استحقاق جو بنيادي حصو آهي. ان جو مقصد پارليامينٽ جي ميمبرن کي قانون سازي ۽ بحث دوران آزادانه اظهار جي گنجائش ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKParliamentBill&quot;/&gt;

=== ٽيڪسن تي پارلياماني ضابطو ===
قانون موجب پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ تاج جي استعمال لاءِ رقم گڏ ڪرڻ غيرقانوني آهي. هن اصول بادشاهه جي مالي اختيارن کي پارلياماني منظوريءَ سان مشروط ڪيو.

هي شق انگلينڊ ۾ حڪومت جي آمدنيءَ ۽ خرچن تي پارليامينٽ جي وڌندڙ نگرانيءَ جي تاريخ ۾ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

=== مستقل فوج بابت پابندي ===
حقن جي بل موجب امن واري دور ۾ پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ ملڪ اندر مستقل فوج رکڻ غيرقانوني آهي.

انهيءَ اصول جو مقصد فوجي طاقت کي رڳو بادشاهه جي ذاتي اختيار هيٺ رکڻ بدران پارلياماني نگرانيءَ سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

=== عدالتي حق ۽ تحفظ ===
حقن جي بل ۾ غيرمعمولي ضمانتن، حد کان وڌيڪ ڏنڊن ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن جي ممانعت ڪئي وئي.

انهن شقن جو مقصد سزا ڏيڻ ۽ عدالتي ڪارروائيءَ ۾ حڪومتي اختيار جي بيجا استعمال کي محدود ڪرڻ هو. ساڳيءَ طرح جيوري جي چونڊ ۽ ڏوهه ثابت ٿيڻ کان اڳ مالي ضبطگيءَ بابت پڻ اصول مقرر ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

== مذهبي معاملن ۽ تاج جي جانشيني ==

=== پروٽيسٽنٽ جانشيني ===
حقن جي بل جي هڪ اهم خصوصيت تاج جي جانشينيءَ کي پروٽيسٽنٽ مذهبي نظام سان ڳنڍڻ هئي.

1688ع جي سياسي بحران ۾ ڪيٿولڪ بادشاهه جيمس ٻئي جي مذهبي پاليسين ۽ سندس خاندان جي جانشينيءَ بابت خدشن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1689ع واري قانون ۾ اهڙيون شقون شامل ڪيون ويون، جن جو مقصد ڪيٿولڪ حڪمران جي تخت تي اچڻ کي روڪڻ هو.

انهيءَ مذهبي جانشينيءَ واري نظام کي بعد ۾ [[ايڪٽ آف سيٽلمينٽ 1701ع]] ذريعي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RevolutionOverview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

=== مذهبي رواداريءَ جون حدون ===
1689ع ۾ ''Toleration Act'' پڻ منظور ٿيو. ان قانون ڪجهه پروٽيسٽنٽ مذهبي اختلاف رکندڙ گروهن کي عبادت جي سلسلي ۾ محدود قانوني رعايتون ڏنيون.

تنهن هوندي به ان دور جي مذهبي رواداري جديد معنيٰ ۾ سڀني مذهبن جي برابريءَ تي ٻڌل نه هئي. ڪيٿولڪن ۽ ڪجهه ٻين مذهبي گروهن تي سرڪاري عهدن ۽ سياسي حقن بابت پابنديون برقرار رهيون.

تنهنڪري حقن جي بل کي جديد عالمي مذهبي برابريءَ جي مڪمل دستاويز بدران سترهين صديءَ جي مخصوص سياسي ۽ مذهبي حالتن ۾ سمجهڻ ضروري آهي.

== انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جا الڳ آئيني دستاويز ==
1689ع ۾ انگلينڊ جي حقن جي بل سان گڏ اسڪاٽلينڊ ۾ ''Claim of Right Act 1689'' منظور ٿيو.

ان وقت انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ الڳ رياستون ۽ پارليامينٽون هيون، جيتوڻيڪ انهن جو بادشاهه گڏيل هو. ان ڪري انگريزي حقن جي بل کي 1689ع ۾ سڄي برطانيا جي هڪ ئي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل قانون سمجهڻ تاريخي طور درست نه آهي.

1707ع جي اتحاد کان پوءِ انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ گڏجي [[عظيم برطانيا جي بادشاهت]] جو حصو بڻيا.&lt;ref name=&quot;UKParliament1689&quot;&gt;{{cite web
 |title=1689 Bill of Rights
 |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/2015-parliament-in-the-making/get-involved1/2015-banners-exhibition/ross-sinclair/1689-bill-of-rights-gallery/
 |publisher=UK Parliament
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== آئيني اهميت ==

=== شاهي اختيارن جون حدون ===
حقن جي بل جو بنيادي مقصد بادشاهه جي اختيارن کي اڳ ۾ موجود قانونن ۽ پارلياماني اصولن جي تابع ڪرڻ هو.

هن قانون بادشاهه کي پارليامينٽ کان مٿانهون قانون ساز ادارو قرار نه ڏنو، بلڪه واضح ڪيو ته ڪجهه اهم اختيار پارليامينٽ جي منظوريءَ کان سواءِ استعمال نٿا ڪري سگهجن.

اهو عمل انگلينڊ ۾ آئيني بادشاهت جي ارتقا جو اهم مرحلو هو، جيتوڻيڪ جديد پارلياماني حڪومت هڪ ئي قانون سان مڪمل صورت اختيار نه ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Convention&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;

=== پارلياماني بالادستي ===
حقن جي بل پارليامينٽ جي قانون سازي، مالياتي نگراني ۽ سياسي آزاديءَ کي مضبوط ڪيو.

ان هوندي به جديد برطانوي پارلياماني بالادستيءَ جو نظريو ڪيترن صدين جي آئيني ارتقا جو نتيجو آهي. حقن جي بل کي ان ارتقا جي هڪ بنيادي مرحلي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;

=== قانون جي حڪمراني ===
قانون جي حڪمرانيءَ جي تصور موجب حڪومتي اختيارن جو استعمال قانون جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.

حقن جي بل ۾ قانون معطل ڪرڻ، محصول وصول ڪرڻ ۽ سزا ڏيڻ بابت شاهي اختيارن تي پابنديون انهيءَ اصول جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهن.

== ٻين تاريخي دستاويزن سان لاڳاپو ==

=== ميگنا ڪارٽا ===
[[ميگنا ڪارٽا]] 1215ع انگلينڊ جي آئيني تاريخ جو هڪ اڳوڻو اهم دستاويز هو. ان ۾ بادشاهه جي اختيارن تي ڪجهه قانوني حدن ۽ مخصوص حقن بابت اصول بيان ڪيا ويا هئا.

1689ع جو حقن جو بل مختلف تاريخي حالتن ۾ وجود ۾ آيو، پر ٻنهي دستاويزن کي شاهي اختيارن تي قانوني پابندين جي ڊگهي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;UKParliament1689&quot;/&gt;

=== آمريڪا جو حقن جو بل ===
[[آمريڪا جو حقن جو بل]] آمريڪي آئين جي پهرين ڏهن ترميمن تي مشتمل آهي، جيڪي 1791ع ۾ منظور ٿيون.

انگلينڊ جي 1689ع واري حقن جي بل آمريڪي آئيني سوچ تي اثر وڌو، خاص طور سزا، ضمانت ۽ پارلياماني يا نمائنده ادارن جي حقن بابت تاريخي اصولن جي حوالي سان.

آمريڪي آئين جي اٺين ترميم ۾ حد کان وڌيڪ ضمانت، غيرمعمولي ڏنڊ ۽ ظالماڻين يا غيرمعمولي سزائن جي ممانعت انگريزي حقن جي بل سان واضح تاريخي مشابهت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;UKParliamentBill&quot;/&gt;

=== جديد انساني حقن جا قانون ===
برطانيا ۾ [[انساني حقن جو قانون 1998ع]] (Human Rights Act 1998) انساني حقن جي جديد قانوني تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هن قانون ذريعي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي ڪيترن حقن کي ملڪي عدالتن ۾ لاڳو ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو ويو.

1689ع جو حقن جو بل ۽ 1998ع جو انساني حقن وارو قانون پنهنجي نوعيت، تاريخي مقصد ۽ قانوني دائري ۾ مختلف آهن. 1998ع واري قانون 1689ع جي حقن جي بل کي مڪمل طور ختم نه ڪيو.&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
1689ع جو حقن جو بل جديد معنيٰ ۾ سڀني شهرين جي بنيادي حقن جو جامع اعلان نه هو.

ان جو وڏو حصو جيمس ٻئي جي حڪومتي عملن خلاف آئيني ردعمل ۽ پارليامينٽ جي مخصوص حقن جي بحاليءَ تي ٻڌل هو. مذهبي جانشينيءَ بابت ان جون شقون پڻ ان دور جي پروٽيسٽنٽ سياسي بالادستيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون.

ان هوندي به قانون جي حڪمراني، پارلياماني آزادي ۽ شاهي اختيارن تي پابندين جي تاريخ ۾ ان کي بنيادي دستاويزن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Convention&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;

== موجوده قانوني حيثيت ==
حقن جو بل مڪمل طور منسوخ نه ٿيو آهي. ان جون ڪجهه شقون اڄ به قانوني اهميت رکن ٿيون، جڏهن ته ٻين شقن ۾ بعد وارن قانونن وسيلي تبديليون يا منسوخيون ٿيون آهن.

خاص طور پارليامينٽ جي اندر تقرير جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آرٽيڪل 9 برطانوي آئيني قانون ۾ اهميت برقرار رکي ٿو.

برطانيا جي پارليامينٽ عام قانون سازيءَ ذريعي آئيني قانونن ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿي، پر اهڙن قانونن جي آئيني حيثيت ۽ عدالتن پاران انهن جي تشريح عام قانونن کان وڌيڪ پيچيده قانوني سوال پيدا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CommonsLibrary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | '''حقن جي بل سان لاڳاپيل اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال / تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1215ع
| ميگنا ڪارٽا جو جاري ٿيڻ
|-
| 1685ع
| جيمس ٻئي جو تخت تي ويهڻ
|-
| نومبر 1688ع
| وليم آف اورنج جو انگلينڊ ۾ فوج سان پهچڻ
|-
| ڊسمبر 1688ع
| جيمس ٻئي جو انگلينڊ ڇڏڻ
|-
| 13 فيبروري 1689ع
| وليم ۽ ميري کي تاج جي آڇ ۽ حقن جو اعلان
|-
| 11 اپريل 1689ع
| وليم ٽئين ۽ ميري ٻئي جي تاجپوشي
|-
| 16 ڊسمبر 1689ع
| حقن جي بل کي شاهي منظوري
|-
| 1701ع
| ايڪٽ آف سيٽلمينٽ ذريعي جانشينيءَ بابت وڌيڪ قانوني انتظام
|-
| 1707ع
| انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي سياسي اتحاد سان عظيم برطانيا جو قيام
|-
| 1791ع
| آمريڪا جي حقن جي بل جي منظوري
|-
| 1998ع
| برطانيا ۾ انساني حقن جو قانون منظور ٿيڻ
|}
&lt;ref name=&quot;Convention&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NationalArchivesDeclaration&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BillOriginal&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:English Bill of Rights of 1689.jpg|حقن جي بل جو اصل دستاويز
File:English Bill of Rights of 1689 (top).jpg|اصل دستاويز جو مٿيون حصو
File:English Bill of Rights of 1689 (middle).jpg|اصل دستاويز جو وچيون حصو
File:English Bill of Rights of 1689 (bottom).jpg|اصل دستاويز جو هيٺيون حصو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاندار انقلاب]]
* [[ميگنا ڪارٽا]]
* [[انگلينڊ جي پارليامينٽ]]
* [[پارلياماني بالادستي]]
* [[آئيني بادشاهت]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[آمريڪا جو حقن جو بل]]
* [[انساني حقن جو قانون 1998ع]]
* [[ايڪٽ آف سيٽلمينٽ 1701ع]]
* [[جيمس ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه]]
* [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه]]
* [[ميري ٻي، انگلينڊ جي راڻي]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite web
 |last1=Maer
 |first1=Lucinda
 |last2=Gay
 |first2=Oonagh
 |title=Bill of Rights 1689
 |publisher=House of Commons Library
 |date=2009-10-05
 |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN00293/SN00293.pdf
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.legislation.gov.uk/aep/WillandMarSess2/1/2 برطانيا جي سرڪاري قانوني ويب سائيٽ تي حقن جو بل]
* [https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/revolution/collections1/collections-glorious-revolution/billofrights/ برطانوي پارليامينٽ ۾ محفوظ اصل دستاويز]
* [https://www.nationalarchives.gov.uk/explore-the-collection/stories/declaration-of-rights/ برطانوي نيشنل آرڪائيوز: حقن جو اعلان]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:English_Bill_of_Rights_of_1689 وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:1689ع ۾ انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جي آئيني تاريخ]]
[[زمرو:برطانوي آئيني قانون]]
[[زمرو:انساني حقن جي تاريخ]]
[[زمرو:انگلينڊ جي پارليامينٽ جا قانون]]
[[زمرو:شاندار انقلاب]]
[[زمرو:حقن جا بل]]</text>
      <sha1>i1g3ib6l15fkhiht5n09hc3fup1am0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بل آف اٽينڊر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104843</id>
    <revision>
      <id>425311</id>
      <timestamp>2026-10-25T21:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عدالتي مقدمي کان سواءِ مخصوص شخص يا گروهه کي سزا ڏيندڙ قانون سازي}} {{Distinguish|مواخذو}}  '''بل آف اٽينڊر''' ({{Lang-en|Bill of attainder}})، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''قانون سازيءَ ذريعي سزا ڏيڻ وارو بل''' يا '''محروميِ حقوق جو بل''' پڻ چئي سگهجي ٿو، اهڙو قانوني مسودو آهي، جنهن ذريعي قا...</comment>
      <origin>425311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20485" sha1="h5z05w8scuipgc93msbca50y55icouk" xml:space="preserve">
{{Short description|عدالتي مقدمي کان سواءِ مخصوص شخص يا گروهه کي سزا ڏيندڙ قانون سازي}}
{{Distinguish|مواخذو}}

'''بل آف اٽينڊر''' ({{Lang-en|Bill of attainder}})، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''قانون سازيءَ ذريعي سزا ڏيڻ وارو بل''' يا '''محروميِ حقوق جو بل''' پڻ چئي سگهجي ٿو، اهڙو قانوني مسودو آهي، جنهن ذريعي قانون ساز ادارو ڪنهن مخصوص شخص يا سڃاڻپ جوڳي گروهه کي باقاعدي عدالتي مقدمي کان سواءِ سزا ڏئي ٿو. هي اصطلاح انگريزي قانوني تاريخ مان نڪتل آهي، جتي پارليامينٽ غداري يا ٻين سياسي الزامن جي بنياد تي مخصوص ماڻهن خلاف اهڙا قانون منظور ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Background on Bills of Attainder
 |url=https://constitution.congress.gov/browse/essay/artI-S9-C3-1/ALDE_00013186/
 |website=Constitution Annotated
 |publisher=Congressional Research Service
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور بل آف اٽينڊر عام طور موت جي سزا، ملڪيت جي ضبطگي ۽ وراثتي حقن جي خاتمي سان لاڳاپيل هوندو هو. ان سان ملندڙ قانوني صورت ''Bill of Pains and Penalties'' سڏبي هئي، جنهن ذريعي موت جي سزا کان گهٽ نوعيت جون سزائون يا نااهليون مقرر ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

انگلينڊ ۾ پندرهين کان ارڙهين صديءَ تائين بل آف اٽينڊر سياسي ۽ مذهبي تڪرارن ۾ استعمال ٿيا. [[هينري اٺون، انگلينڊ جو بادشاهه|هينري اٺين]] جي دور ۾ انهن کي خاص اهميت حاصل ٿي. آمريڪا جي آئين ۾ بعد ۾ اهڙي قانون سازيءَ تي واضح پابندي لڳائي وئي، ڇاڪاڻ ته اها عدليه ۽ قانون ساز اداري جي اختيارن جي ورهاست جي اصول سان ٽڪراءُ ۾ سمجهي وئي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

== اصطلاح جي معنيٰ ==
انگريزي قانون ۾ ''attainder'' اهڙي قانوني حيثيت کي چيو ويندو هو، جيڪا غداري يا سنگين ڏوهه جي سزا سان پيدا ٿيندي هئي. تاريخي طور ان جي نتيجن ۾ ملڪيت جي ضبطگي، قانوني نااهلي ۽ ''corruption of blood'' شامل ٿي سگهندا هئا.

''Corruption of blood'' مان مراد وراثتي حقن جي اهڙي قانوني محرومي هئي، جنهن جي ڪري سزا يافته شخص جا وارث سندس ذريعي ملڪيت ورثي ۾ حاصل نه ڪري سگهندا هئا.

عام عدالتي سزا ۽ بل آف اٽينڊر ۾ بنيادي فرق اهو هو ته بل آف اٽينڊر جي صورت ۾ قانون ساز ادارو پاڻ مخصوص شخص جي سزا جو فيصلو ڪندو هو، جڏهن ته عام فوجداري نظام ۾ ڏوهه ثابت ڪرڻ ۽ سزا مقرر ڪرڻ جو ڪم عدالت ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== انگلينڊ ۾ شروعات ===
وچئين دور جي انگلينڊ ۾ بادشاهه ۽ پارليامينٽ جي لاڳاپن سان گڏ غداريءَ ۽ سياسي وفاداريءَ بابت قانوني نظام ترقي ڪندو رهيو.

برطانوي هائوس آف ڪامنز لائبريريءَ جي تاريخي جائزي موجب بل آف اٽينڊر جي استعمال جو هڪ ابتدائي مثال 1321ع ۾ ملي ٿو. ان کان پوءِ اهي قانون سياسي مخالفن، باغين ۽ تخت جي دعويدارن خلاف استعمال ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;CommonsImpeachment&quot;&gt;{{cite report
 |title=Impeachment
 |publisher=House of Commons Library
 |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-7612/CBP-7612.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽيوڊر خاندان جو دور ===
[[ٽيوڊر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران بل آف اٽينڊر سياسي طاقت جي استعمال جو اهم ذريعو بڻيا.

خاص طور هينري اٺين جي حڪومت ۾ شاهي درٻار جي اختلافن، مذهبي تبديلين ۽ سياسي مخالفت جي پسمنظر ۾ اهڙن قانونن جو استعمال ٿيو.

انهن قانونن وسيلي ڪڏهن اهڙن ماڻهن کي سزا ڏني وئي، جن خلاف عام عدالتي ڪارروائيءَ ذريعي ڏوهه ثابت ڪرڻ سياسي يا عملي طور ڏکيو سمجهيو ويندو هو.

=== ٿامس ڪرومويل ===
[[File:Thomas Cromwell by Hans Holbein the Younger.jpg|thumb|right|[[ٿامس ڪرومويل]]، هينري اٺين جو وزير، جنهن کي 1540ع ۾ اٽينڊر جي قانون تحت سزا ڏني وئي.]]

[[ٿامس ڪرومويل]] هينري اٺين جي حڪومت جو هڪ بااثر وزير ۽ انگلينڊ جي مذهبي سڌارن ۾ اهم شخصيت هو.

1540ع ۾ ڪرومويل سياسي مخالفت ۽ شاهي اعتماد وڃائڻ کان پوءِ گرفتار ٿيو. سندس خلاف بل آف اٽينڊر منظور ڪيو ويو ۽ کيس عام عدالتي مقدمي کان سواءِ موت جي سزا ڏني وئي.

28 جولاءِ 1540ع تي کيس قتل ڪيو ويو. سندس ڪيس ٽيوڊر دور ۾ قانون سازيءَ ذريعي سزا ڏيڻ جي مشهور مثالن مان هڪ آهي.

=== ٿامس وينٽورٿ، ارل آف اسٽرافورڊ ===
[[ٿامس وينٽورٿ، ارل آف اسٽرافورڊ]]، بادشاهه [[چارلس پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|چارلس پهرئين]] جو اهم صلاحڪار هو.

1641ع ۾ پارليامينٽ سندس خلاف بل آف اٽينڊر منظور ڪيو. بادشاهه جي منظوريءَ کان پوءِ اسٽرافورڊ کي موت جي سزا ڏني وئي.

هي واقعو انگلينڊ جي گهرو جنگ کان اڳ بادشاهه ۽ پارليامينٽ جي وچ ۾ وڌندڙ سياسي تڪرار جي تاريخ ۾ اهم سمجهيو وڃي ٿو.

== بل آف اٽينڊر جو قانوني عمل ==
تاريخي طور اهڙو بل پارليامينٽ ۾ پيش ڪيو ويندو هو. منظوريءَ ۽ گهربل شاهي توثيق کان پوءِ اهو قانون بڻجي ويندو هو.

عام فوجداري مقدمي جي ابتڙ، هن عمل ۾ قانون ساز ادارو مخصوص شخص بابت سزا مقرر ڪندو هو. متاثر شخص کي عام عدالتي مقدمي جهڙا تحفظ لازمي طور حاصل نه هوندا هئا.

اهڙي قانون جا نتيجا ان جي متن ۽ دور جي قانون مطابق مختلف ٿي سگهندا هئا، پر انهن ۾ موت جي سزا، ملڪيت ضبط ٿيڻ ۽ وراثتي حقن جو خاتمو شامل ٿي سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

== بل آف اٽينڊر جا قانوني نتيجا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''بل آف اٽينڊر جا تاريخي قانوني اثر'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | اثر
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
|-
| '''عدالتي مقدمي کان محرومي'''
| مخصوص شخص کي عام عدالتي عمل کان سواءِ سزا ڏئي سگهبي هئي.
|-
| '''موت جي سزا'''
| روايتي بل آف اٽينڊر ۾ موت جي سزا شامل ٿي سگهندي هئي.
|-
| '''ملڪيت جي ضبطگي'''
| سزا يافته شخص جي ملڪيت تاج جي حق ۾ ضبط ٿي سگهندي هئي.
|-
| '''وراثتي حقن جي محرومي'''
| ''Corruption of blood'' سبب وارثن جا وراثتي حق متاثر ٿيندا هئا.
|-
| '''سياسي نااهلي'''
| قانون جي نوعيت موجب عهدن، لقبن ۽ سياسي حقن کان محرومي ٿي سگهندي هئي.
|-
| '''قانون ساز اداري جو عدالتي ڪردار'''
| پارليامينٽ مخصوص شخص جي سزا جو فيصلو ڪندي هئي.
|}
&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CommonsImpeachment&quot;/&gt;

== بل آف اٽينڊر ۽ بل آف پينز اينڊ پينلٽيز ==
بل آف اٽينڊر سان لاڳاپيل هڪ ٻيو اصطلاح ''Bill of Pains and Penalties'' آهي.

تاريخي طور ٻنهي ۾ اهم فرق سزا جي نوعيت جو هو. بل آف اٽينڊر عام طور موت جي سزا ۽ ان سان لاڳاپيل قانوني محرومين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته بل آف پينز اينڊ پينلٽيز ۾ جلاوطني، عهدن تان هٽائڻ يا ٻين گهٽ سخت سزائن جو بندوبست ٿي سگهندو هو.

آمريڪي آئيني قانون ۾ بل آف اٽينڊر جي ممانعت جي تشريح ٻنهي قسمن جي قانون سازيءَ تائين وڌائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionDoctrine&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bills of Attainder Doctrine
 |url=https://www.law.cornell.edu/constitution-conan/article-1/section-9/clause-3/bills-of-attainder-doctrine
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مواخذي کان فرق ==
[[مواخذو]] (Impeachment) ۽ بل آف اٽينڊر تاريخي طور مختلف پارلياماني طريقا آهن.

مواخذي ۾ مخصوص الزام ۽ انهن جي ٻڌڻيءَ جو عمل شامل هوندو هو، جڏهن ته بل آف اٽينڊر قانون سازيءَ ذريعي سڌي سزا مقرر ڪرڻ جو طريقو هو.

برطانوي پارلياماني تاريخ ۾ ٻئي طريقا حڪومتي عهديدارن ۽ سياسي شخصيتن خلاف استعمال ٿيا، پر انهن جي قانوني نوعيت مختلف هئي.&lt;ref name=&quot;CommonsImpeachment&quot;/&gt;

== 1798ع جو آئرش بغاوت وارو واقعو ==
[[لارڊ ايڊورڊ فٽزجيرالڊ]] آئرلينڊ جي انقلابي تحريڪ سان لاڳاپيل اڳواڻ هو. هو 1798ع جي آئرش بغاوت جي اهم شخصيتن مان هو.

فٽزجيرالڊ مئي 1798ع ۾ زخمن سبب فوت ٿيو. ان کان پوءِ سندس خلاف اٽينڊر جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن جا اثر سندس ملڪيت ۽ وراثتي حقن تي پيا.

هائوس آف ڪامنز لائبريريءَ جي رپورٽ موجب 1798ع ۾ فٽزجيرالڊ خلاف منظور ڪيل قانون برطانوي پارلياماني تاريخ ۾ بل آف اٽينڊر جي آخري استعمال طور ڄاڻايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;CommonsImpeachment&quot;/&gt;

== 1870ع جا قانوني سڌارا ==
[[Forfeiture Act 1870]] برطانوي فوجداري قانون ۾ هڪ اهم تبديلي آندي.

هن قانون جي پهرين شق موجب غداري يا سنگين ڏوهن جي سزا پاڻمرادو اٽينڊر، ''corruption of blood'' يا ملڪيت جي ضبطگيءَ جو سبب نه بڻجڻي هئي.

اهو قانون 4 جولاءِ 1870ع تي منظور ٿيو. تنهن هوندي به هن قانون کي هر قسم جي خصوصي پارلياماني سزا واري قانون سازيءَ جي مڪمل ۽ صريح ممانعت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Forfeiture1870&quot;&gt;{{cite web
 |title=Forfeiture Act 1870
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Vict/33-34/23/enacted
 |publisher=The National Archives
 |date=1870-07-04
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪا ۾ آئيني ممانعت ==

=== آمريڪي آئين جون شقون ===
[[آمريڪا جو آئين]] وفاقي حڪومت ۽ رياستن ٻنهي کي بل آف اٽينڊر منظور ڪرڻ کان روڪي ٿو.

آئين جي آرٽيڪل پهرئين، سيڪشن 9، شق 3 ۾ وفاقي قانون سازيءَ لاءِ بل آف اٽينڊر ۽ اڳوڻي تاريخ کان لاڳو ٿيندڙ فوجداري قانونن جي ممانعت موجود آهي.

آرٽيڪل پهرئين، سيڪشن 10، شق 1 رياستن تي پڻ اهڙي پابندي لاڳو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

=== ممانعت جو مقصد ===
آمريڪي آئين جي جوڙيندڙن لاءِ بل آف اٽينڊر جي ممانعت ان ڪري اهم هئي جو اهڙي قانون سازيءَ ۾ قانون ساز ادارو عدالت جو ڪم پاڻ انجام ڏيندو هو.

انهيءَ ممانعت جو مقصد عدليه ۽ قانون ساز اداري جي اختيارن کي جدا رکڻ ۽ مخصوص ماڻهن يا گروهن کي سياسي بنيادن تي سزا ڏيڻ کان بچائڻ هو.

[[جيمس ميڊيسن]] ''The Federalist No. 44'' ۾ بل آف اٽينڊر جي مخالفت کي فردن جي تحفظ ۽ مناسب قانون سازيءَ جي اصولن سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

== آمريڪي سپريم ڪورٽ جا اهم فيصلا ==

=== Cummings v. Missouri (1867) ===
هن ڪيس ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ اهڙين وفاداريءَ وارين قسمن بابت فيصلو ڏنو، جيڪي مخصوص ماڻهن کي سندن ماضيءَ جي عملن سبب پيشاورانه حقن کان محروم ڪري رهيون هيون.

عدالت اهڙي قانوني پابنديءَ کي بل آف اٽينڊر جي آئيني ممانعت سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;USConstitutionDoctrine&quot;/&gt;

=== Ex parte Garland (1867) ===
هن ڪيس ۾ وفاقي عدالتن ۾ وڪالت ڪرڻ لاءِ مخصوص وفاداريءَ جي قسم جي شرط تي سوال اٿاريو ويو.

سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته اهڙي شرط ماضيءَ جي عملن جي بنياد تي سزا جهڙي نااهلي پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ڪري اها آئيني ممانعت سان ٽڪراءُ ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionDoctrine&quot;/&gt;

=== United States v. Lovett (1946) ===
1943ع ۾ آمريڪي ڪانگريس اهڙي مالي شق منظور ڪئي، جنهن ذريعي ٽن مخصوص وفاقي ملازمن جون پگهارون بند ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.

انهن ملازمن تي سياسي سرگرمين بابت الزام لڳايا ويا هئا. 1946ع ۾ سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته مخصوص ماڻهن کي عدالتي مقدمي کان سواءِ سرڪاري ملازمت کان مستقل طور محروم ڪرڻ بل آف اٽينڊر جي ممانعت جي خلاف آهي.&lt;ref name=&quot;Lovett1946&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=United States v. Lovett
 |vol=328
 |reporter=U.S.
 |opinion=303
 |date=1946
 |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/328/303/
}}&lt;/ref&gt;

=== United States v. Brown (1965) ===
1965ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ هڪ وفاقي قانون جي شق کي غيرآئيني قرار ڏنو، جيڪا ڪميونسٽ پارٽيءَ جي ميمبرن کي مزدور يونين جي مخصوص عهدن تي ڪم ڪرڻ کان روڪيندي هئي.

عدالت موجب قانون ساز ادارو ڪنهن مخصوص سياسي گروهه کي سڌي سزا ڏيڻ لاءِ عدالتي عمل جي جاءِ نٿو وٺي سگهي.

هن فيصلي ۾ بل آف اٽينڊر جي ممانعت کي اختيارن جي ورهاست سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;Brown1965&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=United States v. Brown
 |vol=381
 |reporter=U.S.
 |opinion=437
 |date=1965
 |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/381/437/
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪي عدالتي فيصلن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:9px;&quot; | '''بل آف اٽينڊر بابت اهم آمريڪي فيصلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ڪيس
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي مسئلو
|-
| ''Cummings v. Missouri''
| 1867ع
| وفاداريءَ جي قسم وسيلي پيشاورانه نااهلي
|-
| ''Ex parte Garland''
| 1867ع
| وڪالت لاءِ ماضيءَ جي سياسي عملن بابت قسم
|-
| ''United States v. Lovett''
| 1946ع
| مخصوص وفاقي ملازمن جي پگهارن ۽ ملازمت تي پابندي
|-
| ''United States v. Brown''
| 1965ع
| سياسي جماعت جي ميمبرن کي يونين جي عهدن کان روڪڻ
|}
&lt;ref name=&quot;USConstitutionDoctrine&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovett1946&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Brown1965&quot;/&gt;

== اڳوڻي تاريخ کان فوجداري قانون ۽ بل آف اٽينڊر ==
''Ex post facto law'' اهڙي فوجداري قانون کي چيو وڃي ٿو، جيڪو اڳ ۾ ٿيل عمل تي پوئين تاريخ کان سزا لاڳو ڪري يا ماضيءَ جي عمل جي فوجداري نتيجن کي وڌيڪ سخت ڪري.

بل آف اٽينڊر جي ممانعت ۽ اڳوڻي تاريخ کان فوجداري قانونن جي ممانعت الڳ آئيني تحفظ آهن.

بل آف اٽينڊر جي ممانعت جو مرڪزي سوال اهو آهي ته ڇا قانون ساز اداري مخصوص شخص يا گروهه کي عدالتي مقدمي کان سواءِ سزا ڏني آهي.

ان جي ابتڙ ''ex post facto'' قانون بابت سوال اهو هوندو آهي ته ڇا فوجداري قانون کي ماضيءَ جي عمل تي غيرقانوني نموني لاڳو ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;USConstitutionHistory&quot;/&gt;

== آئيني ۽ انساني حقن جي اهميت ==
بل آف اٽينڊر جي ممانعت جديد آئيني قانون ۾ عدالتي انصاف، قانون جي حڪمراني ۽ اختيارن جي ورهاست جي اصولن سان لاڳاپيل آهي.

هن ممانعت جو بنيادي مقصد اهو آهي ته قانون ساز ادارو مخصوص ماڻهن جي ڏوهه ۽ سزا بابت عدالت جو ڪردار ادا نه ڪري.

اهو اصول سياسي مخالفت جي بنياد تي سزا ڏيڻ، مخصوص گروهن کي نشانو بڻائڻ ۽ عدالتي تحفظن کي نظرانداز ڪرڻ خلاف هڪ اهم آئيني پابندي مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;USConstitutionDoctrine&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[آمريڪا جو آئين]]
* [[انگريزي قانون]]
* [[مواخذو]]
* [[غداري]]
* [[هينري اٺون، انگلينڊ جو بادشاهه]]
* [[ٿامس ڪرومويل]]
* [[انساني حق]]
* [[فوجداري قانون]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Story
 |first=Joseph
 |title=Commentaries on the Constitution of the United States
 |year=1833
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Hamilton
 |first=Alexander
 |author2=James Madison
 |author3=John Jay
 |title=The Federalist Papers
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://constitution.congress.gov/ آمريڪي آئين جي سرڪاري تشريح]
* [https://www.law.cornell.edu/constitution-conan/article-1/section-9/clause-3/bills-of-attainder-doctrine ڪارنيل لا اسڪول: بل آف اٽينڊر]
* [https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Vict/33-34/23/enacted فورفيچر ايڪٽ 1870ع]
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Bill+of+attainder&amp;title=Special:MediaSearch&amp;type=image وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:انگريزي قانون]]
[[زمرو:قانوني تاريخ]]
[[زمرو:فوجداري قانون]]
[[زمرو:آمريڪي آئيني قانون]]
[[زمرو:انساني حقن جي تاريخ]]
[[زمرو:قانون سازي]]</text>
      <sha1>h5z05w8scuipgc93msbca50y55icouk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نشريات ۽ ميڊيا جا حق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104844</id>
    <revision>
      <id>425312</id>
      <timestamp>2026-10-25T21:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}} {{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}  File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائ...</comment>
      <origin>425312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28548" sha1="me47xuju1chs9h37pxbgm04rfharer3" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== Animal Defenders International v. United Kingdom ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.

''Animal Defenders International v. the United Kingdom'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.

يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.

عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== Australian Capital Television v Commonwealth ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.

''Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.

حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.

هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.

عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106
 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''European Media Freedom Act'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.

هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.

ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.

خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.

ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''Media Development Indicators'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.

انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>me47xuju1chs9h37pxbgm04rfharer3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425313</id>
      <parentid>425312</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28606" sha1="jupqvsafuqfcuy9t5wrj1vzv9hu7fb4" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== Australian Capital Television v Commonwealth ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.

''Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.

حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.

هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.

عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106
 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''European Media Freedom Act'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.

هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.

ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.

خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.

ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''Media Development Indicators'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.

انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>jupqvsafuqfcuy9t5wrj1vzv9hu7fb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425314</id>
      <parentid>425313</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28667" sha1="f19fmpfnamwb180f10c3rap6jwo0e6q" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''European Media Freedom Act'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.

هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.

ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.

خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.

ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''Media Development Indicators'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.

انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>f19fmpfnamwb180f10c3rap6jwo0e6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425315</id>
      <parentid>425314</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28682" sha1="d6big4pcs7i9s5aq0tk1rjwkknjw124" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.

خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.

ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''Media Development Indicators'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.

انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>d6big4pcs7i9s5aq0tk1rjwkknjw124</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425316</id>
      <parentid>425315</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28679" sha1="l51wdeg63p619sk0khzz2gr4hgojyuu" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''Media Development Indicators'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.

انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>l51wdeg63p619sk0khzz2gr4hgojyuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425317</id>
      <parentid>425316</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28696" sha1="myfol87o7f5t01562ft6mpbqdzovhjj" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (Media ownership concentration) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.

اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.

بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>myfol87o7f5t01562ft6mpbqdzovhjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425318</id>
      <parentid>425317</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28707" sha1="5ctf1abn51z44ck2a8dlr2kr1mlnf5y" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (ميڊيا اونرشپ ڪنسنٽريشن) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.
اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (Horizontal ownership) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.

عمودي مالڪي (Vertical ownership) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>5ctf1abn51z44ck2a8dlr2kr1mlnf5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425319</id>
      <parentid>425318</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28726" sha1="fnxrcgg7a1ickmkjhk2t66468zl2jdd" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (ميڊيا اونرشپ ڪنسنٽريشن) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.
اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (ھورائزينٽل اونرشپ) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.
عمودي مالڪي (ورٽيڪل اونرشپ) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''Cross-media ownership'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.

اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>fnxrcgg7a1ickmkjhk2t66468zl2jdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425320</id>
      <parentid>425319</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28736" sha1="92xxnabpw6yy884gqxjw727sjky9sb2" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (ميڊيا اونرشپ ڪنسنٽريشن) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.
اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (ھورائزينٽل اونرشپ) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.
عمودي مالڪي (ورٽيڪل اونرشپ) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''ڪراس-ميڊيا اونرشپ'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.
اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.

لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>92xxnabpw6yy884gqxjw727sjky9sb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425321</id>
      <parentid>425320</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28734" sha1="tuiuqqo0zioj5rm045m45oek9p5y487" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (ميڊيا اونرشپ ڪنسنٽريشن) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.
اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (ھورائزينٽل اونرشپ) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.
عمودي مالڪي (ورٽيڪل اونرشپ) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''ڪراس-ميڊيا اونرشپ'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.
اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.
لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (Public service broadcasting) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.

اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>tuiuqqo0zioj5rm045m45oek9p5y487</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425322</id>
      <parentid>425321</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28745" sha1="oz9exc3itvb5hsq95d02mwsl9q1lxwe" xml:space="preserve">
{{Short description|اظهار جي آزادي، نشرياتي ادارن، ميڊيا جي مالڪي ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل حق}}
{{About|نشرياتي ۽ ابلاغي حقن|صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي}}

[[File:Television studio.jpg|thumb|left|ٽيليويزن جو نيوز اسٽوڊيو؛ نشرياتي ميڊيا عوام تائين خبرون، سياسي بحث ۽ معلومات پهچائڻ جو اهم وسيلو آهي.]]

'''نشريات ۽ ميڊيا جا حق''' ({{Lang-en|Broadcast and media rights}}) انهن قانوني، آئيني ۽ انساني حقن جو مجموعو آهن، جيڪي [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]]، [[معلومات تائين رسائي]]، [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، اخبارن ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] سان لاڳاپيل آهن. انهن حقن جو مقصد ماڻهن کي معلومات حاصل ڪرڻ، خيال ظاهر ڪرڻ، مختلف سياسي ۽ سماجي نظرين تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ عوامي بحث ۾ حصو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;&gt;{{cite report
 |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression
 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=2011-09-12
 |id=CCPR/C/GC/34
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جمهوري سماجن ۾ آزاد ميڊيا کي عوامي نگراني، سياسي احتساب، چونڊن بابت ڄاڻ ۽ مختلف خيالن جي اظهار لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نشرياتي ميڊيا جي محدود فريڪوئنسي وسيلن، وڏي مالي لاڳت، ميڊيا جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي اثراندازيءَ سبب ميڊيا جي آزاديءَ ۽ ان جي ضابطي بابت مختلف آئيني سوال پيدا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;&gt;{{cite web
 |title=UNESCO's Media Development Indicators
 |url=https://www.unesco.org/en/media-development-indicators
 |publisher=UNESCO
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون موجب اظهار جي آزاديءَ ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق شامل آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ موجب رياستن کي آزاد، گهڻ رخي ۽ اداراتي طور خودمختيار ميڊيا لاءِ مناسب قانوني ماحول فراهم ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڇاپي جي ميڊيا جو دور ===
ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ اخبارون، رسالا، ڪتاب ۽ سياسي پمفليٽ عوامي خيالن جي اظهار جا اهم وسيلا هئا.

ڇاپي جي ٽيڪنالاجيءَ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي تحريڪن کي پنهنجا خيال شايع ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. تنهن هوندي به ڇپائيءَ جي خرچ، ورڇ جي سهولتن، خواندگيءَ ۽ حڪومتي پابندين سبب سڀني گروهن کي هڪجهڙي رسائي حاصل نه هئي.

ان دور ۾ صحافتي آزاديءَ جا اهم سوال رياستي سينسرشپ، اشاعت تي پابندين، بدناميءَ جي قانونن ۽ سياسي مخالفت جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.

=== ريڊيو جو ظهور ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيو عوامي ابلاغ جو هڪ اهم وسيلو بڻيو.

ريڊيو وسيلي خبرون، سياسي تقريرون، ثقافتي پروگرام ۽ سرڪاري اعلان وڏي آباديءَ تائين هڪ ئي وقت پهچڻ لڳا.

ڇاپي جي ميڊيا جي ابتڙ، ريڊيو نشريات لاءِ مخصوص فريڪوئنسيون، ٽيڪنيڪي سهولتون ۽ قانوني اجازت گهربل هوندي هئي. انهيءَ ڪري نشرياتي لائسنسن ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم جي ورڇ بابت سرڪاري ضابطا اهم بڻيا.

=== ٽيليويزن جي ترقي ===
[[File:Television studio HTV.jpg|thumb|right|ٽيليويزن جي نشرياتي اسٽوڊيو ۾ ڪيمرا. ٽيليويزن جي ترقيءَ عوامي ابلاغ جي معاشي ۽ سياسي اهميت وڌائي.]]

ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان تصوير، آواز ۽ سڌي نشريات عوامي ابلاغ جو حصو بڻيا.

ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪرڻ، پروگرام تيار ڪرڻ ۽ نشريات پهچائڻ لاءِ وڏي سرمائي جي ضرورت سبب ڪيترن ملڪن ۾ نشرياتي مارڪيٽن اندر محدود تعداد ۾ وڏا ادارا اثرائتا رهيا.

ان صورتحال ميڊيا جي مالڪي، سياسي نمائندگي، تجارتي اثراندازي ۽ عوامي مفاد جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ڪيا.

=== ڊجيٽل ميڊيا جو دور ===
انٽرنيٽ، سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ آن لائين وڊيو پليٽفارمن جي ترقيءَ ابلاغ جي روايتي نظام ۾ تبديليون آنديون.

ڊجيٽل ميڊيا ماڻهن کي روايتي اخبار يا نشرياتي اسٽيشن جي ضرورت کان سواءِ پنهنجا خيال وڏي پيماني تي پهچائڻ جو موقعو ڏئي ٿي.

ان سان گڏ آن لائين پليٽفارمن جي معاشي طاقت، الگورٿمن ذريعي مواد جي چونڊ، ذاتي معلومات جي استعمال، غلط معلومات ۽ مواد هٽائڻ بابت نوان قانوني ۽ انساني حقن جا سوال پڻ پيدا ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Media Freedom Act
 |url=https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en
 |publisher=European Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن جو قانون ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان حق ۾ معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ مختلف وسيلن ذريعي ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ رکڻ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.

آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي ڪجهه قانوني پابنديون ممڪن آهن، پر اهي قانون ۾ مقرر ٿيل، جائز مقصد لاءِ ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجن.

انهن مقصدن ۾ ٻين جي حقن يا شهرت جو تحفظ، قومي سلامتي، عوامي نظم، صحت ۽ اخلاقيات جو تحفظ شامل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== گڏيل قومن جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ===
2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو.

هن تشريح موجب ميڊيا جي ضابطن ۾ ڇاپي جي ميڊيا، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جي مختلف خاصيتن کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

ڪميٽيءَ سرڪاري نشرياتي ادارن جي اداراتي آزادي، صحافتي خودمختياري ۽ نشرياتي لائسنسن جي غيرامتيازي نظام تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== نشريات ۽ ميڊيا جا بنيادي حق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''نشرياتي ۽ ابلاغي حقن جا اهم اصول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| '''اظهار جي آزادي'''
| خيال ۽ معلومات ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق
| عوامي بحث ۽ سياسي اظهار جو تحفظ
|-
| '''صحافت جي آزادي'''
| صحافين ۽ ادارن جي آزادانه خبرن ۽ تجزين جي اشاعت
| رياستي ۽ ٻين ناجائز مداخلتن کان تحفظ
|-
| '''معلومات تائين رسائي'''
| عوامي ادارن وٽ موجود معلومات حاصل ڪرڻ جو حق
| شفافيت ۽ احتساب
|-
| '''اداراتي آزادي'''
| ميڊيا جي ادارتي فيصلن ۾ ناجائز مداخلت کان تحفظ
| خبرن جي چونڊ ۽ پيشڪش ۾ خودمختياري
|-
| '''ميڊيا ۾ گهڻ رخي نمائندگي'''
| مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي آوازن جي موجودگي
| معلوماتي تنوع ۽ عوامي بحث
|-
| '''مالڪيءَ جي شفافيت'''
| ميڊيا ادارن جي مالڪن ۽ اثرائتي ڪنٽرول بابت ڄاڻ
| مفادن جي ٽڪراءَ جي سڃاڻپ
|-
| '''منصفاڻي نشرياتي ضابطابندي'''
| واضح، غيرامتيازي ۽ مناسب لائسنسنگ
| نشرياتي وسيلن تائين رسائي
|-
| '''صحافتي ذريعن جو تحفظ'''
| ڳجهن معلوماتي ذريعن جي رازداري
| تحقيقاتي صحافت جي آزادي
|-
| '''سياسي ابلاغ'''
| چونڊن ۽ عوامي پاليسين بابت خيالن جي اظهار جا موقعا
| نمائنده جمهوري عمل ۾ شرڪت
|-
| '''ڊجيٽل اظهار'''
| انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل وسيلن ذريعي معلومات جي ڏي وٺ
| جديد ابلاغي آزادي
|}
&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جي مالڪي ۽ گهڻ رخي نمائندگي ==

=== ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ ===
ميڊيا جي مالڪيءَ جو مرڪوز ٿيڻ (ميڊيا اونرشپ ڪنسنٽريشن) اهڙي صورتحال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ محدود تعداد ۾ ڪمپنيون يا مالڪ ڪنهن ميڊيا مارڪيٽ جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکن.
اهڙي مرڪوز ٿيڻ سبب خبرن جي ورڇ، ادارتي پاليسين، اشتهارن ۽ عوامي بحث ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي بابت خدشا پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، ميڊيا جي وڏي اداري جي موجودگي پاڻمرادو ادارتي آزاديءَ جي خاتمي جو ثبوت ناهي. ان جو جائزو مالڪيءَ جي جوڙجڪ، ادارتي عمل، مارڪيٽ جي مقابلي ۽ موجود متبادل ذريعن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

=== افقي ۽ عمودي مالڪي ===
ميڊيا جي افقي مالڪي (ھورائزينٽل اونرشپ) مان مراد هڪ ئي قسم جي ميڊيا جا ڪيترائي ادارا هڪ ڪمپنيءَ جي ڪنٽرول هيٺ هجڻ آهي.
عمودي مالڪي (ورٽيڪل اونرشپ) ان صورت کي چيو ويندو آهي، جڏهن هڪ ڪمپني مواد جي تياري، ورڇ ۽ نشرياتي پهچ جي مختلف مرحلن تي ڪنٽرول رکي.

=== مختلف ميڊيا جي گڏيل مالڪي ===
''ڪراس-ميڊيا اونرشپ'' اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ مالڪ اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن يا ڊجيٽل پليٽفارمن جي مختلف قسمن ۾ ملڪيت رکي.
اهڙي مالڪيءَ بابت ضابطن جو مقصد مارڪيٽ جي مقابلي ۽ معلوماتي تنوع جي تحفظ سان گڏ ملڪيت ۽ ڪاروبار جي جائز حقن ۾ توازن پيدا ڪرڻ هوندو آهي.

== نشرياتي لائسنس ۽ ريڊيو اسپيڪٽرم ==
ريڊيو فريڪوئنسي اسپيڪٽرم هڪ محدود ۽ منظم ٿيندڙ وسيلو آهي. نشرياتي ادارن جي فريڪوئنسي استعمال بابت لائسنس ۽ ٽيڪنيڪي ضابطا مداخلت کان پاڪ نشريات ۽ وسيلن جي مناسب ورڇ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
بين الاقوامي انساني حقن جي اصولن موجب نشرياتي لائسنسن جون شرطون غيرضروري طور سخت يا امتيازي نه هجڻ گهرجن.
لائسنسنگ جا ضابطا ميڊيا جي تنوع، ڪميونٽي ريڊيو ۽ عوامي مفاد جي مقصدن کي نظر ۾ رکي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

== سرڪاري ۽ خانگي نشرياتي ادارا ==

=== عوامي خدمت واري نشريات ===
عوامي خدمت واري نشريات (پبلڪ سروس براڊ ڪاسٽنگ) جو مقصد عوام کي خبرون، تعليم، ثقافت ۽ عام دلچسپيءَ جا پروگرام مهيا ڪرڻ آهي.
اهڙن ادارن جي مالياتي ۽ انتظامي جوڙجڪ مختلف ملڪن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. انهن جي اداراتي آزاديءَ جو تحفظ ان ڪري اهم آهي ته سرڪاري مالي سهائتا سياسي مداخلت جو ذريعو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;

=== خانگي نشريات ===
خانگي نشرياتي ادارا تجارتي آمدني، اشتهارن، رڪنيتن ۽ ٻين مالي ذريعن تي ڀاڙي سگهن ٿا.

انهن ادارن کي اظهار ۽ ملڪيت جا حق حاصل هوندا آهن، پر نشرياتي قانونن تحت لائسنسنگ، اشتهارن، مواد ۽ عوامي مفاد بابت مناسب ضابطن جي پابندي پڻ ٿي سگهي ٿي.

== سياسي نشريات ۽ چونڊ مهم ==

=== سياسي اشتهار ===
سياسي اشتهار اهڙو ادا ڪيل ابلاغي مواد آهي، جنهن جو مقصد چونڊن، سياسي جماعتن، عوامي پاليسين يا سياسي مسئلن بابت راءِ تي اثرانداز ٿيڻ هوندو آهي.

مختلف ملڪن ۾ سياسي اشتهارن بابت قانون مختلف آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ادا ڪيل سياسي نشرياتي اشتهارن تي پابنديون آهن، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ مخصوص شرطن هيٺ اجازت آهي.

=== نشرياتي غيرجانبداري ===
نشرياتي غيرجانبداريءَ جو مقصد عوامي اهميت جي مسئلن تي مناسب، درست ۽ منصفاڻي معلومات فراهم ڪرڻ آهي.

ان جو مطلب هر موضوع تي سڀني خيالن کي لازمي طور هڪجهڙو وقت ڏيڻ نه آهي. مختلف قانوني نظامن ۾ غيرجانبداري، درستگي ۽ سياسي نمائندگيءَ جا معيار الڳ آهن.

== برطانيا ۾ نشرياتي حق ==

=== نشرياتي ضابطا ===
برطانيا ۾ [[آفڪام]] (Ofcom) نشرياتي شعبي جو اهم ضابطه ڪار ادارو آهي.

برطانوي نشرياتي قانونن تحت سياسي غيرجانبداري ۽ خبرن جي درستگيءَ بابت مخصوص ضابطا لاڳو ٿين ٿا.

برطانيا ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي آهي، جڏهن ته مخصوص شرطن تحت سياسي جماعتن جون نشريات (Party Political Broadcasts) ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;&gt;{{cite web
 |title=Claims made in campaign material
 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/voting-and-elections/campaigning-your-vote/claims-made-campaign-material
 |publisher=Electoral Commission
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

=== اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم ===
2013ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] برطانيا جي ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابنديءَ بابت هڪ اهم فيصلو ڏنو.
''[[اينيمل ڊفينڊرز انٽرنيشنل v. يونائيٽيڊ ڪنگڊم]]'' ڪيس ۾ هڪ غيرسرڪاري تنظيم پنهنجي جانورن جي تحفظ واري مهم جو ٽيليويزن اشتهار نشر ڪرائڻ گهريو، پر سياسي اشتهارن بابت قانوني پابنديءَ سبب اجازت نه ملي.
يورپي عدالت جي گرانڊ چيمبر 22 اپريل 2013ع تي نون جي مقابلي ۾ اٺن ججن جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته مخصوص حالتن ۾ اها پابندي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10 جي ڀڃڪڙي نه هئي.
عدالت قانون سازيءَ جي جائزي، نشرياتي غيرجانبداريءَ ۽ ٻين ابلاغي وسيلن جي موجودگيءَ کي اهميت ڏني. اختلاف ڪندڙ ججن پابنديءَ جي وسيع دائري بابت اعتراض اٿاريا.&lt;ref name=&quot;AnimalDefenders&quot;&gt;{{cite web
 |title=Animal Defenders International v. the United Kingdom |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2013-04-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آسٽريليا ۾ نشرياتي حق ==

=== آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن v ڪامن ويلٿ===
1992ع ۾ [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] سياسي نشرياتي اشتهارن بابت هڪ اهم آئيني فيصلو ڏنو.
'' آسٽريلين ڪيپيٽل ٽيليويزن پرائيويٽ لميٽيڊ v ڪامن ويلٿ'' ڪيس ۾ 1991ع جي قانون سازيءَ تحت ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي سياسي اشتهارن جون وسيع پابنديون چئلينج ڪيون ويون.
حڪومت جو مقصد سياسي مهمن تي وڏي مالي خرچ ۽ امير گروهن جي غيرمتناسب اثر کي محدود ڪرڻ هو.
هاءِ ڪورٽ 30 سيپٽمبر 1992ع تي لاڳاپيل پابندين کي نمائنده حڪومت جي آئيني نظام مان نڪرندڙ سياسي ابلاغ جي آزاديءَ سان ٽڪراءُ ۾ قرار ڏنو.
عدالت اهو اصول تسليم ڪيو ته سياسي ابلاغ جي آزادي مطلق ناهي، پر ان تي پابندين کي آئيني طور جائز ۽ مناسب هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Australian Capital Television Pty Ltd v Commonwealth (1992) 177 CLR 106 |url=https://www.ato.gov.au/law/view/print?DocID=JUD%2F177CLR106%2F00007
 |publisher=Australian Taxation Office
 |date=1992-09-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي ملڪن ۾ نشرياتي حق ==

=== جرمني ===
جرمنيءَ ۾ اظهار ۽ نشريات جي آزاديءَ جو بنيادي آئيني تحفظ [[جرمني جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 5 سان لاڳاپيل آهي.

جرمن آئيني قانون ۾ نشرياتي آزاديءَ سان گڏ عوامي راءِ جي گهڻ رخي جوڙجڪ ۽ مختلف سماجي آوازن جي نمائندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.

=== فرانس ===
فرانس ۾ نشرياتي آزاديءَ ۽ ميڊيا جي گهڻ رخي نمائندگيءَ بابت قانوني ضابطا موجود آهن.

فرانسيسي آئيني نظام ۾ اظهار جي آزاديءَ سان گڏ ميڊيا جي تنوع کي پڻ آئيني اهميت حاصل آهي.

=== اٽلي ===
اٽليءَ ۾ ٽيليويزن جي مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني ۽ آئيني بحث خاص اهميت رکندا رهيا آهن.

انهن بحثن ۾ اظهار جي آزادي، ميڊيا جي مارڪيٽ ۾ مقابلو، ادارتي آزادي ۽ مختلف سياسي نظرين جي نمائندگي شامل آهن.

== يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ==
[[يورپي يونين]] جو ''يورپين ميڊيا فريڊم ايڪٽ'' ميڊيا جي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جي تحفظ لاءِ هڪ اهم قانوني قدم آهي.
هي قانون 7 مئي 2024ع تي نافذ ٿيو ۽ ان جون گهڻيون شقون 8 آگسٽ 2025ع کان لاڳو ٿيون.
ان ۾ ميڊيا جي اداراتي آزادي، صحافتي ذريعن جو تحفظ، مالڪيءَ جي شفافيت، رياستي اشتهارن جي منصفاڻي ورڇ ۽ ميڊيا مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ جي جائزي بابت ضابطا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== نشرياتي ضابطن جا مختلف نمونا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c5d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''نشرياتي ۽ ميڊيا ضابطن جا اهم نمونا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ملڪ يا نظام
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهم قانوني مسئلو
|-
| برطانيا
| نشرياتي غيرجانبداري ۽ ادا ڪيل سياسي اشتهارن تي پابندي
| سياسي اظهار ۽ منصفاڻي نشريات ۾ توازن
|-
| آسٽريليا
| سياسي ابلاغ جي آئيني آزاديءَ بابت عدالتي تحفظ
| چونڊ مهم جي مالي ضابطن ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ توازن
|-
| جرمني
| آئيني نشرياتي آزادي ۽ گهڻ رخي نمائندگيءَ جو تحفظ
| مختلف آوازن تائين عوام جي رسائي
|-
| فرانس
| ميڊيا جي تنوع ۽ نشرياتي ضابطن تي زور
| مارڪيٽ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ اظهار جي آزادي
|-
| اٽلي
| ميڊيا جي مالڪي ۽ سياسي ابلاغ بابت قانوني بحث
| مالڪيءَ جي مرڪوز ٿيڻ ۽ ادارتي آزادي
|-
| يورپي يونين
| ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۽ گڏيل قانوني معيار
| مالڪيءَ جي شفافيت ۽ سياسي مداخلت کان تحفظ
|}
&lt;ref name=&quot;ACTV1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKElections&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== ميڊيا جا معاشي ۽ آئيني حق ==
ميڊيا جي ضابطن ۾ هڪ اهم سوال ميڊيا ادارن جي ملڪيت ۽ ڪاروبار جي حقن سان لاڳاپيل آهي.
خانگي ادارن کي قانوني حدن اندر ڪاروبار ڪرڻ، ملڪيت رکڻ ۽ پنهنجو ادارتي نظام هلائڻ جا حق حاصل هوندا آهن.
ٻئي پاسي رياستن کي مناسب قانوني ضابطن وسيلي مارڪيٽ جي مقابلي، معلوماتي تنوع ۽ عوامي مفاد جو تحفظ ڪرڻ جا اختيار حاصل ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري ميڊيا جي مالڪيءَ تي پابندين جي قانوني جائزي ۾ اظهار جي آزادي، ملڪيت جا حق، قانوني مقصد ۽ پابندين جي تناسب کي گڏ ڏٺو ويندو آهي.

== جديد دور جا مسئلا ==

=== ڊجيٽل پليٽفارمن جو اثر ===
ڊجيٽل پليٽفارمن ذريعي معلومات جي تيز ورڇ روايتي نشرياتي نظام کان مختلف آهي.

انٽرنيٽ تي مواد جي پهچ سرچ انجڻن، سماجي رابطن جي پليٽفارمن ۽ سفارش ڪندڙ الگورٿمن کان متاثر ٿي سگهي ٿي.

انهن حالتن ۾ مواد جي نگراني، پليٽفارمن جي شفافيت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني سوال پيدا ٿين ٿا.

=== غلط معلومات ۽ صحافتي معيار ===
غلط معلومات، ڄاڻي واڻي گمراهه ڪندڙ مواد ۽ صحافتي معيارن جي ڀڃڪڙي عوامي معلومات جي معيار کي متاثر ڪري سگهن ٿا.

انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ صحافتي تربيت، آزاد حقيقتن جي جاچ، معلوماتي خواندگي ۽ قانوني طور جائز ۽ متناسب ضابطا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== صحافين جو تحفظ ===
صحافين جي جسماني سلامتي، معلوماتي ذريعن جي رازداري ۽ ناجائز نگرانيءَ کان تحفظ ميڊيا جي آزاديءَ جا اهم پهلو آهن.

يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ ۾ صحافتي ذريعن ۽ رابطن جي تحفظ بابت خاص انتظام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EUEMFA&quot;/&gt;

== يونيسڪو جا ميڊيا ترقيءَ جا اشارا ==
[[يونيسڪو]] جي ''ميڊيا ڊولپمينٽ انڊيڪيٽرز'' موجب ميڊيا جي ترقيءَ جو جائزو صرف ادارن جي تعداد جي بنياد تي نه، پر قانوني ماحول، معاشي حالتن، گهڻ رخي نمائندگي، جمهوري بحث ۽ فني صلاحيتن جي بنياد تي پڻ وٺڻ گهرجي.
انهن اشارن ۾ اظهار جي آزاديءَ لاءِ مناسب ضابطا، ميڊيا جي تنوع، مالڪيءَ جي شفافيت ۽ ميڊيا جي عوامي بحث ۾ ڪردار کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
نشرياتي ۽ ميڊيا جي حقن بابت قانوني بحث ۾ ٻه اهم خدشا سامهون اچن ٿا.

هڪ طرف ضرورت کان وڌيڪ سرڪاري ضابطا اظهار جي آزاديءَ ۽ ادارتي خودمختياريءَ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف ميڊيا جي معاشي طاقت جو تمام ٿورن ادارن وٽ مرڪوز ٿيڻ مختلف آوازن جي رسائيءَ کي متاثر ڪري سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري ميڊيا جي آزاديءَ جو تحفظ صرف سرڪاري سينسرشپ جي روڪٿام تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مناسب ضابطابندي، آزاد صحافت، معلوماتي تنوع ۽ عوام جي معلومات حاصل ڪرڻ جي حق کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;UNGC34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCOMDI&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[صحافت جي آزادي]]
* [[معلومات تائين رسائي]]
* [[انساني حق]]
* [[ميڊيا]]
* [[ريڊيو]]
* [[ٽيليويزن]]
* [[ڊجيٽل ميڊيا]]
* [[سينسرشپ]]
* [[صحافت]]
* [[ميڊيا جي مالڪي]]
* [[عوامي خدمت واري نشريات]]
* [[سياسي ابلاغ]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025
 |publisher=UNESCO
 |year=2025
 |url=https://www.unesco.org/en/articles/world-trends-freedom-expression-and-media-development-global-report-2022/2025
 |language=en
}}
* {{cite report
 |title=Media Development Indicators: A Framework for Assessing Media Development
 |publisher=UNESCO
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽي: جنرل ڪمينٽ نمبر 34]
* [https://www.unesco.org/en/media-development-indicators يونيسڪو: ميڊيا ترقيءَ جا اشارا]
* [https://commission.europa.eu/topics/democracy/eu-actions-protect-democracy/european-media-freedom-act_en يورپي ميڊيا فريڊم ايڪٽ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-119244 يورپي انساني حقن واري عدالت جو 2013ع وارو فيصلو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Broadcasting وڪيميڊيا ڪامنز: نشريات]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:صحافت جي آزادي]]
[[زمرو:نشريات]]
[[زمرو:ميڊيا قانون]]
[[زمرو:ابلاغ]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:ميڊيا]]</text>
      <sha1>oz9exc3itvb5hsq95d02mwsl9q1lxwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>براون بنام بورڊ آف ايجوڪيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104845</id>
    <revision>
      <id>425323</id>
      <timestamp>2026-10-25T22:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1954ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ جو سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي علحدگيءَ خلاف تاريخي فيصلو}} {{Use mdy dates|date=October 2026}}  {{Infobox court case | name = براون بنام بورڊ آف ايجوڪيشن | court = [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] | image = Former Monroe Elementary School - Brown v. Board of Education Historic Site - Topeka - Kansas - July 2011.jpg | imagesize = 260px | capti...</comment>
      <origin>425323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33140" sha1="7zgwa6nsstd3xxpul9pano4g89m6xgg" xml:space="preserve">
{{Short description|1954ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ جو سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي علحدگيءَ خلاف تاريخي فيصلو}}
{{Use mdy dates|date=October 2026}}

{{Infobox court case
| name = براون بنام بورڊ آف ايجوڪيشن
| court = [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]]
| image = Former Monroe Elementary School - Brown v. Board of Education Historic Site - Topeka - Kansas - July 2011.jpg
| imagesize = 260px
| caption = ٽوپيڪا جو منرو ايليمينٽري اسڪول، براون ڪيس سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ
| full name = Oliver Brown, et al. v. Board of Education of Topeka, et al.
| date argued = 9–11 ڊسمبر 1952ع
| date reargued = 7–9 ڊسمبر 1953ع
| date decided = 17 مئي 1954ع
| citations = 347 U.S. 483 (1954)
| prior = 98 F. Supp. 797 (D. Kan. 1951)
| subsequent = Brown II, 349 U.S. 294 (1955)
| holding = سرڪاري اسڪولن ۾ نسل جي بنياد تي قانوني علحدگي چوڏهين آئيني ترميم جي برابريءَ واري تحفظ جي ڀڃڪڙي آهي؛ الڳ تعليمي سهولتون فطري طور غيربرابر آهن.
| majority = [[ارل وارن]]
| joinmajority = سڀئي اٺ ٻيا جج
| lawsapplied = [[آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم]]، برابريءَ جي تحفظ واري شق
}}

'''براون بنام بورڊ آف ايجوڪيشن''' ({{Lang-en|Brown v. Board of Education of Topeka}})، جنهن کي عام طور '''براون بنام بورڊ''' يا '''براون ڪيس''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جو 17 مئي 1954ع تي ڏنل هڪ تاريخي آئيني فيصلو آهي. هن فيصلي ۾ عدالت متفقه طور قرار ڏنو ته سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن کي نسل جي بنياد تي الڳ رکڻ آمريڪي آئين جي [[آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم|چوڏهين ترميم]] جي برابريءَ واري تحفظ جي شق جي خلاف آهي، ڀلي الڳ اسڪولن جون عمارتون، نصاب ۽ ٻيون ظاهري سهولتون برابر هجن.&lt;ref name=&quot;Brown1954&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education, 347 U.S. 483 (1954)
 |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/483/
 |website=Justia U.S. Supreme Court Center
 |date=1954-05-17
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NARABrown&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education (1954)
 |url=https://www.archives.gov/milestone-documents/brown-v-board-of-education
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

هي فيصلو آمريڪي آئيني تاريخ ۽ [[آمريڪي شهري حقن جي تحريڪ]] جو هڪ اهم موڙ هو. ان سرڪاري تعليم ۾ ''Separate but Equal''، يعني '''الڳ پر برابر'''، واري اصول کي رد ڪيو، جيڪو 1896ع جي [[پليسي بنام فرگوسن]] واري عدالتي فيصلي سان لاڳاپيل هو. براون ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته نسل جي بنياد تي الڳ تعليمي ادارا پاڻ ۾ فطري طور غيربرابر آهن.&lt;ref name=&quot;NARABrown&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBrown&quot;&gt;{{cite web
 |title=Separate Is Not Equal: Brown v. Board of Education
 |url=https://americanhistory.si.edu/brown/history/index.html
 |publisher=Smithsonian National Museum of American History
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ڪيس جو نالو [[اولیور براون]] جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو [[ٽوپيڪا، ڪنساس]] جي انهن والدين مان هڪ هو، جن پنهنجن ٻارن کي نسلي بنيادن تي الڳ اسڪولن ۾ موڪلڻ واري نظام خلاف قانوني ڪارروائي ڪئي. هن مقدمي جي قانوني مهم ۾ [[نيشنل ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف ڪلرڊ پيپل]] (NAACP) ۽ ان جي قانوني دفاع واري تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ٿرگڊ مارشل]] سپريم ڪورٽ ۾ مدعين جي قانوني ٽيم جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;LDFBrown&quot;&gt;{{cite web
 |title=What Was Brown v. Board of Education?
 |url=https://www.naacpldf.org/case-issue/landmark-brown-v-board-education/
 |publisher=NAACP Legal Defense Fund
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

1954ع جي فيصلي کي عام طور '''براون پهريون''' (Brown I) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته 31 مئي 1955ع تي ڏنل عملدرآمد بابت فيصلي کي '''براون ٻيون''' (Brown II) سڏيو وڃي ٿو. ٻئي فيصلي ۾ عدالت اسڪولن مان نسلي علحدگي ختم ڪرڻ لاءِ ''with all deliberate speed'' جو معيار اختيار ڪيو، پر ڪا مقرر آخري تاريخ نه ڏني. انهيءَ ڪري ڪيترن علائقن ۾ فيصلي تي عملدرآمد ڊگهي عرصي تائين تڪراري رهيو.&lt;ref name=&quot;Brown1955&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education, 349 U.S. 294 (1955)
 |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/349/294/
 |website=Justia U.S. Supreme Court Center
 |date=1955-05-31
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== غلاميءَ جي خاتمي کان پوءِ آمريڪا ===
1865ع ۾ [[آمريڪي گهرو جنگ]] جي خاتمي ۽ آئين جي تيرهين ترميم جي منظوريءَ کان پوءِ آمريڪا ۾ غلاميءَ جو قانوني خاتمو ٿيو. تنهن هوندي به اڳوڻن غلام بڻايل ماڻهن ۽ سندن اولاد کي شهري، سياسي ۽ سماجي برابري حاصل ڪرڻ لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪرڻي پئي.

1868ع ۾ آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم منظور ٿي. ان ۾ رياستن کي پنهنجي اختيار هيٺ ماڻهن کي قانون جي برابر تحفظ کان محروم ڪرڻ کان روڪيو ويو.

ان هوندي به آمريڪا جي ڪيترين رياستن، خاص ڪري ڏاکڻين رياستن، ۾ نسل جي بنياد تي الڳ عوامي سهولتن ۽ اسڪولن جو نظام قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;NARATimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Timeline of Events Leading to the Brown v. Board of Education Decision of 1954
 |url=https://www.archives.gov/education/lessons/brown-v-board/timeline.html
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جم ڪرو قانون ===
[[جم ڪرو قانون]] انهن رياستي ۽ مقامي قانونن ۽ رواجن کي چيو وڃي ٿو، جن ذريعي آمريڪا جي ڪيترن حصن ۾ ڪارن ۽ اڇن ماڻهن لاءِ الڳ سهولتون قائم ڪيون ويون.

اهي پابنديون تعليم، آمدرفت، رهائش، عوامي جڳهن ۽ ٻين سماجي شعبن تائين پکڙيل هيون.

نسلي علحدگيءَ جي نظام ۾ ڪارن شاگردن جا اسڪول ڪيترن هنڌن تي گهٽ مالي وسيلن، ناقص عمارتن ۽ تعليمي سهولتن جي کوٽ جو شڪار هئا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBrown&quot;/&gt;

=== پليسي بنام فرگوسن (1896ع) ===
1896ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Plessy v. Ferguson'' ڪيس ۾ نسلي بنيادن تي الڳ عوامي سهولتن جي آئيني حيثيت برقرار رکي.

ان فيصلي سان ''Separate but Equal'' وارو اصول مشهور ٿيو. ان موجب الڳ سهولتن جي موجودگي پاڻمرادو برابريءَ واري تحفظ جي ڀڃڪڙي نه سمجهي ويندي هئي، بشرطيڪه انهن کي قانوني طور برابر قرار ڏئي سگهجي.

براون ڪيس کان اڳ اهو اصول نسلي علحدگيءَ جي قانوني دفاع ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;NARABrown&quot;/&gt;

== تعليمي علحدگيءَ خلاف قانوني جدوجهد ==

=== اين اي اي سي پي جي حڪمت عملي ===
ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ NAACP نسلي علحدگيءَ کي عدالتن ۾ چئلينج ڪرڻ لاءِ منظم قانوني حڪمت عملي اختيار ڪئي.

[[چارلس هيملٽن هيوسٽن]] ۽ بعد ۾ ٿرگڊ مارشل ان حڪمت عمليءَ جا اهم معمار هئا.

شروعات ۾ اعليٰ تعليم جي ادارن ۾ موجود واضح عدم برابريءَ کي عدالتن آڏو پيش ڪيو ويو. بعد ۾ دليل ڏنو ويو ته نسل جي بنياد تي الڳ تعليمي نظام، ظاهري سهولتون برابر هئڻ باوجود، شاگردن کي برابر تعليمي موقعا نٿو ڏئي سگهي.&lt;ref name=&quot;LDFBrown&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FederalCourtsHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Brown v. Board of Education
 |url=https://www.uscourts.gov/about-federal-courts/educational-resources/educational-activities/brown-v-board-education-re-enactment/history-brown-v-board-education-re-enactment
 |publisher=Administrative Office of the United States Courts
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سوئٽ بنام پينٽر (1950ع) ===
''Sweatt v. Painter'' ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ ٽيڪساس جي قانوني تعليم ۾ نسلي علحدگيءَ جو جائزو ورتو.

عدالت قرار ڏنو ته ڪارن شاگردن لاءِ قائم ڪيل الڳ قانوني اسڪول، اڇن شاگردن جي قانوني اسڪول جي تعليمي ۽ ٻين سهولتن جي برابر نه هو.

هن فيصلي تعليمي برابريءَ جي جائزي ۾ صرف عمارتن ۽ ڪتابن بدران غيرمادي تعليمي فائدن کي پڻ اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;FederalCourtsHistory&quot;/&gt;

=== ميڪلارن بنام اوڪلاهوما (1950ع) ===
''McLaurin v. Oklahoma State Regents'' ڪيس ۾ هڪ ڪاري شاگرد کي يونيورسٽيءَ ۾ داخلا ڏيڻ باوجود ڪلاس روم، لائبريري ۽ ٻين هنڌن تي ٻين شاگردن کان الڳ ويهاريو ويو.

سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته اهڙيون پابنديون شاگرد جي سکيا، بحث ۽ علمي رابطن جي صلاحيت کي متاثر ڪن ٿيون.

انهن ٻنهي 1950ع وارن فيصلن براون ڪيس جي قانوني دليلن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;FederalCourtsHistory&quot;/&gt;

== ٽوپيڪا ۾ براون ڪيس جي شروعات ==
[[File:Former Monroe Elementary School - Brown v. Board of Education Historic Site - Topeka - Kansas - July 2011.jpg|thumb|right|ٽوپيڪا جو تاريخي منرو ايليمينٽري اسڪول، جيڪو ڪارن شاگردن لاءِ قائم ٿيل الڳ اسڪولن مان هڪ هو.]]

ڪنساس رياست جي ٽوپيڪا شهر ۾ 1879ع جي قانون تحت مخصوص وڏن شهرن کي ابتدائي تعليم ۾ ڪارن ۽ اڇن ٻارن لاءِ الڳ اسڪول قائم ڪرڻ جي اجازت هئي.

1950ع ۾ NAACP جي مقامي شاخ نسلي علحدگيءَ خلاف مقدمو تيار ڪيو. تيرهن والدين پنهنجي ٻارن جي طرفان قانوني ڪارروائيءَ ۾ شامل ٿيا.

انهن والدين مان اوليور براون جي ڌيءَ [[لنڊا براون]] کي پنهنجي گهر جي ويجهو موجود اڇن شاگردن جي اسڪول ۾ داخلا نه ڏني وئي ۽ کيس ڪارن ٻارن لاءِ مخصوص اسڪول ڏانهن وڃڻو پوندو هو.

28 فيبروري 1951ع تي وفاقي ضلعي عدالت ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NPSBrown&quot;&gt;{{cite web
 |title=1954: Brown v. Board of Education
 |url=https://www.nps.gov/articles/brown-v-board-of-education.htm
 |publisher=National Park Service
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smithsonian70&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education 70th Anniversary
 |url=https://nmaahc.si.edu/explore/moments/brown-v-board-education-70th-anniversary
 |publisher=Smithsonian National Museum of African American History and Culture
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ضلعي عدالت جو فيصلو ===
1951ع ۾ ڪنساس جي وفاقي ضلعي عدالت نسلي علحدگيءَ واري نظام کي برقرار رکيو.

عدالت ٽوپيڪا جي ڪارن ۽ اڇن شاگردن جي اسڪولن جي ظاهري سهولتن کي وڏي حد تائين برابر سمجهيو، پر علحدگيءَ جي نفسياتي ۽ سماجي اثرن بابت شاهدي پڻ سامهون آئي.

مدعين انهيءَ فيصلي خلاف آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.&lt;ref name=&quot;NARALower&quot;&gt;{{cite web
 |title=Opinion in Brown v. Board of Education
 |url=https://www.archives.gov/kansas-city/highlights/brown-v-board
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== گڏيل عدالتي ڪيس ==
براون جي نالي هيٺ مختلف رياستن جا چار ڪيس هڪ گڏيل آئيني فيصلي ۾ شامل ڪيا ويا. واشنگٽن ڊي سي جو پنجون ڪيس ''Bolling v. Sharpe'' ساڳئي ڏينهن الڳ آئيني بنياد تي فيصلو ڪيو ويو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''1954ع جي تعليمي علحدگيءَ بابت پنج اهم ڪيس'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | ڪيس
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| ''Brown v. Board of Education''
| ڪنساس
| ابتدائي اسڪولن ۾ قانوني نسلي علحدگي
|-
| ''Briggs v. Elliott''
| ڏکڻ ڪيرولائنا
| ڪارن شاگردن جي اسڪولن ۾ سهولتن جي عدم برابري
|-
| ''Davis v. County School Board''
| ورجينيا
| شاگردن ۽ والدين پاران الڳ اسڪولن خلاف احتجاج ۽ مقدمو
|-
| ''Gebhart v. Belton''
| ڊيلاويئر
| رياستي عدالت ۾ ڪارن شاگردن کي اڇن اسڪولن ۾ داخل ڪرڻ بابت فيصلو
|-
| ''Bolling v. Sharpe''
| واشنگٽن ڊي سي
| وفاقي حڪومت هيٺ اسڪولن ۾ علحدگي؛ پنجين ترميم تحت الڳ فيصلو
|}
&lt;ref name=&quot;NARAConsolidated&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education of Topeka: A Landmark Case Unresolved Fifty Years Later
 |url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2004/spring/brown-v-board-1.html
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FederalCourtsHistory&quot;/&gt;

== سپريم ڪورٽ ۾ ٻڌڻي ==
سپريم ڪورٽ ۾ 1952ع جي ڊسمبر ۾ ڪيس جي ٻڌڻي ٿي. ان وقت [[فريڊ ونسن]] چيف جسٽس هو.

ججن جي وچ ۾ آئيني سوالن بابت اختلاف موجود هئا ۽ عدالت فوري فيصلو نه ڏنو.

1953ع ۾ فريڊ ونسن جي وفات کان پوءِ [[ارل وارن]] چيف جسٽس ٿيو. ڊسمبر 1953ع ۾ ڪيس جي ٻيهر ٻڌڻي ٿي.

وارن ٻين ججن سان مشاورت وسيلي متفقه فيصلي لاءِ اتفاق راءِ پيدا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;FederalCourtsHistory&quot;/&gt;

== براون پهريون: 1954ع جو فيصلو ==

=== متفقه فيصلو ===
17 مئي 1954ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ سڀني نون ججن جي اتفاق سان فيصلو ڏنو.

چيف جسٽس ارل وارن عدالت جي راءِ پيش ڪئي.

عدالت موجب رياست پاران سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن کي نسل جي بنياد تي الڳ رکڻ چوڏهين ترميم جي برابريءَ واري تحفظ جي ڀڃڪڙي آهي.&lt;ref name=&quot;Brown1954&quot;/&gt;

=== الڳ پر برابر واري اصول جو رد ===
عدالت قرار ڏنو ته سرڪاري تعليم ۾ الڳ پر برابر واري نظريي جي ڪا جاءِ ناهي.

هن فيصلي موجب نسل جي بنياد تي قائم ڪيل الڳ تعليمي ادارا فطري طور غيربرابر آهن، جيتوڻيڪ انهن جون عمارتون، نصاب ۽ ٻيون ظاهري سهولتون برابر هجن.

اهڙيءَ طرح عدالت تعليمي علحدگيءَ جي قانوني جواز کي رد ڪيو.&lt;ref name=&quot;NARABrown&quot;/&gt;

=== تعليم جي اهميت ===
عدالت جديد سماج ۾ تعليم جي بنيادي سماجي حيثيت کي اهميت ڏني.

عدالت موجب تعليم شهرين کي سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪري ٿي.

جڏهن رياست سرڪاري تعليم فراهم ڪري ٿي ته اها سهولت سڀني شاگردن کي برابر شرطن تي مهيا ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Brown1954&quot;/&gt;

=== نفسياتي ۽ سماجي شاهدي ===
براون ڪيس جي قانوني دليلن ۾ نفسياتي ۽ سماجي تحقيق پڻ پيش ڪئي وئي.

[[ڪينيٿ ڪلارڪ]] ۽ [[ميمي ڪلارڪ]] جي ٻارن بابت تحقيق نسلي علحدگيءَ جي نفسياتي اثرن جي بحث ۾ اهم هئي.

انهن جي مشهور گڏيءَ وارن تجربن (Doll Tests) ۾ ٻارن جي نسلي سڃاڻپ ۽ سماجي قدرن بابت روين جو مطالعو ڪيو ويو.

عدالت جي فيصلي ۾ سماجي سائنس جي تحقيق جو حوالو موجود هو، پر فيصلي جو قانوني بنياد صرف انهن تجربن تي منحصر نه هو. چوڏهين ترميم جي برابريءَ واري تحفظ، تعليم جي سماجي حيثيت ۽ نسلي علحدگيءَ جي اثرن بابت آئيني دليل پڻ بنيادي هئا.&lt;ref name=&quot;Brown1954&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smithsonian70&quot;/&gt;

== براون ٻيون: 1955ع جو فيصلو ==

=== عملدرآمد جو مسئلو ===
1954ع ۾ تعليمي علحدگيءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ کان پوءِ عدالت کي اهو فيصلو ڪرڻو هو ته اسڪولن کي نئين آئيني اصول مطابق ڪيئن منظم ڪيو وڃي.

31 مئي 1955ع تي سپريم ڪورٽ ''Brown II'' جو فيصلو ڏنو.

ان ۾ مقامي تعليمي اختيارين کي نسلي علحدگي ختم ڪرڻ لاءِ مناسب قدم کڻڻ جو حڪم ڏنو ويو ۽ وفاقي ضلعي عدالتن کي عملدرآمد جي نگرانيءَ جو ڪردار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Brown1955&quot;/&gt;

=== مناسب تيزيءَ سان عملدرآمد ===
عدالت ''with all deliberate speed'' جو اصطلاح استعمال ڪيو.

ان جي معنيٰ هئي ته علحدگيءَ جي خاتمي لاءِ سنجيدگيءَ سان قدم کنيا وڃن، پر عدالت ڪنهن هڪ مقرر قومي آخري تاريخ جو اعلان نه ڪيو.

اهڙي غيرمقرر وقت واري معيار سبب ڪيترن اسڪولي ضلعن ۾ عملدرآمد دير سان ٿيو ۽ عدالتي حڪمن جي مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Brown1955&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NARAImplementation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education of Topeka: Implementation Decree
 |url=https://www.archives.gov/historical-docs/brown-v-board-of-education
 |publisher=National Archives and Records Administration
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== براون پهرئين ۽ ٻئي جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''Brown I ۽ Brown II ۾ فرق'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | براون پهريون
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | براون ٻيون
|-
| '''سال'''
| 1954ع
| 1955ع
|-
| '''قانوني حوالو'''
| 347 U.S. 483
| 349 U.S. 294
|-
| '''فيصلي جي تاريخ'''
| 17 مئي
| 31 مئي
|-
| '''بنيادي سوال'''
| ڇا نسلي علحدگي آئيني آهي؟
| غيرآئيني علحدگي ڪيئن ختم ڪجي؟
|-
| '''فيصلو'''
| سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي علحدگي غيرآئيني
| علحدگي ختم ڪرڻ لاءِ عدالتي نگرانيءَ هيٺ قدم
|-
| '''بنيادي اصول'''
| الڳ تعليمي ادارا فطري طور غيربرابر
| مناسب تيزيءَ سان عملدرآمد
|-
| '''فوري نتيجو'''
| نسلي علحدگيءَ جو قانوني جواز رد
| عملدرآمد لاءِ رستو مقرر، پر مقرر آخري تاريخ کان سواءِ
|}
&lt;ref name=&quot;Brown1954&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Brown1955&quot;/&gt;

== فيصلي خلاف مزاحمت ==

=== ڏاکڻين رياستن جي مخالفت ===
براون فيصلي کان پوءِ ڪيترن ڏاکڻين علائقن ۾ سياسي ۽ انتظامي مخالفت پيدا ٿي.

ڪجهه رياستن اسڪولن جي نسلي انضمام کي روڪڻ لاءِ قانوني ۽ انتظامي طريقا اختيار ڪيا.

هن مخالفت کي تاريخي ادب ۾ ''Massive Resistance'' يعني وسيع منظم مزاحمت چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NARATimeline&quot;/&gt;

=== لٽل راڪ نائن ===
1957ع ۾ آرڪنساس جي [[لٽل راڪ]] شهر ۾ نون ڪارن شاگردن کي سينٽرل هاءِ اسڪول ۾ داخلا حاصل ڪرڻ دوران شديد مخالفت جو سامنا ٿيو.

وفاقي حڪومت کي شاگردن جي حفاظت ۽ عدالتي حڪمن تي عملدرآمد لاءِ مداخلت ڪرڻي پئي.

هي واقعو براون فيصلي کان پوءِ تعليمي انضمام جي جدوجهد جي مشهور مثالن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;NARATimeline&quot;/&gt;

=== ڪوپر بنام آرون (1958ع) ===
''Cooper v. Aaron'' ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ واضح ڪيو ته رياستي عملدار وفاقي آئين بابت سپريم ڪورٽ جي پابند تشريح کان پاسو نٿا ڪري سگهن.

هن فيصلي براون جي عملدرآمد بابت وفاقي عدالتي اختيار جي اهميت کي مضبوط ڪيو.

== قانوني ۽ عملي نسلي علحدگي ==

=== قانوني علحدگي ===
''De jure segregation'' مان مراد اهڙي نسلي علحدگي آهي، جيڪا قانون يا سرڪاري پاليسيءَ وسيلي قائم ڪئي وڃي.

براون فيصلي جو سڌو تعلق سرڪاري اسڪولن ۾ اهڙي قانوني علحدگيءَ سان هو.

=== عملي علحدگي ===
''De facto segregation'' اهڙي صورتحال کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ قانوني طور علحدگيءَ جو حڪم نه هئڻ باوجود رهائش، معاشي حالتن يا ٻين سماجي سببن جي نتيجي ۾ مختلف نسلي گروهن جا شاگرد الڳ اسڪولن ۾ پڙهن.

براون فيصلي پاڻمرادو هر قسم جي عملي علحدگي ختم نه ڪئي.

بعد وارن عدالتي ڪيسن ۾ اسڪولي ضلعن جي حدن، رهائشي علحدگي ۽ شاگردن جي آمدرفت بابت وڌيڪ پيچيده قانوني سوال پيدا ٿيا.

== بعد وارا اهم عدالتي فيصلا ==

=== گرين بنام ڪائونٽي اسڪول بورڊ (1968ع) ===
''Green v. County School Board of New Kent County'' ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ اسڪولن جي نسلي علحدگي ختم ڪرڻ لاءِ صرف ظاهري يا محدود چونڊ واري پاليسيءَ کي ڪافي نه سمجهيو.

عدالت تعليمي اختيارين تي اهڙي نظام جي خاتمي لاءِ اثرائتا قدم کڻڻ جي ذميواريءَ تي زور ڏنو.

=== سوان بنام شارلٽ-ميڪلنبرگ (1971ع) ===
''Swann v. Charlotte-Mecklenburg Board of Education'' ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ نسلي علحدگيءَ جي خاتمي لاءِ اسڪولي شاگردن جي آمدرفت، حاضريءَ وارن علائقن ۽ ٻين انتظامي قدمن جي عدالتي استعمال بابت اصول بيان ڪيا.

ان فيصلي اسڪولي بسن وسيلي شاگردن جي ورڇ بابت قانوني بحث کي اهميت ڏني.

=== مليڪن بنام بريڊلي (1974ع) ===
''Milliken v. Bradley'' ڪيس ۾ عدالت اسڪولي ضلعن جي حدن کان ٻاهر علحدگي ختم ڪرڻ وارن حڪمن تي پابندين بابت فيصلو ڏنو.

عدالت موجب ڪيترن ضلعن کي گڏيل عدالتي حڪم هيٺ آڻڻ لاءِ ضلعن جي وچ ۾ آئيني ڀڃڪڙيءَ بابت مناسب قانوني بنياد گهربل هو.

هي فيصلو براون کان پوءِ عملي تعليمي انضمام جي قانوني حدن بابت اهم سمجهيو وڃي ٿو.

== شهري حقن جي تحريڪ تي اثر ==
براون فيصلي آمريڪا جي شهري حقن واري تحريڪ کي اهم قانوني ۽ علامتي حمايت ڏني.

1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ نسلي برابريءَ لاءِ احتجاج، عدالتي ڪارروايون ۽ سياسي مهمون وڌيون.

1964ع جي [[شهري حقن جو قانون 1964ع|Civil Rights Act]] ۾ سرڪاري سهولتن ۽ وفاقي مالي سهائتا حاصل ڪندڙ ادارن ۾ امتيازي سلوڪ خلاف اهم انتظام شامل ڪيا ويا.

انهيءَ قانون وفاقي حڪومت کي تعليمي علحدگيءَ جي خاتمي بابت وڌيڪ قانوني وسيلا فراهم ڪيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBrown&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NARATimeline&quot;/&gt;

== آئيني اهميت ==

=== برابريءَ واري تحفظ جي شق ===
براون ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ چوڏهين ترميم جي برابريءَ واري تحفظ جي شق کي سرڪاري تعليم تي لاڳو ڪيو.

عدالت واضح ڪيو ته نسلي علحدگيءَ جي قانوني حيثيت جو جائزو صرف مادي سهولتن جي مقابلي تائين محدود نٿو رکي سگهجي.

=== عدالتي اڳوڻن فيصلن جي تبديلي ===
براون فيصلي 1896ع واري پليسي ڪيس جي ''الڳ پر برابر'' اصول کي سرڪاري تعليم جي شعبي ۾ رد ڪيو.

اهو آمريڪي آئيني قانون ۾ اڳوڻي عدالتي اصول جي اهم تبديليءَ جو مثال آهي.

=== وفاقي ۽ رياستي اختيار ===
فيصلي کان پوءِ وفاقي عدالتن ۽ رياستي تعليمي اختيارين جي لاڳاپن بابت اهم سوال پيدا ٿيا.

بعد وارن ڪيسن ۾ وفاقي عدالتي حڪمن تي عملدرآمد، رياستي مزاحمت ۽ تعليمي ادارن جي انتظامي ذميوارين بابت وڌيڪ قانوني اصول مقرر ٿيا.

== فيصلي جون حدون ۽ تنقيدي جائزو ==
براون فيصلي کي آمريڪي شهري حقن جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت حاصل آهي، پر ان جي عملدرآمد ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا.

1955ع جي عملدرآمد واري فيصلي ۾ مقرر آخري تاريخ نه هجڻ سبب ڪيترن اسڪولي ضلعن ۾ علحدگي ختم ڪرڻ جو عمل ڊگهو ٿيو.

ٻئي طرف نسلي علحدگيءَ جي نفسياتي اثرن بابت سماجي سائنس جي شاهديءَ جي استعمال تي پڻ علمي بحث ٿيو آهي. ڪجهه قانوني محققن موجب برابريءَ جي آئيني اصول کي نفسياتي تجربن کان آزاد بنيادن تي پڻ سمجهڻ گهرجي.

براون فيصلي جو دائرو سرڪاري تعليم ۾ نسل جي بنياد تي قانوني علحدگي هو. اهو هر قسم جي رهائشي، معاشي يا سماجي عدم برابريءَ کي پاڻمرادو ختم ڪرڻ جو قانوني حڪم نه هو.

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5cedd;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''براون ڪيس سان لاڳاپيل اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1868ع
| آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم جي منظوري
|-
| 1896ع
| پليسي بنام فرگوسن فيصلو
|-
| 1909ع
| NAACP جو قيام
|-
| 1938ع
| ''Missouri ex rel. Gaines v. Canada'' فيصلو
|-
| 1950ع
| سوئٽ ۽ ميڪلارن ڪيسن جا فيصلا
|-
| 28 فيبروري 1951ع
| ڪنساس ۾ براون ڪيس داخل
|-
| ڊسمبر 1952ع
| سپريم ڪورٽ ۾ ٻڌڻي
|-
| ڊسمبر 1953ع
| ٻيهر ٻڌڻي
|-
| 17 مئي 1954ع
| براون پهريون: نسلي علحدگي غيرآئيني
|-
| 31 مئي 1955ع
| براون ٻيون: عملدرآمد بابت فيصلو
|-
| 1957ع
| لٽل راڪ نائن وارو واقعو
|-
| 1958ع
| ''Cooper v. Aaron'' فيصلو
|-
| 1964ع
| شهري حقن جو قانون
|-
| 1968ع
| ''Green v. County School Board'' فيصلو
|-
| 1971ع
| ''Swann v. Charlotte-Mecklenburg'' فيصلو
|-
| 1974ع
| ''Milliken v. Bradley'' فيصلو
|}
&lt;ref name=&quot;NARATimeline&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==
براون ڪيس جي ياد ۾ ٽوپيڪا جو اڳوڻو منرو ايليمينٽري اسڪول آمريڪي نيشنل پارڪ سروس جي انتظام هيٺ تاريخي ماڳ طور محفوظ آهي.

''Brown v. Board of Education National Historical Park'' ۾ ڪيس جي تاريخ، نسلي علحدگيءَ خلاف جدوجهد ۽ تعليمي برابريءَ بابت نمائشون ۽ تعليمي سرگرميون منعقد ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;NPSPark&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brown v. Board of Education National Historical Park
 |url=https://www.nps.gov/brvb/index.htm
 |publisher=National Park Service
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Former Monroe Elementary School - Brown v. Board of Education Historic Site - Topeka - Kansas - July 2011.jpg|منرو ايليمينٽري اسڪول، ٽوپيڪا
File:Earl Warren Chief Justice (cropped).jpg|چيف جسٽس ارل وارن
File:Monroe Elementary School, Topeka, Kansas (2015).jpg|منرو اسڪول جي عمارت، 2015ع
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]]
* [[آمريڪي شهري حقن جي تحريڪ]]
* [[نسلي علحدگي]]
* [[نسلي امتياز]]
* [[تعليم جو حق]]
* [[آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم]]
* [[پليسي بنام فرگوسن]]
* [[ٿرگڊ مارشل]]
* [[ارل وارن]]
* [[جم ڪرو قانون]]
* [[لٽل راڪ نائن]]
* [[شهري حقن جو قانون 1964ع]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Kluger
 |first=Richard
 |title=Simple Justice: The History of Brown v. Board of Education and Black America's Struggle for Equality
 |publisher=Alfred A. Knopf
 |year=1975
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Patterson
 |first=James T.
 |title=Brown v. Board of Education: A Civil Rights Milestone and Its Troubled Legacy
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2001
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Tushnet
 |first=Mark V.
 |title=The NAACP's Legal Strategy Against Segregated Education, 1925–1950
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1987
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.archives.gov/milestone-documents/brown-v-board-of-education آمريڪي نيشنل آرڪائيوز: اصل فيصلو]
* [https://www.archives.gov/education/lessons/brown-v-board/timeline.html نيشنل آرڪائيوز: تاريخي ترتيب]
* [https://www.loc.gov/exhibits/brown/brown-brown.html لائبريري آف ڪانگريس: براون ڪيس]
* [https://americanhistory.si.edu/brown/history/index.html سمٿسونين: Separate Is Not Equal]
* [https://www.naacpldf.org/case-issue/landmark-brown-v-board-education/ NAACP قانوني دفاع فنڊ]
* [https://www.nps.gov/brvb/index.htm براون نيشنل هسٽاريڪل پارڪ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Brown_v._Board_of_Education_National_Historical_Park وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:1954ع ۾ آمريڪا]]
[[زمرو:آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا فيصلا]]
[[زمرو:آمريڪي شهري حقن جي تحريڪ]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ تعليم]]
[[زمرو:نسلي علحدگي]]
[[زمرو:آمريڪي آئيني قانون]]
[[زمرو:تعليم جا حق]]
[[زمرو:1954ع جا عدالتي فيصلا]]</text>
      <sha1>7zgwa6nsstd3xxpul9pano4g89m6xgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بارِ ثبوت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104846</id>
    <revision>
      <id>425324</id>
      <timestamp>2026-10-25T23:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عدالتي يا انتظامي ڪارروائيءَ ۾ دعويٰ يا حقيقت ثابت ڪرڻ جي قانوني ذميواري}} {{ٻيا استعمال|ثبوت}}  '''بارِ ثبوت''' ({{Lang-en|Burden of proof}})، جنهن کي '''ثبوت جو بار'''، '''ثابتيءَ جي ذميواري''' يا '''بارِ اثبات''' پڻ چيو ويندو آهي، قانون جو اهو اصول آهي جنهن موجب ڪنهن مقدمي يا...</comment>
      <origin>425324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28873" sha1="e1bkxnr2tc9l9t6qxx0b1s40fmsbqnr" xml:space="preserve">
{{Short description|عدالتي يا انتظامي ڪارروائيءَ ۾ دعويٰ يا حقيقت ثابت ڪرڻ جي قانوني ذميواري}}
{{ٻيا استعمال|ثبوت}}

'''بارِ ثبوت''' ({{Lang-en|Burden of proof}})، جنهن کي '''ثبوت جو بار'''، '''ثابتيءَ جي ذميواري''' يا '''بارِ اثبات''' پڻ چيو ويندو آهي، قانون جو اهو اصول آهي جنهن موجب ڪنهن مقدمي يا قانوني ڪارروائيءَ ۾ مخصوص حقيقت، دعويٰ، الزام يا دفاع کي ثابت ڪرڻ جي ذميواري ڪنهن ڌر تي مقرر ڪئي ويندي آهي. هي اصول [[فوجداري قانون]]، [[ديواني قانون]]، [[قانونِ شهادت]]، انتظامي قانون ۽ [[انساني حق]]ن جي تحفظ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;&gt;{{cite web
 |title=Burden of Proof
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_proof
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بارِ ثبوت بابت ٻه بنيادي سوال پيدا ٿين ٿا: پهريون، ڪنهن حقيقت کي ثابت ڪرڻ جي ذميواري ڪنهن ڌر تي آهي؛ ٻيو، انهيءَ حقيقت کي قانوني طور ثابت ڪرڻ لاءِ ڪيتري مضبوط شاهدي گهربل آهي. پهرئين سوال جو تعلق '''بارِ ثبوت''' سان ۽ ٻئي جو تعلق '''ثبوت جي معيار''' (Standard of proof) سان آهي.
عام طور فوجداري مقدمن ۾ ڏوهه ثابت ڪرڻ جي ذميواري [[استغاثو|استغاثي]] تي هوندي آهي ۽ جوابدار کي ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ ديواني مقدمن ۾ دعويٰ ڪندڙ ڌر کي پنهنجي دعويٰ امڪانن جي غالبيت جي بنياد تي ثابت ڪرڻي پوندي آهي. تنهن هوندي به مخصوص قانوني استثنائن، دفاعن ۽ مفروضن سبب ثبوت جون ذميواريون مختلف ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

[[File:Close-up of Lady Justice statue holding scales, symbolizing justice and fairness.jpg|thumb|right|انصاف جي ترازو جي علامتي تصوير. بارِ ثبوت عدالتي انصاف ۽ منصفاڻي مقدمي جي بنيادي اصولن مان هڪ آهي.]]

== اصطلاح ۽ قانوني معنيٰ ==
انگريزي لفظ ''Burden'' مان مراد ذميواري يا بار آهي، جڏهن ته ''Proof'' جو مطلب ثابتي آهي.

قانوني اصطلاح ۾ بارِ ثبوت اهو سوال طئي ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن تڪراري حقيقت بابت ڪافي شاهدي موجود نه هجي ته ڪهڙي ڌر کي قانوني نقصان برداشت ڪرڻو پوندو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص ملڪيت جي مالڪيءَ جي دعويٰ ڪري ۽ ان جي حق ۾ مناسب ثبوت پيش نه ڪري سگهي، ته عدالت سندس دعويٰ رد ڪري سگهي ٿي.
ساڳيءَ طرح جيڪڏهن فوجداري مقدمي ۾ استغاثو جوابدار جو ڏوهه مقرر قانوني معيار مطابق ثابت نه ڪري سگهي، ته جوابدار کي بري ڪرڻو پوندو.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

== بارِ ثبوت جا قسم ==

=== قانوني بارِ ثبوت ===
'''قانوني بارِ ثبوت''' (Legal burden of proof) يا ''Persuasive burden'' اها ذميواري آهي جنهن موجب ڪنهن ڌر کي عدالت کي مخصوص حقيقت جي درست هجڻ بابت گهربل قانوني معيار تائين قائل ڪرڻو پوندو آهي.
جيڪڏهن اها ڌر پنهنجي ذميواري پوري نه ڪري، ته لاڳاپيل قانوني مسئلي تي سندس موقف ناڪام ٿي سگهي ٿو.
فوجداري مقدمن ۾ ڏوهه جي ضروري عنصرن بابت قانوني بار عام طور استغاثي تي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;CornellPersuasion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Burden of Persuasion
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_persuasion
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شاهدي پيش ڪرڻ جو بار ===
'''شاهدي پيش ڪرڻ جو بار''' (Evidential burden يا Burden of production) ڪنهن حقيقت يا دفاع کي قانوني بحث جو حصو بڻائڻ لاءِ مناسب شاهدي پيش ڪرڻ جي ذميواري آهي.
اهو ضروري ناهي ته جنهن ڌر تي شاهدي پيش ڪرڻ جو بار هجي، تنهن تي آخري قانوني بارِ ثبوت پڻ هجي.
مثال طور، جوابدار کي ڪنهن مخصوص دفاع جي حمايت ۾ ڪجهه شاهدي پيش ڪرڻي پوي، پر ڏوهه ثابت ڪرڻ جي آخري ذميواري استغاثي تي برقرار رهي سگهي ٿي.

=== بارِ ثبوت جي منتقلي ===
''Shifting of burden of proof'' مان مراد اهڙي قانوني صورتحال آهي جنهن ۾ ڪنهن حقيقت جي ثابتي يا دفاع بابت ذميواري هڪ ڌر کان ٻي ڌر ڏانهن منتقل ٿئي.
اهڙي منتقلي قانوني مفروضن، مخصوص دفاعن يا خاص قانوني شقن جي بنياد تي ٿي سگهي ٿي.
بهرحال، فوجداري مقدمي ۾ ڏوهه ثابت ڪرڻ جي بنيادي ذميواريءَ جي منتقلي ۽ ڪنهن مخصوص دفاع بابت شاهدي پيش ڪرڻ جي ذميواريءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== ثبوت جا قانوني معيار ==
ثبوت جو معيار اهو درجو آهي جنهن تائين عدالت يا قانوني فيصلو ڪندڙ اداري کي ڪنهن حقيقت جي درست هجڻ بابت مطمئن ٿيڻ گهرجي.
مختلف قانوني ڪاررواين ۾ مختلف معيار لاڳو ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac7d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ثبوت جا اهم قانوني معيار'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | عام استعمال
|-
| '''معقول شڪ کان بالاتر ثبوت'''
| اهڙو مضبوط ثبوت جيڪو ڏوهه بابت معقول شڪ باقي نه ڇڏي
| فوجداري مقدما
|-
| '''واضح ۽ قائل ڪندڙ ثبوت'''
| عام ديواني معيار کان وڌيڪ مضبوط شاهدي
| ڪجهه آمريڪي ديواني ۽ خاص قانوني ڪارروايون
|-
| '''امڪانن جي غالبيت'''
| پيش ڪيل شاهديءَ موجب دعويٰ جي درست هجڻ جو امڪان ان جي غلط هجڻ کان وڌيڪ هجي
| عام ديواني مقدما
|-
| '''ابتدائي قابلِ قبول شاهدي'''
| اهڙي شاهدي جيڪا ڪنهن مسئلي کي وڌيڪ عدالتي جاچ لاءِ پيش ڪرڻ جو بنياد بڻجي
| مخصوص ابتدائي عدالتي مرحلا
|}
&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CornellPersuasion&quot;/&gt;

== فوجداري مقدمن ۾ بارِ ثبوت ==

=== بيگناهيءَ جو مفروضو ===
'''بيگناهيءَ جو مفروضو''' (Presumption of innocence) فوجداري انصاف جو بنيادي اصول آهي.
ان موجب ڪنهن جوابدار کي قانون مطابق ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو آهي.

انهيءَ اصول جو مقصد ماڻهن کي رياستي اختيار جي غلط استعمال، بي بنياد الزامن ۽ غيرمنصفاڻين سزائن کان تحفظ ڏيڻ آهي.

بيگناهيءَ جو مفروضو صرف جوابدار جي ذاتي حق سان لاڳاپيل نه آهي، پر منصفاڻي عدالتي نظام جي بنيادي ضمانتن مان هڪ پڻ آهي.

=== معقول شڪ کان بالاتر ثبوت ===
''Beyond reasonable doubt'' فوجداري قانون ۾ ثبوت جو انتهائي سخت معيار آهي.
ان جو مطلب اهو ناهي ته ڏوهه بابت هر خيالي يا ناممڪن شڪ ختم ٿيڻ گهرجي. بلڪه عدالت کي سموري شاهديءَ جي بنياد تي اهڙو معقول شڪ باقي نه رهڻ گهرجي، جيڪو جوابدار جي ڏوهاري هجڻ بابت فيصلو ڪرڻ ۾ رڪاوٽ بڻجي.

جيڪڏهن مناسب ۽ معقول شڪ موجود هجي، ته جوابدار کي ان جو فائدو ملندو.&lt;ref name=&quot;CornellReasonable&quot;&gt;{{cite web
 |title=Reasonable Doubt
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/reasonable_doubt
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڏوهه جا ضروري عنصر ===
فوجداري قانون ۾ استغاثي کي عام طور ڏوهه جا قانون ۾ مقرر ٿيل ضروري عنصر ثابت ڪرڻا پوندا آهن.
انهن عنصرن ۾ ممنوع عمل (''actus reus'') ۽، جتي قانون گهر ڪري، ڏوهاري ذهني حالت (''mens rea'') شامل ٿي سگهن ٿا.
هر ڏوهه لاءِ نيت يا ارادي جي ساڳئي نوعيت ثابت ڪرڻ ضروري ناهي. ڪجهه ڏوهن ۾ ڄاڻ، لاپرواهي يا بي احتياطي اهم هوندي آهي، جڏهن ته ڪجهه قانونن ۾ محدود يا سخت ذميواريءَ جا اصول لاڳو ٿي سگهن ٿا.

== ديواني مقدمن ۾ بارِ ثبوت ==
ديواني قانون ۾ عام طور دعويٰ ڪندڙ ڌر کي پنهنجي دعويٰ ثابت ڪرڻي پوندي آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص قرض جي واپسيءَ لاءِ دعويٰ ڪري، ته کيس قرض جي وجود ۽ لاڳاپيل قانوني ذميواريءَ بابت مناسب شاهدي پيش ڪرڻي پوندي.
پر جيڪڏهن مدعا عليه قرض جي ادائيگيءَ جو دفاع ڪري، ته ادائيگيءَ جي حقيقت ثابت ڪرڻ جي ذميواري ان تي اچي سگهي ٿي.

=== امڪانن جي غالبيت ===
''Balance of probabilities'' يا ''Preponderance of evidence'' موجب ڪنهن حقيقت جي درست هجڻ جو امڪان ان جي غلط هجڻ کان وڌيڪ هجڻ گهرجي.
هن معيار کي وضاحت لاءِ ڪڏهن 51 سيڪڙو ۽ 49 سيڪڙو جي مثال سان سمجهايو ويندو آهي، پر اهو ڪو لازمي رياضيائي حساب ناهي.
عدالت شاهدين جي اعتبار، دستاويزن، حالتن ۽ سموري ثبوت جي مجموعي اثر جو جائزو وٺندي آهي.

== واضح ۽ قائل ڪندڙ ثبوت ==
آمريڪي قانون جي ڪجهه ديواني معاملن ۾ ''Clear and convincing evidence'' جو معيار استعمال ٿئي ٿو.

هي معيار امڪانن جي غالبيت کان وڌيڪ سخت، پر معقول شڪ کان بالاتر ثبوت کان گهٽ سخت هوندو آهي.

ان جو استعمال خاص طور انهن معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو، جتي قانون وڌيڪ مضبوط شاهديءَ جو تقاضو ڪري.

هر ملڪ يا هر ديواني مقدمي ۾ هن معيار جو استعمال لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن ۾ بارِ ثبوت ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 11(1) ۾ فوجداري الزام هيٺ آيل شخص جي بيگناهيءَ جي مفروضي کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان موجب جوابدار کي قانون مطابق، منصفاڻي عوامي ٻڌڻيءَ ۾ ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 14(2) ۾ بيگناهيءَ جي مفروضي جو تحفظ موجود آهي.

هي اصول استغاثي جي ثبوت پيش ڪرڻ واري ذميواري ۽ جوابدار جي منصفاڻي مقدمي جي حق سان ڳنڍيل آهي.

=== فرانس جو 1789ع وارو پڌرنامو ===
[[انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو]] 1789ع جي آرٽيڪل 9 ۾ بيگناهيءَ جي مفروضي کي تسليم ڪيو ويو.

ان موجب ڪنهن شخص کي ڏوهاري قرار ڏيڻ کان اڳ بيگناهه سمجهيو ويندو ۽ گرفتاريءَ دوران غيرضروري سختيءَ کي قانون وسيلي روڪڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;FrenchDeclaration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Déclaration des droits de l'homme et du citoyen du 26 août 1789, Article 9
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527435/
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== انگريزي قانون ۾ بارِ ثبوت ==

=== Woolmington v Director of Public Prosecutions (1935) ===
''Woolmington v DPP'' انگريزي فوجداري قانون جو هڪ تاريخي فيصلو آهي.

هن ڪيس ۾ ريجنلڊ وولمنگٽن تي پنهنجي زال جي قتل جو الزام هو. مقدمي ۾ سوال پيدا ٿيو ته ڇا جوابدار کي ثابت ڪرڻو هو ته موت حادثاتي هو، يا استغاثي کي قتل جي ڏوهه جا ضروري عنصر ثابت ڪرڻا هئا.

23 مئي 1935ع تي هائوس آف لارڊز قرار ڏنو ته فوجداري مقدمي ۾ جوابدار جو ڏوهه ثابت ڪرڻ جي بنيادي ذميواري استغاثي تي آهي، سواءِ مخصوص قانوني استثنائن جي.

لارڊ سانڪي هن اصول کي انگريزي فوجداري قانون جي مشهور بنيادي اصول طور بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Woolmington&quot;&gt;{{cite web
 |title=Woolmington v Director of Public Prosecutions [1935] UKHL 1
 |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1935/1.html
 |publisher=British and Irish Legal Information Institute
 |date=1935-05-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== R v Lambert (2001) ===
''R v Lambert'' ۾ منشيات جي قانون تحت جوابدار تي ثبوت جي ذميواري ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي بابت اهم سوال پيدا ٿيو.

هائوس آف لارڊز جي فيصلي ۾ ان ڳالهه جو جائزو ورتو ويو ته منشيات بابت مخصوص دفاع کي ثابت ڪرڻ لاءِ جوابدار تي قانوني بار رکڻ يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 6(2) سان ڪيئن لاڳاپيل آهي.

فيصلي ۾ قانوني بار ۽ شاهدي پيش ڪرڻ واري بار جي فرق کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{cite web
 |title=R v Lambert [2001] UKHL 37
 |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/2001/37.html
 |publisher=British and Irish Legal Information Institute
 |date=2001-07-05
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪي قانون ۾ بارِ ثبوت ==

=== In re Winship (1970) ===
''In re Winship'' آمريڪي سپريم ڪورٽ جو اهم فيصلو آهي.

هن ڪيس ۾ هڪ نابالغ تي اهڙو عمل ڪرڻ جو الزام هو، جيڪو بالغ شخص جي صورت ۾ فوجداري ڏوهه شمار ٿئي ها.

31 مارچ 1970ع تي سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته اهڙي نوعيت جي نابالغن واري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ به ڏوهه جا ضروري عنصر معقول شڪ کان بالاتر ثابت ڪرڻ گهرجن.

عدالت موجب اهو معيار آمريڪي آئين جي واجب قانوني ڪارروائيءَ واري تحفظ جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Winship&quot;&gt;{{cite web
 |title=In re Winship, 397 U.S. 358 (1970)
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-397/USREPORTS-397-358
 |publisher=United States Government Publishing Office
 |date=1970-03-31
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڪستان ۾ بارِ ثبوت ==

=== آئين جو آرٽيڪل 10A ===
[[پاڪستان جو آئين]] آرٽيڪل 10A تحت شهري ۽ فوجداري حقن ۽ ذميوارين جي تعين لاءِ منصفاڻي مقدمي ۽ قانوني واجب ڪارروائيءَ جو حق تسليم ڪري ٿو.

هي آرٽيڪل 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10A
 |url=https://pakistancode.gov.pk/
 |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قانونِ شهادت آرڊر 1984ع ===
پاڪستان ۾ بارِ ثبوت بابت بنيادي قانوني ضابطا [[قانونِ شهادت آرڊر 1984ع]] ۾ شامل آهن.

هن آرڊر جي باب نائين ۾ بارِ ثبوت بابت آرٽيڪل 117 کان 129 تائين شقون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qanun-e-Shahadat Order, 1984
 |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator32b2d132138b421a65ab547a15ecd6ae.pdf
 |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac7d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''قانونِ شهادت آرڊر 1984ع ۾ بارِ ثبوت بابت شقون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | آرٽيڪل
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | موضوع
|-
| 117
| بارِ ثبوت جو عام اصول
|-
| 118
| بارِ ثبوت ڪنهن تي هوندو؟
|-
| 119
| مخصوص حقيقت بابت بارِ ثبوت
|-
| 120
| شاهديءَ کي قابلِ قبول بڻائڻ لاءِ ضروري حقيقت جي ثابتي
|-
| 121
| جوابدار جو ڪيس قانوني استثنا ۾ اچڻ جي ثابتي
|-
| 122
| اهڙي حقيقت جي ثابتي جيڪا خاص طور ڪنهن شخص جي ڄاڻ ۾ هجي
|-
| 123
| گذريل ٽيهه سالن ۾ جيئرو ڄاتل شخص جي موت بابت بار
|-
| 124
| ستن سالن کان بي خبر شخص جي حيات هجڻ بابت بار
|-
| 125
| ڀائيواري، زميندار ۽ مسواڙي، يا اصيل ۽ نمائندي جي لاڳاپن بابت ثابتي
|-
| 126
| ملڪيت جي مالڪيءَ بابت بارِ ثبوت
|-
| 127
| اعتماد واري لاڳاپي ۾ نيڪ نيتيءَ جي ثابتي
|-
| 128
| شاديءَ دوران پيدائش بابت قانوني قطعي ثبوت
|-
| 129
| عدالت جو مخصوص حقيقتن بابت مفروضو قائم ڪرڻ جو اختيار
|}
&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 117 ===
آرٽيڪل 117 موجب جيڪو شخص عدالت کان ڪنهن قانوني حق يا ذميواريءَ بابت اهڙو فيصلو گهري، جيڪو سندس بيان ڪيل حقيقتن جي وجود تي منحصر هجي، تنهن کي اهي حقيقتون ثابت ڪرڻيون پونديون.

=== آرٽيڪل 118 ===
آرٽيڪل 118 موجب ڪنهن مقدمي يا ڪارروائيءَ ۾ بارِ ثبوت ان شخص تي هوندو، جيڪو ٻنهي ڌرين پاران ڪابه شاهدي پيش نه ٿيڻ جي صورت ۾ ناڪام ٿئي ها.

مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص زمين جي مالڪيءَ جي دعويٰ ڪري ۽ موجود قابض شخص خلاف مقدمو داخل ڪري، ته دعويٰ ڪندڙ کي پنهنجي مالڪيءَ جو بنياد ثابت ڪرڻو پوندو.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 119 ===
آرٽيڪل 119 موجب ڪنهن مخصوص حقيقت جو بارِ ثبوت ان شخص تي هوندو، جيڪو عدالت کان اها حقيقت درست مڃرائڻ چاهي، جيستائين قانون ان بابت ٻي صورت مقرر نه ڪري.

=== آرٽيڪل 121 ===
آرٽيڪل 121 موجب جڏهن جوابدار پنهنجي ڪيس کي پاڪستان پينل ڪوڊ جي ڪنهن عام يا خاص استثنا ۾ آڻڻ چاهي، ته ان استثنا جي حالتن بابت بارِ ثبوت ان تي هوندو.

اهڙي مخصوص ذميواريءَ کي استغاثي جي ڏوهه ثابت ڪرڻ واري بنيادي ذميواريءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 122 ===
آرٽيڪل 122 موجب جيڪڏهن ڪا حقيقت خاص طور ڪنهن شخص جي ڄاڻ ۾ هجي، ته ان حقيقت کي ثابت ڪرڻ جو بار انهيءَ شخص تي هوندو.

تنهن هوندي به هن شق کي فوجداري مقدمي ۾ استغاثي جي بنيادي ذميواريءَ جي مڪمل خاتمي طور نٿو سمجهي سگهجي.

== قانوني مفروضا ۽ بارِ ثبوت ==

=== قابلِ ترديد مفروضو ===
''Rebuttable presumption'' اهڙو قانوني مفروضو آهي، جنهن کي مناسب مخالف شاهديءَ ذريعي رد ڪري سگهجي.

مثال طور، قانون ڪجهه ثابت ٿيل حقيقتن مان ٻي حقيقت جو مفروضو قائم ڪرڻ جي اجازت ڏئي سگهي ٿو، پر متاثر ڌر کي ان مفروضي خلاف شاهدي پيش ڪرڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو.

=== قطعي قانوني مفروضو ===
''Conclusive presumption'' اهڙو قانوني قاعدو آهي، جنهن ۾ قانون مخصوص حالتن ۾ ڪنهن حقيقت کي قطعي طور مڃڻ جو حڪم ڏئي ٿو.

اهڙن قاعدن جي نوعيت ۽ آئيني حيثيت هر قانوني نظام ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.

== منشيات بابت قانون ۽ بارِ ثبوت ==
منشيات بابت ڪجهه قانونن ۾ قبضي، مقدار، ڄاڻ ۽ فراهميءَ جي نيت بابت مخصوص قانوني مفروضا يا دفاع موجود ٿي سگهن ٿا.

انهن معاملن ۾ هي سوال اهم هوندا آهن ته ڇا استغاثي کي منشيات جي موجودگي، جوابدار جي ڄاڻ ۽ فراهميءَ جي نيت جا سڀ ضروري عنصر ثابت ڪرڻا آهن، يا قانون ڪنهن مخصوص حقيقت ثابت ٿيڻ کان پوءِ اضافي ذميواري جوابدار تي رکي ٿو.

انگريزي ''R v Lambert'' ڪيس ۾ اهڙين ذميوارين ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي جي لاڳاپي جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;/&gt;

== بدعنوانيءَ جي ڪيسن ۾ بارِ ثبوت ==
بدعنوانيءَ بابت ڪجهه قانونن ۾ سرڪاري عهديدار جي ظاهر ڪيل آمدنيءَ ۽ ملڪيت جي وچ ۾ غيرمتناسب فرق کي قانوني اهميت حاصل ٿي سگهي ٿي.

اهڙين ڪاررواين ۾ قانون موجب مخصوص ابتدائي حقيقتون ثابت ٿيڻ کان پوءِ ملڪيت جي جائز ذريعن بابت وضاحت يا شاهديءَ جي ذميواري پيدا ٿي سگهي ٿي.

پر ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر غيرمتناسب ملڪيت وارو الزام پاڻمرادو ڏوهه ثابت ڪري ٿو. لاڳو قانون، ڏوهه جا ضروري عنصر ۽ آئيني تحفظ هر مقدمي ۾ اهم آهن.

== نيت، ڄاڻ ۽ رضامنديءَ جي ثابتي ==
فوجداري مقدمن ۾ ڪنهن عمل سان لاڳاپيل نيت، ڄاڻ يا رضامنديءَ جو سوال بارِ ثبوت کي پيچيده بڻائي سگهي ٿو.

نيت عام طور ڪنهن شخص جي ذهني حالت سان لاڳاپيل هوندي آهي، تنهنڪري عدالت ان بابت سڌي يا حالتن مان حاصل ٿيل شاهديءَ جو جائزو وٺندي آهي.

ڪجهه ڏوهن ۾ قانون اهو پڻ مقرر ڪري سگهي ٿو ته ڪنهن شخص جو عقيدو يا سمجهه معقول هئي يا نه.

بهرحال، ڪنهن قانون ۾ ''معقول شخص'' جو معيار استعمال ٿيڻ پاڻمرادو بارِ ثبوت جي منتقلي نه آهي. اهو سوال لاڳاپيل ڏوهه جي تعريف، دفاع ۽ ثبوت بابت قانوني شقن تي منحصر آهي.

جنسي ڏوهن، رضامنديءَ ۽ ڄاڻ بابت قانون پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن؛ تنهنڪري انهن لاءِ هڪ عالمي ۽ غيرمشروط قاعدو بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== انتظامي ڪاررواين ۾ بارِ ثبوت ==
انتظامي ادارن، ٽربيونلن ۽ ضابطه ڪار اختيارين آڏو ڪاررواين ۾ پڻ بارِ ثبوت اهم هوندو آهي.

انهن ڪاررواين ۾ لاڳو معيار فوجداري مقدمن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

مثال طور، ڪنهن اداري پاران لائسنس منسوخ ڪرڻ، ملازمت بابت تاديبي ڪارروائي يا انتظامي ڏنڊ لاڳو ڪرڻ وقت لاڳاپيل قانون ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا اصول لاڳو ٿيندا آهن.

انتظامي ڪارروائيءَ جي نوعيت ۽ ان جي نتيجن مطابق ثبوت جي ذميواري ۽ معيار مختلف ٿي سگهن ٿا.

== بارِ ثبوت جي اهميت ==
بارِ ثبوت جا قانوني اصول ڪيترن بنيادي مقصدن جي خدمت ڪن ٿا:

* بي بنياد فوجداري سزا کان تحفظ؛
* دعوائن ۽ الزامن جي منصفاڻي جاچ؛
* رياستي اختيارن جي قانوني حدبندي؛
* عدالتن ۾ حقيقتن جي منظم ثابتي؛
* ديواني تڪرارن ۾ ذميوارين جو تعين؛
* منصفاڻي مقدمي ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي جو تحفظ.

== تنقيدي جائزو ==
بارِ ثبوت جو تمام سخت معيار ڪڏهن صحيح دعويٰ ثابت ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيدا ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته تمام گهٽ معيار غلط سزا يا غيرمنصفاڻي ذميواريءَ جو خطرو وڌائي سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري مختلف قانوني نظامن ۾ ثبوت جو معيار مقدمي جي نوعيت ۽ ان جي نتيجن جي سنگينيءَ کي نظر ۾ رکي مقرر ڪيو ويندو آهي.

فوجداري مقدمن ۾ معقول شڪ کان بالاتر ثبوت جو معيار خاص طور ان اصول سان لاڳاپيل آهي ته ڪنهن بيگناهه شخص کي غلط سزا ڏيڻ کان بچائڻ لاءِ مضبوط عدالتي تحفظ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Winship&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قانونِ شهادت]]
* [[شاهدي]]
* [[بيگناهيءَ جو مفروضو]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[فوجداري قانون]]
* [[ديواني قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[معقول شڪ]]
* [[قانوني مفروضو]]
* [[استغاثو]]
* [[قانونِ شهادت آرڊر 1984ع]]
* [[پاڪستان جو آئين]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Cross
 |first=Rupert
 |title=Evidence
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Wigmore
 |first=John Henry
 |title=Evidence in Trials at Common Law
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_proof ڪارنيل لا اسڪول: بارِ ثبوت]
* [https://www.law.cornell.edu/wex/reasonable_doubt ڪارنيل لا اسڪول: معقول شڪ]
* [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1935/1.html Woolmington v DPP، اصل فيصلو]
* [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-397/USREPORTS-397-358 In re Winship، آمريڪي سپريم ڪورٽ]
* [https://pakistancode.gov.pk/ پاڪستان ڪوڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Scales_of_justice وڪيميڊيا ڪامنز: انصاف جا ترازو]

{{Authority control}}

[[زمرو:قانونِ شهادت]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:فوجداري قانون]]
[[زمرو:ديواني قانون]]
[[زمرو:قانوني اصول]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عدالتي ڪارروائي]]</text>
      <sha1>e1bkxnr2tc9l9t6qxx0b1s40fmsbqnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425325</id>
      <parentid>425324</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28839" sha1="8fc95w3itwa8ycbkat5uowfdd377a35" xml:space="preserve">
{{Short description|عدالتي يا انتظامي ڪارروائيءَ ۾ دعويٰ يا حقيقت ثابت ڪرڻ جي قانوني ذميواري}}


'''بارِ ثبوت''' ({{Lang-en|Burden of proof}})، جنهن کي '''ثبوت جو بار'''، '''ثابتيءَ جي ذميواري''' يا '''بارِ اثبات''' پڻ چيو ويندو آهي، قانون جو اهو اصول آهي جنهن موجب ڪنهن مقدمي يا قانوني ڪارروائيءَ ۾ مخصوص حقيقت، دعويٰ، الزام يا دفاع کي ثابت ڪرڻ جي ذميواري ڪنهن ڌر تي مقرر ڪئي ويندي آهي. هي اصول [[فوجداري قانون]]، [[ديواني قانون]]، [[قانونِ شهادت]]، انتظامي قانون ۽ [[انساني حق]]ن جي تحفظ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;&gt;{{cite web
 |title=Burden of Proof
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_proof
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

بارِ ثبوت بابت ٻه بنيادي سوال پيدا ٿين ٿا: پهريون، ڪنهن حقيقت کي ثابت ڪرڻ جي ذميواري ڪنهن ڌر تي آهي؛ ٻيو، انهيءَ حقيقت کي قانوني طور ثابت ڪرڻ لاءِ ڪيتري مضبوط شاهدي گهربل آهي. پهرئين سوال جو تعلق '''بارِ ثبوت''' سان ۽ ٻئي جو تعلق '''ثبوت جي معيار''' (Standard of proof) سان آهي.
عام طور فوجداري مقدمن ۾ ڏوهه ثابت ڪرڻ جي ذميواري [[استغاثو|استغاثي]] تي هوندي آهي ۽ جوابدار کي ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ ديواني مقدمن ۾ دعويٰ ڪندڙ ڌر کي پنهنجي دعويٰ امڪانن جي غالبيت جي بنياد تي ثابت ڪرڻي پوندي آهي. تنهن هوندي به مخصوص قانوني استثنائن، دفاعن ۽ مفروضن سبب ثبوت جون ذميواريون مختلف ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

[[File:Close-up of Lady Justice statue holding scales, symbolizing justice and fairness.jpg|thumb|right|انصاف جي ترازو جي علامتي تصوير. بارِ ثبوت عدالتي انصاف ۽ منصفاڻي مقدمي جي بنيادي اصولن مان هڪ آهي.]]

== اصطلاح ۽ قانوني معنيٰ ==
انگريزي لفظ ''Burden'' مان مراد ذميواري يا بار آهي، جڏهن ته ''Proof'' جو مطلب ثابتي آهي.

قانوني اصطلاح ۾ بارِ ثبوت اهو سوال طئي ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن تڪراري حقيقت بابت ڪافي شاهدي موجود نه هجي ته ڪهڙي ڌر کي قانوني نقصان برداشت ڪرڻو پوندو.
مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص ملڪيت جي مالڪيءَ جي دعويٰ ڪري ۽ ان جي حق ۾ مناسب ثبوت پيش نه ڪري سگهي، ته عدالت سندس دعويٰ رد ڪري سگهي ٿي.
ساڳيءَ طرح جيڪڏهن فوجداري مقدمي ۾ استغاثو جوابدار جو ڏوهه مقرر قانوني معيار مطابق ثابت نه ڪري سگهي، ته جوابدار کي بري ڪرڻو پوندو.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

== بارِ ثبوت جا قسم ==

=== قانوني بارِ ثبوت ===
'''قانوني بارِ ثبوت''' (Legal burden of proof) يا ''Persuasive burden'' اها ذميواري آهي جنهن موجب ڪنهن ڌر کي عدالت کي مخصوص حقيقت جي درست هجڻ بابت گهربل قانوني معيار تائين قائل ڪرڻو پوندو آهي.
جيڪڏهن اها ڌر پنهنجي ذميواري پوري نه ڪري، ته لاڳاپيل قانوني مسئلي تي سندس موقف ناڪام ٿي سگهي ٿو.
فوجداري مقدمن ۾ ڏوهه جي ضروري عنصرن بابت قانوني بار عام طور استغاثي تي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;CornellPersuasion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Burden of Persuasion
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_persuasion
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شاهدي پيش ڪرڻ جو بار ===
'''شاهدي پيش ڪرڻ جو بار''' (Evidential burden يا Burden of production) ڪنهن حقيقت يا دفاع کي قانوني بحث جو حصو بڻائڻ لاءِ مناسب شاهدي پيش ڪرڻ جي ذميواري آهي.
اهو ضروري ناهي ته جنهن ڌر تي شاهدي پيش ڪرڻ جو بار هجي، تنهن تي آخري قانوني بارِ ثبوت پڻ هجي.
مثال طور، جوابدار کي ڪنهن مخصوص دفاع جي حمايت ۾ ڪجهه شاهدي پيش ڪرڻي پوي، پر ڏوهه ثابت ڪرڻ جي آخري ذميواري استغاثي تي برقرار رهي سگهي ٿي.

=== بارِ ثبوت جي منتقلي ===
''Shifting of burden of proof'' مان مراد اهڙي قانوني صورتحال آهي جنهن ۾ ڪنهن حقيقت جي ثابتي يا دفاع بابت ذميواري هڪ ڌر کان ٻي ڌر ڏانهن منتقل ٿئي.
اهڙي منتقلي قانوني مفروضن، مخصوص دفاعن يا خاص قانوني شقن جي بنياد تي ٿي سگهي ٿي.
بهرحال، فوجداري مقدمي ۾ ڏوهه ثابت ڪرڻ جي بنيادي ذميواريءَ جي منتقلي ۽ ڪنهن مخصوص دفاع بابت شاهدي پيش ڪرڻ جي ذميواريءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== ثبوت جا قانوني معيار ==
ثبوت جو معيار اهو درجو آهي جنهن تائين عدالت يا قانوني فيصلو ڪندڙ اداري کي ڪنهن حقيقت جي درست هجڻ بابت مطمئن ٿيڻ گهرجي.
مختلف قانوني ڪاررواين ۾ مختلف معيار لاڳو ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac7d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ثبوت جا اهم قانوني معيار'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | عام استعمال
|-
| '''معقول شڪ کان بالاتر ثبوت'''
| اهڙو مضبوط ثبوت جيڪو ڏوهه بابت معقول شڪ باقي نه ڇڏي
| فوجداري مقدما
|-
| '''واضح ۽ قائل ڪندڙ ثبوت'''
| عام ديواني معيار کان وڌيڪ مضبوط شاهدي
| ڪجهه آمريڪي ديواني ۽ خاص قانوني ڪارروايون
|-
| '''امڪانن جي غالبيت'''
| پيش ڪيل شاهديءَ موجب دعويٰ جي درست هجڻ جو امڪان ان جي غلط هجڻ کان وڌيڪ هجي
| عام ديواني مقدما
|-
| '''ابتدائي قابلِ قبول شاهدي'''
| اهڙي شاهدي جيڪا ڪنهن مسئلي کي وڌيڪ عدالتي جاچ لاءِ پيش ڪرڻ جو بنياد بڻجي
| مخصوص ابتدائي عدالتي مرحلا
|}
&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CornellPersuasion&quot;/&gt;

== فوجداري مقدمن ۾ بارِ ثبوت ==

=== بيگناهيءَ جو مفروضو ===
'''بيگناهيءَ جو مفروضو''' (Presumption of innocence) فوجداري انصاف جو بنيادي اصول آهي.
ان موجب ڪنهن جوابدار کي قانون مطابق ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو آهي.

انهيءَ اصول جو مقصد ماڻهن کي رياستي اختيار جي غلط استعمال، بي بنياد الزامن ۽ غيرمنصفاڻين سزائن کان تحفظ ڏيڻ آهي.

بيگناهيءَ جو مفروضو صرف جوابدار جي ذاتي حق سان لاڳاپيل نه آهي، پر منصفاڻي عدالتي نظام جي بنيادي ضمانتن مان هڪ پڻ آهي.

=== معقول شڪ کان بالاتر ثبوت ===
''Beyond reasonable doubt'' فوجداري قانون ۾ ثبوت جو انتهائي سخت معيار آهي.
ان جو مطلب اهو ناهي ته ڏوهه بابت هر خيالي يا ناممڪن شڪ ختم ٿيڻ گهرجي. بلڪه عدالت کي سموري شاهديءَ جي بنياد تي اهڙو معقول شڪ باقي نه رهڻ گهرجي، جيڪو جوابدار جي ڏوهاري هجڻ بابت فيصلو ڪرڻ ۾ رڪاوٽ بڻجي.

جيڪڏهن مناسب ۽ معقول شڪ موجود هجي، ته جوابدار کي ان جو فائدو ملندو.&lt;ref name=&quot;CornellReasonable&quot;&gt;{{cite web
 |title=Reasonable Doubt
 |url=https://www.law.cornell.edu/wex/reasonable_doubt
 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڏوهه جا ضروري عنصر ===
فوجداري قانون ۾ استغاثي کي عام طور ڏوهه جا قانون ۾ مقرر ٿيل ضروري عنصر ثابت ڪرڻا پوندا آهن.
انهن عنصرن ۾ ممنوع عمل (''actus reus'') ۽، جتي قانون گهر ڪري، ڏوهاري ذهني حالت (''mens rea'') شامل ٿي سگهن ٿا.
هر ڏوهه لاءِ نيت يا ارادي جي ساڳئي نوعيت ثابت ڪرڻ ضروري ناهي. ڪجهه ڏوهن ۾ ڄاڻ، لاپرواهي يا بي احتياطي اهم هوندي آهي، جڏهن ته ڪجهه قانونن ۾ محدود يا سخت ذميواريءَ جا اصول لاڳو ٿي سگهن ٿا.

== ديواني مقدمن ۾ بارِ ثبوت ==
ديواني قانون ۾ عام طور دعويٰ ڪندڙ ڌر کي پنهنجي دعويٰ ثابت ڪرڻي پوندي آهي.
مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص قرض جي واپسيءَ لاءِ دعويٰ ڪري، ته کيس قرض جي وجود ۽ لاڳاپيل قانوني ذميواريءَ بابت مناسب شاهدي پيش ڪرڻي پوندي.
پر جيڪڏهن مدعا عليه قرض جي ادائيگيءَ جو دفاع ڪري، ته ادائيگيءَ جي حقيقت ثابت ڪرڻ جي ذميواري ان تي اچي سگهي ٿي.

=== امڪانن جي غالبيت ===
''Balance of probabilities'' يا ''Preponderance of evidence'' موجب ڪنهن حقيقت جي درست هجڻ جو امڪان ان جي غلط هجڻ کان وڌيڪ هجڻ گهرجي.
هن معيار کي وضاحت لاءِ ڪڏهن 51 سيڪڙو ۽ 49 سيڪڙو جي مثال سان سمجهايو ويندو آهي، پر اهو ڪو لازمي رياضيائي حساب ناهي.
عدالت شاهدين جي اعتبار، دستاويزن، حالتن ۽ سموري ثبوت جي مجموعي اثر جو جائزو وٺندي آهي.

== واضح ۽ قائل ڪندڙ ثبوت ==
آمريڪي قانون جي ڪجهه ديواني معاملن ۾ ''Clear and convincing evidence'' جو معيار استعمال ٿئي ٿو.

هي معيار امڪانن جي غالبيت کان وڌيڪ سخت، پر معقول شڪ کان بالاتر ثبوت کان گهٽ سخت هوندو آهي.

ان جو استعمال خاص طور انهن معاملن ۾ ٿي سگهي ٿو، جتي قانون وڌيڪ مضبوط شاهديءَ جو تقاضو ڪري.

هر ملڪ يا هر ديواني مقدمي ۾ هن معيار جو استعمال لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;CornellBurden&quot;/&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن ۾ بارِ ثبوت ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 11(1) ۾ فوجداري الزام هيٺ آيل شخص جي بيگناهيءَ جي مفروضي کي تسليم ڪيو ويو آهي.

ان موجب جوابدار کي قانون مطابق، منصفاڻي عوامي ٻڌڻيءَ ۾ ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهيو ويندو.

=== شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 14(2) ۾ بيگناهيءَ جي مفروضي جو تحفظ موجود آهي.

هي اصول استغاثي جي ثبوت پيش ڪرڻ واري ذميواري ۽ جوابدار جي منصفاڻي مقدمي جي حق سان ڳنڍيل آهي.

=== فرانس جو 1789ع وارو پڌرنامو ===
[[انسان ۽ شهريءَ جي حقن جو پڌرنامو]] 1789ع جي آرٽيڪل 9 ۾ بيگناهيءَ جي مفروضي کي تسليم ڪيو ويو.

ان موجب ڪنهن شخص کي ڏوهاري قرار ڏيڻ کان اڳ بيگناهه سمجهيو ويندو ۽ گرفتاريءَ دوران غيرضروري سختيءَ کي قانون وسيلي روڪڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;FrenchDeclaration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Déclaration des droits de l'homme et du citoyen du 26 août 1789, Article 9
 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527435/
 |publisher=Légifrance
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== انگريزي قانون ۾ بارِ ثبوت ==

=== Woolmington v Director of Public Prosecutions (1935) ===
''Woolmington v DPP'' انگريزي فوجداري قانون جو هڪ تاريخي فيصلو آهي.

هن ڪيس ۾ ريجنلڊ وولمنگٽن تي پنهنجي زال جي قتل جو الزام هو. مقدمي ۾ سوال پيدا ٿيو ته ڇا جوابدار کي ثابت ڪرڻو هو ته موت حادثاتي هو، يا استغاثي کي قتل جي ڏوهه جا ضروري عنصر ثابت ڪرڻا هئا.

23 مئي 1935ع تي هائوس آف لارڊز قرار ڏنو ته فوجداري مقدمي ۾ جوابدار جو ڏوهه ثابت ڪرڻ جي بنيادي ذميواري استغاثي تي آهي، سواءِ مخصوص قانوني استثنائن جي.

لارڊ سانڪي هن اصول کي انگريزي فوجداري قانون جي مشهور بنيادي اصول طور بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Woolmington&quot;&gt;{{cite web
 |title=Woolmington v Director of Public Prosecutions [1935] UKHL 1
 |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1935/1.html
 |publisher=British and Irish Legal Information Institute
 |date=1935-05-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== R v Lambert (2001) ===
''R v Lambert'' ۾ منشيات جي قانون تحت جوابدار تي ثبوت جي ذميواري ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي بابت اهم سوال پيدا ٿيو.

هائوس آف لارڊز جي فيصلي ۾ ان ڳالهه جو جائزو ورتو ويو ته منشيات بابت مخصوص دفاع کي ثابت ڪرڻ لاءِ جوابدار تي قانوني بار رکڻ يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي آرٽيڪل 6(2) سان ڪيئن لاڳاپيل آهي.

فيصلي ۾ قانوني بار ۽ شاهدي پيش ڪرڻ واري بار جي فرق کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{cite web
 |title=R v Lambert [2001] UKHL 37
 |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/2001/37.html
 |publisher=British and Irish Legal Information Institute
 |date=2001-07-05
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪي قانون ۾ بارِ ثبوت ==

=== In re Winship (1970) ===
''In re Winship'' آمريڪي سپريم ڪورٽ جو اهم فيصلو آهي.

هن ڪيس ۾ هڪ نابالغ تي اهڙو عمل ڪرڻ جو الزام هو، جيڪو بالغ شخص جي صورت ۾ فوجداري ڏوهه شمار ٿئي ها.

31 مارچ 1970ع تي سپريم ڪورٽ قرار ڏنو ته اهڙي نوعيت جي نابالغن واري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ به ڏوهه جا ضروري عنصر معقول شڪ کان بالاتر ثابت ڪرڻ گهرجن.

عدالت موجب اهو معيار آمريڪي آئين جي واجب قانوني ڪارروائيءَ واري تحفظ جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Winship&quot;&gt;{{cite web
 |title=In re Winship, 397 U.S. 358 (1970)
 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-397/USREPORTS-397-358
 |publisher=United States Government Publishing Office
 |date=1970-03-31
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڪستان ۾ بارِ ثبوت ==

=== آئين جو آرٽيڪل 10A ===
[[پاڪستان جو آئين]] آرٽيڪل 10A تحت شهري ۽ فوجداري حقن ۽ ذميوارين جي تعين لاءِ منصفاڻي مقدمي ۽ قانوني واجب ڪارروائيءَ جو حق تسليم ڪري ٿو.

هي آرٽيڪل 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan, Article 10A
 |url=https://pakistancode.gov.pk/
 |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قانونِ شهادت آرڊر 1984ع ===
پاڪستان ۾ بارِ ثبوت بابت بنيادي قانوني ضابطا [[قانونِ شهادت آرڊر 1984ع]] ۾ شامل آهن.

هن آرڊر جي باب نائين ۾ بارِ ثبوت بابت آرٽيڪل 117 کان 129 تائين شقون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qanun-e-Shahadat Order, 1984
 |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator32b2d132138b421a65ab547a15ecd6ae.pdf
 |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac7d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''قانونِ شهادت آرڊر 1984ع ۾ بارِ ثبوت بابت شقون'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | آرٽيڪل
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | موضوع
|-
| 117
| بارِ ثبوت جو عام اصول
|-
| 118
| بارِ ثبوت ڪنهن تي هوندو؟
|-
| 119
| مخصوص حقيقت بابت بارِ ثبوت
|-
| 120
| شاهديءَ کي قابلِ قبول بڻائڻ لاءِ ضروري حقيقت جي ثابتي
|-
| 121
| جوابدار جو ڪيس قانوني استثنا ۾ اچڻ جي ثابتي
|-
| 122
| اهڙي حقيقت جي ثابتي جيڪا خاص طور ڪنهن شخص جي ڄاڻ ۾ هجي
|-
| 123
| گذريل ٽيهه سالن ۾ جيئرو ڄاتل شخص جي موت بابت بار
|-
| 124
| ستن سالن کان بي خبر شخص جي حيات هجڻ بابت بار
|-
| 125
| ڀائيواري، زميندار ۽ مسواڙي، يا اصيل ۽ نمائندي جي لاڳاپن بابت ثابتي
|-
| 126
| ملڪيت جي مالڪيءَ بابت بارِ ثبوت
|-
| 127
| اعتماد واري لاڳاپي ۾ نيڪ نيتيءَ جي ثابتي
|-
| 128
| شاديءَ دوران پيدائش بابت قانوني قطعي ثبوت
|-
| 129
| عدالت جو مخصوص حقيقتن بابت مفروضو قائم ڪرڻ جو اختيار
|}
&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 117 ===
آرٽيڪل 117 موجب جيڪو شخص عدالت کان ڪنهن قانوني حق يا ذميواريءَ بابت اهڙو فيصلو گهري، جيڪو سندس بيان ڪيل حقيقتن جي وجود تي منحصر هجي، تنهن کي اهي حقيقتون ثابت ڪرڻيون پونديون.

=== آرٽيڪل 118 ===
آرٽيڪل 118 موجب ڪنهن مقدمي يا ڪارروائيءَ ۾ بارِ ثبوت ان شخص تي هوندو، جيڪو ٻنهي ڌرين پاران ڪابه شاهدي پيش نه ٿيڻ جي صورت ۾ ناڪام ٿئي ها.

مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص زمين جي مالڪيءَ جي دعويٰ ڪري ۽ موجود قابض شخص خلاف مقدمو داخل ڪري، ته دعويٰ ڪندڙ کي پنهنجي مالڪيءَ جو بنياد ثابت ڪرڻو پوندو.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 119 ===
آرٽيڪل 119 موجب ڪنهن مخصوص حقيقت جو بارِ ثبوت ان شخص تي هوندو، جيڪو عدالت کان اها حقيقت درست مڃرائڻ چاهي، جيستائين قانون ان بابت ٻي صورت مقرر نه ڪري.

=== آرٽيڪل 121 ===
آرٽيڪل 121 موجب جڏهن جوابدار پنهنجي ڪيس کي پاڪستان پينل ڪوڊ جي ڪنهن عام يا خاص استثنا ۾ آڻڻ چاهي، ته ان استثنا جي حالتن بابت بارِ ثبوت ان تي هوندو.

اهڙي مخصوص ذميواريءَ کي استغاثي جي ڏوهه ثابت ڪرڻ واري بنيادي ذميواريءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;QSO1984&quot;/&gt;

=== آرٽيڪل 122 ===
آرٽيڪل 122 موجب جيڪڏهن ڪا حقيقت خاص طور ڪنهن شخص جي ڄاڻ ۾ هجي، ته ان حقيقت کي ثابت ڪرڻ جو بار انهيءَ شخص تي هوندو.

تنهن هوندي به هن شق کي فوجداري مقدمي ۾ استغاثي جي بنيادي ذميواريءَ جي مڪمل خاتمي طور نٿو سمجهي سگهجي.

== قانوني مفروضا ۽ بارِ ثبوت ==

=== قابلِ ترديد مفروضو ===
''Rebuttable presumption'' اهڙو قانوني مفروضو آهي، جنهن کي مناسب مخالف شاهديءَ ذريعي رد ڪري سگهجي.

مثال طور، قانون ڪجهه ثابت ٿيل حقيقتن مان ٻي حقيقت جو مفروضو قائم ڪرڻ جي اجازت ڏئي سگهي ٿو، پر متاثر ڌر کي ان مفروضي خلاف شاهدي پيش ڪرڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو.

=== قطعي قانوني مفروضو ===
''Conclusive presumption'' اهڙو قانوني قاعدو آهي، جنهن ۾ قانون مخصوص حالتن ۾ ڪنهن حقيقت کي قطعي طور مڃڻ جو حڪم ڏئي ٿو.

اهڙن قاعدن جي نوعيت ۽ آئيني حيثيت هر قانوني نظام ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.

== منشيات بابت قانون ۽ بارِ ثبوت ==
منشيات بابت ڪجهه قانونن ۾ قبضي، مقدار، ڄاڻ ۽ فراهميءَ جي نيت بابت مخصوص قانوني مفروضا يا دفاع موجود ٿي سگهن ٿا.

انهن معاملن ۾ هي سوال اهم هوندا آهن ته ڇا استغاثي کي منشيات جي موجودگي، جوابدار جي ڄاڻ ۽ فراهميءَ جي نيت جا سڀ ضروري عنصر ثابت ڪرڻا آهن، يا قانون ڪنهن مخصوص حقيقت ثابت ٿيڻ کان پوءِ اضافي ذميواري جوابدار تي رکي ٿو.

انگريزي ''R v Lambert'' ڪيس ۾ اهڙين ذميوارين ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي جي لاڳاپي جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;/&gt;

== بدعنوانيءَ جي ڪيسن ۾ بارِ ثبوت ==
بدعنوانيءَ بابت ڪجهه قانونن ۾ سرڪاري عهديدار جي ظاهر ڪيل آمدنيءَ ۽ ملڪيت جي وچ ۾ غيرمتناسب فرق کي قانوني اهميت حاصل ٿي سگهي ٿي.

اهڙين ڪاررواين ۾ قانون موجب مخصوص ابتدائي حقيقتون ثابت ٿيڻ کان پوءِ ملڪيت جي جائز ذريعن بابت وضاحت يا شاهديءَ جي ذميواري پيدا ٿي سگهي ٿي.

پر ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر غيرمتناسب ملڪيت وارو الزام پاڻمرادو ڏوهه ثابت ڪري ٿو. لاڳو قانون، ڏوهه جا ضروري عنصر ۽ آئيني تحفظ هر مقدمي ۾ اهم آهن.

== نيت، ڄاڻ ۽ رضامنديءَ جي ثابتي ==
فوجداري مقدمن ۾ ڪنهن عمل سان لاڳاپيل نيت، ڄاڻ يا رضامنديءَ جو سوال بارِ ثبوت کي پيچيده بڻائي سگهي ٿو.

نيت عام طور ڪنهن شخص جي ذهني حالت سان لاڳاپيل هوندي آهي، تنهنڪري عدالت ان بابت سڌي يا حالتن مان حاصل ٿيل شاهديءَ جو جائزو وٺندي آهي.

ڪجهه ڏوهن ۾ قانون اهو پڻ مقرر ڪري سگهي ٿو ته ڪنهن شخص جو عقيدو يا سمجهه معقول هئي يا نه.

بهرحال، ڪنهن قانون ۾ ''معقول شخص'' جو معيار استعمال ٿيڻ پاڻمرادو بارِ ثبوت جي منتقلي نه آهي. اهو سوال لاڳاپيل ڏوهه جي تعريف، دفاع ۽ ثبوت بابت قانوني شقن تي منحصر آهي.

جنسي ڏوهن، رضامنديءَ ۽ ڄاڻ بابت قانون پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن؛ تنهنڪري انهن لاءِ هڪ عالمي ۽ غيرمشروط قاعدو بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== انتظامي ڪاررواين ۾ بارِ ثبوت ==
انتظامي ادارن، ٽربيونلن ۽ ضابطه ڪار اختيارين آڏو ڪاررواين ۾ پڻ بارِ ثبوت اهم هوندو آهي.

انهن ڪاررواين ۾ لاڳو معيار فوجداري مقدمن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

مثال طور، ڪنهن اداري پاران لائسنس منسوخ ڪرڻ، ملازمت بابت تاديبي ڪارروائي يا انتظامي ڏنڊ لاڳو ڪرڻ وقت لاڳاپيل قانون ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا اصول لاڳو ٿيندا آهن.

انتظامي ڪارروائيءَ جي نوعيت ۽ ان جي نتيجن مطابق ثبوت جي ذميواري ۽ معيار مختلف ٿي سگهن ٿا.

== بارِ ثبوت جي اهميت ==
بارِ ثبوت جا قانوني اصول ڪيترن بنيادي مقصدن جي خدمت ڪن ٿا:

* بي بنياد فوجداري سزا کان تحفظ؛
* دعوائن ۽ الزامن جي منصفاڻي جاچ؛
* رياستي اختيارن جي قانوني حدبندي؛
* عدالتن ۾ حقيقتن جي منظم ثابتي؛
* ديواني تڪرارن ۾ ذميوارين جو تعين؛
* منصفاڻي مقدمي ۽ بيگناهيءَ جي مفروضي جو تحفظ.

== تنقيدي جائزو ==
بارِ ثبوت جو تمام سخت معيار ڪڏهن صحيح دعويٰ ثابت ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيدا ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته تمام گهٽ معيار غلط سزا يا غيرمنصفاڻي ذميواريءَ جو خطرو وڌائي سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري مختلف قانوني نظامن ۾ ثبوت جو معيار مقدمي جي نوعيت ۽ ان جي نتيجن جي سنگينيءَ کي نظر ۾ رکي مقرر ڪيو ويندو آهي.

فوجداري مقدمن ۾ معقول شڪ کان بالاتر ثبوت جو معيار خاص طور ان اصول سان لاڳاپيل آهي ته ڪنهن بيگناهه شخص کي غلط سزا ڏيڻ کان بچائڻ لاءِ مضبوط عدالتي تحفظ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Winship&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قانونِ شهادت]]
* [[شاهدي]]
* [[بيگناهيءَ جو مفروضو]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[فوجداري قانون]]
* [[ديواني قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[معقول شڪ]]
* [[قانوني مفروضو]]
* [[استغاثو]]
* [[قانونِ شهادت آرڊر 1984ع]]
* [[پاڪستان جو آئين]]

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Cross
 |first=Rupert
 |title=Evidence
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Wigmore
 |first=John Henry
 |title=Evidence in Trials at Common Law
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.law.cornell.edu/wex/burden_of_proof ڪارنيل لا اسڪول: بارِ ثبوت]
* [https://www.law.cornell.edu/wex/reasonable_doubt ڪارنيل لا اسڪول: معقول شڪ]
* [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1935/1.html Woolmington v DPP، اصل فيصلو]
* [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-397/USREPORTS-397-358 In re Winship، آمريڪي سپريم ڪورٽ]
* [https://pakistancode.gov.pk/ پاڪستان ڪوڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Scales_of_justice وڪيميڊيا ڪامنز: انصاف جا ترازو]

{{Authority control}}

[[زمرو:قانونِ شهادت]]
[[زمرو:قانوني اصطلاح]]
[[زمرو:فوجداري قانون]]
[[زمرو:ديواني قانون]]
[[زمرو:قانوني اصول]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:عدالتي ڪارروائي]]</text>
      <sha1>8fc95w3itwa8ycbkat5uowfdd377a35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104847</id>
    <redirect title="اجتماعي سوديبازي ايجنٽ" />
    <revision>
      <id>425327</id>
      <timestamp>2026-10-25T23:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ڪليڪٽو بارگيننگ ايجنٽ]] کي [[اجتماعي سوديبازي ايجنٽ]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>425327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="5p8iluxwwhx143j63fx2jipdc5q7sla" xml:space="preserve">#چوريو [[اجتماعي سوديبازي ايجنٽ]]</text>
      <sha1>5p8iluxwwhx143j63fx2jipdc5q7sla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اجتماعي سوديبازي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104848</id>
    <revision>
      <id>425329</id>
      <timestamp>2026-10-25T23:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مزدورن جي تنظيمن ۽ ملازمت ڏيندڙن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن بابت گڏيل ڳالهين جو عمل}}  '''اجتماعي سوديبازي''' ({{Lang-en|Collective bargaining}}) صنعتي لاڳاپن جو اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ [[مزدور]]ن جون تنظيمون، خاص طور [[ٽريڊ يونين]]ون، ملازمت ڏيندڙ ادارن يا انهن جي تنظيمن سان اجرتن...</comment>
      <origin>425329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27905" sha1="flrlqgo4473ygnpy8wl5bnwl3kkn79s" xml:space="preserve">
{{Short description|مزدورن جي تنظيمن ۽ ملازمت ڏيندڙن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن بابت گڏيل ڳالهين جو عمل}}

'''اجتماعي سوديبازي''' ({{Lang-en|Collective bargaining}}) صنعتي لاڳاپن جو اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ [[مزدور]]ن جون تنظيمون، خاص طور [[ٽريڊ يونين]]ون، ملازمت ڏيندڙ ادارن يا انهن جي تنظيمن سان اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن، ملازمت جي شرطن، ڪم جي حفاظت ۽ ٻين گڏيل معاملن بابت ڳالهيون ڪن ٿيون. انهن ڳالهين جو مقصد باهمي اتفاق سان ملازمت جا شرط مقرر ڪرڻ ۽ صنعتي لاڳاپن کي منظم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining Convention, 1981 (No. 154)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_ILO_CODE:C154
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1981
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي محنت تنظيم]] (ILO) جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 جي آرٽيڪل 2 موجب اجتماعي سوديبازيءَ ۾ مزدورن جي تنظيمن ۽ آجرن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت سڀئي لاڳاپيل ڳالهيون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;&gt;{{cite web
 |title=What is collective bargaining?
 |url=https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining
 |publisher=International Labour Organization
 |date=2014-05-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اجتماعي سوديبازي [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]، ٽريڊ يونين جي حقن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ سان ويجهي لاڳاپي ۾ آهي. ڪيترن ملڪن ۾ ان جو تحفظ آئيني اصولن، بين الاقوامي محنت جي معيارن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت مخصوص قانونن ذريعي ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به اجتماعي سوديبازيءَ جي قانوني دائري، نمائندگيءَ جي شرطن ۽ اجتماعي معاهدن جي نفاذ بابت ضابطا مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;&gt;{{cite web
 |title=Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID,P12100_LANG_CODE:312243,en:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1949
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ تعريف ==
''Collective bargaining'' جو لفظي مطلب اجتماعي ڳالهين ذريعي شرطن تي سوديبازي ڪرڻ آهي.

هن عمل ۾ مزدورن جو نمائندو فردن جي جدا جدا معاهدن بدران ڪنهن مقرر مزدور گروهه جي گڏيل مفادن جي نمائندگي ڪندو آهي.

اجتماعي سوديبازيءَ جي نتيجي ۾ ڪڏهن '''اجتماعي معاهدو''' (Collective bargaining agreement) طئي ٿيندو آهي، جنهن ۾ اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن ۽ ٻين ملازمتي شرطن بابت لکيل انتظام شامل ٿي سگهن ٿا.

پر اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل لازمي طور هر ڀيري معاهدي تي ختم نٿو ٿئي. ڳالهين ۾ اختلاف يا تعطل پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employer/Union Rights and Obligations
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== صنعتي انقلاب ۽ مزدور تنظيمون ===
[[صنعتي انقلاب]] کان پوءِ ڪارخانن ۾ وڏي تعداد ۾ مزدورن جي ملازمت، اجرتن جي مقرر ٿيڻ ۽ ڪم جي حالتن بابت نوان سماجي ۽ قانوني مسئلا پيدا ٿيا.

اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مزدورن گڏيل تنظيمون قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

شروعاتي دور ۾ ڪجهه قانوني نظامن ۾ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ کي واپار تي پابندي يا سازش جي قانونن تحت ڏٺو ويندو هو.

وقت گذرڻ سان ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ بابت قانون تبديل ٿيا.

=== برطانيا ۾ مزدور تنظيمن جي قانوني ترقي ===
برطانيا ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت بابت اهم تبديليون آيون.

1824ع ۽ 1825ع جي قانوني تبديلين، 1871ع جي ''Trade Union Act'' ۽ بعد وارن صنعتي قانونن مزدور تنظيمن جي قانوني نظام کي تبديل ڪيو.

شروعاتي قانوني بحث ۾ انفرادي ملازمت جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ جي وچ ۾ فرق اهم هو.

=== ويهين صديءَ ۾ ترقي ===
ويهين صديءَ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي صنعتي لاڳاپن جو باقاعدي حصو بڻايو ويو.

1919ع ۾ بين الاقوامي محنت تنظيم قائم ٿي. ان جي قيام کان پوءِ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت بين الاقوامي معيار ترقي ڪندا رهيا.

1948ع ۾ ڪنوينشن نمبر 87، 1949ع ۾ ڪنوينشن نمبر 98 ۽ 1981ع ۾ ڪنوينشن نمبر 154 منظور ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جا مقصد ==
اجتماعي سوديبازيءَ جا بنيادي مقصد ملازمت جي شرطن کي گڏيل ڳالهين ذريعي مقرر ڪرڻ، مزدورن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ تڪرارن کي گهٽائڻ ۽ صنعتي لاڳاپن لاءِ منظم طريقو مهيا ڪرڻ آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم موضوع'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | ممڪن ڳالهين جا معاملا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | مقصد
|-
| '''اجرتون'''
| بنيادي پگهار، واڌ، الائونس ۽ بونس
| معاوضي جا شرط مقرر ڪرڻ
|-
| '''ڪم جا ڪلاڪ'''
| روزاني ۽ هفتيوار وقت، شفٽون
| ڪم جي وقت جي تنظيم
|-
| '''موڪلون'''
| سالياني، بيماريءَ ۽ ٻين موڪلن جا انتظام
| ملازمن جي رخصتن جا شرط
|-
| '''ملازمت جو تحفظ'''
| برطرفيءَ جا طريقا ۽ نوڪريءَ جي تحفظ جا انتظام
| ملازمت جي استحڪام بابت اتفاق
|-
| '''صحت ۽ سلامتي'''
| حفاظتي سامان، خطري جي روڪٿام
| محفوظ ڪم جون حالتون
|-
| '''شڪايتن جو نظام'''
| ملازمن جي شڪايتن ۽ تڪرارن جي حل جو طريقو
| صنعتي تڪرارن جو منظم حل
|-
| '''ترقي ۽ سينيئرٽي'''
| عهدي ۾ ترقي ۽ سينيئرٽيءَ جا معيار
| انتظامي شفافيت
|-
| '''تربيت'''
| پيشاورانه سکيا ۽ مهارتن جي ترقي
| ڪم جي صلاحيت بهتر ڪرڻ
|-
| '''يونين جا حق'''
| نمائندن سان رابطو ۽ يونين جي سرگرمين جا انتظام
| اجتماعي نمائندگيءَ کي سهولت
|}
&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل ==

=== مزدورن جي نمائندگي ===
اجتماعي سوديبازيءَ جو پهريون اهم مرحلو اهو طئي ڪرڻ آهي ته مزدورن جي طرفان ڪهڙي تنظيم يا نمائندو ڳالهيون ڪندو.

ڪيترن ملڪن ۾ ٽريڊ يونين کي نمائندگيءَ لاءِ قانوني سڃاڻپ يا مزدورن جي حمايت حاصل ڪرڻي پوندي آهي.

### ڳالهين جي تياري ###
مزدورن جا نمائندا ۽ آجر پنهنجون ضرورتون، مالي حالتون، قانوني ذميواريون ۽ تجويزون تيار ڪندا آهن.

=== باقاعدي ڳالهيون ===
ٻئي ڌريون گڏجاڻين ۾ اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين معاملن تي تجويزون پيش ڪنديون آهن.

ڳالهين ۾ متبادل تجويزون، وضاحتون ۽ اختلافن کي حل ڪرڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون.

=== اجتماعي معاهدو ===
جيڪڏهن ڌريون اتفاق تي پهچن، ته اجتماعي معاهدو تيار ڪري سگهن ٿيون.

ان معاهدي جي قانوني حيثيت، رجسٽريشن، مدت ۽ نفاذ جو طريقو لاڳاپيل قومي قانون تي منحصر هوندو آهي.

=== تعطل ۽ تڪرار ===
جيڪڏهن ڳالهيون ڪامياب نه ٿين، ته ثالثي، مصالحت، قانوني ٽربيونل يا ٻين قانوني طريقن ڏانهن رجوع ڪري سگهجي ٿو.

هڙتال ۽ لاڪ آئوٽ بابت ضابطا پڻ لاڳو قانون موجب مختلف هوندا آهن.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا نمونا ==

=== اداري جي سطح تي سوديبازي ===
''Enterprise-level bargaining'' ۾ هڪ مخصوص اداري ۽ ان جي مزدورن جي نمائندن جي وچ ۾ ڳالهيون ٿينديون آهن.

=== صنعت جي سطح تي سوديبازي ===
''Sectoral bargaining'' ۾ ڪنهن صنعت يا معاشي شعبي جي ملازمت ڏيندڙن ۽ مزدورن جي تنظيمن وچ ۾ گڏيل شرط طئي ٿي سگهن ٿا.

=== گهڻن آجرن سان سوديبازي ===
''Multi-employer bargaining'' ۾ ڪيترائي آجر يا انهن جي تنظيم هڪ يا وڌيڪ مزدور تنظيمن سان ڳالهيون ڪري سگهي ٿي.

=== قومي سطح تي ڳالهين جو نظام ===
ڪجهه ملڪن ۾ قومي سطح تي حڪومت، آجرن ۽ مزدورن جي نمائندن وچ ۾ اجرتن، روزگار يا سماجي پاليسين بابت ڳالهيون ٿينديون آهن.

اهڙيون ٽي ڌري ڳالهيون اجتماعي سوديبازيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر هر ٽه ڌري مشاورت کي لازمي طور اجتماعي سوديبازي نه چيو ويندو آهي.

== بين الاقوامي محنت تنظيم جا معيار ==

=== ڪنوينشن نمبر 87 ===
1948ع جي ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention'' مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جي آزاديءَ بابت آهي.

ان جي آرٽيڪل 2 موجب مزدورن ۽ آجرن کي اڳواٽ اجازت کان سواءِ پنهنجي پسند جون تنظيمون قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل هجڻ گهرجي.

آرٽيڪل 3 تنظيمن جي اندروني انتظام، نمائندن جي چونڊ ۽ سرگرمين جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 98 ===
1949ع جي ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention'' مزدورن کي يونين سرگرمين سبب امتيازي سلوڪ کان تحفظ ڏئي ٿي.

ان جي آرٽيڪل 1 ۾ يونين رڪنيت يا قانوني سرگرمين سبب ملازمت مان برطرفي يا نقصان پهچائڻ کان تحفظ بيان ٿيل آهي.

آرٽيڪل 2 مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن کي هڪٻئي جي ناجائز مداخلت کان تحفظ ڏئي ٿو.

آرٽيڪل 4 ۾ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جي نظام کي هٿي ڏيڻ لاءِ مناسب قدم کڻڻ جو اصول بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 154 ===
1981ع جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ ان جي واڌاري بابت ضابطا بيان ڪري ٿي.

آرٽيڪل 2 ۾ ملازمت جي شرطن ۽ آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت ڳالهين کي شامل ڪيو ويو آهي.

ڪنوينشن موجب هٿياربند فوجن، پوليس ۽ سرڪاري ملازمت جي ڪجهه حصن بابت خاص قانوني انتظام ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن ۾ حيثيت ==

=== انجمن سازيءَ جي آزادي ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 23(4) ۾ هر شخص جي پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جي حق کي تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] جي آرٽيڪل 8 ۾ ٽريڊ يونينن جي حقن بابت انتظام شامل آهن.

انجمن سازيءَ جي آزادي اجتماعي سوديبازيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪري ٿي، پر ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ آجر کان مخصوص معاهدو حاصل ڪرڻ هڪجهڙا حق نه آهن.

=== يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن ===
[[انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 11 ۾ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جو حق شامل آهي.

يورپي انساني حقن واري عدالت بعد وارن فيصلن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي هن حق جي تحفظ سان ڳنڍيو آهي.

== Demir and Baykara v. Turkey ==
''Demir and Baykara v. Turkey'' اجتماعي سوديبازيءَ بابت يورپي انساني حقن واري عدالت جو هڪ اهم فيصلو آهي.

هي ڪيس ترڪيءَ جي ميونسپل ملازمن جي ٽريڊ يونين ۽ ان جي اجتماعي معاهدي سان لاڳاپيل هو.

12 نومبر 2008ع تي عدالت جي گرانڊ چيمبر قرار ڏنو ته لاڳاپيل حالتن ۾ ٽريڊ يونين جي قيام ۽ اجتماعي معاهدي جي منسوخي يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 11 جي ڀڃڪڙي هئي.

عدالت اجتماعي سوديبازيءَ کي ٽريڊ يونين جي آزاديءَ جو هڪ اهم عنصر تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Demir2008&quot;&gt;{{cite web
 |title=Demir and Baykara v. Turkey, Application No. 34503/97
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2008-11-12
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪا ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ 1935ع ===
آمريڪا ۾ ''National Labor Relations Act''، جنهن کي ''Wagner Act'' پڻ چيو وڃي ٿو، 1935ع ۾ منظور ٿيو.

هن قانون نجي شعبي جي ڪيترن ملازمن لاءِ تنظيم سازي ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا حق تسليم ڪيا.

قانون تحت مزدورن جي نمائندي جي چونڊ، اجتماعي سوديبازي ۽ ناجائز مزدور عملن بابت ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Labor Relations Act
 |url=https://www.nlrb.gov/guidance/key-reference-materials/national-labor-relations-act
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== نيشنل ليبر رليشنز بورڊ ===
''National Labor Relations Board'' (NLRB) آمريڪا ۾ وفاقي مزدور قانون جي نفاذ سان لاڳاپيل ادارو آهي.

هي ادارو يونين جي نمائندگي، مزدورن جي حقن ۽ ناجائز مزدور عملن بابت قانوني ذميواريون انجام ڏئي ٿو.

=== نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جي ذميواري ===
آمريڪي قانون موجب آجر ۽ تسليم ٿيل مزدور نمائندي کي مناسب وقتن تي نيڪ نيتيءَ سان اجرتن، ڪم جي وقت ۽ ملازمت جي ٻين لازمي ڳالهين وارن معاملن تي بحث ڪرڻو پوندو آهي.

پر قانون ٻنهي ڌرين کي ڪنهن خاص تجويز قبول ڪرڻ يا لازمي طور معاهدي تي پهچڻ لاءِ مجبور نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRB8D&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining (Section 8(d) and 8(b)(3))
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/the-law/collective-bargaining-section-8d-8b3
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برطانيا ۾ اجتماعي سوديبازي ==
برطانيا ۾ ٽريڊ يونين جي قانوني سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو نظام مختلف قانونن ذريعي منظم ڪيو ويو آهي.

''Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992'' هڪ اهم بنيادي قانون آهي.

ان جي شيڊول A1 ۾ يونين جي سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني طريقا شامل آهن.

شيڊول A1 جو قانوني سڃاڻپ وارو نظام 1999ع جي قانوني ترميمن کان پوءِ 2000ع ۾ لاڳو ٿيو ۽ ان ۾ بعد ۾ پڻ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992, Schedule A1
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1992/52/schedule/A1/2026-10-01
 |publisher=The National Archives
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڪستان ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== آئيني بنياد ===
[[پاڪستان جو آئين]] آرٽيڪل 17 ۾ انجمن سازيءَ جي آزاديءَ جو تحفظ ڪري ٿو، البته آئين ۾ مقرر قانوني حدن جي تابع.

مزدورن جي ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا مخصوص حق صنعتي لاڳاپن جي قانونن ذريعي منظم ٿين ٿا.

=== انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2012ع ===
''Industrial Relations Act 2012'' پاڪستان ۾ وفاقي دائري جي مخصوص صنعتي لاڳاپن بابت قانون آهي.

هن قانون جي سيڪشن 19 ۾ اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندي (Collective Bargaining Agent) جي تعين بابت انتظام شامل آهن.

قانون موجب لاڳاپيل شرطن جي پوري ٿيڻ تي هڪ رجسٽرڊ يونين کي نمائندي طور تسليم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ڪيترين يونينن جي موجودگيءَ ۾ ڳجهي ووٽنگ جو طريقو استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;&gt;{{cite web
 |title=Industrial Relations Act, 2012
 |url=https://lawhub.pk/laws/section/418255e55113493cbb9f29ec86d1eb41/
 |publisher=LawHub
 |year=2012
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع ===
[[سنڌ]] ۾ ''Sindh Industrial Relations Act 2013'' ٽريڊ يونينن، آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت اهم صوبائي قانون آهي.

هي قانون 2013ع جو سنڌ ايڪٽ نمبر XXIX آهي.

ان ۾ ٽريڊ يونينن جي رجسٽريشن، اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندگي، صنعتي تڪرارن ۽ لاڳاپيل قانوني ڪاررواين بابت انتظام موجود آهن.

قانون جي اطلاق ۾ مخصوص ملازمن ۽ ادارن بابت استثنا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Industrial Relations Act, 2013
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf
 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh
 |year=2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو ==
'''اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو''' (Collective Bargaining Agent يا CBA) اها ٽريڊ يونين آهي، جيڪا لاڳو قانون مطابق مزدورن جي مخصوص گروهه جي نمائندگيءَ لاءِ تسليم ڪئي وڃي.

ان نمائندي کي اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين اجتماعي معاملن بابت آجر سان ڳالهين جو اختيار حاصل ٿي سگهي ٿو.

نمائندي جي چونڊ، تصديق، مدي ۽ اختيارن جا ضابطا مختلف قانونن ۾ مختلف آهن.

== اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال ==
[[هڙتال]] مزدورن جي گڏيل صنعتي ڪارروائيءَ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مزدور مخصوص مطالبن جي حمايت ۾ ڪم بند ڪن ٿا.

اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال لاڳاپيل، پر جدا قانوني تصور آهن.

اجتماعي سوديبازي ڳالهين ۽ معاهدي جو عمل آهي، جڏهن ته هڙتال تڪرار دوران دٻاءُ وجهڻ جو هڪ ممڪن طريقو آهي.

هڙتال جي قانوني حيثيت، اڳواٽ اطلاع، مصالحت ۽ مخصوص خدمتن بابت پابنديون ملڪ جي قانون موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون.

== انفرادي ۽ اجتماعي حقن جو تعلق ==
اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني بحث ۾ انفرادي معاهدي جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ جي وچ ۾ توازن اهم آهي.

هڪ طرف مزدور کي پنهنجي ملازمت بابت انفرادي حق حاصل هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي طرف اجتماعي نمائندگي مزدورن کي گڏيل ڳالهين ۾ حصو وٺڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي.

اجتماعي معاهدي جي موجودگيءَ ۾ انفرادي ملازمت جي معاهدي جي قانوني حيثيت لاڳو قانون ۽ اجتماعي معاهدي جي شرطن مطابق طئي ٿيندي آهي.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا فائدا ۽ چئلينج ==
اجتماعي سوديبازي ملازمت جي شرطن کي واضح ڪرڻ، مزدورن ۽ آجرن وچ ۾ ڳالهين لاءِ مستقل طريقو فراهم ڪرڻ ۽ صنعتي تڪرارن کي منظم ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.

ان سان گڏ نمائندگيءَ بابت اختلاف، يونينن جي وچ ۾ مقابلو، اقتصادي وسيلن جي کوٽ، ڳالهين ۾ تعطل ۽ معاهدن جي نفاذ جا مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.

اجتماعي سوديبازيءَ جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار قانوني ماحول، مزدورن جي نمائندگي، آجرن جي شموليت ۽ صنعتي لاڳاپن جي مجموعي حالتن تي هوندو آهي.

== عالمي قانوني معيارن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم قانوني ذريعا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي تحفظ
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 87
| 1948ع
| انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 98
| 1949ع
| تنظيم سازيءَ جو تحفظ ۽ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جو واڌارو
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 154
| 1981ع
| اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ واڌارو
|-
| آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1935ع
| اجتماعي نمائندگي ۽ نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جا ضابطا
|-
| يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن
| 1950ع
| آرٽيڪل 11 تحت انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| برطانيا جو ٽريڊ يونين ۽ ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1992ع
| ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو قانوني نظام
|-
| پاڪستان جو انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2012ع
| وفاقي دائري ۾ صنعتي لاڳاپا ۽ اجتماعي نمائندگي
|-
| سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2013ع
| سنڌ ۾ يونينون، اجتماعي سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار
|}
&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
اجتماعي سوديبازيءَ جي حق بابت قانوني ۽ سياسي فلسفي ۾ ڪيترائي سوال پيدا ٿين ٿا.

انهن ۾ اجتماعي حقن جي حيثيت، مزدورن جي انفرادي آزادي، آجر جي ملڪيت ۽ معاهدي جي آزادي، ۽ رياست جي ضابطه ڪار ڪردار بابت بحث شامل آهن.

بين الاقوامي محنت جا معيار رضاڪاراڻي ڳالهين جي واڌاري ۽ تنظيمي آزاديءَ تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته مختلف ملڪن جا قانون نمائندگيءَ جي طريقي، ڳالهين جي دائري ۽ صنعتي ڪارروائيءَ بابت جدا انتظام اختيار ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[ٽريڊ يونين]]
* [[مزدور تحريڪ]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]
* [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]
* [[صنعتي لاڳاپا]]
* [[اجتماعي معاهدو]]
* [[هڙتال]]
* [[ملازمت جو قانون]]
* [[پاڪستان جو آئين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Collective bargaining
 |pages=31–32
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining بين الاقوامي محنت تنظيم: اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف]
* [https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز بورڊ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558 Demir and Baykara v. Turkey جو عدالتي فيصلو]
* [https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=collective%20bargaining وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:مزدورن جا حق]]
[[زمرو:ٽريڊ يونينون]]
[[زمرو:صنعتي لاڳاپا]]
[[زمرو:ملازمت جو قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:مزدور تحريڪ]]
[[زمرو:اجتماعي معاهدا]]</text>
      <sha1>flrlqgo4473ygnpy8wl5bnwl3kkn79s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425330</id>
      <parentid>425329</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27965" sha1="f37t4b3028xpc8tzpd3vbdum0ej4fs5" xml:space="preserve">
{{Short description|مزدورن جي تنظيمن ۽ ملازمت ڏيندڙن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن بابت گڏيل ڳالهين جو عمل}}

'''اجتماعي سوديبازي''' ({{Lang-en|Collective bargaining}}) صنعتي لاڳاپن جو اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ [[مزدور]]ن جون تنظيمون، خاص طور [[ٽريڊ يونين]]ون، ملازمت ڏيندڙ ادارن يا انهن جي تنظيمن سان اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن، ملازمت جي شرطن، ڪم جي حفاظت ۽ ٻين گڏيل معاملن بابت ڳالهيون ڪن ٿيون. انهن ڳالهين جو مقصد باهمي اتفاق سان ملازمت جا شرط مقرر ڪرڻ ۽ صنعتي لاڳاپن کي منظم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining Convention, 1981 (No. 154)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_ILO_CODE:C154
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1981
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي محنت تنظيم]] (ILO) جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 جي آرٽيڪل 2 موجب اجتماعي سوديبازيءَ ۾ مزدورن جي تنظيمن ۽ آجرن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت سڀئي لاڳاپيل ڳالهيون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;&gt;{{cite web
 |title=What is collective bargaining?
 |url=https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining
 |publisher=International Labour Organization
 |date=2014-05-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اجتماعي سوديبازي [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]، ٽريڊ يونين جي حقن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ سان ويجهي لاڳاپي ۾ آهي. ڪيترن ملڪن ۾ ان جو تحفظ آئيني اصولن، بين الاقوامي محنت جي معيارن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت مخصوص قانونن ذريعي ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به اجتماعي سوديبازيءَ جي قانوني دائري، نمائندگيءَ جي شرطن ۽ اجتماعي معاهدن جي نفاذ بابت ضابطا مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;&gt;{{cite web
 |title=Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID,P12100_LANG_CODE:312243,en:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1949
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ تعريف ==
''Collective bargaining'' جو لفظي مطلب اجتماعي ڳالهين ذريعي شرطن تي سوديبازي ڪرڻ آهي.

هن عمل ۾ مزدورن جو نمائندو فردن جي جدا جدا معاهدن بدران ڪنهن مقرر مزدور گروهه جي گڏيل مفادن جي نمائندگي ڪندو آهي.

اجتماعي سوديبازيءَ جي نتيجي ۾ ڪڏهن '''اجتماعي معاهدو''' (Collective bargaining agreement) طئي ٿيندو آهي، جنهن ۾ اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن ۽ ٻين ملازمتي شرطن بابت لکيل انتظام شامل ٿي سگهن ٿا.

پر اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل لازمي طور هر ڀيري معاهدي تي ختم نٿو ٿئي. ڳالهين ۾ اختلاف يا تعطل پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employer/Union Rights and Obligations
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== صنعتي انقلاب ۽ مزدور تنظيمون ===
[[صنعتي انقلاب]] کان پوءِ ڪارخانن ۾ وڏي تعداد ۾ مزدورن جي ملازمت، اجرتن جي مقرر ٿيڻ ۽ ڪم جي حالتن بابت نوان سماجي ۽ قانوني مسئلا پيدا ٿيا.

اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مزدورن گڏيل تنظيمون قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

شروعاتي دور ۾ ڪجهه قانوني نظامن ۾ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ کي واپار تي پابندي يا سازش جي قانونن تحت ڏٺو ويندو هو.

وقت گذرڻ سان ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ بابت قانون تبديل ٿيا.

=== برطانيا ۾ مزدور تنظيمن جي قانوني ترقي ===
برطانيا ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت بابت اهم تبديليون آيون.

1824ع ۽ 1825ع جي قانوني تبديلين، 1871ع جي ''Trade Union Act'' ۽ بعد وارن صنعتي قانونن مزدور تنظيمن جي قانوني نظام کي تبديل ڪيو.

شروعاتي قانوني بحث ۾ انفرادي ملازمت جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ جي وچ ۾ فرق اهم هو.

=== ويهين صديءَ ۾ ترقي ===
ويهين صديءَ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي صنعتي لاڳاپن جو باقاعدي حصو بڻايو ويو.

1919ع ۾ بين الاقوامي محنت تنظيم قائم ٿي. ان جي قيام کان پوءِ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت بين الاقوامي معيار ترقي ڪندا رهيا.

1948ع ۾ ڪنوينشن نمبر 87، 1949ع ۾ ڪنوينشن نمبر 98 ۽ 1981ع ۾ ڪنوينشن نمبر 154 منظور ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جا مقصد ==
اجتماعي سوديبازيءَ جا بنيادي مقصد ملازمت جي شرطن کي گڏيل ڳالهين ذريعي مقرر ڪرڻ، مزدورن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ تڪرارن کي گهٽائڻ ۽ صنعتي لاڳاپن لاءِ منظم طريقو مهيا ڪرڻ آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم موضوع'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | ممڪن ڳالهين جا معاملا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | مقصد
|-
| '''اجرتون'''
| بنيادي پگهار، واڌ، الائونس ۽ بونس
| معاوضي جا شرط مقرر ڪرڻ
|-
| '''ڪم جا ڪلاڪ'''
| روزاني ۽ هفتيوار وقت، شفٽون
| ڪم جي وقت جي تنظيم
|-
| '''موڪلون'''
| سالياني، بيماريءَ ۽ ٻين موڪلن جا انتظام
| ملازمن جي رخصتن جا شرط
|-
| '''ملازمت جو تحفظ'''
| برطرفيءَ جا طريقا ۽ نوڪريءَ جي تحفظ جا انتظام
| ملازمت جي استحڪام بابت اتفاق
|-
| '''صحت ۽ سلامتي'''
| حفاظتي سامان، خطري جي روڪٿام
| محفوظ ڪم جون حالتون
|-
| '''شڪايتن جو نظام'''
| ملازمن جي شڪايتن ۽ تڪرارن جي حل جو طريقو
| صنعتي تڪرارن جو منظم حل
|-
| '''ترقي ۽ سينيئرٽي'''
| عهدي ۾ ترقي ۽ سينيئرٽيءَ جا معيار
| انتظامي شفافيت
|-
| '''تربيت'''
| پيشاورانه سکيا ۽ مهارتن جي ترقي
| ڪم جي صلاحيت بهتر ڪرڻ
|-
| '''يونين جا حق'''
| نمائندن سان رابطو ۽ يونين جي سرگرمين جا انتظام
| اجتماعي نمائندگيءَ کي سهولت
|}
&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل ==

=== مزدورن جي نمائندگي ===
اجتماعي سوديبازيءَ جو پهريون اهم مرحلو اهو طئي ڪرڻ آهي ته مزدورن جي طرفان ڪهڙي تنظيم يا نمائندو ڳالهيون ڪندو.

ڪيترن ملڪن ۾ ٽريڊ يونين کي نمائندگيءَ لاءِ قانوني سڃاڻپ يا مزدورن جي حمايت حاصل ڪرڻي پوندي آهي.

### ڳالهين جي تياري ###
مزدورن جا نمائندا ۽ آجر پنهنجون ضرورتون، مالي حالتون، قانوني ذميواريون ۽ تجويزون تيار ڪندا آهن.

=== باقاعدي ڳالهيون ===
ٻئي ڌريون گڏجاڻين ۾ اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين معاملن تي تجويزون پيش ڪنديون آهن.

ڳالهين ۾ متبادل تجويزون، وضاحتون ۽ اختلافن کي حل ڪرڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون.

=== اجتماعي معاهدو ===
جيڪڏهن ڌريون اتفاق تي پهچن، ته اجتماعي معاهدو تيار ڪري سگهن ٿيون.

ان معاهدي جي قانوني حيثيت، رجسٽريشن، مدت ۽ نفاذ جو طريقو لاڳاپيل قومي قانون تي منحصر هوندو آهي.

=== تعطل ۽ تڪرار ===
جيڪڏهن ڳالهيون ڪامياب نه ٿين، ته ثالثي، مصالحت، قانوني ٽربيونل يا ٻين قانوني طريقن ڏانهن رجوع ڪري سگهجي ٿو.

هڙتال ۽ لاڪ آئوٽ بابت ضابطا پڻ لاڳو قانون موجب مختلف هوندا آهن.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا نمونا ==

=== اداري جي سطح تي سوديبازي ===
''Enterprise-level bargaining'' ۾ هڪ مخصوص اداري ۽ ان جي مزدورن جي نمائندن جي وچ ۾ ڳالهيون ٿينديون آهن.

=== صنعت جي سطح تي سوديبازي ===
''Sectoral bargaining'' ۾ ڪنهن صنعت يا معاشي شعبي جي ملازمت ڏيندڙن ۽ مزدورن جي تنظيمن وچ ۾ گڏيل شرط طئي ٿي سگهن ٿا.

=== گهڻن آجرن سان سوديبازي ===
''Multi-employer bargaining'' ۾ ڪيترائي آجر يا انهن جي تنظيم هڪ يا وڌيڪ مزدور تنظيمن سان ڳالهيون ڪري سگهي ٿي.

=== قومي سطح تي ڳالهين جو نظام ===
ڪجهه ملڪن ۾ قومي سطح تي حڪومت، آجرن ۽ مزدورن جي نمائندن وچ ۾ اجرتن، روزگار يا سماجي پاليسين بابت ڳالهيون ٿينديون آهن.

اهڙيون ٽي ڌري ڳالهيون اجتماعي سوديبازيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر هر ٽه ڌري مشاورت کي لازمي طور اجتماعي سوديبازي نه چيو ويندو آهي.

== بين الاقوامي محنت تنظيم جا معيار ==

=== ڪنوينشن نمبر 87 ===
1948ع جي ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention'' مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جي آزاديءَ بابت آهي.

ان جي آرٽيڪل 2 موجب مزدورن ۽ آجرن کي اڳواٽ اجازت کان سواءِ پنهنجي پسند جون تنظيمون قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل هجڻ گهرجي.

آرٽيڪل 3 تنظيمن جي اندروني انتظام، نمائندن جي چونڊ ۽ سرگرمين جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 98 ===
1949ع جي ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention'' مزدورن کي يونين سرگرمين سبب امتيازي سلوڪ کان تحفظ ڏئي ٿي.

ان جي آرٽيڪل 1 ۾ يونين رڪنيت يا قانوني سرگرمين سبب ملازمت مان برطرفي يا نقصان پهچائڻ کان تحفظ بيان ٿيل آهي.

آرٽيڪل 2 مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن کي هڪٻئي جي ناجائز مداخلت کان تحفظ ڏئي ٿو.

آرٽيڪل 4 ۾ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جي نظام کي هٿي ڏيڻ لاءِ مناسب قدم کڻڻ جو اصول بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 154 ===
1981ع جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ ان جي واڌاري بابت ضابطا بيان ڪري ٿي.

آرٽيڪل 2 ۾ ملازمت جي شرطن ۽ آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت ڳالهين کي شامل ڪيو ويو آهي.

ڪنوينشن موجب هٿياربند فوجن، پوليس ۽ سرڪاري ملازمت جي ڪجهه حصن بابت خاص قانوني انتظام ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن ۾ حيثيت ==

=== انجمن سازيءَ جي آزادي ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 23(4) ۾ هر شخص جي پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جي حق کي تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] جي آرٽيڪل 8 ۾ ٽريڊ يونينن جي حقن بابت انتظام شامل آهن.

انجمن سازيءَ جي آزادي اجتماعي سوديبازيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪري ٿي، پر ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ آجر کان مخصوص معاهدو حاصل ڪرڻ هڪجهڙا حق نه آهن.

=== يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن ===
[[انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 11 ۾ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جو حق شامل آهي.

يورپي انساني حقن واري عدالت بعد وارن فيصلن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي هن حق جي تحفظ سان ڳنڍيو آهي.

== دمير ۽ بائڪارا بنام ترڪي==
''دمير ۽ بائڪارا بنام ترڪي'' (Demir and Baykara v. Turkey) اجتماعي سوديبازيءَ بابت يورپي انساني حقن واري عدالت جو هڪ اهم فيصلو آهي.
هي ڪيس ترڪيءَ جي ميونسپل ملازمن جي ٽريڊ يونين ۽ ان جي اجتماعي معاهدي سان لاڳاپيل هو.
12 نومبر 2008ع تي عدالت جي گرانڊ چيمبر قرار ڏنو ته لاڳاپيل حالتن ۾ ٽريڊ يونين جي قيام ۽ اجتماعي معاهدي جي منسوخي يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 11 جي ڀڃڪڙي هئي.
عدالت اجتماعي سوديبازيءَ کي ٽريڊ يونين جي آزاديءَ جو هڪ اهم عنصر تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Demir2008&quot;&gt;{{cite web
 |title=Demir and Baykara v. Turkey, Application No. 34503/97
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2008-11-12
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪا ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ 1935ع ===
آمريڪا ۾ ''National Labor Relations Act''، جنهن کي ''Wagner Act'' پڻ چيو وڃي ٿو، 1935ع ۾ منظور ٿيو.

هن قانون نجي شعبي جي ڪيترن ملازمن لاءِ تنظيم سازي ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا حق تسليم ڪيا.

قانون تحت مزدورن جي نمائندي جي چونڊ، اجتماعي سوديبازي ۽ ناجائز مزدور عملن بابت ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Labor Relations Act
 |url=https://www.nlrb.gov/guidance/key-reference-materials/national-labor-relations-act
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== نيشنل ليبر رليشنز بورڊ ===
''National Labor Relations Board'' (NLRB) آمريڪا ۾ وفاقي مزدور قانون جي نفاذ سان لاڳاپيل ادارو آهي.

هي ادارو يونين جي نمائندگي، مزدورن جي حقن ۽ ناجائز مزدور عملن بابت قانوني ذميواريون انجام ڏئي ٿو.

=== نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جي ذميواري ===
آمريڪي قانون موجب آجر ۽ تسليم ٿيل مزدور نمائندي کي مناسب وقتن تي نيڪ نيتيءَ سان اجرتن، ڪم جي وقت ۽ ملازمت جي ٻين لازمي ڳالهين وارن معاملن تي بحث ڪرڻو پوندو آهي.

پر قانون ٻنهي ڌرين کي ڪنهن خاص تجويز قبول ڪرڻ يا لازمي طور معاهدي تي پهچڻ لاءِ مجبور نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRB8D&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining (Section 8(d) and 8(b)(3))
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/the-law/collective-bargaining-section-8d-8b3
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برطانيا ۾ اجتماعي سوديبازي ==
برطانيا ۾ ٽريڊ يونين جي قانوني سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو نظام مختلف قانونن ذريعي منظم ڪيو ويو آهي.

''Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992'' هڪ اهم بنيادي قانون آهي.

ان جي شيڊول A1 ۾ يونين جي سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني طريقا شامل آهن.

شيڊول A1 جو قانوني سڃاڻپ وارو نظام 1999ع جي قانوني ترميمن کان پوءِ 2000ع ۾ لاڳو ٿيو ۽ ان ۾ بعد ۾ پڻ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992, Schedule A1
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1992/52/schedule/A1/2026-10-01
 |publisher=The National Archives
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڪستان ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== آئيني بنياد ===
[[پاڪستان جو آئين]] آرٽيڪل 17 ۾ انجمن سازيءَ جي آزاديءَ جو تحفظ ڪري ٿو، البته آئين ۾ مقرر قانوني حدن جي تابع.

مزدورن جي ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا مخصوص حق صنعتي لاڳاپن جي قانونن ذريعي منظم ٿين ٿا.

=== انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2012ع ===
''Industrial Relations Act 2012'' پاڪستان ۾ وفاقي دائري جي مخصوص صنعتي لاڳاپن بابت قانون آهي.

هن قانون جي سيڪشن 19 ۾ اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندي (Collective Bargaining Agent) جي تعين بابت انتظام شامل آهن.

قانون موجب لاڳاپيل شرطن جي پوري ٿيڻ تي هڪ رجسٽرڊ يونين کي نمائندي طور تسليم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ڪيترين يونينن جي موجودگيءَ ۾ ڳجهي ووٽنگ جو طريقو استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;&gt;{{cite web
 |title=Industrial Relations Act, 2012
 |url=https://lawhub.pk/laws/section/418255e55113493cbb9f29ec86d1eb41/
 |publisher=LawHub
 |year=2012
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع ===
[[سنڌ]] ۾ ''Sindh Industrial Relations Act 2013'' ٽريڊ يونينن، آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت اهم صوبائي قانون آهي.

هي قانون 2013ع جو سنڌ ايڪٽ نمبر XXIX آهي.

ان ۾ ٽريڊ يونينن جي رجسٽريشن، اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندگي، صنعتي تڪرارن ۽ لاڳاپيل قانوني ڪاررواين بابت انتظام موجود آهن.

قانون جي اطلاق ۾ مخصوص ملازمن ۽ ادارن بابت استثنا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Industrial Relations Act, 2013
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf
 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh
 |year=2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو ==
'''اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو''' (Collective Bargaining Agent يا CBA) اها ٽريڊ يونين آهي، جيڪا لاڳو قانون مطابق مزدورن جي مخصوص گروهه جي نمائندگيءَ لاءِ تسليم ڪئي وڃي.

ان نمائندي کي اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين اجتماعي معاملن بابت آجر سان ڳالهين جو اختيار حاصل ٿي سگهي ٿو.

نمائندي جي چونڊ، تصديق، مدي ۽ اختيارن جا ضابطا مختلف قانونن ۾ مختلف آهن.

== اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال ==
[[هڙتال]] مزدورن جي گڏيل صنعتي ڪارروائيءَ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مزدور مخصوص مطالبن جي حمايت ۾ ڪم بند ڪن ٿا.

اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال لاڳاپيل، پر جدا قانوني تصور آهن.

اجتماعي سوديبازي ڳالهين ۽ معاهدي جو عمل آهي، جڏهن ته هڙتال تڪرار دوران دٻاءُ وجهڻ جو هڪ ممڪن طريقو آهي.

هڙتال جي قانوني حيثيت، اڳواٽ اطلاع، مصالحت ۽ مخصوص خدمتن بابت پابنديون ملڪ جي قانون موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون.

== انفرادي ۽ اجتماعي حقن جو تعلق ==
اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني بحث ۾ انفرادي معاهدي جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ جي وچ ۾ توازن اهم آهي.

هڪ طرف مزدور کي پنهنجي ملازمت بابت انفرادي حق حاصل هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي طرف اجتماعي نمائندگي مزدورن کي گڏيل ڳالهين ۾ حصو وٺڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي.

اجتماعي معاهدي جي موجودگيءَ ۾ انفرادي ملازمت جي معاهدي جي قانوني حيثيت لاڳو قانون ۽ اجتماعي معاهدي جي شرطن مطابق طئي ٿيندي آهي.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا فائدا ۽ چئلينج ==
اجتماعي سوديبازي ملازمت جي شرطن کي واضح ڪرڻ، مزدورن ۽ آجرن وچ ۾ ڳالهين لاءِ مستقل طريقو فراهم ڪرڻ ۽ صنعتي تڪرارن کي منظم ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.

ان سان گڏ نمائندگيءَ بابت اختلاف، يونينن جي وچ ۾ مقابلو، اقتصادي وسيلن جي کوٽ، ڳالهين ۾ تعطل ۽ معاهدن جي نفاذ جا مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.

اجتماعي سوديبازيءَ جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار قانوني ماحول، مزدورن جي نمائندگي، آجرن جي شموليت ۽ صنعتي لاڳاپن جي مجموعي حالتن تي هوندو آهي.

== عالمي قانوني معيارن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم قانوني ذريعا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي تحفظ
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 87
| 1948ع
| انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 98
| 1949ع
| تنظيم سازيءَ جو تحفظ ۽ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جو واڌارو
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 154
| 1981ع
| اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ واڌارو
|-
| آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1935ع
| اجتماعي نمائندگي ۽ نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جا ضابطا
|-
| يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن
| 1950ع
| آرٽيڪل 11 تحت انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| برطانيا جو ٽريڊ يونين ۽ ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1992ع
| ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو قانوني نظام
|-
| پاڪستان جو انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2012ع
| وفاقي دائري ۾ صنعتي لاڳاپا ۽ اجتماعي نمائندگي
|-
| سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2013ع
| سنڌ ۾ يونينون، اجتماعي سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار
|}
&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
اجتماعي سوديبازيءَ جي حق بابت قانوني ۽ سياسي فلسفي ۾ ڪيترائي سوال پيدا ٿين ٿا.

انهن ۾ اجتماعي حقن جي حيثيت، مزدورن جي انفرادي آزادي، آجر جي ملڪيت ۽ معاهدي جي آزادي، ۽ رياست جي ضابطه ڪار ڪردار بابت بحث شامل آهن.

بين الاقوامي محنت جا معيار رضاڪاراڻي ڳالهين جي واڌاري ۽ تنظيمي آزاديءَ تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته مختلف ملڪن جا قانون نمائندگيءَ جي طريقي، ڳالهين جي دائري ۽ صنعتي ڪارروائيءَ بابت جدا انتظام اختيار ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[ٽريڊ يونين]]
* [[مزدور تحريڪ]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]
* [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]
* [[صنعتي لاڳاپا]]
* [[اجتماعي معاهدو]]
* [[هڙتال]]
* [[ملازمت جو قانون]]
* [[پاڪستان جو آئين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Collective bargaining
 |pages=31–32
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining بين الاقوامي محنت تنظيم: اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف]
* [https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز بورڊ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558 Demir and Baykara v. Turkey جو عدالتي فيصلو]
* [https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=collective%20bargaining وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:مزدورن جا حق]]
[[زمرو:ٽريڊ يونينون]]
[[زمرو:صنعتي لاڳاپا]]
[[زمرو:ملازمت جو قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:مزدور تحريڪ]]
[[زمرو:اجتماعي معاهدا]]</text>
      <sha1>f37t4b3028xpc8tzpd3vbdum0ej4fs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425331</id>
      <parentid>425330</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27981" sha1="q2s510tshf7d967gsva7kffgrt7lzmq" xml:space="preserve">
{{Short description|مزدورن جي تنظيمن ۽ ملازمت ڏيندڙن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن بابت گڏيل ڳالهين جو عمل}}

'''اجتماعي سوديبازي''' ({{Lang-en|Collective bargaining}}) صنعتي لاڳاپن جو اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ [[مزدور]]ن جون تنظيمون، خاص طور [[ٽريڊ يونين]]ون، ملازمت ڏيندڙ ادارن يا انهن جي تنظيمن سان اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن، ملازمت جي شرطن، ڪم جي حفاظت ۽ ٻين گڏيل معاملن بابت ڳالهيون ڪن ٿيون. انهن ڳالهين جو مقصد باهمي اتفاق سان ملازمت جا شرط مقرر ڪرڻ ۽ صنعتي لاڳاپن کي منظم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining Convention, 1981 (No. 154)
 |url=https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_ILO_CODE:C154
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1981
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي محنت تنظيم]] (ILO) جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 جي آرٽيڪل 2 موجب اجتماعي سوديبازيءَ ۾ مزدورن جي تنظيمن ۽ آجرن جي وچ ۾ ملازمت جي شرطن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت سڀئي لاڳاپيل ڳالهيون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;&gt;{{cite web
 |title=What is collective bargaining?
 |url=https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining
 |publisher=International Labour Organization
 |date=2014-05-24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اجتماعي سوديبازي [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]، ٽريڊ يونين جي حقن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ سان ويجهي لاڳاپي ۾ آهي. ڪيترن ملڪن ۾ ان جو تحفظ آئيني اصولن، بين الاقوامي محنت جي معيارن ۽ صنعتي لاڳاپن بابت مخصوص قانونن ذريعي ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به اجتماعي سوديبازيءَ جي قانوني دائري، نمائندگيءَ جي شرطن ۽ اجتماعي معاهدن جي نفاذ بابت ضابطا مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;&gt;{{cite web
 |title=Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID,P12100_LANG_CODE:312243,en:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1949
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ تعريف ==
''Collective bargaining'' جو لفظي مطلب اجتماعي ڳالهين ذريعي شرطن تي سوديبازي ڪرڻ آهي.

هن عمل ۾ مزدورن جو نمائندو فردن جي جدا جدا معاهدن بدران ڪنهن مقرر مزدور گروهه جي گڏيل مفادن جي نمائندگي ڪندو آهي.

اجتماعي سوديبازيءَ جي نتيجي ۾ ڪڏهن '''اجتماعي معاهدو''' (Collective bargaining agreement) طئي ٿيندو آهي، جنهن ۾ اجرتن، ڪم جي وقت، موڪلن ۽ ٻين ملازمتي شرطن بابت لکيل انتظام شامل ٿي سگهن ٿا.

پر اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل لازمي طور هر ڀيري معاهدي تي ختم نٿو ٿئي. ڳالهين ۾ اختلاف يا تعطل پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Employer/Union Rights and Obligations
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== صنعتي انقلاب ۽ مزدور تنظيمون ===
[[صنعتي انقلاب]] کان پوءِ ڪارخانن ۾ وڏي تعداد ۾ مزدورن جي ملازمت، اجرتن جي مقرر ٿيڻ ۽ ڪم جي حالتن بابت نوان سماجي ۽ قانوني مسئلا پيدا ٿيا.

اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مزدورن گڏيل تنظيمون قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

شروعاتي دور ۾ ڪجهه قانوني نظامن ۾ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ کي واپار تي پابندي يا سازش جي قانونن تحت ڏٺو ويندو هو.

وقت گذرڻ سان ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ بابت قانون تبديل ٿيا.

=== برطانيا ۾ مزدور تنظيمن جي قانوني ترقي ===
برطانيا ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ٽريڊ يونينن جي قانوني حيثيت بابت اهم تبديليون آيون.

1824ع ۽ 1825ع جي قانوني تبديلين، 1871ع جي ''Trade Union Act'' ۽ بعد وارن صنعتي قانونن مزدور تنظيمن جي قانوني نظام کي تبديل ڪيو.

شروعاتي قانوني بحث ۾ انفرادي ملازمت جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل ڪارروائيءَ جي وچ ۾ فرق اهم هو.

=== ويهين صديءَ ۾ ترقي ===
ويهين صديءَ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي صنعتي لاڳاپن جو باقاعدي حصو بڻايو ويو.

1919ع ۾ بين الاقوامي محنت تنظيم قائم ٿي. ان جي قيام کان پوءِ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت بين الاقوامي معيار ترقي ڪندا رهيا.

1948ع ۾ ڪنوينشن نمبر 87، 1949ع ۾ ڪنوينشن نمبر 98 ۽ 1981ع ۾ ڪنوينشن نمبر 154 منظور ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)
 |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0:::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232:NO
 |publisher=International Labour Organization
 |year=1948
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جا مقصد ==
اجتماعي سوديبازيءَ جا بنيادي مقصد ملازمت جي شرطن کي گڏيل ڳالهين ذريعي مقرر ڪرڻ، مزدورن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ تڪرارن کي گهٽائڻ ۽ صنعتي لاڳاپن لاءِ منظم طريقو مهيا ڪرڻ آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم موضوع'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | ممڪن ڳالهين جا معاملا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | مقصد
|-
| '''اجرتون'''
| بنيادي پگهار، واڌ، الائونس ۽ بونس
| معاوضي جا شرط مقرر ڪرڻ
|-
| '''ڪم جا ڪلاڪ'''
| روزاني ۽ هفتيوار وقت، شفٽون
| ڪم جي وقت جي تنظيم
|-
| '''موڪلون'''
| سالياني، بيماريءَ ۽ ٻين موڪلن جا انتظام
| ملازمن جي رخصتن جا شرط
|-
| '''ملازمت جو تحفظ'''
| برطرفيءَ جا طريقا ۽ نوڪريءَ جي تحفظ جا انتظام
| ملازمت جي استحڪام بابت اتفاق
|-
| '''صحت ۽ سلامتي'''
| حفاظتي سامان، خطري جي روڪٿام
| محفوظ ڪم جون حالتون
|-
| '''شڪايتن جو نظام'''
| ملازمن جي شڪايتن ۽ تڪرارن جي حل جو طريقو
| صنعتي تڪرارن جو منظم حل
|-
| '''ترقي ۽ سينيئرٽي'''
| عهدي ۾ ترقي ۽ سينيئرٽيءَ جا معيار
| انتظامي شفافيت
|-
| '''تربيت'''
| پيشاورانه سکيا ۽ مهارتن جي ترقي
| ڪم جي صلاحيت بهتر ڪرڻ
|-
| '''يونين جا حق'''
| نمائندن سان رابطو ۽ يونين جي سرگرمين جا انتظام
| اجتماعي نمائندگيءَ کي سهولت
|}
&lt;ref name=&quot;ILODefinition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو عمل ==

=== مزدورن جي نمائندگي ===
اجتماعي سوديبازيءَ جو پهريون اهم مرحلو اهو طئي ڪرڻ آهي ته مزدورن جي طرفان ڪهڙي تنظيم يا نمائندو ڳالهيون ڪندو.

ڪيترن ملڪن ۾ ٽريڊ يونين کي نمائندگيءَ لاءِ قانوني سڃاڻپ يا مزدورن جي حمايت حاصل ڪرڻي پوندي آهي.

### ڳالهين جي تياري ###
مزدورن جا نمائندا ۽ آجر پنهنجون ضرورتون، مالي حالتون، قانوني ذميواريون ۽ تجويزون تيار ڪندا آهن.

=== باقاعدي ڳالهيون ===
ٻئي ڌريون گڏجاڻين ۾ اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين معاملن تي تجويزون پيش ڪنديون آهن.

ڳالهين ۾ متبادل تجويزون، وضاحتون ۽ اختلافن کي حل ڪرڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون.

=== اجتماعي معاهدو ===
جيڪڏهن ڌريون اتفاق تي پهچن، ته اجتماعي معاهدو تيار ڪري سگهن ٿيون.

ان معاهدي جي قانوني حيثيت، رجسٽريشن، مدت ۽ نفاذ جو طريقو لاڳاپيل قومي قانون تي منحصر هوندو آهي.

=== تعطل ۽ تڪرار ===
جيڪڏهن ڳالهيون ڪامياب نه ٿين، ته ثالثي، مصالحت، قانوني ٽربيونل يا ٻين قانوني طريقن ڏانهن رجوع ڪري سگهجي ٿو.

هڙتال ۽ لاڪ آئوٽ بابت ضابطا پڻ لاڳو قانون موجب مختلف هوندا آهن.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا نمونا ==

=== اداري جي سطح تي سوديبازي ===
''Enterprise-level bargaining'' ۾ هڪ مخصوص اداري ۽ ان جي مزدورن جي نمائندن جي وچ ۾ ڳالهيون ٿينديون آهن.

=== صنعت جي سطح تي سوديبازي ===
''Sectoral bargaining'' ۾ ڪنهن صنعت يا معاشي شعبي جي ملازمت ڏيندڙن ۽ مزدورن جي تنظيمن وچ ۾ گڏيل شرط طئي ٿي سگهن ٿا.

=== گهڻن آجرن سان سوديبازي ===
''Multi-employer bargaining'' ۾ ڪيترائي آجر يا انهن جي تنظيم هڪ يا وڌيڪ مزدور تنظيمن سان ڳالهيون ڪري سگهي ٿي.

=== قومي سطح تي ڳالهين جو نظام ===
ڪجهه ملڪن ۾ قومي سطح تي حڪومت، آجرن ۽ مزدورن جي نمائندن وچ ۾ اجرتن، روزگار يا سماجي پاليسين بابت ڳالهيون ٿينديون آهن.

اهڙيون ٽي ڌري ڳالهيون اجتماعي سوديبازيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر هر ٽه ڌري مشاورت کي لازمي طور اجتماعي سوديبازي نه چيو ويندو آهي.

== بين الاقوامي محنت تنظيم جا معيار ==

=== ڪنوينشن نمبر 87 ===
1948ع جي ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention'' مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جي آزاديءَ بابت آهي.

ان جي آرٽيڪل 2 موجب مزدورن ۽ آجرن کي اڳواٽ اجازت کان سواءِ پنهنجي پسند جون تنظيمون قائم ڪرڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل هجڻ گهرجي.

آرٽيڪل 3 تنظيمن جي اندروني انتظام، نمائندن جي چونڊ ۽ سرگرمين جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 98 ===
1949ع جي ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention'' مزدورن کي يونين سرگرمين سبب امتيازي سلوڪ کان تحفظ ڏئي ٿي.

ان جي آرٽيڪل 1 ۾ يونين رڪنيت يا قانوني سرگرمين سبب ملازمت مان برطرفي يا نقصان پهچائڻ کان تحفظ بيان ٿيل آهي.

آرٽيڪل 2 مزدورن ۽ آجرن جي تنظيمن کي هڪٻئي جي ناجائز مداخلت کان تحفظ ڏئي ٿو.

آرٽيڪل 4 ۾ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جي نظام کي هٿي ڏيڻ لاءِ مناسب قدم کڻڻ جو اصول بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;

=== ڪنوينشن نمبر 154 ===
1981ع جي اجتماعي سوديبازي ڪنوينشن نمبر 154 اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ ان جي واڌاري بابت ضابطا بيان ڪري ٿي.

آرٽيڪل 2 ۾ ملازمت جي شرطن ۽ آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت ڳالهين کي شامل ڪيو ويو آهي.

ڪنوينشن موجب هٿياربند فوجن، پوليس ۽ سرڪاري ملازمت جي ڪجهه حصن بابت خاص قانوني انتظام ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;

== بين الاقوامي انساني حقن ۾ حيثيت ==

=== انجمن سازيءَ جي آزادي ===
[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] 1948ع جي آرٽيڪل 23(4) ۾ هر شخص جي پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جي حق کي تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي حقن جو بين الاقوامي معاهدو]] جي آرٽيڪل 8 ۾ ٽريڊ يونينن جي حقن بابت انتظام شامل آهن.

انجمن سازيءَ جي آزادي اجتماعي سوديبازيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪري ٿي، پر ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ آجر کان مخصوص معاهدو حاصل ڪرڻ هڪجهڙا حق نه آهن.

=== يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن ===
[[انساني حقن جي يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 11 ۾ انجمن سازيءَ جي آزادي ۽ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جو حق شامل آهي.

يورپي انساني حقن واري عدالت بعد وارن فيصلن ۾ اجتماعي سوديبازيءَ کي هن حق جي تحفظ سان ڳنڍيو آهي.

== دمير ۽ بائڪارا بنام ترڪي==
''دمير ۽ بائڪارا بنام ترڪي'' (Demir and Baykara v. Turkey) اجتماعي سوديبازيءَ بابت يورپي انساني حقن واري عدالت جو هڪ اهم فيصلو آهي.
هي ڪيس ترڪيءَ جي ميونسپل ملازمن جي ٽريڊ يونين ۽ ان جي اجتماعي معاهدي سان لاڳاپيل هو.
12 نومبر 2008ع تي عدالت جي گرانڊ چيمبر قرار ڏنو ته لاڳاپيل حالتن ۾ ٽريڊ يونين جي قيام ۽ اجتماعي معاهدي جي منسوخي يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 11 جي ڀڃڪڙي هئي.
عدالت اجتماعي سوديبازيءَ کي ٽريڊ يونين جي آزاديءَ جو هڪ اهم عنصر تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Demir2008&quot;&gt;{{cite web
 |title=Demir and Baykara v. Turkey, Application No. 34503/97
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558
 |publisher=European Court of Human Rights
 |date=2008-11-12
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== آمريڪا ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== [[نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ 1935ع]] ===
آمريڪا ۾ ''نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ ''، جنهن کي ''Wagner Act'' پڻ چيو وڃي ٿو، 1935ع ۾ منظور ٿيو.
هن قانون نجي شعبي جي ڪيترن ملازمن لاءِ تنظيم سازي ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا حق تسليم ڪيا.
قانون تحت مزدورن جي نمائندي جي چونڊ، اجتماعي سوديبازي ۽ ناجائز مزدور عملن بابت ضابطا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Labor Relations Act
 |url=https://www.nlrb.gov/guidance/key-reference-materials/national-labor-relations-act
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== نيشنل ليبر رليشنز بورڊ ===
''National Labor Relations Board'' (NLRB) آمريڪا ۾ وفاقي مزدور قانون جي نفاذ سان لاڳاپيل ادارو آهي.

هي ادارو يونين جي نمائندگي، مزدورن جي حقن ۽ ناجائز مزدور عملن بابت قانوني ذميواريون انجام ڏئي ٿو.

=== نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جي ذميواري ===
آمريڪي قانون موجب آجر ۽ تسليم ٿيل مزدور نمائندي کي مناسب وقتن تي نيڪ نيتيءَ سان اجرتن، ڪم جي وقت ۽ ملازمت جي ٻين لازمي ڳالهين وارن معاملن تي بحث ڪرڻو پوندو آهي.

پر قانون ٻنهي ڌرين کي ڪنهن خاص تجويز قبول ڪرڻ يا لازمي طور معاهدي تي پهچڻ لاءِ مجبور نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;NLRBRights&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRB8D&quot;&gt;{{cite web
 |title=Collective Bargaining (Section 8(d) and 8(b)(3))
 |url=https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/the-law/collective-bargaining-section-8d-8b3
 |publisher=National Labor Relations Board
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برطانيا ۾ اجتماعي سوديبازي ==
برطانيا ۾ ٽريڊ يونين جي قانوني سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو نظام مختلف قانونن ذريعي منظم ڪيو ويو آهي.

''Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992'' هڪ اهم بنيادي قانون آهي.

ان جي شيڊول A1 ۾ يونين جي سڃاڻپ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني طريقا شامل آهن.

شيڊول A1 جو قانوني سڃاڻپ وارو نظام 1999ع جي قانوني ترميمن کان پوءِ 2000ع ۾ لاڳو ٿيو ۽ ان ۾ بعد ۾ پڻ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992, Schedule A1
 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1992/52/schedule/A1/2026-10-01
 |publisher=The National Archives
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڪستان ۾ اجتماعي سوديبازي ==

=== آئيني بنياد ===
[[پاڪستان جو آئين]] آرٽيڪل 17 ۾ انجمن سازيءَ جي آزاديءَ جو تحفظ ڪري ٿو، البته آئين ۾ مقرر قانوني حدن جي تابع.

مزدورن جي ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي نمائندگيءَ جا مخصوص حق صنعتي لاڳاپن جي قانونن ذريعي منظم ٿين ٿا.

=== انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2012ع ===
''Industrial Relations Act 2012'' پاڪستان ۾ وفاقي دائري جي مخصوص صنعتي لاڳاپن بابت قانون آهي.

هن قانون جي سيڪشن 19 ۾ اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندي (Collective Bargaining Agent) جي تعين بابت انتظام شامل آهن.

قانون موجب لاڳاپيل شرطن جي پوري ٿيڻ تي هڪ رجسٽرڊ يونين کي نمائندي طور تسليم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ڪيترين يونينن جي موجودگيءَ ۾ ڳجهي ووٽنگ جو طريقو استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;&gt;{{cite web
 |title=Industrial Relations Act, 2012
 |url=https://lawhub.pk/laws/section/418255e55113493cbb9f29ec86d1eb41/
 |publisher=LawHub
 |year=2012
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع ===
[[سنڌ]] ۾ ''Sindh Industrial Relations Act 2013'' ٽريڊ يونينن، آجرن ۽ مزدورن جي لاڳاپن بابت اهم صوبائي قانون آهي.

هي قانون 2013ع جو سنڌ ايڪٽ نمبر XXIX آهي.

ان ۾ ٽريڊ يونينن جي رجسٽريشن، اجتماعي سوديبازيءَ جي نمائندگي، صنعتي تڪرارن ۽ لاڳاپيل قانوني ڪاررواين بابت انتظام موجود آهن.

قانون جي اطلاق ۾ مخصوص ملازمن ۽ ادارن بابت استثنا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Industrial Relations Act, 2013
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf
 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh
 |year=2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو ==
'''اجتماعي سوديبازيءَ جو نمائندو''' (Collective Bargaining Agent يا CBA) اها ٽريڊ يونين آهي، جيڪا لاڳو قانون مطابق مزدورن جي مخصوص گروهه جي نمائندگيءَ لاءِ تسليم ڪئي وڃي.

ان نمائندي کي اجرتن، ملازمت جي شرطن ۽ ٻين اجتماعي معاملن بابت آجر سان ڳالهين جو اختيار حاصل ٿي سگهي ٿو.

نمائندي جي چونڊ، تصديق، مدي ۽ اختيارن جا ضابطا مختلف قانونن ۾ مختلف آهن.

== اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال ==
[[هڙتال]] مزدورن جي گڏيل صنعتي ڪارروائيءَ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مزدور مخصوص مطالبن جي حمايت ۾ ڪم بند ڪن ٿا.

اجتماعي سوديبازي ۽ هڙتال لاڳاپيل، پر جدا قانوني تصور آهن.

اجتماعي سوديبازي ڳالهين ۽ معاهدي جو عمل آهي، جڏهن ته هڙتال تڪرار دوران دٻاءُ وجهڻ جو هڪ ممڪن طريقو آهي.

هڙتال جي قانوني حيثيت، اڳواٽ اطلاع، مصالحت ۽ مخصوص خدمتن بابت پابنديون ملڪ جي قانون موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون.

== انفرادي ۽ اجتماعي حقن جو تعلق ==
اجتماعي سوديبازيءَ بابت قانوني بحث ۾ انفرادي معاهدي جي آزادي ۽ مزدورن جي گڏيل نمائندگيءَ جي وچ ۾ توازن اهم آهي.

هڪ طرف مزدور کي پنهنجي ملازمت بابت انفرادي حق حاصل هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي طرف اجتماعي نمائندگي مزدورن کي گڏيل ڳالهين ۾ حصو وٺڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي.

اجتماعي معاهدي جي موجودگيءَ ۾ انفرادي ملازمت جي معاهدي جي قانوني حيثيت لاڳو قانون ۽ اجتماعي معاهدي جي شرطن مطابق طئي ٿيندي آهي.

== اجتماعي سوديبازيءَ جا فائدا ۽ چئلينج ==
اجتماعي سوديبازي ملازمت جي شرطن کي واضح ڪرڻ، مزدورن ۽ آجرن وچ ۾ ڳالهين لاءِ مستقل طريقو فراهم ڪرڻ ۽ صنعتي تڪرارن کي منظم ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.

ان سان گڏ نمائندگيءَ بابت اختلاف، يونينن جي وچ ۾ مقابلو، اقتصادي وسيلن جي کوٽ، ڳالهين ۾ تعطل ۽ معاهدن جي نفاذ جا مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.

اجتماعي سوديبازيءَ جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار قانوني ماحول، مزدورن جي نمائندگي، آجرن جي شموليت ۽ صنعتي لاڳاپن جي مجموعي حالتن تي هوندو آهي.

== عالمي قانوني معيارن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c8d8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''اجتماعي سوديبازيءَ جا اهم قانوني ذريعا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانون يا دستاويز
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | بنيادي تحفظ
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 87
| 1948ع
| انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 98
| 1949ع
| تنظيم سازيءَ جو تحفظ ۽ رضاڪاراڻي اجتماعي ڳالهين جو واڌارو
|-
| ILO ڪنوينشن نمبر 154
| 1981ع
| اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف ۽ واڌارو
|-
| آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1935ع
| اجتماعي نمائندگي ۽ نيڪ نيتيءَ سان ڳالهين جا ضابطا
|-
| يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن
| 1950ع
| آرٽيڪل 11 تحت انجمن سازيءَ جي آزادي
|-
| برطانيا جو ٽريڊ يونين ۽ ليبر رليشنز ايڪٽ
| 1992ع
| ٽريڊ يونينن ۽ اجتماعي سوديبازيءَ جو قانوني نظام
|-
| پاڪستان جو انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2012ع
| وفاقي دائري ۾ صنعتي لاڳاپا ۽ اجتماعي نمائندگي
|-
| سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ
| 2013ع
| سنڌ ۾ يونينون، اجتماعي سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار
|}
&lt;ref name=&quot;ILO87&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO98&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ILO154&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NLRA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UKTULRCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PakistanIRA2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhIRA2013&quot;/&gt;

== تنقيدي جائزو ==
اجتماعي سوديبازيءَ جي حق بابت قانوني ۽ سياسي فلسفي ۾ ڪيترائي سوال پيدا ٿين ٿا.

انهن ۾ اجتماعي حقن جي حيثيت، مزدورن جي انفرادي آزادي، آجر جي ملڪيت ۽ معاهدي جي آزادي، ۽ رياست جي ضابطه ڪار ڪردار بابت بحث شامل آهن.

بين الاقوامي محنت جا معيار رضاڪاراڻي ڳالهين جي واڌاري ۽ تنظيمي آزاديءَ تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته مختلف ملڪن جا قانون نمائندگيءَ جي طريقي، ڳالهين جي دائري ۽ صنعتي ڪارروائيءَ بابت جدا انتظام اختيار ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[ٽريڊ يونين]]
* [[مزدور تحريڪ]]
* [[مزدورن جا حق]]
* [[انجمن سازيءَ جي آزادي]]
* [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]
* [[صنعتي لاڳاپا]]
* [[اجتماعي معاهدو]]
* [[هڙتال]]
* [[ملازمت جو قانون]]
* [[پاڪستان جو آئين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Collective bargaining
 |pages=31–32
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.ilo.org/resource/what-collective-bargaining بين الاقوامي محنت تنظيم: اجتماعي سوديبازيءَ جي تعريف]
* [https://www.nlrb.gov/about-nlrb/rights-we-protect/your-rights/employer-union-rights-and-obligations آمريڪي نيشنل ليبر رليشنز بورڊ]
* [https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-89558 Demir and Baykara v. Turkey جو عدالتي فيصلو]
* [https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000147.pdf سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ 2013ع]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=collective%20bargaining وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:مزدورن جا حق]]
[[زمرو:ٽريڊ يونينون]]
[[زمرو:صنعتي لاڳاپا]]
[[زمرو:ملازمت جو قانون]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:مزدور تحريڪ]]
[[زمرو:اجتماعي معاهدا]]</text>
      <sha1>q2s510tshf7d967gsva7kffgrt7lzmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪونسئي ديتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104849</id>
    <revision>
      <id>425332</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|فرانس جي اعليٰ انتظامي عدالت ۽ حڪومت جو قانوني صلاحڪار ادارو}} {{About|فرانس جي انتظامي عدالت ۽ قانوني صلاحڪار اداري|فرانس جي آئيني ڪائونسل|ڪونسئي ڪونسٽيٽيوسيونيل}}  {{Infobox government agency | name = ڪونسئي ديتا | native_name = Conseil d'État | native_name_a = فرانس جي رياستي ڪائونسل | type =...</comment>
      <origin>425332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24099" sha1="mi978o951r3k27tplxf8dq931or9pkd" xml:space="preserve">
{{Short description|فرانس جي اعليٰ انتظامي عدالت ۽ حڪومت جو قانوني صلاحڪار ادارو}}
{{About|فرانس جي انتظامي عدالت ۽ قانوني صلاحڪار اداري|فرانس جي آئيني ڪائونسل|ڪونسئي ڪونسٽيٽيوسيونيل}}

{{Infobox government agency
| name = ڪونسئي ديتا
| native_name = Conseil d'État
| native_name_a = فرانس جي رياستي ڪائونسل
| type = اعليٰ انتظامي عدالت ۽ قانوني صلاحڪار ادارو
| image = Conseil d'Etat, Paris.JPG
| image_size = 270px
| caption = پئرس جي پالي روايال ۾ ڪونسئي ديتا جي عمارت
| formed = 13 ڊسمبر 1799ع
| jurisdiction = [[فرانس]]
| headquarters = [[پالي روايال]]، [[پئرس]]، فرانس
| chief1_name = مارڪ گيوم
| chief1_position = نائب صدر
| website = {{URL|https://www.conseil-etat.fr/}}
}}

'''ڪونسئي ديتا''' (Conseil d'État؛ انگريزي: ''Council of State'')، جنهن جو سنڌي ترجمو '''فرانس جي رياستي ڪائونسل''' آهي، [[فرانس]] جي انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت ۽ حڪومت جي اهم قانوني صلاحڪار اداري جو نالو آهي. اهو ادارو 13 ڊسمبر 1799ع تي فرانسيسي قونصل خاني واري حڪومت جي آئين تحت قائم ٿيو. ان جي قيام ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Histoire du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/histoire-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ڪونسئي ديتا جي بنيادي خصوصيت ان جي ٻٽي حيثيت آهي: هڪ طرف اهو انتظامي عدالتن جي فيصلن جو اعليٰ عدالتي جائزو وٺندو آهي ۽ سرڪاري اختيارن جي قانوني حدن تي نظر رکندو آهي؛ ٻئي طرف اهو حڪومت کي قانون سازي، فرمانن ۽ ٻين اهم قانوني معاملن بابت صلاحون ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;&gt;{{cite web
 |title=Le Conseil d'État
 |url=https://www.justice.gouv.fr/justice-france/lorganisation-cours-tribunaux/lordre-administratif/conseil-detat
 |publisher=Ministère de la Justice
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
فرانس جي انتظامي قانون جي ترقي، سرڪاري اختيارن جي عدالتي نگراني، شهري آزادين ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي تاريخ ۾ هن اداري جو اهم ڪردار رهيو آهي.

== نالي جي معنيٰ ==
فرانسيسي اصطلاح ''Conseil d'État'' ٻن لفظن مان ٺهيل آهي:

* ''Conseil''، جنهن جي معنيٰ ڪائونسل يا صلاحڪار مجلس آهي.
* ''État''، جنهن جي معنيٰ رياست آهي.

تنهنڪري ان جو لفظي ترجمو '''رياستي ڪائونسل''' ٿئي ٿو.
سنڌيءَ ۾ اصل فرانسيسي نالي جي ويجهي اچار موجب '''ڪونسئي ديتا''' استعمال ڪري سگهجي ٿو.

== تاريخي پسمنظر ==

=== شاهي ڪائونسل کان جديد اداري تائين ===
ڪونسئي ديتا جون تاريخي پاڙون فرانس جي بادشاهي دور جي ''Conseil du Roi'' يعني بادشاهه جي ڪائونسل سان ملن ٿيون.
وچئين دور ۾ بادشاهه جي ڪائونسل حڪومتي صلاح مشوري، انتظامي معاملن ۽ ڪجهه عدالتي تڪرارن سان لاڳاپيل هئي.
فرانسيسي تاريخ ۾ ''Conseil d'État'' جو اصطلاح 1578ع کان پڻ استعمال ٿيندو رهيو، پر موجوده اداري جي باقاعدي قيام کي 1799ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== فرانسيسي انقلاب ۽ اختيارن جي ورهاست ===
1789ع جي [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ عدليه ۽ انتظاميا جي اختيارن بابت نوان اصول اختيار ڪيا ويا.
16–24 آگسٽ 1790ع جي قانونن انتظامي عملن ۽ عام عدالتن جي اختيارن کي الڳ رکڻ واري روايت کي مضبوط ڪيو.
ان نظام جو مقصد عام عدالتن جي انتظامي معاملن ۾ مداخلت کي محدود ڪرڻ هو، پر ان سان سرڪاري عملن جي قانوني نگرانيءَ لاءِ الڳ انتظامي عدالتي نظام جي ضرورت پڻ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;CEOrigins&quot;&gt;{{cite web
 |title=La justice administrative, des origines à aujourd'hui
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/la-justice-administrative-des-origines-a-aujourd-hui
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== 1799ع ۾ قيام ===
13 ڊسمبر 1799ع، فرانسيسي انقلابي ڪئلينڊر موجب 22 فريميئر سال اٺون، تي منظور ٿيل آئين جي آرٽيڪل 52 تحت ڪونسئي ديتا قائم ٿيو.
شروعات ۾ ان کي قانونن ۽ انتظامي ضابطن جي مسودن جي تياريءَ ۽ انتظامي تڪرارن بابت صلاح ڏيڻ جا اختيار ڏنا ويا.
ان وقت ڪونسئي ديتا مڪمل آزاد عدالتي فيصلو ڪندڙ ادارو نه هو. انتظامي تڪرارن بابت ان جي تجويز ڪيل فيصلن کي رياست جي سربراهه جي منظوري گهربل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== عدالتي آزاديءَ جي تاريخي ترقي ==

=== محفوظ عدالتي اختيار ===
ابتدائي دور ۾ ''Justice retenue'' جو نظام رائج هو، جنهن ۾ حتمي عدالتي اختيار حڪومت جي سربراهه وٽ محفوظ هوندو هو.
ڪونسئي ديتا انتظامي تڪرار جو جائزو وٺندو هو، پر ان جي فيصلي کي قانوني اثر حاصل ڪرڻ لاءِ رياست جي سربراهه جي منظوري گهربل هوندي هئي.

=== تفويض ڪيل عدالتي اختيار ===
''Justice déléguée'' مان مراد اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ عدالت کي پنهنجي اختيار سان پابند عدالتي فيصلو ڏيڻ جي صلاحيت حاصل هجي.
1848ع جي ٻي جمهوري دور ۾ هن اصول کي اهميت ملي، پر ٻي سلطنت دوران پراڻو نظام ٻيهر قائم ٿيو.
24 مئي 1872ع جي قانون ذريعي ڪونسئي ديتا کي مستقل طور پنهنجي نالي سان قابلِ نفاذ عدالتي فيصلا ڏيڻ جو اختيار مليو.
هي تبديلي فرانس جي جديد انتظامي عدالتي نظام جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== فرانس جو عدالتي نظام ==
فرانس ۾ عام عدالتي نظام ۽ انتظامي عدالتي نظام الڳ آهن.
عام عدالتون گهڻو ڪري ديواني ۽ فوجداري تڪرارن جو جائزو وٺنديون آهن، جڏهن ته انتظامي عدالتون عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل مخصوص قانوني تڪرارن جو فيصلو ڪنديون آهن.
بهرحال، هر اهڙو تڪرار جنهن ۾ حڪومت ڌر هجي، لازمي طور انتظامي عدالت جي اختيار ۾ نٿو اچي. اختيار جو تعين لاڳو قانون ۽ تڪرار جي نوعيت موجب ٿيندو آهي.

=== انتظامي عدالتن جا درجا ===
فرانس جي عام انتظامي عدالتي نظام جا ٽي اهم درجا آهن:

# ''Tribunaux administratifs'' — ابتدائي انتظامي عدالتون؛
# ''Cours administratives d'appel'' — انتظامي اپيل عدالتون؛
# ''Conseil d'État'' — اعليٰ انتظامي عدالت.

ڪجهه خاص انتظامي عدالتن ۽ قانوني ڪاررواين لاءِ جدا انتظام پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''فرانس جي اهم عدالتي ادارن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | بنيادي ڪم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | عدالتي حيثيت
|-
| '''ڪونسئي ديتا'''
| انتظامي قانون، سرڪاري فيصلن جو جائزو ۽ حڪومت کي قانوني صلاح
| اعليٰ انتظامي عدالت
|-
| '''ڪور د ڪاساسيون'''
| عام ديواني ۽ فوجداري عدالتن جي فيصلن ۾ قانوني غلطين جو جائزو
| عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت
|-
| '''ڪونسئي ڪونسٽيٽيوسيونيل'''
| مخصوص آئيني معاملن ۽ قانونن جي آئيني حيثيت جو جائزو
| آئيني ڪائونسل
|-
| '''ٽريبونال دي ڪونفلي'''
| عام ۽ انتظامي عدالتن جي اختيار بابت تڪرارن جو حل
| اختيارن جي تڪرار جو خصوصي ادارو
|}
&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== انتظامي اپيل عدالتن جي قيام ==
1953ع ۾ انتظامي عدالتن جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا، جن سان ابتدائي انتظامي عدالتن جي حيثيت مضبوط ٿي.
31 ڊسمبر 1987ع جي قانون ذريعي انتظامي اپيل عدالتون قائم ڪيون ويون. انهن 1989ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو.
هن تبديليءَ جو مقصد اپيلن جو بار ورهائڻ ۽ ڪونسئي ديتا کي اعليٰ قانوني سوالن جي جائزي لاءِ وڌيڪ مناسب موقعو فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;CEReform&quot;&gt;{{cite report
 |title=Le Conseil d'État et la justice administrative en 2013
 |url=https://www.conseil-etat.fr/content/download/147312/file/bilan_activite_2013_ce_ok.pdf
 |publisher=Conseil d'État
 |year=2013
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي اختيار ==

=== قانوني جائزي جو اختيار ===
ڪونسئي ديتا انتظامي اپيل عدالتن ۽ مخصوص ٻين انتظامي عدالتن جي فيصلن ۾ قانون جي تشريح ۽ طريقيڪار بابت غلطين جو جائزو وٺندو آهي.
عام طور اهو هر شاهديءَ کي نئين سر جانچڻ بدران هيٺين عدالت پاران قانون جي درست استعمال جو جائزو وٺندو آهي.

=== سڌي عدالتي ڪارروائي ===
ڪجهه مخصوص انتظامي معاملن ۾ ڪونسئي ديتا سڌي طرح پهرين ۽ آخري عدالت طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو.
انهن معاملن ۾ قومي سطح جي ڪجهه انتظامي ضابطن ۽ سرڪاري فيصلن خلاف قانوني درخواستون شامل ٿي سگهن ٿيون.

=== اپيل جو اختيار ===
مخصوص قانوني معاملن ۾ ڪونسئي ديتا اپيل عدالت طور پڻ ڪم ڪري ٿو.
انهن اختيارن جو دائرو فرانس جي انتظامي عدالتي قانون موجب مقرر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;

== حڪومت جي قانوني صلاحڪار جي حيثيت ==
ڪونسئي ديتا جو ٻيو بنيادي ڪم فرانس جي حڪومت کي قانوني صلاح ڏيڻ آهي.

فرانسيسي آئين جي آرٽيڪل 39 موجب حڪومت جي قانوني بلن جا مسودا ڪابينا ۾ پيش ٿيڻ کان اڳ ڪونسئي ديتا جي راءِ لاءِ موڪليا ويندا آهن.
اهو مخصوص حڪومتي فرمانن، قانوني مسودن ۽ انتظامي ضابطن بابت پڻ صلاح ڏئي ٿو.
هن صلاحڪار عمل ۾ قانوني مطابقت، آئيني گهرجن، بين الاقوامي ذميوارين ۽ مسودي جي قانوني وضاحت جو جائزو ورتو ويندو آهي.
ڪونسئي ديتا جي صلاحڪار حيثيت ۽ ان جي عدالتي حيثيت کي تنظيمي ۽ طريقيڪار جي لحاظ کان الڳ رکڻ لاءِ مخصوص انتظام موجود آهن.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;

== تنظيم ۽ قيادت ==
ڪونسئي ديتا جي عملي سربراهي '''نائب صدر''' (Vice-président du Conseil d'État) ڪندو آهي.
نائب صدر اداري جي اهم انتظامي ۽ عدالتي سرگرمين جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏيندو آهي.
21 مئي 2026ع کان مارڪ گيوم (Marc Guillaume) ڪونسئي ديتا جو نائب صدر آهي.&lt;ref name=&quot;CEVicePresident&quot;&gt;{{cite web
 |title=Le vice-président du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/organisation/le-vice-president-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اداري جي عدالتي سرگرمين لاءِ ''Section du contentieux'' ۽ قانوني صلاح مشوري لاءِ جدا انتظامي شعبا موجود آهن.

== انتظامي قانون جي ترقيءَ ۾ ڪردار ==

=== Blanco (1873ع) ===
8 فيبروري 1873ع تي ''Tribunal des conflits'' جي ''Blanco'' فيصلي ۾ رياست جي ذميواري ۽ انتظامي عدالتن جي اختيار بابت اهم اصول مقرر ٿيا.
هي فيصلو ڪونسئي ديتا جو نه، پر اختيارن جي تڪرار واري خصوصي عدالت جو هو.
ان فيصلي فرانسيسي انتظامي قانون جي خودمختيار اصولن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== Cadot (1889ع) ===
19 ڊسمبر 1889ع جي ''Cadot'' فيصلي ۾ ڪونسئي ديتا انتظامي تڪرارن بابت پنهنجي سڌي عدالتي اختيار کي واضح ڪيو.
ان فيصلي انتظامي وزير کي لازمي ابتدائي فيصلو ڪندڙ سمجهڻ واري پراڻي روايت جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== Benjamin (1933ع) ===
19 مئي 1933ع جي ''Benjamin'' فيصلي ۾ ڪونسئي ديتا عوامي اجتماع جي آزادي ۽ امن امان لاءِ اختيار ڪيل انتظامي پابندين جي وچ ۾ توازن جو جائزو ورتو.
ڪيس ۾ هڪ ميئر پاران مقرر کي تقرير ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم شامل هو.
عدالت واضح ڪيو ته عوامي نظم برقرار رکڻ لاءِ انتظامي پابنديون ضرورت ۽ تناسب جي اصولن مطابق هجڻ گهرجن.
هي فيصلو فرانسيسي انتظامي قانون ۾ تناسب واري اصول جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Benjamin1933&quot;&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 mai 1933, Benjamin
 |url=https://conseil-etat.fr/decisions-de-justice/jurisprudence/les-grandes-decisions-depuis-1873/conseil-d-etat-19-mai-1933-benjamin
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== Aramu (1945ع) ===
26 آڪٽوبر 1945ع جي ''Aramu'' فيصلي ۾ قانون جي عام اصولن (''principes généraux du droit'') جي اهميت کي واضح ڪيو ويو.
انهن اصولن ۾ انتظامي ڪارروائيءَ دوران دفاع جي حقن ۽ منصفاڻي طريقيڪار جا تحفظ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CEArchives&quot;&gt;{{cite report
 |title=Guide de recherche dans les archives du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/Media/actualites/documents/actes-et-colloques-pdf/hm-6-guide-de-recherche-dans-les-archives-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== Dame Lamotte (1950ع) ===
17 فيبروري 1950ع جي ''Ministre de l'agriculture c/ Dame Lamotte'' فيصلي ۾ انتظامي اختيار جي حد کان وڌيڪ استعمال خلاف عدالتي درخواست جي اهميت واضح ڪئي وئي.
عدالت قانون جي عام اصولن جي بنياد تي انتظامي فيصلي کي منسوخ ڪرائڻ لاءِ عدالتي جائزي جي تحفظ کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ لاڳاپيل قانون ۾ اپيل تي پابنديءَ جا لفظ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Lamotte1950&quot;&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Ministre de l'agriculture c/ Dame Lamotte
 |url=https://conseil-etat.fr/decisions-de-justice/jurisprudence/les-grandes-decisions-depuis-1873/conseil-d-etat-17-fevrier-1950-ministre-de-l-agriculture-c-dame-lamotte
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== تناسب جو اصول ==
'''تناسب جو اصول''' ({{Lang-fr|Principe de proportionnalité}}) انتظامي قانون جو اهم تصور آهي.
ان موجب جڏهن انتظاميا ڪنهن بنيادي آزاديءَ تي پابندي لڳائي ٿي، ته پابنديءَ جي قانوني مقصد، ضرورت ۽ ان جي اثرن جي وچ ۾ مناسب توازن هجڻ گهرجي.
''بينجمن'' ڪيس هن اصول جي تاريخي ترقيءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.
بعد واري فرانسيسي انتظامي عدالتي روايت ۾ انتظامي پابندين جي مناسبت، ضرورت ۽ تناسب بابت وڌيڪ منظم جاچ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Benjamin1933&quot;/&gt;

== انساني حقن جو تحفظ ==
ڪونسئي ديتا فرانس ۾ انتظامي اختيارن جي استعمال خلاف شهرين کي عدالتي تحفظ فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
ان جي عدالتي نگرانيءَ سان لاڳاپيل معاملن ۾ هي حق ۽ اصول شامل ٿي سگهن ٿا:

* اظهار ۽ اجتماع جي آزادي؛
* انتظامي ڪارروائيءَ ۾ دفاع جو حق؛
* قانوني برابري؛
* ملڪيت جا حق؛
* انتظامي فيصلن خلاف مؤثر عدالتي جائزو؛
* سرڪاري اختيارن جو قانوني ۽ متناسب استعمال.

اداري جي قانوني اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته حڪومت ۽ انتظاميا جا اختيار عدالت آڏو قانوني جائزي جي تابع ٿي سگهن ٿا.

== آئيني ڪائونسل سان لاڳاپو ==
1958ع جي فرانسيسي آئين تحت ''Conseil constitutionnel'' يعني آئيني ڪائونسل قائم ڪئي وئي.
هي ادارو ڪونسئي ديتا کان الڳ آهي.
2008ع جي آئيني ترميم سان ''Question prioritaire de constitutionnalité'' (QPC) جو نظام متعارف ٿيو، جيڪو 2010ع ۾ لاڳو ٿيو.
هن طريقي تحت ڪنهن جاري مقدمي ۾ لاڳو قانون جي آئيني حيثيت بابت مخصوص سوال مناسب شرطن هيٺ آئيني ڪائونسل ڏانهن موڪلي سگهجي ٿو.
انتظامي عدالتي نظام ۾ اهڙي سوال جي آئيني ڪائونسل ڏانهن موڪلڻ بابت ڪونسئي ديتا اهم فلٽرنگ ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== پالي روايال ۾ مرڪزي دفتر ==
[[File:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|right|پئرس جي پالي روايال ۾ ڪونسئي ديتا جي عمارت.]]

ڪونسئي ديتا جو مرڪزي دفتر پئرس جي تاريخي [[پالي روايال]] (Palais-Royal) ۾ واقع آهي.
هي ادارو 1875ع کان پالي روايال ۾ ڪم ڪري رهيو آهي.
هي تاريخي عمارت فرانس جي سرڪاري ۽ عدالتي ورثي سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي.&lt;ref name=&quot;CEPalais&quot;&gt;{{cite web
 |title=Histoire et patrimoine
 |url=https://www.conseil-etat.fr/site/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ڪونسئي ديتا جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1799ع
| ڪونسئي ديتا جو باقاعدي قيام
|-
| 1848ع
| ٻي جمهوري دور ۾ اداري جي آئيني حيثيت جي نئين تشڪيل
|-
| 1872ع
| مستقل طور تفويض ڪيل عدالتي اختيار
|-
| 1873ع
| ''Blanco'' فيصلو، انتظامي قانون جي تاريخ ۾ اهم سنگ ميل
|-
| 1875ع
| پالي روايال ۾ اداري جي منتقلي
|-
| 1889ع
| ''Cadot'' فيصلو
|-
| 1933ع
| ''Benjamin'' فيصلو
|-
| 1945ع
| ''Aramu'' فيصلو
|-
| 1950ع
| ''Dame Lamotte'' فيصلو
|-
| 1953ع
| انتظامي عدالتن جي تنظيم ۾ اهم سڌارا
|-
| 1958ع
| پنجين جمهوريه جو آئين ۽ آئيني ڪائونسل
|-
| 1987ع
| انتظامي اپيل عدالتن جي قيام بابت قانون
|-
| 1989ع
| انتظامي اپيل عدالتن جو عملي ڪم
|-
| 2008ع
| آئيني ترميم ۽ QPC جي آئيني بنياد جو قيام
|-
| 2010ع
| QPC نظام جو عملي نفاذ
|}
&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CEReform&quot;/&gt;

== اداري جي ٻٽي حيثيت بابت بحث ==
ڪونسئي ديتا جي عدالتي ۽ صلاحڪار حيثيت فرانسيسي قانوني نظام جي اهم خصوصيت آهي.
هڪ ئي اداري اندر حڪومت کي قانوني صلاح ڏيڻ ۽ انتظامي معاملن بابت عدالتي فيصلا ڪرڻ سبب اداري جي آزادي، غيرجانبداري ۽ مفادن جي ٽڪراءَ بابت سوال پيدا ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري عدالتي ۽ صلاحڪار سرگرمين جي الڳ طريقيڪار ۽ غيرجانبداريءَ جي ضمانتن کي خاص اهميت حاصل آهي.
هي ادارو هڪ طرف فرانسيسي رياستي انتظام جي روايت جو حصو آهي، ته ٻئي طرف انتظامي اختيارن جي قانوني حدبندي ۽ شهرين جي حقن جي تحفظ جو اهم ذريعو پڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فرانس]]
* [[فرانسيسي قانون]]
* [[انتظامي قانون]]
* [[عدالتي جائزو]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[نيپولين بوناپارٽ]]
* [[فرانسيسي انقلاب]]
* [[انساني حق]]
* [[تناسب جو اصول]]
* [[پالي روايال]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Conseil d'Etat
 |pages=47–48
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.conseil-etat.fr/ ڪونسئي ديتا جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/histoire-du-conseil-d-etat اداري جي سرڪاري تاريخ]
* [https://www.justice.gouv.fr/justice-france/lorganisation-cours-tribunaux/lordre-administratif/conseil-detat فرانسيسي وزارت انصاف]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Conseil_d%27%C3%89tat_(France) وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:فرانس جون عدالتون]]
[[زمرو:فرانس جي حڪومت]]
[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:1799ع ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:پئرس جون عمارتون]]
[[زمرو:فرانس جو قانون]]
[[زمرو:عدالتي ادارا]]</text>
      <sha1>mi978o951r3k27tplxf8dq931or9pkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425333</id>
      <parentid>425332</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>425333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24087" sha1="j8mxplk0uhblmy75te8agw8ynu3vrwq" xml:space="preserve">
{{Short description|فرانس جي اعليٰ انتظامي عدالت ۽ حڪومت جو قانوني صلاحڪار ادارو}}
{{About|فرانس جي انتظامي عدالت ۽ قانوني صلاحڪار اداري|فرانس جي آئيني ڪائونسل|ڪونسئي ڪونسٽيٽيوسيونيل}}

{{Infobox government agency
| name = ڪونسئي ديتا
| native_name = Conseil d'État
| native_name_a = فرانس جي رياستي ڪائونسل
| type = اعليٰ انتظامي عدالت ۽ قانوني صلاحڪار ادارو
| image = Conseil d'Etat, Paris.JPG
| image_size = 270px
| caption = پئرس جي پالي روايال ۾ ڪونسئي ديتا جي عمارت
| formed = 13 ڊسمبر 1799ع
| jurisdiction = [[فرانس]]
| headquarters = [[پالي روايال]]، [[پئرس]]، فرانس
| chief1_name = مارڪ گيوم
| chief1_position = نائب صدر
| website = {{URL|https://www.conseil-etat.fr/}}
}}

'''ڪونسئي ديتا''' (Conseil d'État؛ انگريزي: ''Council of State'')، جنهن جو سنڌي ترجمو '''فرانس جي رياستي ڪائونسل''' آهي، [[فرانس]] جي انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت ۽ حڪومت جي اهم قانوني صلاحڪار اداري جو نالو آهي. اهو ادارو 13 ڊسمبر 1799ع تي فرانسيسي قونصل خاني واري حڪومت جي آئين تحت قائم ٿيو. ان جي قيام ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Histoire du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/histoire-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

ڪونسئي ديتا جي بنيادي خصوصيت ان جي ٻٽي حيثيت آهي: هڪ طرف اهو انتظامي عدالتن جي فيصلن جو اعليٰ عدالتي جائزو وٺندو آهي ۽ سرڪاري اختيارن جي قانوني حدن تي نظر رکندو آهي؛ ٻئي طرف اهو حڪومت کي قانون سازي، فرمانن ۽ ٻين اهم قانوني معاملن بابت صلاحون ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;&gt;{{cite web
 |title=Le Conseil d'État
 |url=https://www.justice.gouv.fr/justice-france/lorganisation-cours-tribunaux/lordre-administratif/conseil-detat
 |publisher=Ministère de la Justice
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
فرانس جي انتظامي قانون جي ترقي، سرڪاري اختيارن جي عدالتي نگراني، شهري آزادين ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي تاريخ ۾ هن اداري جو اهم ڪردار رهيو آهي.

== نالي جي معنيٰ ==
فرانسيسي اصطلاح ''Conseil d'État'' ٻن لفظن مان ٺهيل آهي:

* ''Conseil''، جنهن جي معنيٰ ڪائونسل يا صلاحڪار مجلس آهي.
* ''État''، جنهن جي معنيٰ رياست آهي.

تنهنڪري ان جو لفظي ترجمو '''رياستي ڪائونسل''' ٿئي ٿو.
سنڌيءَ ۾ اصل فرانسيسي نالي جي ويجهي اچار موجب '''ڪونسئي ديتا''' استعمال ڪري سگهجي ٿو.

== تاريخي پسمنظر ==

=== شاهي ڪائونسل کان جديد اداري تائين ===
ڪونسئي ديتا جون تاريخي پاڙون فرانس جي بادشاهي دور جي ''Conseil du Roi'' يعني بادشاهه جي ڪائونسل سان ملن ٿيون.
وچئين دور ۾ بادشاهه جي ڪائونسل حڪومتي صلاح مشوري، انتظامي معاملن ۽ ڪجهه عدالتي تڪرارن سان لاڳاپيل هئي.
فرانسيسي تاريخ ۾ ''Conseil d'État'' جو اصطلاح 1578ع کان پڻ استعمال ٿيندو رهيو، پر موجوده اداري جي باقاعدي قيام کي 1799ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== فرانسيسي انقلاب ۽ اختيارن جي ورهاست ===
1789ع جي [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ عدليه ۽ انتظاميا جي اختيارن بابت نوان اصول اختيار ڪيا ويا.
16–24 آگسٽ 1790ع جي قانونن انتظامي عملن ۽ عام عدالتن جي اختيارن کي الڳ رکڻ واري روايت کي مضبوط ڪيو.
ان نظام جو مقصد عام عدالتن جي انتظامي معاملن ۾ مداخلت کي محدود ڪرڻ هو، پر ان سان سرڪاري عملن جي قانوني نگرانيءَ لاءِ الڳ انتظامي عدالتي نظام جي ضرورت پڻ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;CEOrigins&quot;&gt;{{cite web
 |title=La justice administrative, des origines à aujourd'hui
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/la-justice-administrative-des-origines-a-aujourd-hui
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== 1799ع ۾ قيام ===
13 ڊسمبر 1799ع، فرانسيسي انقلابي ڪئلينڊر موجب 22 فريميئر سال اٺون، تي منظور ٿيل آئين جي آرٽيڪل 52 تحت ڪونسئي ديتا قائم ٿيو.
شروعات ۾ ان کي قانونن ۽ انتظامي ضابطن جي مسودن جي تياريءَ ۽ انتظامي تڪرارن بابت صلاح ڏيڻ جا اختيار ڏنا ويا.
ان وقت ڪونسئي ديتا مڪمل آزاد عدالتي فيصلو ڪندڙ ادارو نه هو. انتظامي تڪرارن بابت ان جي تجويز ڪيل فيصلن کي رياست جي سربراهه جي منظوري گهربل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== عدالتي آزاديءَ جي تاريخي ترقي ==

=== محفوظ عدالتي اختيار ===
ابتدائي دور ۾ ''Justice retenue'' جو نظام رائج هو، جنهن ۾ حتمي عدالتي اختيار حڪومت جي سربراهه وٽ محفوظ هوندو هو.
ڪونسئي ديتا انتظامي تڪرار جو جائزو وٺندو هو، پر ان جي فيصلي کي قانوني اثر حاصل ڪرڻ لاءِ رياست جي سربراهه جي منظوري گهربل هوندي هئي.

=== تفويض ڪيل عدالتي اختيار ===
''Justice déléguée'' مان مراد اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ عدالت کي پنهنجي اختيار سان پابند عدالتي فيصلو ڏيڻ جي صلاحيت حاصل هجي.
1848ع جي ٻي جمهوري دور ۾ هن اصول کي اهميت ملي، پر ٻي سلطنت دوران پراڻو نظام ٻيهر قائم ٿيو.
24 مئي 1872ع جي قانون ذريعي ڪونسئي ديتا کي مستقل طور پنهنجي نالي سان قابلِ نفاذ عدالتي فيصلا ڏيڻ جو اختيار مليو.
هي تبديلي فرانس جي جديد انتظامي عدالتي نظام جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== فرانس جو عدالتي نظام ==
فرانس ۾ عام عدالتي نظام ۽ انتظامي عدالتي نظام الڳ آهن.
عام عدالتون گهڻو ڪري ديواني ۽ فوجداري تڪرارن جو جائزو وٺنديون آهن، جڏهن ته انتظامي عدالتون عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل مخصوص قانوني تڪرارن جو فيصلو ڪنديون آهن.
بهرحال، هر اهڙو تڪرار جنهن ۾ حڪومت ڌر هجي، لازمي طور انتظامي عدالت جي اختيار ۾ نٿو اچي. اختيار جو تعين لاڳو قانون ۽ تڪرار جي نوعيت موجب ٿيندو آهي.

=== انتظامي عدالتن جا درجا ===
فرانس جي عام انتظامي عدالتي نظام جا ٽي اهم درجا آهن:

# ''Tribunaux administratifs'' — ابتدائي انتظامي عدالتون؛
# ''Cours administratives d'appel'' — انتظامي اپيل عدالتون؛
# ''Conseil d'État'' — اعليٰ انتظامي عدالت.

ڪجهه خاص انتظامي عدالتن ۽ قانوني ڪاررواين لاءِ جدا انتظام پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''فرانس جي اهم عدالتي ادارن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | بنيادي ڪم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | عدالتي حيثيت
|-
| '''ڪونسئي ديتا'''
| انتظامي قانون، سرڪاري فيصلن جو جائزو ۽ حڪومت کي قانوني صلاح
| اعليٰ انتظامي عدالت
|-
| '''ڪور د ڪاساسيون'''
| عام ديواني ۽ فوجداري عدالتن جي فيصلن ۾ قانوني غلطين جو جائزو
| عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت
|-
| '''ڪونسئي ڪونسٽيٽيوسيونيل'''
| مخصوص آئيني معاملن ۽ قانونن جي آئيني حيثيت جو جائزو
| آئيني ڪائونسل
|-
| '''ٽريبونال دي ڪونفلي'''
| عام ۽ انتظامي عدالتن جي اختيار بابت تڪرارن جو حل
| اختيارن جي تڪرار جو خصوصي ادارو
|}
&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== انتظامي اپيل عدالتن جي قيام ==
1953ع ۾ انتظامي عدالتن جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا، جن سان ابتدائي انتظامي عدالتن جي حيثيت مضبوط ٿي.
31 ڊسمبر 1987ع جي قانون ذريعي انتظامي اپيل عدالتون قائم ڪيون ويون. انهن 1989ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو.
هن تبديليءَ جو مقصد اپيلن جو بار ورهائڻ ۽ ڪونسئي ديتا کي اعليٰ قانوني سوالن جي جائزي لاءِ وڌيڪ مناسب موقعو فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;CEReform&quot;&gt;{{cite report
 |title=Le Conseil d'État et la justice administrative en 2013
 |url=https://www.conseil-etat.fr/content/download/147312/file/bilan_activite_2013_ce_ok.pdf
 |publisher=Conseil d'État
 |year=2013
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي اختيار ==

=== قانوني جائزي جو اختيار ===
ڪونسئي ديتا انتظامي اپيل عدالتن ۽ مخصوص ٻين انتظامي عدالتن جي فيصلن ۾ قانون جي تشريح ۽ طريقيڪار بابت غلطين جو جائزو وٺندو آهي.
عام طور اهو هر شاهديءَ کي نئين سر جانچڻ بدران هيٺين عدالت پاران قانون جي درست استعمال جو جائزو وٺندو آهي.

=== سڌي عدالتي ڪارروائي ===
ڪجهه مخصوص انتظامي معاملن ۾ ڪونسئي ديتا سڌي طرح پهرين ۽ آخري عدالت طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو.
انهن معاملن ۾ قومي سطح جي ڪجهه انتظامي ضابطن ۽ سرڪاري فيصلن خلاف قانوني درخواستون شامل ٿي سگهن ٿيون.

=== اپيل جو اختيار ===
مخصوص قانوني معاملن ۾ ڪونسئي ديتا اپيل عدالت طور پڻ ڪم ڪري ٿو.
انهن اختيارن جو دائرو فرانس جي انتظامي عدالتي قانون موجب مقرر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;

== حڪومت جي قانوني صلاحڪار جي حيثيت ==
ڪونسئي ديتا جو ٻيو بنيادي ڪم فرانس جي حڪومت کي قانوني صلاح ڏيڻ آهي.

فرانسيسي آئين جي آرٽيڪل 39 موجب حڪومت جي قانوني بلن جا مسودا ڪابينا ۾ پيش ٿيڻ کان اڳ ڪونسئي ديتا جي راءِ لاءِ موڪليا ويندا آهن.
اهو مخصوص حڪومتي فرمانن، قانوني مسودن ۽ انتظامي ضابطن بابت پڻ صلاح ڏئي ٿو.
هن صلاحڪار عمل ۾ قانوني مطابقت، آئيني گهرجن، بين الاقوامي ذميوارين ۽ مسودي جي قانوني وضاحت جو جائزو ورتو ويندو آهي.
ڪونسئي ديتا جي صلاحڪار حيثيت ۽ ان جي عدالتي حيثيت کي تنظيمي ۽ طريقيڪار جي لحاظ کان الڳ رکڻ لاءِ مخصوص انتظام موجود آهن.&lt;ref name=&quot;JusticeMinistry&quot;/&gt;

== تنظيم ۽ قيادت ==
ڪونسئي ديتا جي عملي سربراهي '''نائب صدر''' (Vice-président du Conseil d'État) ڪندو آهي.
نائب صدر اداري جي اهم انتظامي ۽ عدالتي سرگرمين جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏيندو آهي.
21 مئي 2026ع کان مارڪ گيوم (Marc Guillaume) ڪونسئي ديتا جو نائب صدر آهي.&lt;ref name=&quot;CEVicePresident&quot;&gt;{{cite web
 |title=Le vice-président du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/organisation/le-vice-president-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

اداري جي عدالتي سرگرمين لاءِ ''Section du contentieux'' ۽ قانوني صلاح مشوري لاءِ جدا انتظامي شعبا موجود آهن.

== انتظامي قانون جي ترقيءَ ۾ ڪردار ==

=== Blanco (1873ع) ===
8 فيبروري 1873ع تي ''Tribunal des conflits'' جي ''Blanco'' فيصلي ۾ رياست جي ذميواري ۽ انتظامي عدالتن جي اختيار بابت اهم اصول مقرر ٿيا.
هي فيصلو ڪونسئي ديتا جو نه، پر اختيارن جي تڪرار واري خصوصي عدالت جو هو.
ان فيصلي فرانسيسي انتظامي قانون جي خودمختيار اصولن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== Cadot (1889ع) ===
19 ڊسمبر 1889ع جي ''Cadot'' فيصلي ۾ ڪونسئي ديتا انتظامي تڪرارن بابت پنهنجي سڌي عدالتي اختيار کي واضح ڪيو.
ان فيصلي انتظامي وزير کي لازمي ابتدائي فيصلو ڪندڙ سمجهڻ واري پراڻي روايت جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

=== Benjamin (1933ع) ===
19 مئي 1933ع جي ''Benjamin'' فيصلي ۾ ڪونسئي ديتا عوامي اجتماع جي آزادي ۽ امن امان لاءِ اختيار ڪيل انتظامي پابندين جي وچ ۾ توازن جو جائزو ورتو.
ڪيس ۾ هڪ ميئر پاران مقرر کي تقرير ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم شامل هو.
عدالت واضح ڪيو ته عوامي نظم برقرار رکڻ لاءِ انتظامي پابنديون ضرورت ۽ تناسب جي اصولن مطابق هجڻ گهرجن.
هي فيصلو فرانسيسي انتظامي قانون ۾ تناسب واري اصول جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Benjamin1933&quot;&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 19 mai 1933, Benjamin
 |url=https://conseil-etat.fr/decisions-de-justice/jurisprudence/les-grandes-decisions-depuis-1873/conseil-d-etat-19-mai-1933-benjamin
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== Aramu (1945ع) ===
26 آڪٽوبر 1945ع جي ''Aramu'' فيصلي ۾ قانون جي عام اصولن (''principes généraux du droit'') جي اهميت کي واضح ڪيو ويو.
انهن اصولن ۾ انتظامي ڪارروائيءَ دوران دفاع جي حقن ۽ منصفاڻي طريقيڪار جا تحفظ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CEArchives&quot;&gt;{{cite report
 |title=Guide de recherche dans les archives du Conseil d'État
 |url=https://www.conseil-etat.fr/Media/actualites/documents/actes-et-colloques-pdf/hm-6-guide-de-recherche-dans-les-archives-du-conseil-d-etat
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

=== Dame Lamotte (1950ع) ===
17 فيبروري 1950ع جي ''Ministre de l'agriculture c/ Dame Lamotte'' فيصلي ۾ انتظامي اختيار جي حد کان وڌيڪ استعمال خلاف عدالتي درخواست جي اهميت واضح ڪئي وئي.
عدالت قانون جي عام اصولن جي بنياد تي انتظامي فيصلي کي منسوخ ڪرائڻ لاءِ عدالتي جائزي جي تحفظ کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ لاڳاپيل قانون ۾ اپيل تي پابنديءَ جا لفظ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Lamotte1950&quot;&gt;{{cite web
 |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Ministre de l'agriculture c/ Dame Lamotte
 |url=https://conseil-etat.fr/decisions-de-justice/jurisprudence/les-grandes-decisions-depuis-1873/conseil-d-etat-17-fevrier-1950-ministre-de-l-agriculture-c-dame-lamotte
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== تناسب جو اصول ==
'''تناسب جو اصول''' (Principe de proportionnalité) انتظامي قانون جو اهم تصور آهي.
ان موجب جڏهن انتظاميا ڪنهن بنيادي آزاديءَ تي پابندي لڳائي ٿي، ته پابنديءَ جي قانوني مقصد، ضرورت ۽ ان جي اثرن جي وچ ۾ مناسب توازن هجڻ گهرجي.
''بينجمن'' ڪيس هن اصول جي تاريخي ترقيءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.
بعد واري فرانسيسي انتظامي عدالتي روايت ۾ انتظامي پابندين جي مناسبت، ضرورت ۽ تناسب بابت وڌيڪ منظم جاچ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Benjamin1933&quot;/&gt;

== انساني حقن جو تحفظ ==
ڪونسئي ديتا فرانس ۾ انتظامي اختيارن جي استعمال خلاف شهرين کي عدالتي تحفظ فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
ان جي عدالتي نگرانيءَ سان لاڳاپيل معاملن ۾ هي حق ۽ اصول شامل ٿي سگهن ٿا:

* اظهار ۽ اجتماع جي آزادي؛
* انتظامي ڪارروائيءَ ۾ دفاع جو حق؛
* قانوني برابري؛
* ملڪيت جا حق؛
* انتظامي فيصلن خلاف مؤثر عدالتي جائزو؛
* سرڪاري اختيارن جو قانوني ۽ متناسب استعمال.

اداري جي قانوني اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته حڪومت ۽ انتظاميا جا اختيار عدالت آڏو قانوني جائزي جي تابع ٿي سگهن ٿا.

== آئيني ڪائونسل سان لاڳاپو ==
1958ع جي فرانسيسي آئين تحت ''Conseil constitutionnel'' يعني آئيني ڪائونسل قائم ڪئي وئي.
هي ادارو ڪونسئي ديتا کان الڳ آهي.
2008ع جي آئيني ترميم سان ''Question prioritaire de constitutionnalité'' (QPC) جو نظام متعارف ٿيو، جيڪو 2010ع ۾ لاڳو ٿيو.
هن طريقي تحت ڪنهن جاري مقدمي ۾ لاڳو قانون جي آئيني حيثيت بابت مخصوص سوال مناسب شرطن هيٺ آئيني ڪائونسل ڏانهن موڪلي سگهجي ٿو.
انتظامي عدالتي نظام ۾ اهڙي سوال جي آئيني ڪائونسل ڏانهن موڪلڻ بابت ڪونسئي ديتا اهم فلٽرنگ ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;

== پالي روايال ۾ مرڪزي دفتر ==
[[File:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|right|پئرس جي پالي روايال ۾ ڪونسئي ديتا جي عمارت.]]

ڪونسئي ديتا جو مرڪزي دفتر پئرس جي تاريخي [[پالي روايال]] (Palais-Royal) ۾ واقع آهي.
هي ادارو 1875ع کان پالي روايال ۾ ڪم ڪري رهيو آهي.
هي تاريخي عمارت فرانس جي سرڪاري ۽ عدالتي ورثي سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي.&lt;ref name=&quot;CEPalais&quot;&gt;{{cite web
 |title=Histoire et patrimoine
 |url=https://www.conseil-etat.fr/site/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine
 |publisher=Conseil d'État
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ڪونسئي ديتا جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1799ع
| ڪونسئي ديتا جو باقاعدي قيام
|-
| 1848ع
| ٻي جمهوري دور ۾ اداري جي آئيني حيثيت جي نئين تشڪيل
|-
| 1872ع
| مستقل طور تفويض ڪيل عدالتي اختيار
|-
| 1873ع
| ''Blanco'' فيصلو، انتظامي قانون جي تاريخ ۾ اهم سنگ ميل
|-
| 1875ع
| پالي روايال ۾ اداري جي منتقلي
|-
| 1889ع
| ''Cadot'' فيصلو
|-
| 1933ع
| ''Benjamin'' فيصلو
|-
| 1945ع
| ''Aramu'' فيصلو
|-
| 1950ع
| ''Dame Lamotte'' فيصلو
|-
| 1953ع
| انتظامي عدالتن جي تنظيم ۾ اهم سڌارا
|-
| 1958ع
| پنجين جمهوريه جو آئين ۽ آئيني ڪائونسل
|-
| 1987ع
| انتظامي اپيل عدالتن جي قيام بابت قانون
|-
| 1989ع
| انتظامي اپيل عدالتن جو عملي ڪم
|-
| 2008ع
| آئيني ترميم ۽ QPC جي آئيني بنياد جو قيام
|-
| 2010ع
| QPC نظام جو عملي نفاذ
|}
&lt;ref name=&quot;CEHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CEReform&quot;/&gt;

== اداري جي ٻٽي حيثيت بابت بحث ==
ڪونسئي ديتا جي عدالتي ۽ صلاحڪار حيثيت فرانسيسي قانوني نظام جي اهم خصوصيت آهي.
هڪ ئي اداري اندر حڪومت کي قانوني صلاح ڏيڻ ۽ انتظامي معاملن بابت عدالتي فيصلا ڪرڻ سبب اداري جي آزادي، غيرجانبداري ۽ مفادن جي ٽڪراءَ بابت سوال پيدا ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري عدالتي ۽ صلاحڪار سرگرمين جي الڳ طريقيڪار ۽ غيرجانبداريءَ جي ضمانتن کي خاص اهميت حاصل آهي.
هي ادارو هڪ طرف فرانسيسي رياستي انتظام جي روايت جو حصو آهي، ته ٻئي طرف انتظامي اختيارن جي قانوني حدبندي ۽ شهرين جي حقن جي تحفظ جو اهم ذريعو پڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فرانس]]
* [[فرانسيسي قانون]]
* [[انتظامي قانون]]
* [[عدالتي جائزو]]
* [[اختيارن جي ورهاست]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[نيپولين بوناپارٽ]]
* [[فرانسيسي انقلاب]]
* [[انساني حق]]
* [[تناسب جو اصول]]
* [[پالي روايال]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Conseil d'Etat
 |pages=47–48
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.conseil-etat.fr/ ڪونسئي ديتا جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.conseil-etat.fr/qui-sommes-nous/le-conseil-d-etat/histoire-et-patrimoine/histoire-du-conseil-d-etat اداري جي سرڪاري تاريخ]
* [https://www.justice.gouv.fr/justice-france/lorganisation-cours-tribunaux/lordre-administratif/conseil-detat فرانسيسي وزارت انصاف]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Conseil_d%27%C3%89tat_(France) وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:فرانس جون عدالتون]]
[[زمرو:فرانس جي حڪومت]]
[[زمرو:انتظامي قانون]]
[[زمرو:1799ع ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:پئرس جون عمارتون]]
[[زمرو:فرانس جو قانون]]
[[زمرو:عدالتي ادارا]]</text>
      <sha1>j8mxplk0uhblmy75te8agw8ynu3vrwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رونالڊ ڊورڪن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104850</id>
    <revision>
      <id>425334</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|آمريڪي قانوني ۽ سياسي فلسفي جو مفڪر (1931ع–2013ع)}}  {{Infobox philosopher | name = رونالڊ ڊورڪن | native_name = Ronald Dworkin | full_name = رونالڊ مائلس ڊورڪن | image = RonaldDworkin.jpg | caption = رونالڊ ڊورڪن، 2008ع | birth_date = {{Birth date|1931|12|11}} | birth_place = [[ووسٽر، ميساچوسٽس]]، آمريڪا | death_date = {{Death date and age|2013|2|14|1931|12...</comment>
      <origin>425334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24693" sha1="5b4jam2q7hcmd5bx3l74aa7lw5ddib9" xml:space="preserve">
{{Short description|آمريڪي قانوني ۽ سياسي فلسفي جو مفڪر (1931ع–2013ع)}}

{{Infobox philosopher
| name = رونالڊ ڊورڪن
| native_name = Ronald Dworkin
| full_name = رونالڊ مائلس ڊورڪن
| image = RonaldDworkin.jpg
| caption = رونالڊ ڊورڪن، 2008ع
| birth_date = {{Birth date|1931|12|11}}
| birth_place = [[ووسٽر، ميساچوسٽس]]، آمريڪا
| death_date = {{Death date and age|2013|2|14|1931|12|11}}
| death_place = [[لنڊن]]، برطانيا
| nationality = آمريڪي
| education = [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]]، [[ييل يونيورسٽي]]
| institutions = [[ييل لا اسڪول]]، [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]
| era = ويهين ۽ ايڪيهين صدي
| region = مغربي فلسفو
| school_tradition = قانوني تشريحيت، مساوات پسند لبرل ازم
| main_interests = [[قانوني فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[آئيني قانون]]، [[انساني حق]]
| notable_ideas = قانون بطور سالميت، حق بطور ترجيحي دعوائون، اصولن جو نظريو، اخلاقي آئيني تشريح
| notable_works = ''Taking Rights Seriously''، ''Law's Empire''، ''Justice for Hedgehogs''
| awards = هولبرگ انعام (2007ع)، بالزان انعام (2012ع)
}}

'''رونالڊ مائلس ڊورڪن''' ({{Lang-en|Ronald Myles Dworkin}}؛ 11 ڊسمبر 1931ع – 14 فيبروري 2013ع) هڪ آمريڪي [[قانوني فلسفو|قانوني فلسفي]]، سياسي فلسفي، قانوني ماهر ۽ دانشور هو. کيس جديد قانوني فلسفي جي اثرائتن مفڪرن مان شمار ڪيو ويندو آهي. سندس تحقيق قانون جي نوعيت، عدالتي تشريح، اخلاقي اصولن، انفرادي حقن، مساوات ۽ جمهوريت جي فلسفي تي مرڪوز هئي.&lt;ref name=&quot;OxfordObituary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ronald Dworkin, 1931–2013
 |url=https://www.law.ox.ac.uk/news/2013-02-15-ronald-dworkin-1931-2013
 |publisher=Faculty of Law, University of Oxford
 |date=2013-02-15
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYUMemorial&quot;&gt;{{cite web
 |title=In Memoriam: Ronald Dworkin
 |url=https://www.law.nyu.edu/news/RONALD_DWORKIN_MEMORIAM
 |publisher=New York University School of Law
 |date=2013-02-14
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڊورڪن خاص طور [[ايڇ. ايل. اي. هارٽ]] جي قانوني اثباتيت (''Legal positivism'') تي تنقيد ۽ پنهنجي '''قانوني تشريحيت''' (''Legal interpretivism'') واري نظريي سبب مشهور ٿيو. سندس خيال موجب قانوني حقن ۽ ذميوارين جي تعين لاءِ صرف قانوني قاعدن جي سڃاڻپ ڪافي ناهي؛ قانون جي ادارتي تاريخ، اصولن ۽ انهن جي بهترين اخلاقي توجيه کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SEPInterpretivism&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Legal Interpretivism
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/law-interpretivist/
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس اهم تصنيفن ۾ ''Taking Rights Seriously'' (1977ع)، ''A Matter of Principle'' (1985ع)، ''Law's Empire'' (1986ع)، ''Life's Dominion'' (1993ع)، ''Freedom's Law'' (1996ع)، ''Sovereign Virtue'' (2000ع) ۽ ''Justice for Hedgehogs'' (2011ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NYUBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=2006 Dedication – Ronald Dworkin
 |url=https://www.law.nyu.edu/journals/annualsurveyofamericanlaw/dedications/ronalddworkin
 |publisher=New York University School of Law
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==
ڊورڪن 11 ڊسمبر 1931ع تي آمريڪا جي رياست ميساچوسٽس جي شهر ووسٽر ۾ پيدا ٿيو.

هن 1953ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. روڊس اسڪالرشپ تي آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم حاصل ڪيائين، جتان 1955ع ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪيائين. بعد ۾ ييل يونيورسٽيءَ مان 1956ع ۾ ماسٽر جي ڊگري ۽ هارورڊ لا اسڪول مان 1957ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BalzanBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ronald Dworkin: Bio-bibliography
 |url=https://www.balzan.org/en/prizewinners/ronald-dworkin/bio-bibliography
 |publisher=International Balzan Prize Foundation
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تعليم دوران سندس دلچسپي قانون، اخلاقي فلسفي ۽ سياسي نظرين ڏانهن وڌي. آڪسفرڊ ۾ سندس فڪري اختلاف ايڇ. ايل. اي. هارٽ جي قانوني فلسفي سان ظاهر ٿيڻ لڳا.

== قانوني ۽ تدريسي پيشو ==

=== عدالتي ۽ وڪالت جو تجربو ===
قانوني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڊورڪن آمريڪي وفاقي اپيل عدالت جي جج [[لرنڊ هينڊ]] (Learned Hand) وٽ عدالتي معاون طور ڪم ڪيو.

ان کان پوءِ نيويارڪ جي مشهور قانوني فرم ''Sullivan &amp; Cromwell'' سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;NYUMemorial&quot;/&gt;

=== ييل يونيورسٽي ===
1962ع کان 1969ع تائين ڊورڪن ييل لا اسڪول ۾ قانون جو استاد رهيو.

هن دور ۾ سندس قانوني اثباتيت تي تنقيد وڌيڪ منظم ٿي ۽ قانوني قاعدن ۽ اصولن جي وچ ۾ فرق سندس فڪر جو مرڪزي موضوع بڻيو.&lt;ref name=&quot;NYUBiography&quot;/&gt;

=== آڪسفرڊ يونيورسٽي ===
1969ع ۾ ڊورڪن آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ قانوني فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو.

هن اها ڪرسي ايڇ. ايل. اي. هارٽ کان پوءِ سنڀالي، جنهن جو ڪتاب ''The Concept of Law'' جديد قانوني اثباتيت جو هڪ بنيادي متن سمجهيو ويندو آهي.

ڊورڪن 1969ع کان 1998ع تائين آڪسفرڊ ۾ پروفيسر آف جورسپرودنس رهيو.&lt;ref name=&quot;OxfordObituary&quot;/&gt;

=== نيويارڪ يونيورسٽي ۽ لنڊن ===
1975ع ۾ ڊورڪن نيويارڪ يونيورسٽيءَ جي قانوني شعبي سان پڻ وابسته ٿيو.

هن نيويارڪ يونيورسٽيءَ ۾ ''Frank Henry Sommer Professor of Law and Philosophy'' ۽ يونيورسٽي ڪاليج لنڊن ۾ قانوني فلسفي جي پروفيسر طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;NYUBiography&quot;/&gt;

1998ع ۾ آڪسفرڊ واري عهدي تان رٽائر ٿيڻ باوجود هو تحقيق، تدريس، لکڻ ۽ عوامي قانوني بحثن ۾ سرگرم رهيو.

== قانوني فلسفو ==

=== قانوني اثباتيت سان اختلاف ===
قانوني اثباتيت جي اهم صورتن موجب ڪنهن قانون جي وجود ۽ ان جي قانوني حيثيت جو سوال ان جي اخلاقي درستگيءَ جي سوال کان الڳ ٿي سگهي ٿو.

ايڇ. ايل. اي. هارٽ پنهنجي ڪتاب ''The Concept of Law'' ۾ قانون کي بنيادي ۽ ثانوي قاعدن جي هڪ نظام طور سمجهايو.

هارٽ جي نظريي موجب قانوني نظام ۾ ڪجهه معاملن بابت موجود قاعدا غيرواضح ٿي سگهن ٿا، جنهن ڪري عدالتن کي محدود قانوني صوابديد استعمال ڪرڻي پوي ٿي.

ڊورڪن ان تصور تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو ته قانوني عمل ۾ قاعدن سان گڏ اصول به اهم آهن، ۽ ڏکين مقدمن ۾ جج اڳ ۾ موجود قانوني اصولن جي تشريح ذريعي جواب ڳولي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEPInterpretivism&quot;/&gt;

=== قاعدا ۽ اصول ===
ڊورڪن جي فلسفي ۾ '''قاعدن''' (Rules) ۽ '''اصولن''' (Principles) جي وچ ۾ فرق اهم آهي.

قاعدا عام طور مخصوص قانوني نتيجا مقرر ڪندا آهن. جيڪڏهن انهن جي لاڳو ٿيڻ جون شرطون پوريون ٿين، ته مقرر نتيجو سامهون اچي سگهي ٿو.

ان جي ابتڙ اصولن ۾ وزن يا اهميت جو عنصر هوندو آهي.

جيڪڏهن ٻه اصول ڪنهن مقدمي ۾ مختلف نتيجن جي حمايت ڪن، ته عدالت انهن جي اهميت ۽ لاڳاپي جو جائزو وٺندي آهي.

هڪ اصول کي ڪنهن خاص ڪيس ۾ وڌيڪ وزن ڏيڻ سان ٻيو اصول لازمي طور قانوني نظام مان ختم نٿو ٿئي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ڊورڪن موجب قانوني قاعدن ۽ اصولن جو فرق'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قانوني قاعدا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قانوني اصول
|-
| '''بنيادي نوعيت'''
| مخصوص حالتن لاءِ مقرر ضابطا
| قانوني ۽ اخلاقي توجيه فراهم ڪندڙ معيار
|-
| '''لاڳو ٿيڻ'''
| شرطون پوريون ٿيڻ تي مقرر نتيجو
| اهميت ۽ وزن مطابق جائزو
|-
| '''ٽڪراءُ'''
| قاعدن جي وچ ۾ قانوني مطابقت جو سوال
| مقابلي ڪندڙ اصولن جي وزن جو سوال
|-
| '''عدالتي ڪردار'''
| قاعدي جي تشريح ۽ اطلاق
| قانوني نظام جي اصولي توجيه ۽ تشريح
|-
| '''مثال'''
| اپيل داخل ڪرڻ جي مقرر مدت
| برابري، انصاف ۽ نيڪ نيتيءَ جا اصول
|}
&lt;ref name=&quot;SEPInterpretivism&quot;/&gt;

== ڏکيا مقدما ۽ صحيح جواب جو نظريو ==
ڊورڪن جو هڪ مشهور نظريو اهو آهي ته ڏکين قانوني مقدمن (''Hard cases'') ۾ به اصولي طور صحيح قانوني جواب موجود ٿي سگهي ٿو.

هن خيال جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته قانون جي غيرواضح هجڻ جي صورت ۾ جج لازمي طور پنهنجي ذاتي پسند سان نئون قانون نٿو ٺاهي.

ڊورڪن موجب جج کي قانوني تاريخ، اڳوڻن فيصلن، قانون سازيءَ ۽ انهن جي اخلاقي توجيه جي روشنيءَ ۾ بهترين تشريح ڳولڻ گهرجي.

هي نظريو ان دعويٰ جي برابر ناهي ته هر قانوني مسئلي جو جواب آسانيءَ سان معلوم ٿي سگهي ٿو يا قابلِ اعتماد ججن ۾ اختلاف ناممڪن آهي.

== قانون بطور سالميت ==
ڊورڪن پنهنجي ڪتاب ''Law's Empire'' ۾ '''قانون بطور سالميت''' (''Law as integrity'') جو نظريو تفصيل سان پيش ڪيو.

هن نظريي موجب عدالتن کي قانوني نظام جي تشريح اهڙي انداز سان ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ ماضيءَ جا قانوني فيصلا ۽ ادارتي عمل اصولي طور ممڪن حد تائين هم آهنگ نظر اچن.

قانون جي تشريح ۾ ٻه اهم پهلو آهن:

* '''مطابقت''' (Fit): تشريح موجود قانوني تاريخ ۽ ادارتي عمل سان ڪيتري ٺهڪي اچي ٿي؛
* '''توجيه''' (Justification): اها تشريح انصاف، برابري ۽ ٻين سياسي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ ڪيتري مناسب آهي.

ڊورڪن جي نظر ۾ بهترين قانوني تشريح انهن ٻنهي پهلوئن کي گڏ رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;SEPInterpretivism&quot;/&gt;

== زنجيري ناول جو مثال ==
ڊورڪن قانوني تشريح کي واضح ڪرڻ لاءِ ''Chain novel'' يعني گڏيل سلسليوار ناول جو مثال استعمال ڪيو.

هن مثال ۾ ڪيترائي ليکڪ هڪ ئي ناول جا مختلف باب لکن ٿا.

هر نئين ليکڪ کي اڳوڻن بابن جي ڪهاڻيءَ سان مطابقت رکندي پنهنجي حصي کي بهترين انداز ۾ اڳتي وڌائڻو پوندو آهي.

ڊورڪن موجب جج جو ڪم پڻ ڪجهه اهڙو آهي: هو اڳوڻن قانونن ۽ فيصلن کان مڪمل آزاد ناهي، پر انهن جي بهترين اصولي تشريح ذريعي نئين مقدمي جو فيصلو ڪري ٿو.

== جج هرڪيولس جو تصور ==
ڊورڪن هڪ خيالي مثالي جج کي '''هرڪيولس''' (Judge Hercules) جو نالو ڏنو.

هي جج غيرمعمولي قانوني ڄاڻ، صبر ۽ تشريحي صلاحيت رکندڙ تصور ڪيو ويو آهي.

هرڪيولس جو ڪم سموري لاڳاپيل قانوني تاريخ کي نظر ۾ رکي اهڙو فيصلو ڳولڻ آهي، جيڪو قانوني نظام جي بهترين اصولي تشريح سان ٺهڪي اچي.

هي هڪ فلسفياتي نمونو آهي، نه ڪي ڪنهن حقيقي جج جو نالو.

== حقن جو نظريو ==

=== حق بطور ترجيحي دعوائون ===
ڊورڪن جو مشهور تصور ''Rights as trumps'' آهي.

ان جو مطلب آهي ته ڪجهه انفرادي حق رڳو ان بنياد تي نظرانداز نٿا ڪري سگهجن ته انهن جي ڀڃڪڙي سان مجموعي سماجي فائدو وڌندو.

هن نظريي ۾ حقن کي اجتماعي پاليسيءَ جي مقصدن جي مقابلي ۾ خاص اخلاقي حيثيت حاصل آهي.

تنهن هوندي به ڊورڪن جي نظريي کي ائين نه سمجهڻ گهرجي ته هر حق هر حالت ۾ مڪمل ۽ بنا ڪنهن استثنا جي آهي.

حقن جي نوعيت، انهن جي تشريح ۽ هڪٻئي سان لاڳاپي بابت تفصيلي قانوني ۽ اخلاقي بحث ضروري آهي.

=== افاديت پسنديءَ تي تنقيد ===
[[افاديت پسندي]] (Utilitarianism) ۾ عملن يا پاليسين جو جائزو اڪثر مجموعي ڀلائيءَ جي بنياد تي ورتو ويندو آهي.

ڊورڪن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته فردن جي بنيادي حقن کي صرف مجموعي فائدي جي حساب ڪتاب ۾ ضم نٿو ڪري سگهجي.

هن جو خيال هو ته رياست کي شهرين سان برابريءَ جي بنياد تي احترام ۽ فڪر سان پيش اچڻ گهرجي.

== برابري ۽ سياسي فلسفو ==
ڊورڪن پنهنجي سياسي فلسفي ۾ برابريءَ کي بنيادي اهميت ڏني.

سندس ڪتاب ''Sovereign Virtue: The Theory and Practice of Equality'' ۾ وسيلن جي برابري (''Equality of resources'') بابت تفصيلي بحث موجود آهي.

هن نظريي ۾ ماڻهن جي چونڊ، وسيلن، موقعن ۽ اهڙين حالتن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جيڪي سندن اختيار کان ٻاهر آهن.

ڊورڪن برابريءَ کي صرف سڀني ماڻهن کي ساڳيو نتيجو ڏيڻ سان نه، پر رياست جي هر شهريءَ لاءِ برابر احترام ۽ فڪر جي ذميواريءَ سان ڳنڍيو.

== آئيني قانون ۽ عدالتي تشريح ==

=== آئين جي اخلاقي پڙهڻي ===
ڊورڪن آمريڪي آئين جي تشريح ۾ ''Moral reading of the Constitution'' جو نظريو پيش ڪيو.

هن موجب آئين ۾ موجود برابري، آزادي ۽ واجب قانوني ڪارروائيءَ جهڙن وسيع اصولن جي تشريح اخلاقي ۽ قانوني دليلن جي روشنيءَ ۾ ڪرڻ گهرجي.

ان جو مطلب اهو ناهي ته جج آئين جي متن يا قانوني تاريخ کي نظرانداز ڪن.

بلڪه ڊورڪن موجب آئيني تشريح ۾ متن، تاريخ، اڳوڻن فيصلن ۽ اصولي توجيه جي وچ ۾ تعلق برقرار رکڻ ضروري آهي.

=== عدالتي جائزي جي حمايت ===
ڊورڪن عدالتي جائزي (Judicial review) جي اهڙي تصور جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ عدالتون بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اڪثريتي سياسي فيصلن جي آئيني حيثيت جو جائزو وٺي سگهن.

هن جمهوري فيصلي سازيءَ ۽ انفرادي حقن جي وچ ۾ لاڳاپي بابت بحث ڪيو ۽ ان خيال کي چئلينج ڪيو ته چونڊيل نمائندن جا سڀئي فيصلا رڳو اڪثريت جي بنياد تي اخلاقي طور درست هوندا آهن.

== انساني وقار ۽ اخلاقي ذميواري ==
ڊورڪن جي پوئين دور جي فلسفي ۾ انساني وقار، ذاتي ذميواري ۽ اخلاقي قدرن جي وحدت اهم موضوع بڻيا.

''Justice for Hedgehogs'' ۾ هن اخلاقيات، سياسي اخلاق ۽ قانون جي وچ ۾ بنيادي تعلق بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن جو خيال هو ته اخلاقي قدر هڪٻئي کان مڪمل طور جدا شعبا ناهن، بلڪه انهن جي تشريح ۾ باهمي هم آهنگي ڳولڻ گهرجي.

== قانوني حقيقت پسنديءَ سان لاڳاپو ==
ڊورڪن جي نظرين کي آمريڪي قانوني حقيقت پسندي (''Legal realism'') سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.

قانوني حقيقت پسند مفڪرن عدالتي فيصلن تي سماجي، ادارياتي ۽ عملي عنصرن جي اثر کي اهميت ڏني.

ڊورڪن ان خيال سان اختلاف ڪيو ته ڏکين مقدمن جا نتيجا لازمي طور ججن جي ذاتي پاليسيءَ يا پسند تي دارومدار رکن ٿا.

هن قانوني دليل کي اصولي تشريح ۽ حقن جي موجودگيءَ سان ڳنڍيو.

== اهم تصنيفون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac8d9;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''رونالڊ ڊورڪن جا اهم ڪتاب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | بنيادي موضوع
|-
| 1977ع
| ''Taking Rights Seriously''
| حقن جو نظريو ۽ قانوني اثباتيت تي تنقيد
|-
| 1985ع
| ''A Matter of Principle''
| قانوني ۽ سياسي اصول
|-
| 1986ع
| ''Law's Empire''
| قانون بطور سالميت ۽ قانوني تشريح
|-
| 1993ع
| ''Life's Dominion''
| اسقاط حمل، زندگيءَ جي پڄاڻي ۽ انفرادي آزادي
|-
| 1996ع
| ''Freedom's Law''
| آئين جي اخلاقي پڙهڻي
|-
| 2000ع
| ''Sovereign Virtue''
| برابري ۽ وسيلن جي ورڇ
|-
| 2006ع
| ''Justice in Robes''
| عدالتي فلسفو ۽ قانوني تشريح
|-
| 2006ع
| ''Is Democracy Possible Here?''
| جمهوريت ۽ سياسي اخلاق
|-
| 2011ع
| ''Justice for Hedgehogs''
| اخلاقي قدرن جي وحدت
|-
| 2013ع
| ''Religion Without God''
| مذهب، قدر ۽ روحاني عقيدا
|}
&lt;ref name=&quot;NYUBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalzanBiography&quot;/&gt;

== تنقيد ۽ علمي بحث ==
ڊورڪن جي نظرين بابت قانوني فلسفي ۾ ڪيترائي اختلاف موجود آهن.

قانوني اثباتيت جا حامي سوال اٿارين ٿا ته قانوني حيثيت جي تعين ۾ اخلاقي دليلن کي ڪيتري حد تائين بنيادي حيثيت ڏئي سگهجي ٿي.

ٻيا مفڪر پڇن ٿا ته مختلف اخلاقي نظرين ۽ مقابلي ڪندڙ اصولن جي موجودگيءَ ۾ هڪ ئي صحيح جواب تائين پهچڻ ڪيترو ممڪن آهي.

سندس نظريي تي اهو اعتراض پڻ ڪيو ويو آهي ته وسيع اخلاقي تشريح ججن کي غيرمعمولي اختيار ڏئي سگهي ٿي.

ڊورڪن جي حامين موجب سندس نظريو عدالتي صوابديد کي بي ضابطه ڪرڻ بدران ان کي قانوني تاريخ، اصولن ۽ عوامي توجيه جي تابع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SEPInterpretivism&quot;/&gt;

== انعام ۽ اعزاز ==
ڊورڪن کي قانوني ۽ سياسي فلسفي ۾ خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي اعزاز مليا.

2007ع ۾ کيس هولبرگ انعام ۽ 2012ع ۾ قانوني فلسفي لاءِ بالزان انعام ڏنو ويو.

بالزان انعام جي اداري سندس ڪم کي قانوني فلسفي، اخلاقي نظرين ۽ قانوني عمل جي وچ ۾ غيرمعمولي علمي تعلق پيدا ڪرڻ جي بنياد تي ساراهيو.&lt;ref name=&quot;BalzanBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYUMemorial&quot;/&gt;

== وفات ==
رونالڊ ڊورڪن 14 فيبروري 2013ع تي لنڊن ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 81 سال هئي.

نيويارڪ يونيورسٽيءَ موجب سندس وفات ليوڪيميا جي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.&lt;ref name=&quot;NYUMemorial&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ آڪسفرڊ يونيورسٽي، نيويارڪ يونيورسٽي ۽ ٻين علمي ادارن سندس قانوني فلسفي ۽ سياسي فڪر ۾ خدمتن کي خراج تحسين پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;OxfordObituary&quot;/&gt;

== اثر ۽ ورثو ==
ڊورڪن جي فلسفي قانوني تشريح، آئيني حقن، عدالتي جائزي ۽ سياسي برابريءَ بابت عالمي علمي بحثن تي گهرو اثر ڇڏيو.

سندس ڪم قانوني اثباتيت جي حامين، فطري قانون جي مفڪرن، آئيني قانون جي ماهرن ۽ سياسي فلسفين وچ ۾ جاري بحث جو اهم حصو آهي.

''Law's Empire'' ۽ ''Taking Rights Seriously'' جديد قانوني فلسفي جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکن ٿا.

== پڻ ڏسو ==
* [[قانوني فلسفو]]
* [[قانوني اثباتيت]]
* [[قانوني تشريح]]
* [[ايڇ. ايل. اي. هارٽ]]
* [[جان رالز]]
* [[جان آسٽن]]
* [[جيريمي بينٿم]]
* [[انساني حق]]
* [[آئيني قانون]]
* [[عدالتي جائزو]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[سياسي فلسفو]]
* [[افاديت پسندي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Dworkin
 |page=67
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Dworkin
 |first=Ronald
 |title=Taking Rights Seriously
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1977
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Dworkin
 |first=Ronald
 |title=Law's Empire
 |publisher=Harvard University Press
 |year=1986
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Dworkin
 |first=Ronald
 |title=Sovereign Virtue: The Theory and Practice of Equality
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2000
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Dworkin
 |first=Ronald
 |title=Justice for Hedgehogs
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2011
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.law.ox.ac.uk/news/2013-02-15-ronald-dworkin-1931-2013 آڪسفرڊ يونيورسٽي: رونالڊ ڊورڪن]
* [https://www.law.nyu.edu/news/RONALD_DWORKIN_MEMORIAM نيويارڪ يونيورسٽي: يادگار مضمون]
* [https://www.balzan.org/en/prizewinners/ronald-dworkin/bio-bibliography بالزان فائونڊيشن: سوانح ۽ ڪتابيات]
* [https://plato.stanford.edu/entries/law-interpretivist/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا: قانوني تشريحيت]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ronald_Dworkin وڪيميڊيا ڪامنز: رونالڊ ڊورڪن]

{{Authority control}}

[[زمرو:1931ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2013ع جون وفاتون]]
[[زمرو:آمريڪي فلسفي]]
[[زمرو:قانوني فلسفي]]
[[زمرو:سياسي فلسفي]]
[[زمرو:قانون جا ماهر]]
[[زمرو:آڪسفرڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:نيويارڪ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:انساني حقن جا مفڪر]]</text>
      <sha1>5b4jam2q7hcmd5bx3l74aa7lw5ddib9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104851</id>
    <revision>
      <id>425335</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|يورپي ڪائونسل جو انساني حقن بابت بين الاقوامي معاهدو، 1950ع}}   {{Infobox treaty | name = انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن | long_name = انساني حقن ۽ بنيادي آزادين جي تحفظ بابت ڪنوينشن | image = Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg | caption = اسٽراسبرگ ۾ يورپي انساني حقن جي عدالت جو عدالتي ڪمر...</comment>
      <origin>425335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27047" sha1="3sjjjd4t0tl7qpgso7gs9uelwklkiun" xml:space="preserve">
{{Short description|يورپي ڪائونسل جو انساني حقن بابت بين الاقوامي معاهدو، 1950ع}}


{{Infobox treaty
| name = انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن
| long_name = انساني حقن ۽ بنيادي آزادين جي تحفظ بابت ڪنوينشن
| image = Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg
| caption = اسٽراسبرگ ۾ يورپي انساني حقن جي عدالت جو عدالتي ڪمرو
| type = گهڻ ڌري انساني حقن جو معاهدو
| date_drafted = 1950ع
| date_signed = 4 نومبر 1950ع
| location_signed = [[روم]]، [[اٽلي]]
| date_effective = 3 سيپٽمبر 1953ع
| condition_effective = ڏهن رياستن جي توثيق
| parties = 46
| depositor = يورپي ڪائونسل جو سيڪريٽري جنرل
| languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
| wikisource = European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms
}}

'''انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن''' (European Convention on Human Rights؛ مختصر: ECHR)، جنهن جو مڪمل سرڪاري نالو '''انساني حقن ۽ بنيادي آزادين جي تحفظ بابت ڪنوينشن''' (''ڪنوينشن فار دي پروٽيڪشن آف ھيومن رائيٽس  اينڊ فنڊامينٽل فريڊمز'') آهي، هڪ گهڻ ڌري بين الاقوامي معاهدو آهي، جيڪو [[يورپي ڪائونسل]] جي سرپرستيءَ ۾ تيار ٿيو. اهو 4 نومبر 1950ع تي روم ۾ صحيحن لاءِ پيش ڪيو ويو ۽ 3 سيپٽمبر 1953ع تي نافذ ٿيو.&lt;ref name=&quot;CoETreaty005&quot;&gt;{{cite web
 |title=Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ETS No. 005)
 |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&amp;treatynum=005
 |publisher=Council of Europe Treaty Office
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

هن ڪنوينشن جو مقصد يورپي رياستن ۾ انساني حقن ۽ بنيادي آزادين جي قانوني تحفظ لاءِ گڏيل معيار قائم ڪرڻ آهي. ان جي نفاذ جي عدالتي نگراني [[يورپي انساني حقن جي عدالت]] (''يورپين ڪورٽ آف ھيومن رائيٽس'') ڪندي آهي، جنهن جو مرڪز فرانس جي شهر [[اسٽراسبرگ]] ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;ECHRText&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Convention on Human Rights
 |url=https://www.echr.coe.int/european-convention-on-human-rights
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;
ڪنوينشن انساني حقن جي عالمي پڌرنامي ۾ بيان ڪيل ڪجهه حقن کي يورپي علائقي ۾ پابند بين الاقوامي قانوني تحفظ ڏيڻ جي ابتدائي ۽ اهم ڪوششن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;CoEBook&quot;&gt;{{cite book
 |title=Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, and Protocols to the said Convention
 |publisher=Council of Europe Publishing
 |url=https://book.coe.int/en/texts-of-council-of-europe-treaties/11270-convention-for-the-protection-of-human-rights-and-fundamental-freedoms-and-protocols-to-the-said-convention-council-of-europe-treaty-series-no-5-9-46-114-117-177-187-214.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
[[ٻي عالمي جنگ]] دوران انساني حقن جي وڏي پيماني تي ڀڃڪڙين ۽ آمرانه حڪومتن جي تجربن يورپ ۾ بنيادي حقن جي بين الاقوامي تحفظ جي ضرورت کي وڌيڪ نمايان ڪيو.
1948ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ انساني حقن جو عالمي پڌرنامو منظور ڪيو. ان کان پوءِ يورپي ملڪن ۾ اهڙو علائقائي معاهدو تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، جنهن سان انساني حقن جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي قانوني ذميواريون پيدا ٿين.

=== يورپي ڪائونسل جو قيام ===
1949ع ۾ يورپي ڪائونسل قائم ٿي.

هي تنظيم انساني حقن، جمهوريت ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي تحفظ ۽ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿي.
يورپي ڪائونسل کي [[يورپي يونين]] سان نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ٻئي جدا بين الاقوامي ادارا آهن.&lt;ref name=&quot;CoEEU&quot;&gt;{{cite web
 |title=European Union accession to the European Convention on Human Rights – Questions and Answers
 |url=https://www.coe.int/en/web/portal/eu-accession-echr-questions-and-answers
 |publisher=Council of Europe
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنوينشن جي منظوري ===
ڪنوينشن 4 نومبر 1950ع تي روم ۾ صحيحن لاءِ پيش ڪيو ويو.
ڏهن رياستن جي توثيق کان پوءِ 3 سيپٽمبر 1953ع تي نافذ ٿيو.
هن معاهدي جو رجسٽريشن نمبر ETS 005 آهي.&lt;ref name=&quot;CoETreaty005&quot;/&gt;

== ڪنوينشن جي قانوني حيثيت ==
يورپي ڪنوينشن هڪ پابند بين الاقوامي معاهدو آهي.
ان جي توثيق ڪندڙ رياستن کي پنهنجي اختيار هيٺ ايندڙ ماڻهن لاءِ ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل حقن ۽ آزادين جو تحفظ ڪرڻو پوي ٿو.
ڪنوينشن جي آرٽيڪل 1 ۾ انهن حقن ۽ آزادين جي ضمانت بابت بنيادي ذميواري بيان ٿيل آهي.
هن ڪنوينشن جي قانوني اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته مخصوص شرطن جي پوري ٿيڻ تي فرد پنهنجي رياست خلاف يورپي انساني حقن جي عدالت ۾ درخواست ڏئي سگهن ٿا.

== بنيادي حق ۽ آزاديون ==
ڪنوينشن جي پهرئين حصي ۾ بنيادي حق ۽ آزاديون بيان ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5ccd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن جا بنيادي آرٽيڪل'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | آرٽيڪل
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | حق يا اصول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | مختصر وضاحت
|-
| 1
| حقن جي ضمانت
| رياستن جي پنهنجي اختيار هيٺ ماڻهن لاءِ ڪنوينشن جي حقن جي حفاظت
|-
| 2
| زندگيءَ جو حق
| زندگيءَ جي قانوني تحفظ ۽ ان سان لاڳاپيل رياستي ذميوارين جو بيان
|-
| 3
| تشدد جي ممانعت
| تشدد ۽ غيرانساني يا ذلت آميز سلوڪ يا سزا جي منع
|-
| 4
| غلامي ۽ جبري پورهئي جي ممانعت
| غلامي، غلامانه حالت ۽ مخصوص استثنائن کان سواءِ جبري پورهئي جي منع
|-
| 5
| آزادي ۽ شخصي سلامتي
| گرفتاري ۽ حراست جي قانوني حدن ۽ ضمانتن جو تحفظ
|-
| 6
| منصفاڻي مقدمي جو حق
| آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت، مناسب ٻڌڻي ۽ فوجداري انصاف جون ضمانتون
|-
| 7
| قانون کان سواءِ سزا نه ڏيڻ
| اڳواٽ موجود قانوني بنياد کان سواءِ سزا جي ممانعت
|-
| 8
| نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو احترام
| گهر، خط و ڪتابت، ذاتي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ
|-
| 9
| فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزادي
| عقيدي ۽ مذهبي اظهار بابت حق
|-
| 10
| اظهار جي آزادي
| راين جي اظهار ۽ معلومات حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي
|-
| 11
| اجتماع ۽ انجمن سازيءَ جي آزادي
| پرامن گڏجاڻين ۽ ٽريڊ يونين سميت تنظيمن ٺاهڻ جو حق
|-
| 12
| شادي ڪرڻ جو حق
| لاڳو قومي قانونن موجب شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ جو حق
|-
| 13
| مؤثر قانوني علاج
| ڪنوينشن جي حقن جي ڀڃڪڙيءَ تي قومي سطح تي مؤثر داد رسي
|-
| 14
| امتيازي سلوڪ جي ممانعت
| ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل حقن جي استعمال ۾ امتيازي سلوڪ کان تحفظ
|-
| 15
| هنگامي حالتن ۾ استثنائي قدم
| مخصوص قومي هنگامي حالتن ۾ سخت شرطن سان ڪجهه ذميوارين کان عارضي انحراف
|-
| 16
| پرڏيهين جي سياسي سرگرمين بابت پابنديون
| آرٽيڪل 10، 11 ۽ 14 سان لاڳاپيل مخصوص انتظام
|-
| 17
| حقن جي غلط استعمال جي ممانعت
| ڪنوينشن جي حقن کي ٻين حقن جي تباهيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ کان روڪ
|-
| 18
| حقن تي پابندين جي مقصد بابت حد
| پابنديون صرف انهن مقصدن لاءِ جن لاءِ انهن جي اجازت ڏنل هجي
|}
&lt;ref name=&quot;ECHRText&quot;/&gt;

== زندگيءَ جو حق ==
آرٽيڪل 2 زندگيءَ جي حق جي حفاظت ڪري ٿو.
هي آرٽيڪل رياستن تي زندگيءَ جي غيرقانوني خاتمي کان بچاءَ ۽ مخصوص حالتن ۾ مؤثر جاچ جون ذميواريون پڻ پيدا ڪري ٿو.
زندگيءَ جي حق جو تحفظ يورپي انساني حقن جي عدالت جي عدالتي تشريح ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

== تشدد جي مڪمل ممانعت ==
آرٽيڪل 3 تشدد ۽ غيرانساني يا ذلت آميز سلوڪ يا سزا جي ممانعت ڪري ٿو.
هي حق ڪنوينشن جي انهن تحفظن مان آهي، جن مان آرٽيڪل 15 تحت قومي هنگامي حالت ۾ به انحراف جي اجازت ناهي.
انهيءَ ڪري تشدد جي ممانعت کي ڪنوينشن جي مطلق تحفظن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ECHRText&quot;/&gt;

== شخصي آزادي ۽ منصفاڻو مقدمو ==
آرٽيڪل 5 شخصي آزادي ۽ سلامتيءَ بابت تحفظ فراهم ڪري ٿو.

آرٽيڪل 6 ۾ منصفاڻي ٻڌڻيءَ، آزاد ۽ غيرجانبدار عدالت ۽ فوجداري ڪارروائيءَ جي مخصوص ضمانتن جو بيان آهي.

فوجداري مقدمن ۾ بيگناهيءَ جو مفروضو ۽ دفاع جي مناسب سهولتن جو حق پڻ آرٽيڪل 6 جي اهم حصن ۾ شامل آهن.

== نجي زندگي، مذهب ۽ اظهار جي آزادي ==
آرٽيڪل 8 نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام بابت آهي.

آرٽيڪل 9 فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جو تحفظ ڪري ٿو.

آرٽيڪل 10 اظهار جي آزاديءَ جي حفاظت ڪري ٿو.

انهن حقن جي استعمال تي مخصوص قانوني مقصدن لاءِ پابنديون ممڪن آهن، پر پابندين لاءِ قانوني بنياد، جائز مقصد ۽ جمهوري سماج ۾ ضرورت جهڙيون شرطون لاڳو ٿين ٿيون.

== اجتماع ۽ انجمن سازيءَ جي آزادي ==
آرٽيڪل 11 پرامن اجتماع ۽ انجمن سازيءَ جي آزاديءَ جو تحفظ ڪري ٿو.
هن ۾ پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ ان ۾ شامل ٿيڻ جو حق پڻ شامل آهي.
يورپي انساني حقن واري عدالت پنهنجي فيصلن ۾ هن حق جي دائري ۽ اجتماعي سوديبازيءَ سان ان جي تعلق جي تشريح ڪئي آهي.

== حقن تي پابنديون ==
ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل سڀئي حق هڪجهڙي نوعيت جا ناهن.
ڪجهه حقن تي سخت قانوني حدن اندر پابنديون لڳائي سگهجن ٿيون، جڏهن ته تشدد جي ممانعت جهڙا حق مطلق تحفظ رکن ٿا.
مخصوص حقن بابت پابندين لاءِ عام طور هي سوال اهم ٿين ٿا:

* ڇا پابنديءَ جو قانوني بنياد موجود آهي؟
* ڇا پابندي جائز مقصد لاءِ آهي؟
* ڇا پابندي جمهوري سماج ۾ ضروري آهي؟
* ڇا پابندي پنهنجي مقصد جي لحاظ کان متناسب آهي؟

انهن سوالن جي جاچ ڪنوينشن جي لاڳاپيل آرٽيڪل ۽ عدالت جي عدالتي روايت موجب ڪئي ويندي آهي.

== هنگامي حالتون ۽ آرٽيڪل 15 ==
آرٽيڪل 15 جنگ يا اهڙي عوامي هنگامي حالت ۾، جيڪا قوم جي زندگيءَ لاءِ خطرو هجي، رياستن کي مخصوص شرطن هيٺ ڪنوينشن جي ڪجهه ذميوارين کان عارضي انحراف جي اجازت ڏئي ٿو.
اهڙا قدم صورتحال جي سخت ضرورت تائين محدود هجڻ گهرجن ۽ رياست جي ٻين بين الاقوامي قانوني ذميوارين سان مطابقت رکڻ گهرجي.
آرٽيڪل 15 تحت آرٽيڪل 3، آرٽيڪل 4(1) ۽ آرٽيڪل 7 مان انحراف جائز ناهي؛ آرٽيڪل 2 بابت به فقط جائز جنگي عملن سبب فوتگين سان لاڳاپيل مخصوص استثنا موجود آهي.
هن انتظام جو مطلب اهو ناهي ته قومي هنگامي حالت ۾ سڀئي انساني حق پاڻمرادو معطل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;ECHRText&quot;/&gt;

== يورپي انساني حقن جي عدالت ==

[[File:Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg|thumb|right|اسٽراسبرگ ۾ يورپي انساني حقن جي عدالت جو عدالتي ڪمرو.]]

ڪنوينشن جي نفاذ جي نگرانيءَ لاءِ يورپي انساني حقن جي عدالت ڪم ڪري ٿي.
عدالت فرانس جي شهر اسٽراسبرگ ۾ قائم آهي.
آرٽيڪل 19 عدالت جي قيام بابت آهي، جڏهن ته آرٽيڪل 32 عدالت جي اختيار جي دائري بابت ضابطا بيان ڪري ٿو.

=== انفرادي درخواستون ===
آرٽيڪل 34 موجب فرد، غيرسرڪاري تنظيم يا ماڻهن جو گروهه ڪنهن معاهدي واري رياست پاران ڪنوينشن جي حقن جي مبينا ڀڃڪڙيءَ خلاف عدالت ۾ درخواست ڏئي سگهي ٿو.
درخواست ڏيندڙ کي عام طور پاڻ کي ڀڃڪڙيءَ جو متاثر شخص ظاهر ڪرڻو پوندو آهي.

=== رياستن جي وچ ۾ درخواستون ===
آرٽيڪل 33 موجب هڪ معاهدي واري رياست ٻي معاهدي واري رياست خلاف ڪنوينشن جي مبينا ڀڃڪڙيءَ بابت درخواست ڏئي سگهي ٿي.
هي انتظام ڪنوينشن جي اجتماعي بين الاقوامي نگرانيءَ جي هڪ اهم خصوصيت آهي.

=== درخواست جي قبوليت ===
آرٽيڪل 35 ۾ درخواستن جي قبوليت جا اهم معيار مقرر ٿيل آهن.
عام طور درخواست ڏيندڙ کي مؤثر قومي قانوني علاج استعمال ڪرڻا پوندا آهن.
آخري قومي فيصلي کان پوءِ عدالت ۾ درخواست داخل ڪرڻ جي موجوده عام مدت چار مهينا آهي.
هي چار مهينن وارو قاعدو 1 فيبروري 2022ع کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;ECHRAdmissibility&quot;&gt;{{cite web
 |title=Practical Guide on Admissibility Criteria
 |url=https://www.echr.coe.int/documents/admissibility_guide_eng.pdf
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي فيصلن جو نفاذ ==
آرٽيڪل 46 موجب معاهدي واريون رياستون انهن مقدمن ۾ عدالت جي حتمي فيصلن جي پابندي قبول ڪن ٿيون، جن ۾ اهي ڌر هجن.
يورپي ڪائونسل جي وزيرن واري ڪميٽي (Committee of Ministers) عدالت جي حتمي فيصلن جي عملدرآمد جي نگراني ڪري ٿي.
آرٽيڪل 41 تحت عدالت مناسب حالتن ۾ درخواست ڏيندڙ کي ''Just satisfaction'' يعني منصفاڻي تلافي ڏئي سگهي ٿي.
هي تلافي مالي معاوضي جي صورت ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي، پر هر ڀڃڪڙيءَ تي مالي معاوضو پاڻمرادو لازم ناهي.&lt;ref name=&quot;ECHRText&quot;/&gt;

== مارجن آف اپريسيئيشن ==
'''مارجن آف اپريسيئيشن''' (''Margin of appreciation'') يورپي انساني حقن جي عدالت جي تشريحي نظرين مان هڪ آهي.

هن تصور تحت مخصوص معاملن ۾ قومي اختيارين کي سماجي حالتن، مقامي ضرورتن ۽ جمهوري فيصلي سازيءَ بابت ڪجهه صوابديدي گنجائش حاصل ٿي سگهي ٿي.
بهرحال، ان جو مطلب اهو ناهي ته قومي حڪومتن کي ڪنوينشن جي حقن جي تشريح ۾ مڪمل آزادي حاصل آهي.
عدالت پابندين جي قانوني حيثيت، ضرورت ۽ تناسب جو جائزو وٺي سگهي ٿي.
پروٽوڪول نمبر 15 ذريعي ڪنوينشن جي تمهيد ۾ ''Subsidiarity'' ۽ ''Margin of appreciation'' بابت حوالو شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ECHRProtocols&quot;&gt;{{cite web
 |title=Protocols to the Convention
 |url=https://www.echr.coe.int/protocols
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== پروٽوڪول ۽ ترميمون ==
ڪنوينشن ۾ وقت سان گڏ مختلف پروٽوڪولن ذريعي ترميمون ۽ اضافا ڪيا ويا آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5ccd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جا اهم پروٽوڪول'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | پروٽوڪول
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهميت
|-
| نمبر 1
| ملڪيت، تعليم ۽ آزاد چونڊون
| اصل ڪنوينشن کان علاوه وڌيڪ حق
|-
| نمبر 4
| قرض سبب قيد جي منع، اچ وڃ جي آزادي ۽ ٻين تحفظن بابت
| اضافي شخصي حق
|-
| نمبر 6
| موت جي سزا جو خاتمو
| امن واري وقت ۾ موت جي سزا جي خاتمي جو معيار
|-
| نمبر 7
| پرڏيهين جي نيڪاليءَ ۾ طريقيڪاري ضمانتون، فوجداري اپيل ۽ ٻيا حق
| عدالتي ۽ طريقيڪاري تحفظ
|-
| نمبر 11
| مستقل يورپي انساني حقن جي عدالت
| 1 نومبر 1998ع کان نئون عدالتي نظام
|-
| نمبر 12
| امتيازي سلوڪ جي عام ممانعت
| آرٽيڪل 14 کان وڌيڪ وسيع دائري وارو تحفظ
|-
| نمبر 13
| هر حالت ۾ موت جي سزا جو خاتمو
| موت جي سزا بابت وڌيڪ جامع ممانعت
|-
| نمبر 14
| عدالت جي طريقيڪار ۽ درخواستن جي ڇنڊڇاڻ ۾ سڌارا
| 1 جون 2010ع کان لاڳو
|-
| نمبر 15
| ماتحت ذميواري، صوابديدي گنجائش ۽ درخواست جي مدت
| 1 آگسٽ 2021ع کان نافذ
|-
| نمبر 16
| اعليٰ قومي عدالتن لاءِ صلاحڪاري راءِ
| 1 آگسٽ 2018ع کان توثيق ڪندڙ رياستن لاءِ نافذ
|}
&lt;ref name=&quot;ECHRProtocols&quot;/&gt;

هر پروٽوڪول جون سڀئي شقون لازمي طور سڀني معاهدي وارين رياستن تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿيون ٿين. مخصوص اضافي پروٽوڪول جي پابندي ان جي توثيق ۽ قانوني حيثيت تي منحصر هوندي آهي.

== برطانيا ۾ ڪنوينشن ==

=== هيومن رائيٽس ايڪٽ 1998ع ===
برطانيا 1951ع ۾ ڪنوينشن جي توثيق ڪئي.

''Human Rights Act 1998'' ذريعي ڪنوينشن جي مخصوص حقن کي برطانيا جي گهريلو قانوني نظام ۾ وڌيڪ سڌي قانوني حيثيت ڏني وئي.
هن قانون جون بنيادي شقون 2 آڪٽوبر 2000ع تي لاڳو ٿيون.
قانون تحت برطانوي عدالتون ڪنوينشن جي حقن سان لاڳاپيل معاملن جو جائزو وٺي سگهن ٿيون.
بهرحال، برطانوي پارليامينٽ جي قانونن کي عدالتن پاران منسوخ ڪرڻ جو اختيار ۽ عدم مطابقت جو اعلان ڪرڻ جو اختيار هڪجهڙا ناهن.

== يورپي يونين سان لاڳاپو ==
يورپي يونين ۽ يورپي ڪائونسل جدا تنظيمون آهن.
يورپي يونين جي سڀني 27 ميمبر رياستن تي يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جون ذميواريون لاڳو آهن، ڇاڪاڻ ته اهي يورپي ڪائونسل جون ميمبر رياستون آهن.
پر يورپي يونين پاڻ اڃا ڪنوينشن جي معاهدي واري ڌر ناهي.
يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ ڪنوينشن جا حق اهم حيثيت رکن ٿا، پر يورپي يونين جي عدالت (Court of Justice of the European Union) ۽ يورپي انساني حقن جي عدالت ٻه جدا عدالتي ادارا آهن.&lt;ref name=&quot;CoEEU&quot;/&gt;

== روس ۽ ڪنوينشن ==
روس 16 مارچ 2022ع تي يورپي ڪائونسل جي رڪنيت کان محروم ٿيو.
16 سيپٽمبر 2022ع کان روس يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جي معاهدي واري ڌر نه رهيو.
تنهن هوندي به يورپي انساني حقن جي عدالت کي 16 سيپٽمبر 2022ع تائين پيش آيل مخصوص مبينا ڀڃڪڙين بابت درخواستن تي باقي رهيل اختيار حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Russia2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Russian Federation ceases to be a Party to the European Convention on Human Rights
 |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/russia-ceases-to-be-a-party-to-the-european-convention-of-human-rights-on-16-september-2022
 |publisher=Council of Europe
 |date=2022-03-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪنوينشن جي اهميت ==
يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن انساني حقن جي علائقائي تحفظ جو هڪ اهم قانوني نظام قائم ڪيو.
ان جي خصوصيت اها آهي ته فرد مخصوص شرطن هيٺ رياست خلاف بين الاقوامي عدالت ۾ درخواست ڏئي سگهن ٿا.
ڪنوينشن ۽ عدالت جي فيصلن يورپي ملڪن ۾ فوجداري انصاف، اظهار جي آزادي، شخصي آزادي، نجي زندگي، مذهبي آزادي ۽ ٻين حقن بابت قانوني بحثن ۽ سڌارن تي اثر ڇڏيو آهي.

== تنقيد ۽ چئلينج ==
ڪنوينشن جي عملي نفاذ بابت مختلف بحث موجود آهن.
انهن ۾ عدالت وٽ درخواستن جو وڏو تعداد، قومي خودمختياري ۽ بين الاقوامي عدالتي نگرانيءَ جو تعلق، فيصلن تي عملدرآمد ۽ مختلف سماجي حالتن ۾ حقن جي تشريح جهڙا سوال شامل آهن.
انهن چئلينجن باوجود ڪنوينشن يورپ جي انساني حقن واري قانوني نظام جو بنيادي حصو آهي.

== تاريخي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5ccd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن جا اهم تاريخي مرحلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1948ع
| انساني حقن جو عالمي پڌرنامو
|-
| 1949ع
| يورپي ڪائونسل جو قيام
|-
| 1950ع
| ڪنوينشن صحيحن لاءِ پيش
|-
| 1953ع
| ڪنوينشن جو نفاذ
|-
| 1959ع
| يورپي انساني حقن جي عدالت جو قيام
|-
| 1998ع
| پروٽوڪول نمبر 11 تحت مستقل عدالت
|-
| 2000ع
| برطانيا ۾ هيومن رائيٽس ايڪٽ جي اهم شقن جو نفاذ
|-
| 2010ع
| پروٽوڪول نمبر 14 جو نفاذ
|-
| 2018ع
| پروٽوڪول نمبر 16 جو نفاذ
|-
| 2021ع
| پروٽوڪول نمبر 15 جو نفاذ
|-
| 2022ع
| درخواست جي عام مدت چار مهينا؛ روس جو ڪنوينشن کان ڌار ٿيڻ
|}
&lt;ref name=&quot;CoETreaty005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECHRProtocols&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Russia2022&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[انساني حق]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[يورپي انساني حقن جي عدالت]]
* [[يورپي ڪائونسل]]
* [[يورپي يونين]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[منصفاڻي مقدمي جو حق]]
* [[مارجن آف اپريسيئيشن]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=European Convention on Human Rights
 |page=76
 |language=en
}}
* {{cite book
 |title=Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, and Protocols to the said Convention
 |publisher=Council of Europe Publishing
 |url=https://book.coe.int/en/texts-of-council-of-europe-treaties/11270-convention-for-the-protection-of-human-rights-and-fundamental-freedoms-and-protocols-to-the-said-convention-council-of-europe-treaty-series-no-5-9-46-114-117-177-187-214.html
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.echr.coe.int/european-convention-on-human-rights يورپي انساني حقن جي عدالت: ڪنوينشن جو سرڪاري متن]
* [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&amp;treatynum=005 يورپي ڪائونسل: معاهدي جي رجسٽري]
* [https://www.echr.coe.int/protocols ڪنوينشن جا پروٽوڪول]
* [https://hudoc.echr.coe.int/ HUDOC: عدالتي فيصلن جو سرڪاري ڊيٽابيس]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:European_Convention_on_Human_Rights وڪيميڊيا ڪامنز]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حقن جا معاهدا]]
[[زمرو:يورپي ڪائونسل]]
[[زمرو:يورپ ۾ انساني حق]]
[[زمرو:1950ع جا معاهدا]]
[[زمرو:1953ع ۾ نافذ ٿيل معاهدا]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:يورپي قانون]]</text>
      <sha1>3sjjjd4t0tl7qpgso7gs9uelwklkiun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يورپي عدالت انصاف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104852</id>
    <revision>
      <id>425336</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت، لڪسمبرگ ۾ قائم}} {{About|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت|يورپي ڪائونسل جي انساني حقن واري عدالت|يورپي انساني حقن جي عدالت}}  {{Infobox high court | court_name = يورپي عدالت انصاف | native_name = Court of Justice | image = Court of Justice of the European Union Luxembourg 01.jpg | caption = لڪسمبرگ...</comment>
      <origin>425336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25077" sha1="2tish5gt1cc7lh1jraj96gjbx69qhhk" xml:space="preserve">
{{Short description|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت، لڪسمبرگ ۾ قائم}}
{{About|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت|يورپي ڪائونسل جي انساني حقن واري عدالت|يورپي انساني حقن جي عدالت}}

{{Infobox high court
| court_name = يورپي عدالت انصاف
| native_name = Court of Justice
| image = Court of Justice of the European Union Luxembourg 01.jpg
| caption = لڪسمبرگ ۾ يورپي يونين جي عدالت انصاف جي عمارت، 2026ع
| established = 1952ع
| location = [[لڪسمبرگ شهر]]، [[لڪسمبرگ]]
| jurisdiction = [[يورپي يونين جو قانون]]
| authority = [[يورپي يونين جا معاهدا]]
| number_of_positions = 27 جج ۽ 11 ايڊووڪيٽ جنرل
| term_length = 6 سال، ٻيهر مقرري ممڪن
| website = https://curia.europa.eu/
}}

'''يورپي عدالت انصاف''' ({{Lang-en|European Court of Justice}}؛ مختصر: ECJ)، رسمي طور '''ڪورٽ آف جسٽس''' (''Court of Justice'')، [[يورپي يونين]] جي اعليٰ عدالت آهي. هيءَ عدالت '''يورپي يونين جي عدالت انصاف''' (''Court of Justice of the European Union''؛ CJEU) نالي عدالتي اداري جو حصو آهي. ان اداري ۾ ڪورٽ آف جسٽس ۽ جنرل ڪورٽ (''General Court'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;&gt;{{cite web
 |title=About the Court of Justice of the EU
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5390/en/about-the-court-of-justice-of-the-eu
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

عدالت جو بنيادي ڪم يورپي يونين جي قانون جي تشريح ڪرڻ، ان جي هڪجهڙي استعمال کي يقيني بڻائڻ ۽ ميمبر رياستن توڙي يورپي يونين جي ادارن کي معاهدن موجب پنهنجون ذميواريون نڀائڻ جو پابند بڻائڻ آهي.
عدالت 1952ع ۾ يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادريءَ جي عدالتي اداري طور قائم ٿي. 1957ع جي روم معاهدن کان پوءِ ان جو ڪردار يورپي اقتصادي برادريءَ ۽ ٻين يورپي برادرين تائين وڌيو. 2009ع ۾ لزبن معاهدي جي نفاذ کان پوءِ مجموعي عدالتي اداري جو نالو ''Court of Justice of the European Union'' ٿيو.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of the Court
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5100/en/history
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==
''European Court of Justice'' عام انگريزي استعمال ۾ مشهور نالو آهي، پر عدالت جو موجوده رسمي نالو صرف ''Court of Justice'' آهي.
مجموعي عدالتي اداري جو نالو ''Court of Justice of the European Union'' آهي.
1957ع کان 2009ع تائين تاريخي نالو ''Court of Justice of the European Communities'' هو.
هيءَ عدالت فرانس جي شهر اسٽراسبرگ ۾ قائم [[يورپي انساني حقن جي عدالت]] کان الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادري ===
1951ع جي پئرس معاهدي تحت يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادري قائم ڪئي وئي.
هن برادريءَ لاءِ هڪ عدالتي ادارو پڻ قائم ٿيو، جنهن 1952ع ۾ ڪم شروع ڪيو.
عدالت جي پهرين رسمي اجلاس 4 ڊسمبر 1952ع تي لڪسمبرگ ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;

=== روم جا معاهدا ===
25 مارچ 1957ع تي روم جا معاهدا صحيح ڪيا ويا، جيڪي 1 جنوري 1958ع تي نافذ ٿيا.
انهن ذريعي يورپي اقتصادي برادري ۽ يورپي ائٽمي توانائيءَ جي برادري قائم ٿي.
عدالت جو اختيار انهن نون برادرين تائين پڻ وڌيو.

=== يورپي يونين جو قيام ===
1992ع ۾ ماسٽرخت معاهدي تي صحيحون ٿيون ۽ اهو 1993ع ۾ نافذ ٿيو.
ان سان يورپي يونين قائم ٿي ۽ عدالت جي قانوني ۽ ادارتي اهميت وڌيڪ وڌي.

=== لزبن معاهدو ===
1 ڊسمبر 2009ع تي لزبن معاهدو نافذ ٿيو.
ان کان پوءِ يورپي يونين جي عدالتي اداري جي موجوده قانوني بناوت ۽ نالي کي نئين صورت ملي.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== عدالت جو ڍانچو ==
يورپي يونين جي عدالت انصاف ۾ ٻه عدالتون شامل آهن:

# ڪورٽ آف جسٽس (Court of Justice)
# جنرل ڪورٽ (General Court)

2025ع جي آخر تائين ڪورٽ آف جسٽس ۾ 27 جج ۽ 11 ايڊووڪيٽ جنرل هئا، جڏهن ته جنرل ڪورٽ ۾ 54 جج هئا.&lt;ref name=&quot;CuriaNumbers&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Court in Numbers
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5103/en/
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي يونين جي عدالتي اداري جو ڍانچو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | عدالت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | جج
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهم ڪم
|-
| '''ڪورٽ آف جسٽس'''
| 27
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح، ميمبر رياستن خلاف مخصوص ڪارروايون ۽ جنرل ڪورٽ جي فيصلن خلاف قانوني اپيلون
|-
| '''جنرل ڪورٽ'''
| 54
| فردن ۽ ڪمپنين جون مخصوص سڌيون درخواستون ۽ ڪجهه ابتدائي قانوني سوال
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaNumbers&quot;/&gt;

== ججن جي مقرري ==
ڪورٽ آف جسٽس ۾ هر ميمبر رياست مان هڪ جج هوندو آهي.
جج ميمبر رياستن جي حڪومتن جي گڏيل اتفاق سان مقرر ڪيا ويندا آهن.
مقرريءَ کان اڳ اميدوارن جي اهليت بابت مخصوص پينل کان راءِ ورتي ويندي آهي.
ججن جو مدو ڇهه سال هوندو آهي ۽ کين ٻيهر مقرر ڪري سگهجي ٿو.
ججن لاءِ آزادي، غيرجانبداري ۽ اعليٰ عدالتي عهدي جي اهليت يا تسليم ٿيل قانوني صلاحيت بنيادي شرطون آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaAbout&quot;&gt;{{cite web
 |title=About the Court of Justice
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5391/en/about-the-court-of-justice
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ايڊووڪيٽ جنرل ==
'''ايڊووڪيٽ جنرل''' (Advocate General) عدالت جا آزاد قانوني آفيسر آهن.
انهن جو ڪم مقرر ڪيل مقدمن ۾ غيرجانبدار ۽ دليلن تي ٻڌل قانوني راءِ پيش ڪرڻ آهي.
هيءَ راءِ عدالت لاءِ پابند نه هوندي آهي، پر عدالتي فيصلي لاءِ اهم قانوني تجزيو فراهم ڪري سگهي ٿي.
ايڊووڪيٽ جنرل جو ڪردار عام قانوني نظام جي ڌرين جي وڪيلن کان مختلف آهي.
ايڊووڪيٽ جنرل مقدمي جي ڪنهن ڌر جي نمائندگي ڪرڻ بدران عدالت کي قانوني سوال بابت آزاد راءِ ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;CuriaAbout&quot;/&gt;

== عدالتي اختيار ==

=== ابتدائي قانوني فيصلا ===
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (TFEU) جو آرٽيڪل 267 قومي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا يورپي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت سوال موڪلڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ کي ''Preliminary ruling procedure'' چيو ويندو آهي.
قومي عدالتون لاڳاپيل يورپي قانوني سوال بابت ابتدائي فيصلو گهرنديون آهن ۽ پوءِ پنهنجي آڏو هلندڙ اصل مقدمي جو فيصلو ڪنديون آهن.
عام طور قومي عدالت کي سوال موڪلڻ جو اختيار هوندو آهي، پر اهڙين عدالتن تي، جن جي فيصلن خلاف قومي قانون ۾ وڌيڪ عدالتي علاج موجود نه هجي، آرٽيڪل 267 تحت مخصوص حالتن ۾ سوال موڪلڻ جي ذميواري هوندي آهي.
ان ذميواريءَ تي عدالتي روايت موجب ڪجهه محدود استثنا پڻ لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj/eng
 |publisher=Official Journal of the European Union
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آرٽيڪل جي تاريخي تبديلي ===
هن طريقيڪار جو اصل بنياد يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي جو آرٽيڪل 177 هو.
بعد ۾ اهو آرٽيڪل 234 ٿيو.
موجوده قانون ۾ اهو آرٽيڪل 267 آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ابتدائي قانوني فيصلي واري آرٽيڪل جي تاريخ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني دور
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | آرٽيڪل
|-
| يورپي اقتصادي برادري
| 177
|-
| يورپي برادريءَ جو بعد وارو معاهدو
| 234
|-
| يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدو
| 267
|}
&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن خلاف ڪارروائي ===
يورپي ڪميشن TFEU جي آرٽيڪل 258 تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف يورپي يونين جي قانوني ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ بابت ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 259 تحت هڪ ميمبر رياست ٻي ميمبر رياست خلاف پڻ مخصوص طريقيڪار موجب دعويٰ آڻي سگهي ٿي.
آرٽيڪل 260 تحت عدالتي فيصلن تي عمل نه ڪرڻ يا مخصوص ٻين ڀڃڪڙين جي صورت ۾ مالي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;TFEU&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/oj/eng
 |publisher=Official Journal of the European Union
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قانوني عملن کي منسوخ ڪرائڻ ===
آرٽيڪل 263 تحت يورپي يونين جي مخصوص قانوني عملن جي قانوني حيثيت کي چئلينج ڪري سگهجي ٿو.
ميمبر رياستن ۽ يورپي ادارن کي اهڙي ڪارروائيءَ لاءِ مخصوص حيثيت حاصل آهي.
فرد ۽ ڪمپنيون پڻ مقرر قانوني شرطن تحت درخواست ڏئي سگهن ٿيون، پر سندن سڌي درخواست جو حق لامحدود ناهي.

== جنرل ڪورٽ ==
جنرل ڪورٽ 1988ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1989ع ۾ ڪم شروع ڪيائين.
ان جو مقصد وڌندڙ مقدمن جو بار ورهائڻ ۽ فردن ۽ ڪمپنين جي مخصوص قانوني درخواستن جي ٻڌڻي لاءِ الڳ عدالتي سطح فراهم ڪرڻ هو.
1 آڪٽوبر 2024ع کان جنرل ڪورٽ کي ڪجهه مخصوص شعبن ۾ ابتدائي قانوني سوالن تي فيصلا ڪرڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو.
انهن شعبن ۾ ويليو ايڊيڊ ٽيڪس، ڪسٽم، ايڪسائيز، محصولن جي درجابندي، گرين هائوس گيسن جي اخراج جي واپار ۽ مسافرن جي معاوضي بابت مخصوص معاملا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;

== يورپي قانون جا بنيادي اصول ==

=== سڌي اثر جو اصول ===
''Direct effect'' موجب يورپي يونين جي قانون جون ڪجهه شقون اهڙيون ٿي سگهن ٿيون، جن تي فرد قومي عدالتن آڏو سڌو ڀروسو ڪري سگهن.
هن اصول جي ترقيءَ ۾ 1963ع جو ''Van Gend en Loos'' فيصلو بنيادي اهميت رکي ٿو.

=== يورپي قانون جي فوقيت ===
''Primacy of EU law'' موجب يورپي يونين جي قانون ۽ لاڳو قومي قانون جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي صورت ۾، يورپي يونين جي قانون کي ان جي دائري اندر فوقيت حاصل آهي.
1964ع جي ''Costa v ENEL'' فيصلي هن اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== رياستي ذميواري ===
''State liability'' جو اصول مخصوص حالتن ۾ فردن کي يورپي يونين جي قانون جي ڀڃڪڙيءَ سبب ٿيل نقصان لاءِ ميمبر رياست کان تلافي گهرڻ جو حق ڏئي سگهي ٿو.
1991ع جو ''Francovich'' فيصلو هن اصول جي ترقيءَ ۾ اهم سنگ ميل هو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;&gt;{{cite web
 |title=Fundamental Cases at the Court of Justice
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/qua1_5960/
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اهم عدالتي فيصلا ==

=== Van Gend en Loos (1963ع) ===
5 فيبروري 1963ع تي عدالت ''Van Gend en Loos'' ڪيس ۾ سڌي اثر جي اصول کي تسليم ڪيو.
هن فيصلي يورپي قانون جي اهڙين شقن جي سڌي عدالتي استعمال لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جيڪي گهربل قانوني شرطون پوريون ڪن.

=== Costa v ENEL (1964ع) ===
15 جولاءِ 1964ع جي ''Costa v ENEL'' فيصلي ۾ عدالت يورپي قانون جي فوقيت بابت اهم اصول بيان ڪيو.
ان فيصلي يورپي قانون ۽ قومي قانون جي وچ ۾ تعلق بابت بنيادي قانوني روايت قائم ڪئي.

=== Internationale Handelsgesellschaft (1970ع) ===
1970ع ۾ عدالت بنيادي حقن جي تحفظ کي يورپي قانون جي عام اصولن جو حصو قرار ڏيڻ واري عدالتي روايت کي مضبوط ڪيو.
هن فيصلي سان يورپي قانون ۾ انساني حقن جي تحفظ جي اهميت وڌي.

=== Defrenne v SABENA (1976ع) ===
1976ع جي ''Defrenne'' فيصلي ۾ مردن ۽ عورتن جي برابر اجرت واري اصول جي سڌي قانوني اثر بابت اهم فيصلو ڏنو ويو.
هن ڪيس يورپي قانون ۾ صنفي برابري ۽ ملازمت جي حقن جي تحفظ کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

=== Factortame (1990ع ۽ 1991ع) ===
''Factortame'' برطانيا ۽ يورپي قانون جي وچ ۾ تعلق بابت مشهور عدالتي تڪرار هو.
برطانيا جي 1988ع واري واپاري جهاز رانيءَ جي قانون جي مخصوص شرطن خلاف ماهيگيريءَ جي ڪمپنين درخواستون ڏنيون.
19 جون 1990ع تي ڪيس C-213/89 ۾ يورپي عدالت انصاف فيصلو ڏنو ته قومي عدالت کي يورپي قانون مان پيدا ٿيندڙ حقن جي مؤثر تحفظ لاءِ ضرورت پوڻ تي عبوري عدالتي رليف ڏيڻ جي صلاحيت هجڻ گهرجي.
25 جولاءِ 1991ع تي ڪيس C-221/89 ۾ ماهيگيريءَ جي جهازن جي رجسٽريشن بابت برطانوي شرطن ۽ يورپي قانون جي وچ ۾ مطابقت جو جائزو ورتو ويو.
هي فيصلا يورپي قانون جي فوقيت ۽ قومي عدالتن جي ذميوارين بابت اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Factortame1990&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=The Queen v Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd and Others
 |court=Court of Justice of the European Communities
 |date=1990-06-19
 |docket=C-213/89
|url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/liste.jsf?language=en&amp;num=C-213%2F89
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Factortame1991&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=The Queen v Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd and Others
 |court=Court of Justice of the European Communities
 |date=1991-07-25
 |docket=C-221/89
 |url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/liste.jsf?language=en&amp;num=C-221%2F89
}}&lt;/ref&gt;

=== Francovich (1991ع) ===
1991ع جي ''Francovich'' فيصلي ۾ عدالت مخصوص شرطن تحت ميمبر رياست جي يورپي قانون جي ڀڃڪڙيءَ سبب ٿيل نقصان جي تلافي بابت اصول قائم ڪيو.
هي فيصلو رياستي ذميواريءَ جي نظريي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

== انساني حقن جو تحفظ ==
يورپي عدالت انصاف جي ابتدائي سرگرمين ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل مارڪيٽ سان لاڳاپيل قانون اهم هئا.
بعد ۾ عدالت بنيادي حقن کي يورپي يونين جي قانون جي عام اصولن جو حصو قرار ڏنو.
يورپي يونين جي بنيادي حقن جو منشور (''Charter of Fundamental Rights of the European Union'') 2009ع کان معاهدن جي برابر قانوني حيثيت رکي ٿو.
عدالت انساني حقن جي تحفظ بابت هن منشور ۽ يورپي يونين جي قانون جي ٻين لاڳاپيل اصولن کي استعمال ڪري ٿي.

== يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن سان تعلق ==
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] يورپي ڪائونسل جو بين الاقوامي معاهدو آهي.
يورپي عدالت انصاف پنهنجي قانوني تشريح ۾ ڪنوينشن ۽ يورپي انساني حقن جي عدالت جي عدالتي روايت کي اهميت ڏئي ٿي.
يورپي يونين جي معاهدي جي آرٽيڪل 6(3) موجب ڪنوينشن ۾ ضمانت ڪيل بنيادي حق يورپي يونين جي قانون جي عام اصولن جو حصو آهن.
بهرحال، يورپي يونين پاڻ اڃا ڪنوينشن جي معاهدي واري ڌر ناهي.
ان ڪري ڪنوينشن کي يورپي يونين جي قانون ۾ رسمي طور مڪمل شامل ٿيل معاهدو سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;FundamentalRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Opinions and decisions concerning fundamental rights
 |url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/documents.jsf?num=C-716%2F22
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي عدالت انصاف ۽ يورپي انساني حقن جي عدالت ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ٻن يورپي عدالتن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | يورپي عدالت انصاف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | يورپي انساني حقن جي عدالت
|-
| '''مقام'''
| لڪسمبرگ
| اسٽراسبرگ، فرانس
|-
| '''لاڳاپيل تنظيم'''
| يورپي يونين
| يورپي ڪائونسل
|-
| '''بنيادي قانون'''
| يورپي يونين جا معاهدا ۽ قانون
| انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن
|-
| '''بنيادي ڪم'''
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ نفاذ
| ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل انساني حقن جي نگراني
|-
| '''عدالتي درخواستون'''
| معاهدن ۾ مقرر طريقيڪار موجب
| ڪنوينشن جي شرطن موجب فردن ۽ رياستن جون درخواستون
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== يورپي انضمام ۾ ڪردار ==
يورپي عدالت انصاف کي يورپي انضمام جي قانوني ترقيءَ ۾ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي.
سڌي اثر، يورپي قانون جي فوقيت ۽ رياستي ذميواريءَ جهڙن اصولن ذريعي عدالت يورپي يونين جي قانون کي قومي عدالتن ۾ مؤثر بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
انهن اصولن يورپي يونين جي ادارن، ميمبر رياستن ۽ شهرين جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي نئين صورت ڏني.

== تنقيد ۽ قانوني بحث ==
يورپي عدالت انصاف جي ڪردار بابت قانوني ۽ سياسي بحث جاري رهيا آهن.
ڪجهه نقادن جو خيال آهي ته عدالت جي وسيع قانوني تشريح قومي پارليامينٽن ۽ حڪومتن جي اختيارن کي محدود ڪري سگهي ٿي.
ٻيا مفڪر عدالت جي ڪردار کي يورپي قانون جي هڪجهڙي استعمال، شهرين جي حقن ۽ قانون جي حڪمرانيءَ لاءِ ضروري سمجهن ٿا.
عدالت جي اختيارن بابت اختلاف خاص طور يورپي انضمام، قومي آئيني خودمختياري ۽ عدالتي تشريح جي حدن سان لاڳاپيل آهن.

== تاريخي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي عدالت انصاف جا اهم تاريخي مرحلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1952ع
| يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادريءَ جي عدالت جو قيام
|-
| 1957ع
| روم جا معاهدا
|-
| 1963ع
| ''Van Gend en Loos'' فيصلو
|-
| 1964ع
| ''Costa v ENEL'' فيصلو
|-
| 1970ع
| ''Internationale Handelsgesellschaft'' فيصلو
|-
| 1976ع
| ''Defrenne'' فيصلو
|-
| 1988ع
| جنرل ڪورٽ جي قيام جو فيصلو
|-
| 1989ع
| جنرل ڪورٽ جي عملي سرگرمين جي شروعات
|-
| 1990ع
| ''Factortame'' جو عبوري رليف بابت فيصلو
|-
| 1991ع
| ''Francovich'' فيصلو
|-
| 1993ع
| ماسٽرخت معاهدي جو نفاذ
|-
| 2009ع
| لزبن معاهدي جو نفاذ
|-
| 2020ع
| برطانيا جي يورپي يونين مان نڪرڻ سبب عدالتي بناوت ۾ تبديلي
|-
| 2024ع
| ڪجهه ابتدائي قانوني سوال جنرل ڪورٽ ڏانهن منتقل
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[يورپي يونين]]
* [[يورپي يونين جو قانون]]
* [[يورپي انساني حقن جي عدالت]]
* [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]]
* [[عدالتي جائزو]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[يورپي انضمام]]
* [[لڪسمبرگ]]
* [[ماسٽرخت معاهدو]]
* [[لزبن معاهدو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=European Court of Justice
 |pages=77–79
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Craig
 |first=Paul
 |last2=de Búrca
 |first2=Gráinne
 |title=EU Law: Text, Cases, and Materials
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Weatherill
 |first=Stephen
 |title=Cases and Materials on EU Law
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://curia.europa.eu/ يورپي يونين جي عدالت انصاف جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5391/en/about-the-court-of-justice عدالت جو سرڪاري تعارف]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5100/en/history عدالت جي تاريخ]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/qua1_5960/ اهم عدالتي فيصلا]
* [https://eur-lex.europa.eu/ يورپي يونين جي قانون جو سرڪاري ڊيٽابيس]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Court_of_Justice_of_the_European_Union وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:يورپي يونين]]
[[زمرو:يورپي يونين جو قانون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:لڪسمبرگ]]
[[زمرو:1952ع ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:يورپي ادارا]]
[[زمرو:عدالتي ادارا]]</text>
      <sha1>2tish5gt1cc7lh1jraj96gjbx69qhhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425339</id>
      <parentid>425336</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25034" sha1="runpxu2jveadkmay0r5nxrskfhuozmf" xml:space="preserve">
{{Short description|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت، لڪسمبرگ ۾ قائم}}
{{About|يورپي يونين جي اعليٰ عدالت|يورپي ڪائونسل جي انساني حقن واري عدالت|يورپي انساني حقن جي عدالت}}

{{Infobox high court
| court_name = يورپي عدالت انصاف
| native_name = Court of Justice
| image = Court of Justice of the European Union Luxembourg 01.jpg
| caption = لڪسمبرگ ۾ يورپي يونين جي عدالت انصاف جي عمارت، 2026ع
| established = 1952ع
| location = [[لڪسمبرگ شهر]]، [[لڪسمبرگ]]
| jurisdiction = [[يورپي يونين جو قانون]]
| authority = [[يورپي يونين جا معاهدا]]
| number_of_positions = 27 جج ۽ 11 ايڊووڪيٽ جنرل
| term_length = 6 سال، ٻيهر مقرري ممڪن
| website = https://curia.europa.eu/
}}

'''يورپي عدالت انصاف''' ({{Lang-en|European Court of Justice}}؛ مختصر: ECJ)، رسمي طور '''ڪورٽ آف جسٽس'''، [[يورپي يونين]] جي اعليٰ عدالت آهي. هيءَ عدالت '''يورپي يونين جي عدالت انصاف''' (''Court of Justice of the European Union''؛ CJEU) نالي عدالتي اداري جو حصو آهي. ان اداري ۾ ڪورٽ آف جسٽس ۽ جنرل ڪورٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;&gt;{{cite web
 |title=About the Court of Justice of the EU
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5390/en/about-the-court-of-justice-of-the-eu
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

عدالت جو بنيادي ڪم يورپي يونين جي قانون جي تشريح ڪرڻ، ان جي هڪجهڙي استعمال کي يقيني بڻائڻ ۽ ميمبر رياستن توڙي يورپي يونين جي ادارن کي معاهدن موجب پنهنجون ذميواريون نڀائڻ جو پابند بڻائڻ آهي.
عدالت 1952ع ۾ يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادريءَ جي عدالتي اداري طور قائم ٿي. 1957ع جي روم معاهدن کان پوءِ ان جو ڪردار يورپي اقتصادي برادريءَ ۽ ٻين يورپي برادرين تائين وڌيو. 2009ع ۾ لزبن معاهدي جي نفاذ کان پوءِ مجموعي عدالتي اداري جو نالو ''Court of Justice of the European Union'' ٿيو.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of the Court
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5100/en/history
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==
''European Court of Justice'' عام انگريزي استعمال ۾ مشهور نالو آهي، پر عدالت جو موجوده رسمي نالو صرف ''Court of Justice'' آهي.
مجموعي عدالتي اداري جو نالو ''Court of Justice of the European Union'' آهي.
1957ع کان 2009ع تائين تاريخي نالو ''Court of Justice of the European Communities'' هو.
هيءَ عدالت فرانس جي شهر اسٽراسبرگ ۾ قائم [[يورپي انساني حقن جي عدالت]] کان الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادري ===
1951ع جي پئرس معاهدي تحت يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادري قائم ڪئي وئي.
هن برادريءَ لاءِ هڪ عدالتي ادارو پڻ قائم ٿيو، جنهن 1952ع ۾ ڪم شروع ڪيو.
عدالت جي پهرين رسمي اجلاس 4 ڊسمبر 1952ع تي لڪسمبرگ ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;

=== روم جا معاهدا ===
25 مارچ 1957ع تي روم جا معاهدا صحيح ڪيا ويا، جيڪي 1 جنوري 1958ع تي نافذ ٿيا.
انهن ذريعي يورپي اقتصادي برادري ۽ يورپي ائٽمي توانائيءَ جي برادري قائم ٿي.
عدالت جو اختيار انهن نون برادرين تائين پڻ وڌيو.

=== يورپي يونين جو قيام ===
1992ع ۾ ماسٽرخت معاهدي تي صحيحون ٿيون ۽ اهو 1993ع ۾ نافذ ٿيو.
ان سان يورپي يونين قائم ٿي ۽ عدالت جي قانوني ۽ ادارتي اهميت وڌيڪ وڌي.

=== لزبن معاهدو ===
1 ڊسمبر 2009ع تي لزبن معاهدو نافذ ٿيو.
ان کان پوءِ يورپي يونين جي عدالتي اداري جي موجوده قانوني بناوت ۽ نالي کي نئين صورت ملي.&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== عدالت جو ڍانچو ==
يورپي يونين جي عدالت انصاف ۾ ٻه عدالتون شامل آهن:

# ڪورٽ آف جسٽس (Court of Justice)
# جنرل ڪورٽ (General Court)

2025ع جي آخر تائين ڪورٽ آف جسٽس ۾ 27 جج ۽ 11 ايڊووڪيٽ جنرل هئا، جڏهن ته جنرل ڪورٽ ۾ 54 جج هئا.&lt;ref name=&quot;CuriaNumbers&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Court in Numbers
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5103/en/
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي يونين جي عدالتي اداري جو ڍانچو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | عدالت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | جج
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اهم ڪم
|-
| '''ڪورٽ آف جسٽس'''
| 27
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح، ميمبر رياستن خلاف مخصوص ڪارروايون ۽ جنرل ڪورٽ جي فيصلن خلاف قانوني اپيلون
|-
| '''جنرل ڪورٽ'''
| 54
| فردن ۽ ڪمپنين جون مخصوص سڌيون درخواستون ۽ ڪجهه ابتدائي قانوني سوال
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaNumbers&quot;/&gt;

== ججن جي مقرري ==
ڪورٽ آف جسٽس ۾ هر ميمبر رياست مان هڪ جج هوندو آهي.
جج ميمبر رياستن جي حڪومتن جي گڏيل اتفاق سان مقرر ڪيا ويندا آهن.
مقرريءَ کان اڳ اميدوارن جي اهليت بابت مخصوص پينل کان راءِ ورتي ويندي آهي.
ججن جو مدو ڇهه سال هوندو آهي ۽ کين ٻيهر مقرر ڪري سگهجي ٿو.
ججن لاءِ آزادي، غيرجانبداري ۽ اعليٰ عدالتي عهدي جي اهليت يا تسليم ٿيل قانوني صلاحيت بنيادي شرطون آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaAbout&quot;&gt;{{cite web
 |title=About the Court of Justice
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5391/en/about-the-court-of-justice
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ايڊووڪيٽ جنرل ==
'''ايڊووڪيٽ جنرل''' (Advocate General) عدالت جا آزاد قانوني آفيسر آهن.
انهن جو ڪم مقرر ڪيل مقدمن ۾ غيرجانبدار ۽ دليلن تي ٻڌل قانوني راءِ پيش ڪرڻ آهي.
هيءَ راءِ عدالت لاءِ پابند نه هوندي آهي، پر عدالتي فيصلي لاءِ اهم قانوني تجزيو فراهم ڪري سگهي ٿي.
ايڊووڪيٽ جنرل جو ڪردار عام قانوني نظام جي ڌرين جي وڪيلن کان مختلف آهي.
ايڊووڪيٽ جنرل مقدمي جي ڪنهن ڌر جي نمائندگي ڪرڻ بدران عدالت کي قانوني سوال بابت آزاد راءِ ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;CuriaAbout&quot;/&gt;

== عدالتي اختيار ==

=== ابتدائي قانوني فيصلا ===
يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (TFEU) جو آرٽيڪل 267 قومي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا يورپي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت سوال موڪلڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو.
اهڙي ڪارروائيءَ کي ''Preliminary ruling procedure'' چيو ويندو آهي.
قومي عدالتون لاڳاپيل يورپي قانوني سوال بابت ابتدائي فيصلو گهرنديون آهن ۽ پوءِ پنهنجي آڏو هلندڙ اصل مقدمي جو فيصلو ڪنديون آهن.
عام طور قومي عدالت کي سوال موڪلڻ جو اختيار هوندو آهي، پر اهڙين عدالتن تي، جن جي فيصلن خلاف قومي قانون ۾ وڌيڪ عدالتي علاج موجود نه هجي، آرٽيڪل 267 تحت مخصوص حالتن ۾ سوال موڪلڻ جي ذميواري هوندي آهي.
ان ذميواريءَ تي عدالتي روايت موجب ڪجهه محدود استثنا پڻ لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Article 267
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj/eng
 |publisher=Official Journal of the European Union
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آرٽيڪل جي تاريخي تبديلي ===
هن طريقيڪار جو اصل بنياد يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي جو آرٽيڪل 177 هو.
بعد ۾ اهو آرٽيڪل 234 ٿيو.
موجوده قانون ۾ اهو آرٽيڪل 267 آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ابتدائي قانوني فيصلي واري آرٽيڪل جي تاريخ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | قانوني دور
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | آرٽيڪل
|-
| يورپي اقتصادي برادري
| 177
|-
| يورپي برادريءَ جو بعد وارو معاهدو
| 234
|-
| يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدو
| 267
|}
&lt;ref name=&quot;TFEU267&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن خلاف ڪارروائي ===
يورپي ڪميشن TFEU جي آرٽيڪل 258 تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف يورپي يونين جي قانوني ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ بابت ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿي.
آرٽيڪل 259 تحت هڪ ميمبر رياست ٻي ميمبر رياست خلاف پڻ مخصوص طريقيڪار موجب دعويٰ آڻي سگهي ٿي.
آرٽيڪل 260 تحت عدالتي فيصلن تي عمل نه ڪرڻ يا مخصوص ٻين ڀڃڪڙين جي صورت ۾ مالي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;TFEU&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union
 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/oj/eng
 |publisher=Official Journal of the European Union
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قانوني عملن کي منسوخ ڪرائڻ ===
آرٽيڪل 263 تحت يورپي يونين جي مخصوص قانوني عملن جي قانوني حيثيت کي چئلينج ڪري سگهجي ٿو.
ميمبر رياستن ۽ يورپي ادارن کي اهڙي ڪارروائيءَ لاءِ مخصوص حيثيت حاصل آهي.
فرد ۽ ڪمپنيون پڻ مقرر قانوني شرطن تحت درخواست ڏئي سگهن ٿيون، پر سندن سڌي درخواست جو حق لامحدود ناهي.

== جنرل ڪورٽ ==
جنرل ڪورٽ 1988ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1989ع ۾ ڪم شروع ڪيائين.
ان جو مقصد وڌندڙ مقدمن جو بار ورهائڻ ۽ فردن ۽ ڪمپنين جي مخصوص قانوني درخواستن جي ٻڌڻي لاءِ الڳ عدالتي سطح فراهم ڪرڻ هو.
1 آڪٽوبر 2024ع کان جنرل ڪورٽ کي ڪجهه مخصوص شعبن ۾ ابتدائي قانوني سوالن تي فيصلا ڪرڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو.
انهن شعبن ۾ ويليو ايڊيڊ ٽيڪس، ڪسٽم، ايڪسائيز، محصولن جي درجابندي، گرين هائوس گيسن جي اخراج جي واپار ۽ مسافرن جي معاوضي بابت مخصوص معاملا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;

== يورپي قانون جا بنيادي اصول ==

=== سڌي اثر جو اصول ===
''Direct effect'' موجب يورپي يونين جي قانون جون ڪجهه شقون اهڙيون ٿي سگهن ٿيون، جن تي فرد قومي عدالتن آڏو سڌو ڀروسو ڪري سگهن.
هن اصول جي ترقيءَ ۾ 1963ع جو ''Van Gend en Loos'' فيصلو بنيادي اهميت رکي ٿو.

=== يورپي قانون جي فوقيت ===
''Primacy of EU law'' موجب يورپي يونين جي قانون ۽ لاڳو قومي قانون جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي صورت ۾، يورپي يونين جي قانون کي ان جي دائري اندر فوقيت حاصل آهي.
1964ع جي ''Costa v ENEL'' فيصلي هن اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== رياستي ذميواري ===
''State liability'' جو اصول مخصوص حالتن ۾ فردن کي يورپي يونين جي قانون جي ڀڃڪڙيءَ سبب ٿيل نقصان لاءِ ميمبر رياست کان تلافي گهرڻ جو حق ڏئي سگهي ٿو.
1991ع جو ''Francovich'' فيصلو هن اصول جي ترقيءَ ۾ اهم سنگ ميل هو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;&gt;{{cite web
 |title=Fundamental Cases at the Court of Justice
 |url=https://curia.europa.eu/site/jcms/qua1_5960/
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اهم عدالتي فيصلا ==

=== Van Gend en Loos (1963ع) ===
5 فيبروري 1963ع تي عدالت ''Van Gend en Loos'' ڪيس ۾ سڌي اثر جي اصول کي تسليم ڪيو.
هن فيصلي يورپي قانون جي اهڙين شقن جي سڌي عدالتي استعمال لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جيڪي گهربل قانوني شرطون پوريون ڪن.

=== Costa v ENEL (1964ع) ===
15 جولاءِ 1964ع جي ''Costa v ENEL'' فيصلي ۾ عدالت يورپي قانون جي فوقيت بابت اهم اصول بيان ڪيو.
ان فيصلي يورپي قانون ۽ قومي قانون جي وچ ۾ تعلق بابت بنيادي قانوني روايت قائم ڪئي.

=== Internationale Handelsgesellschaft (1970ع) ===
1970ع ۾ عدالت بنيادي حقن جي تحفظ کي يورپي قانون جي عام اصولن جو حصو قرار ڏيڻ واري عدالتي روايت کي مضبوط ڪيو.
هن فيصلي سان يورپي قانون ۾ انساني حقن جي تحفظ جي اهميت وڌي.

=== Defrenne v SABENA (1976ع) ===
1976ع جي ''Defrenne'' فيصلي ۾ مردن ۽ عورتن جي برابر اجرت واري اصول جي سڌي قانوني اثر بابت اهم فيصلو ڏنو ويو.
هن ڪيس يورپي قانون ۾ صنفي برابري ۽ ملازمت جي حقن جي تحفظ کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

=== Factortame (1990ع ۽ 1991ع) ===
''Factortame'' برطانيا ۽ يورپي قانون جي وچ ۾ تعلق بابت مشهور عدالتي تڪرار هو.
برطانيا جي 1988ع واري واپاري جهاز رانيءَ جي قانون جي مخصوص شرطن خلاف ماهيگيريءَ جي ڪمپنين درخواستون ڏنيون.
19 جون 1990ع تي ڪيس C-213/89 ۾ يورپي عدالت انصاف فيصلو ڏنو ته قومي عدالت کي يورپي قانون مان پيدا ٿيندڙ حقن جي مؤثر تحفظ لاءِ ضرورت پوڻ تي عبوري عدالتي رليف ڏيڻ جي صلاحيت هجڻ گهرجي.
25 جولاءِ 1991ع تي ڪيس C-221/89 ۾ ماهيگيريءَ جي جهازن جي رجسٽريشن بابت برطانوي شرطن ۽ يورپي قانون جي وچ ۾ مطابقت جو جائزو ورتو ويو.
هي فيصلا يورپي قانون جي فوقيت ۽ قومي عدالتن جي ذميوارين بابت اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Factortame1990&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=The Queen v Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd and Others
 |court=Court of Justice of the European Communities
 |date=1990-06-19
 |docket=C-213/89
|url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/liste.jsf?language=en&amp;num=C-213%2F89
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Factortame1991&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=The Queen v Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd and Others
 |court=Court of Justice of the European Communities
 |date=1991-07-25
 |docket=C-221/89
 |url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/liste.jsf?language=en&amp;num=C-221%2F89
}}&lt;/ref&gt;

=== Francovich (1991ع) ===
1991ع جي ''Francovich'' فيصلي ۾ عدالت مخصوص شرطن تحت ميمبر رياست جي يورپي قانون جي ڀڃڪڙيءَ سبب ٿيل نقصان جي تلافي بابت اصول قائم ڪيو.
هي فيصلو رياستي ذميواريءَ جي نظريي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

== انساني حقن جو تحفظ ==
يورپي عدالت انصاف جي ابتدائي سرگرمين ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل مارڪيٽ سان لاڳاپيل قانون اهم هئا.
بعد ۾ عدالت بنيادي حقن کي يورپي يونين جي قانون جي عام اصولن جو حصو قرار ڏنو.
يورپي يونين جي بنيادي حقن جو منشور (''Charter of Fundamental Rights of the European Union'') 2009ع کان معاهدن جي برابر قانوني حيثيت رکي ٿو.
عدالت انساني حقن جي تحفظ بابت هن منشور ۽ يورپي يونين جي قانون جي ٻين لاڳاپيل اصولن کي استعمال ڪري ٿي.

== يورپي انساني حقن واري ڪنوينشن سان تعلق ==
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] يورپي ڪائونسل جو بين الاقوامي معاهدو آهي.
يورپي عدالت انصاف پنهنجي قانوني تشريح ۾ ڪنوينشن ۽ يورپي انساني حقن جي عدالت جي عدالتي روايت کي اهميت ڏئي ٿي.
يورپي يونين جي معاهدي جي آرٽيڪل 6(3) موجب ڪنوينشن ۾ ضمانت ڪيل بنيادي حق يورپي يونين جي قانون جي عام اصولن جو حصو آهن.
بهرحال، يورپي يونين پاڻ اڃا ڪنوينشن جي معاهدي واري ڌر ناهي.
ان ڪري ڪنوينشن کي يورپي يونين جي قانون ۾ رسمي طور مڪمل شامل ٿيل معاهدو سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;FundamentalRights&quot;&gt;{{cite web
 |title=Opinions and decisions concerning fundamental rights
 |url=https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/redirect/juris/documents.jsf?num=C-716%2F22
 |publisher=Court of Justice of the European Union
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== يورپي عدالت انصاف ۽ يورپي انساني حقن جي عدالت ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ٻن يورپي عدالتن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | يورپي عدالت انصاف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | يورپي انساني حقن جي عدالت
|-
| '''مقام'''
| لڪسمبرگ
| اسٽراسبرگ، فرانس
|-
| '''لاڳاپيل تنظيم'''
| يورپي يونين
| يورپي ڪائونسل
|-
| '''بنيادي قانون'''
| يورپي يونين جا معاهدا ۽ قانون
| انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن
|-
| '''بنيادي ڪم'''
| يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ نفاذ
| ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل انساني حقن جي نگراني
|-
| '''عدالتي درخواستون'''
| معاهدن ۾ مقرر طريقيڪار موجب
| ڪنوينشن جي شرطن موجب فردن ۽ رياستن جون درخواستون
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaStructure&quot;/&gt;

== يورپي انضمام ۾ ڪردار ==
يورپي عدالت انصاف کي يورپي انضمام جي قانوني ترقيءَ ۾ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي.
سڌي اثر، يورپي قانون جي فوقيت ۽ رياستي ذميواريءَ جهڙن اصولن ذريعي عدالت يورپي يونين جي قانون کي قومي عدالتن ۾ مؤثر بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
انهن اصولن يورپي يونين جي ادارن، ميمبر رياستن ۽ شهرين جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي نئين صورت ڏني.

== تنقيد ۽ قانوني بحث ==
يورپي عدالت انصاف جي ڪردار بابت قانوني ۽ سياسي بحث جاري رهيا آهن.
ڪجهه نقادن جو خيال آهي ته عدالت جي وسيع قانوني تشريح قومي پارليامينٽن ۽ حڪومتن جي اختيارن کي محدود ڪري سگهي ٿي.
ٻيا مفڪر عدالت جي ڪردار کي يورپي قانون جي هڪجهڙي استعمال، شهرين جي حقن ۽ قانون جي حڪمرانيءَ لاءِ ضروري سمجهن ٿا.
عدالت جي اختيارن بابت اختلاف خاص طور يورپي انضمام، قومي آئيني خودمختياري ۽ عدالتي تشريح جي حدن سان لاڳاپيل آهن.

== تاريخي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''يورپي عدالت انصاف جا اهم تاريخي مرحلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
|-
| 1952ع
| يورپي ڪوئلي ۽ فولاد جي برادريءَ جي عدالت جو قيام
|-
| 1957ع
| روم جا معاهدا
|-
| 1963ع
| ''Van Gend en Loos'' فيصلو
|-
| 1964ع
| ''Costa v ENEL'' فيصلو
|-
| 1970ع
| ''Internationale Handelsgesellschaft'' فيصلو
|-
| 1976ع
| ''Defrenne'' فيصلو
|-
| 1988ع
| جنرل ڪورٽ جي قيام جو فيصلو
|-
| 1989ع
| جنرل ڪورٽ جي عملي سرگرمين جي شروعات
|-
| 1990ع
| ''Factortame'' جو عبوري رليف بابت فيصلو
|-
| 1991ع
| ''Francovich'' فيصلو
|-
| 1993ع
| ماسٽرخت معاهدي جو نفاذ
|-
| 2009ع
| لزبن معاهدي جو نفاذ
|-
| 2020ع
| برطانيا جي يورپي يونين مان نڪرڻ سبب عدالتي بناوت ۾ تبديلي
|-
| 2024ع
| ڪجهه ابتدائي قانوني سوال جنرل ڪورٽ ڏانهن منتقل
|}
&lt;ref name=&quot;CuriaHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CuriaFundamental&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[يورپي يونين]]
* [[يورپي يونين جو قانون]]
* [[يورپي انساني حقن جي عدالت]]
* [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]]
* [[عدالتي جائزو]]
* [[قانون جي حڪمراني]]
* [[بين الاقوامي قانون]]
* [[يورپي انضمام]]
* [[لڪسمبرگ]]
* [[ماسٽرخت معاهدو]]
* [[لزبن معاهدو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=European Court of Justice
 |pages=77–79
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Craig
 |first=Paul
 |last2=de Búrca
 |first2=Gráinne
 |title=EU Law: Text, Cases, and Materials
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Weatherill
 |first=Stephen
 |title=Cases and Materials on EU Law
 |publisher=Oxford University Press
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://curia.europa.eu/ يورپي يونين جي عدالت انصاف جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5391/en/about-the-court-of-justice عدالت جو سرڪاري تعارف]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/d2_5100/en/history عدالت جي تاريخ]
* [https://curia.europa.eu/site/jcms/qua1_5960/ اهم عدالتي فيصلا]
* [https://eur-lex.europa.eu/ يورپي يونين جي قانون جو سرڪاري ڊيٽابيس]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Court_of_Justice_of_the_European_Union وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:يورپي يونين]]
[[زمرو:يورپي يونين جو قانون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:لڪسمبرگ]]
[[زمرو:1952ع ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:يورپي ادارا]]
[[زمرو:عدالتي ادارا]]</text>
      <sha1>runpxu2jveadkmay0r5nxrskfhuozmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Cite court</title>
    <ns>10</ns>
    <id>104853</id>
    <revision>
      <id>425337</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;cite&gt;{{#ifexist:{{{litigants|}}}  |{{#ifeq:{{{litigants|}}}|{{PAGENAME}}   |''{{{litigants}}}''   |''[[{{{litigants}}}]]''  }}  |''{{{litigants}}}'' }}&lt;/cite&gt;{{#if:{{{litigants|}}}  |{{#if:{{{vol|}}}{{{reporter|}}}{{{opinion|}}}   |,&amp;#32;  }} }}{{#if:{{{url|}}}  |{{#if:{{{vol|}}}{{{reporter|}}}{{{opinion|}}}   |[{{{url}}} {{#if:{{{vol|}}}    |{{{vol}}}   }}{{#if:{{{reporter|}}}    |&amp;#32;{{{reporter}}}   }}{{#if:{{{opinion|}}}    |&amp;#32;{{{opinion}}}   }}]  }}  |{{#if:{{{v...</comment>
      <origin>425337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1023" sha1="tt47d0sjkk22w8sft74zb98jjmq431g" xml:space="preserve">&lt;cite&gt;{{#ifexist:{{{litigants|}}}
 |{{#ifeq:{{{litigants|}}}|{{PAGENAME}}
  |''{{{litigants}}}''
  |''[[{{{litigants}}}]]''
 }}
 |''{{{litigants}}}''
}}&lt;/cite&gt;{{#if:{{{litigants|}}}
 |{{#if:{{{vol|}}}{{{reporter|}}}{{{opinion|}}}
  |,&amp;#32;
 }}
}}{{#if:{{{url|}}}
 |{{#if:{{{vol|}}}{{{reporter|}}}{{{opinion|}}}
  |[{{{url}}} {{#if:{{{vol|}}}
   |{{{vol}}}
  }}{{#if:{{{reporter|}}}
   |&amp;#32;{{{reporter}}}
  }}{{#if:{{{opinion|}}}
   |&amp;#32;{{{opinion}}}
  }}]
 }}
 |{{#if:{{{vol|}}}
  |{{{vol}}}
 }}{{#if:{{{reporter|}}}
  |&amp;#32;{{{reporter}}}
 }}{{#if:{{{opinion|}}}
  |&amp;#32;{{{opinion}}}
 }}
}}{{#if:{{{pinpoint|}}}
 |, {{{pinpoint}}}
}}{{#if:{{{court|}}}{{{date|}}}{{{year|}}}
 |&amp;#32;({{#if:{{{court|}}}
  |{{{court}}}
 }}{{#if:{{{date|{{{year|}}}}}}
  |{{#if:{{{court|}}}
   |&amp;#32;
  }}{{{date|{{{year}}}}}}
 }})
}}{{#if:{{{quote|}}}
 |&amp;#32;(“{{{quote}}}”)
 |
}}. {{#if:{{{url|}}}
 |{{#if:{{{vol|}}}{{{reporter|}}}{{{opinion|}}}
  |
  |[{{{url}}} Text]
 }}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:Citation templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tt47d0sjkk22w8sft74zb98jjmq431g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425338</id>
      <parentid>425337</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="2gfiz8tfcvfxvm4ze4xueu33gvjrz33" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}
 |{{#ifexist:{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}
  |{{#ifeq:{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}|{{PAGENAME}}
   |''{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}''
   |''[[{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}]]''
  }}
  |''{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}''
 }}
}}{{#if:{{{litigants|{{{سائل|}}}}}}
 |{{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}{{{docket|{{{ڪيس نمبر|}}}}}}
  |،&amp;#32;
 }}
}}{{#if:{{{url|{{{ڳنڍڻو|}}}}}}
 |{{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
  |[{{{url|{{{ڳنڍڻو|}}}}}} {{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}
   |{{{vol|{{{جلد|}}}}}}
  }}{{#if:{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}
   |&amp;#32;{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}
  }}{{#if:{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
   |&amp;#32;{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
  }}]
 }}
 |{{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}
  |{{{vol|{{{جلد|}}}}}}
 }}{{#if:{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}
  |&amp;#32;{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}
 }}{{#if:{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
  |&amp;#32;{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
 }}
}}{{#if:{{{docket|{{{ڪيس نمبر|}}}}}}
 |{{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
  |،&amp;#32;
 }}ڪيس نمبر: {{{docket|{{{ڪيس نمبر|}}}}}}
}}{{#if:{{{pinpoint|{{{صفحو|}}}}}}
 |، {{{pinpoint|{{{صفحو|}}}}}}
}}{{#if:{{{court|{{{عدالت|}}}}}}{{{date|{{{تاريخ|}}}}}}{{{year|{{{سال|}}}}}}
 |&amp;#32;({{#if:{{{court|{{{عدالت|}}}}}}
  |{{{court|{{{عدالت|}}}}}}
 }}{{#if:{{{date|{{{تاريخ|{{{year|{{{سال|}}}}}}}}}}}}}}
  |{{#if:{{{court|{{{عدالت|}}}}}}
   |،&amp;#32;
  }}{{{date|{{{تاريخ|{{{year|{{{سال|}}}}}}}}}}}}
 }})
}}{{#if:{{{quote|{{{اقتباس|}}}}}}
 |&amp;#32;(”{{{quote|{{{اقتباس|}}}}}}“)
}}۔{{#if:{{{url|{{{ڳنڍڻو|}}}}}}
 |{{#if:{{{vol|{{{جلد|}}}}}}{{{reporter|{{{رپورٽر|}}}}}}{{{opinion|{{{فيصلو|}}}}}}
  |
  |&amp;#32;[{{{url|{{{ڳنڍڻو|}}}}}} مڪمل متن]
 }}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
[[زمرو:حوالن جا سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2gfiz8tfcvfxvm4ze4xueu33gvjrz33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضمير جي آزادي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104854</id>
    <revision>
      <id>425340</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|فرد جو پنهنجي اخلاقي، مذهبي يا غيرمذهبي عقيدن کي اختيار ڪرڻ ۽ انهن موجب سوچڻ جو بنيادي انساني حق}}  '''ضمير جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of conscience}}) هڪ بنيادي [[انساني حق]] آهي، جنهن موجب هر فرد کي پنهنجي ضمير، اخلاقي قدرن، مذهبي يا غيرمذهبي عقيدن کي اختيار ڪرڻ، انه...</comment>
      <origin>425340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23000" sha1="bj1k304rp1bn0fg8toyoff1tz85q2vt" xml:space="preserve">
{{Short description|فرد جو پنهنجي اخلاقي، مذهبي يا غيرمذهبي عقيدن کي اختيار ڪرڻ ۽ انهن موجب سوچڻ جو بنيادي انساني حق}}

'''ضمير جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of conscience}}) هڪ بنيادي [[انساني حق]] آهي، جنهن موجب هر فرد کي پنهنجي ضمير، اخلاقي قدرن، مذهبي يا غيرمذهبي عقيدن کي اختيار ڪرڻ، انهن تي قائم رهڻ، انهن کي تبديل ڪرڻ يا ڪنهن به عقيدي کي نه مڃڻ جي آزادي حاصل آهي. هي حق [[فڪر جي آزادي]]، [[مذهبي آزادي]]، [[اظهار جي آزادي]] ۽ فرد جي ذاتي خودمختياريءَ سان ويجهو تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNHRCGC22&quot;&gt;{{cite web
 |title=General Comment No. 22: Article 18 (Freedom of Thought, Conscience or Religion)
 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/1993/en/13375
 |publisher=United Nations Human Rights Committee
 |date=1993-07-30
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ضمير جي آزاديءَ ۾ فرد جي اندروني عقيدي جي آزادي ۽ ان عقيدي جي ٻاهرين اظهار جي آزاديءَ جي وچ ۾ اهم قانوني فرق ڪيو ويندو آهي. اندروني فڪر ۽ عقيدي جي آزاديءَ کي مطلق تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته عقيدي جي عملي اظهار تي ٻين ماڻهن جي حقن، عوامي سلامتي، صحت ۽ قانوني نظم جي تحفظ لاءِ مخصوص شرطن هيٺ پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9Guide&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guide on Article 9 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Thought, Conscience and Religion
 |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_9_eng
 |publisher=European Court of Human Rights
 |language=en
 |access-date=2026-10-26
}}&lt;/ref&gt;

== مفهوم ۽ تعريف ==
ضمير مان مراد فرد جي اها اخلاقي شعور ۽ اندروني فيصلو ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جنهن جي مدد سان هو صحيح ۽ غلط، جائز ۽ ناجائز، يا اخلاقي طور قبول ۽ ناقابل قبول عملن بابت راءِ قائم ڪري ٿو.
ضمير جي آزاديءَ جو مقصد اهو آهي ته رياست يا ٻيو ڪو طاقتور ادارو فرد کي زبردستي ڪنهن مخصوص اخلاقي، مذهبي يا فلسفياتي عقيدي کي قبول ڪرڻ تي مجبور نه ڪري.
هي حق صرف روايتي مذهبن تائين محدود ناهي. ان ۾ مذهبي، غيرمذهبي، الحادي، لاادري ۽ سنجيده فلسفياتي عقيدا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNHRCGC22&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
ضمير جي آزاديءَ جي جديد تصور جي ترقي مذهبي رواداري، فڪر جي آزادي، روشن خياليءَ جي فلسفي ۽ فرد جي حقن بابت بحثن سان لاڳاپيل آهي.
يورپ ۾ مذهبي اختلافن ۽ رياستي مذهبي جبر جي تاريخ ضمير جي آزاديءَ بابت جديد قانوني تصورن جي ترقيءَ ۾ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.
[[جان لاڪ]] مذهبي رواداريءَ بابت پنهنجي لکڻين ۾ رياستي اختيار ۽ فرد جي مذهبي عقيدي جي وچ ۾ حدن تي بحث ڪيو.
بعد ۾ آئيني حقن جي پڌرنامن ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۾ ضمير جي آزاديءَ کي بنيادي حق طور تسليم ڪيو ويو.

== بين الاقوامي قانون ۾ ضمير جي آزادي ==

=== انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ===
1948ع ۾ منظور ڪيل [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 18 ۾ فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي.
هن حق ۾ مذهب يا عقيدو تبديل ڪرڻ ۽ ان کي اڪيلي يا ٻين سان گڏ، عوامي يا نجي طور ظاهر ڪرڻ جي آزادي شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UDHR1948&quot;&gt;{{cite web
 |title=Universal Declaration of Human Rights
 |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
 |publisher=United Nations
 |date=1948-12-10
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو ===
[[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 18 ۾ فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جو تحفظ ڪيو ويو آهي.
آرٽيڪل 18(2) موجب ڪنهن شخص کي اهڙي جبر جو نشانو نٿو بڻائي سگهجي، جيڪو سندس پنهنجي پسند جو مذهب يا عقيدو رکڻ يا اختيار ڪرڻ جي آزاديءَ کي متاثر ڪري.
آرٽيڪل 18(3) موجب مذهب يا عقيدي جي اظهار تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.
آرٽيڪل 18(4) ۾ والدين ۽ قانوني سرپرستن جي پنهنجي عقيدن موجب ٻارن جي مذهبي ۽ اخلاقي تعليم بابت آزاديءَ جو احترام ڪرڻ جي ذميواري بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ICCPR1966&quot;&gt;{{cite web
 |title=International Covenant on Civil and Political Rights
 |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 |date=1966-12-16
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 9 ۾ فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي.
هن آرٽيڪل موجب فرد کي پنهنجي مذهب يا عقيدي کي تبديل ڪرڻ ۽ ان کي عبادت، تعليم، عمل ۽ مذهبي رسمن ذريعي ظاهر ڪرڻ جي آزادي حاصل آهي.
آرٽيڪل 9 جي ٻئي حصي ۾ عقيدي جي اظهار تي مخصوص پابندين جون قانوني شرطون بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom of Thought, Conscience and Religion
 |url=https://www.coe.int/en/web/human-rights-convention/conscience
 |publisher=Council of Europe
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اندروني ۽ ٻاهرين آزادي ==
ضمير جي آزاديءَ جي قانوني تشريح ۾ ٻه اهم اصطلاح استعمال ٿين ٿا:

* '''فورم انٽرنم''' (''Forum internum''): فرد جي اندروني فڪر، ضمير ۽ عقيدي جي آزادي.
* '''فورم ايڪسٽرنم''' (''Forum externum''): فرد جي عقيدي يا ضمير جو ٻاهرين دنيا ۾ اظهار.

اندروني آزاديءَ ۾ عقيدو رکڻ، تبديل ڪرڻ يا نه رکڻ جو حق شامل آهي.

ٻاهرين آزاديءَ ۾ عبادت، تعليم، لباس، مذهبي عمل، اجتماع ۽ ٻين ذريعن سان عقيدي جو اظهار شامل ٿي سگهي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ضمير جي آزاديءَ جا ٻه بنيادي پاسا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | اندروني آزادي
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | ٻاهرين اظهار
|-
| '''قانوني اصطلاح'''
| Forum internum
| Forum externum
|-
| '''بنيادي نوعيت'''
| سوچڻ، مڃڻ يا نه مڃڻ
| عقيدي موجب عمل يا اظهار
|-
| '''تحفظ'''
| مطلق
| مخصوص قانوني شرطن سان مشروط
|-
| '''مثال'''
| مذهبي عقيدو تبديل ڪرڻ
| عبادت ڪرڻ يا عقيدي بابت تعليم ڏيڻ
|-
| '''رياستي پابندي'''
| عقيدي کي زبردستي تبديل ڪرڻ جائز ناهي
| جائز مقصد، قانوني بنياد ۽ ضرورت جي جاچ
|}
&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9Guide&quot;/&gt;

== مذهبي ۽ غيرمذهبي عقيدا ==
ضمير جي آزاديءَ جو تحفظ رڳو مذهبي ماڻهن تائين محدود ناهي.
گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 22 موجب آرٽيڪل 18 مذهبي، غيرمذهبي ۽ الحادي عقيدن کي تحفظ ڏئي ٿو.
ان ۾ ڪنهن به مذهب کي نه مڃڻ جو حق پڻ شامل آهي.
يورپي انساني حقن جي عدالت پڻ مختلف فيصلن ۾ وضاحت ڪئي آهي ته آرٽيڪل 9 جو تحفظ صرف روايتي مذهبي عقيدن لاءِ ناهي، پر ڪجهه سنجيده ۽ مربوط غيرمذهبي عقيدن لاءِ به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNHRCGC22&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9Guide&quot;/&gt;

== ضمير جي بنياد تي اعتراض ==
'''ضمير جي بنياد تي اعتراض''' (''Conscientious objection'') مان مراد اهڙي قانوني يا سماجي ذميواريءَ تي اعتراض آهي، جنهن کي فرد پنهنجي گهري مذهبي، اخلاقي يا فلسفياتي عقيدي سان ناقابل مطابقت سمجهي.
اهڙا اعتراض فوجي خدمت، مخصوص طبي عملن يا ٻين قانوني ذميوارين بابت پيدا ٿي سگهن ٿا.
بهرحال، هر ضميري اعتراض کي پاڻمرادو قانوني استثنا حاصل ناهي.
اهڙي دعويٰ جو جائزو لاڳو قانون، حق جي نوعيت، ٻين ماڻهن جي حقن ۽ لاڳاپيل عدالتي اصولن موجب ورتو ويندو آهي.

=== فوجي خدمت بابت اعتراض ===
فوجي خدمت بابت ضميري اعتراض انساني حقن جي قانون ۾ هڪ اهم موضوع آهي.
ڪجهه فرد مذهبي يا اخلاقي سببن جي بنياد تي هٿيار کڻڻ يا فوجي خدمت ڪرڻ کان انڪار ڪن ٿا.
يورپي انساني حقن جي عدالت 2011ع جي ''Bayatyan v. Armenia'' فيصلي ۾ قرار ڏنو ته اهڙو سنجيده ۽ ناقابل حل تضاد، جيڪو فوجي خدمت ۽ فرد جي گهري ضميري عقيدي جي وچ ۾ هجي، آرٽيڪل 9 جي تحفظ هيٺ اچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bayatyan2011&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Bayatyan v. Armenia
 |court=European Court of Human Rights, Grand Chamber
 |date=7 July 2011
 |docket=23459/03
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-105611
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽيڪس ۽ رياستي خرچ ===
هڪ اخلاقي سوال اهو آهي ته ڇا ڪو فرد پنهنجي ضمير جي بنياد تي اهڙو ٽيڪس ادا ڪرڻ کان انڪار ڪري سگهي ٿو، جنهن جو ڪجهه حصو فوجي يا هٿياربند سرگرمين تي خرچ ٿئي.
ضمير جي آزاديءَ جو حق عام طور فرد کي رياست جي هر مالي يا قانوني ذميواريءَ کان پاڻمرادو آزاد نٿو ڪري.
اهڙن معاملن ۾ عدالتون ضمير جي آزاديءَ ۽ عام قانوني ذميوارين جي وچ ۾ فرق جو جائزو وٺنديون آهن.

== عدالت ۾ قسم کڻڻ ==
ضمير جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا عدالت يا سرڪاري اداري ۾ ڪنهن شخص کي مخصوص مذهبي قسم کڻڻ تي مجبور ڪري سگهجي ٿو.
يورپي انساني حقن جي عدالت اهڙن معاملن ۾ فرد جي مذهبي يا غيرمذهبي عقيدي کي ظاهر ڪرڻ لاءِ زبردستيءَ کي ضمير جي آزاديءَ جي حوالي سان پرکيو آهي.

''Alexandridis v. Greece'' (2008ع) ۾ عدالت مذهبي قسم بابت اهڙي طريقيڪار جو جائزو ورتو، جنهن ۾ درخواست ڏيندڙ کي پنهنجي غيرمذهبي حيثيت ظاهر ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;Alexandridis2008&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Alexandridis v. Greece
 |court=European Court of Human Rights
 |date=21 February 2008
 |docket=19516/06
 |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-85188
}}&lt;/ref&gt;

== ٻارن جي تعليم ۽ والدين جا حق ==
ضمير جي آزاديءَ جو تعلق ٻارن جي مذهبي ۽ اخلاقي تعليم سان پڻ آهي.
والدين کي پنهنجي عقيدن موجب ٻارن جي مذهبي ۽ اخلاقي تعليم بابت ڪجهه قانوني حق حاصل آهن.
پر انهن حقن کي ٻارن جي پنهنجي حقن، عمر، سمجهه، تعليم ۽ تحفظ سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي.
بين الاقوامي قانون ۾ والدين جي آزادي ۽ ٻارن جي ترقي ڪندڙ صلاحيتن جي وچ ۾ توازن اهم مسئلو آهي.

== طبي علاج ۽ ضمير ==
ضمير جي آزاديءَ بابت پيچيده سوال طبي علاج ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا.
ڪجهه ماڻهو مذهبي يا اخلاقي سببن جي بنياد تي مخصوص علاج يا طبي طريقيڪار کي قبول نٿا ڪن.
بالغ ۽ فيصلي ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ فرد جي علاج بابت رضامندي يا انڪار جو قانوني جائزو سندس خودمختياري، طبي قانون ۽ ٻين لاڳاپيل حقن جي روشنيءَ ۾ ورتو ويندو آهي.
ٻارن يا ٻين انحصار ڪندڙ ماڻهن جي علاج بابت معاملا وڌيڪ پيچيده ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن جي صحت، زندگيءَ ۽ تحفظ بابت رياستي ذميواريون پڻ لاڳو ٿين ٿيون.

== ضمير جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ==
ضمير جي آزاديءَ جو اظهار [[اظهار جي آزادي]] سان ويجهو تعلق رکي ٿو.

فرد کي پنهنجي عقيدن بابت ڳالهائڻ، لکڻ، تعليم ڏيڻ ۽ ٻين تائين پنهنجا خيال پهچائڻ جي آزادي حاصل ٿي سگهي ٿي.
پر اظهار جي آزادي ۽ ضمير جي آزادي هڪجهڙا قانوني حق ناهن.
ڪنهن مخصوص عمل تي آرٽيڪل 9، آرٽيڪل 10 يا ٻئي آرٽيڪل لاڳو ٿين ٿا يا نه، اهو عمل جي نوعيت ۽ مقدمي جي حالتن تي دارومدار رکي ٿو.

== تبليغ ۽ ٻين جي ضمير جو احترام ==
ضمير جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ سوال اهو آهي ته هڪ شخص جي پنهنجي عقيدي جي تبليغ ڪرڻ جي آزادي ۽ ٻئي شخص جي عقيدي بابت خودمختياريءَ ۾ توازن ڪيئن قائم ڪيو وڃي.
يورپي انساني حقن جي عدالت ''Kokkinakis v. Greece'' (1993ع) ۾ مذهبي تبليغ جي آزاديءَ بابت اهم اصول بيان ڪيا.
عدالت جائز مذهبي اظهار ۽ غيرمناسب دٻاءُ يا جبر جي وچ ۾ فرق کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Kokkinakis1993&quot;&gt;{{cite court
 |litigants=Kokkinakis v. Greece
 |court=European Court of Human Rights
 |date=25 May 1993
 |docket=14307/88 |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57827
}}&lt;/ref&gt;

== رياست جي غيرجانبداري ==
يورپي انساني حقن جي عدالت موجب رياست کي مختلف مذهبي ۽ غيرمذهبي عقيدن جي حوالي سان غيرجانبداري ۽ انصاف جي اصولن جو احترام ڪرڻ گهرجي.
رياست جو ڪم ڪنهن مخصوص عقيدي جي مذهبي سچائيءَ جو فيصلو ڪرڻ نه، پر قانوني حدن اندر مختلف عقيدن جي پرامن گڏيل وجود کي تحفظ ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bayatyan2011&quot;/&gt;

== ٻين ماڻهن خلاف تحفظ ۽ افقي اثر ==
انساني حقن جي قانون ۾ '''افقي اثر''' (''Horizontal effect'') مان مراد اها ڳالهه آهي ته بنيادي حقن جو اثر نجي فردن، ڪمپنين ۽ ٻين غيررياستي ڌرين جي وچ ۾ لاڳاپن تي ڪيتري حد تائين پوي ٿو.
ضمير جي آزاديءَ جي حوالي سان سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا رياست کي فردن کي ٻين ماڻهن جي مذهبي يا اخلاقي جبر کان بچائڻ لاءِ قدم کڻڻ گهرجن.
اهڙن معاملن ۾ رياست جي مثبت ذميوارين، ٻين ماڻهن جي حقن ۽ لاڳو قانوني معيارن جو جائزو ورتو ويندو آهي.

== ضمير جي آزاديءَ جون حدون ==
ضمير جي اندروني آزادي مطلق آهي، پر ان جي ٻاهرين اظهار تي ڪجهه قانوني حدون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.
يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 9(2) تحت پابنديءَ لاءِ قانوني بنياد، جائز مقصد ۽ جمهوري سماج ۾ ضرورت هجڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''عقيدي جي اظهار تي پابنديءَ جي قانوني جاچ'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | معيار
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | وضاحت
|-
| '''قانوني بنياد'''
| پابندي قانون موجب هجي
|-
| '''جائز مقصد'''
| عوامي سلامتي، نظم، صحت، اخلاق يا ٻين جي حقن جو تحفظ
|-
| '''ضرورت'''
| پابندي جمهوري سماج ۾ ضروري هجي
|-
| '''تناسب'''
| پابندي جائز مقصد جي لحاظ کان غيرضروري طور وسيع نه هجي
|}
&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9Guide&quot;/&gt;

== اهم عدالتي فيصلا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b4cbd7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245b78;color:white;padding:10px;&quot; | '''ضمير ۽ عقيدي جي آزاديءَ بابت اهم يورپي فيصلا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | فيصلو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c52;&quot; | قانوني اهميت
|-
| ''Kokkinakis v. Greece''
| 1993ع
| مذهبي تبليغ ۽ آرٽيڪل 9
|-
| ''Buscarini and Others v. San Marino''
| 1999ع
| مذهبي قسم کڻڻ جي گهرج
|-
| ''Alexandridis v. Greece''
| 2008ع
| مذهبي حيثيت ظاهر ڪرڻ ۽ قسم کڻڻ
|-
| ''Bayatyan v. Armenia''
| 2011ع
| فوجي خدمت بابت ضميري اعتراض
|-
| ''Eweida and Others v. United Kingdom''
| 2013ع
| ملازمت، مذهبي اظهار ۽ مقابلي ڪندڙ حق
|}
&lt;ref name=&quot;ECHRArticle9Guide&quot;/&gt;

== پاڪستان ۾ آئيني تحفظ ==
[[پاڪستان جو آئين]] فڪر، اظهار، مذهب ۽ مذهبي عمل بابت مختلف حقن ۽ حدن جو بيان ڪري ٿو.

آرٽيڪل 20 هر شهريءَ کي قانون، امن عامه ۽ اخلاق جي تابع پنهنجي مذهب کي مڃڻ، ان تي عمل ڪرڻ ۽ ان جي تبليغ ڪرڻ جو حق ڏئي ٿو.

آرٽيڪل 22 تعليمي ادارن ۾ مخصوص مذهبي تعليم يا عبادت بابت تحفظ فراهم ڪري ٿو.

آرٽيڪل 25 قانون آڏو برابريءَ بابت آهي.

انهن شقن جي قانوني حيثيت، حدن ۽ استعمال کي پاڪستان جي عدالتي فيصلن ۽ آئين جي ٻين لاڳاپيل شقن سان گڏ پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PakistanConstitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan
 |url=https://na.gov.pk/en/downloads.php
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تنقيد ۽ جديد بحث ==
ضمير جي آزاديءَ بابت جديد بحثن ۾ فرد جي خودمختياري، اجتماعي مفادن، ٻارن جي حقن، ملازمت جي قانون، صحت ۽ رياستي غيرجانبداريءَ جا سوال شامل آهن.
هڪ اهم اختلاف اهو آهي ته فرد کي پنهنجي ضمير جي بنياد تي عام قانوني ذميوارين کان ڪيتري حد تائين استثنا حاصل ٿيڻ گهرجي.
ٻيو اختلاف اهو آهي ته مختلف ماڻهن جي مقابلي ڪندڙ ضميري ۽ مذهبي حقن ۾ توازن ڪيئن قائم ڪيو وڃي.
انهن سوالن جو جواب هر قانوني نظام ۾ ساڳيو ناهي ۽ مخصوص قانونن، حقيقتن ۽ عدالتي تشريح تي منحصر آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[انساني حق]]
* [[فڪر جي آزادي]]
* [[مذهبي آزادي]]
* [[اظهار جي آزادي]]
* [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]
* [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]]
* [[يورپي انساني حقن جي عدالت]]
* [[ضمير جي بنياد تي اعتراض]]
* [[جان لاڪ]]
* [[اخلاقي فلسفو]]
* [[فرد جي خودمختياري]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
 |last=Robertson
 |first=David
 |title=A Dictionary of Human Rights
 |trans-title=انساني حقن جي لغت
 |edition=2nd
 |editor-last=Kelly
 |editor-first=Paul
 |publisher=Europa Publications
 |location=London
 |year=2004
 |orig-year=1997
 |isbn=9781857432077
 |chapter=Freedom of Conscience
 |pages=91–92
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Locke
 |first=John
 |title=A Letter Concerning Toleration
 |year=1689
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Nowak
 |first=Manfred
 |title=U.N. Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary
 |publisher=N. P. Engel
 |language=en
}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights گڏيل قومون: انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]
* [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]
* [https://www.coe.int/en/web/human-rights-convention/conscience يورپي ڪائونسل: فڪر، ضمير ۽ مذهب جي آزادي]
* [https://ks.echr.coe.int/en/web/echr-ks/article-9 يورپي انساني حقن جي عدالت: آرٽيڪل 9]
* [https://hudoc.echr.coe.int/ HUDOC: عدالتي فيصلن جو ڊيٽابيس]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Freedom_of_religion وڪيميڊيا ڪامنز: لاڳاپيل تصويرون]

{{Authority control}}

[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:شهري ۽ سياسي حق]]
[[زمرو:مذهبي آزادي]]
[[زمرو:اخلاقي فلسفو]]
[[زمرو:آئيني قانون]]
[[زمرو:فڪر جي آزادي]]</text>
      <sha1>bj1k304rp1bn0fg8toyoff1tz85q2vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox shopping mall</title>
    <ns>10</ns>
    <id>104855</id>
    <revision>
      <id>425345</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  &lt;includeonly&gt;{{Infobox | child = {{#ifeq:{{{embed|{{{ضم|}}}}}}|yes|yes}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:300px;max-width:100%;border:1px solid #81b8d4;border-radius:15px;overflow:hidden;background:#ffffff;box-shadow:0 5px 12px rgba(15,57,96,0.18),0 12px 25px rgba(15,57,96,0.10);font-family:inherit;  | titleclass = fn org | title = {{#ifeq:{{{embed|{{{ضم|}}}}}}|yes|'''شاپنگ مال جا تفصيل'''|{{#if:{{{name|{{{نالو|}}}}}}|{{{name|{{{نالو|}}}...</comment>
      <origin>425345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="ct5lgw4j2rvekjxz5b464pw97xuwyon" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| child = {{#ifeq:{{{embed|{{{ضم|}}}}}}|yes|yes}}
| bodyclass = vcard
| bodystyle = width:300px;max-width:100%;border:1px solid #81b8d4;border-radius:15px;overflow:hidden;background:#ffffff;box-shadow:0 5px 12px rgba(15,57,96,0.18),0 12px 25px rgba(15,57,96,0.10);font-family:inherit;

| titleclass = fn org
| title = {{#ifeq:{{{embed|{{{ضم|}}}}}}|yes|'''شاپنگ مال جا تفصيل'''|{{#if:{{{name|{{{نالو|}}}}}}|{{{name|{{{نالو|}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}
| titlestyle = background:linear-gradient(135deg,#123b70 0%,#17679a 55%,#078d98 100%);color:#ffffff;font-size:155%;font-weight:bold;text-align:center;padding:15px 9px;text-shadow:0 2px 3px rgba(0,0,0,0.28);border-bottom:3px solid #e7b75b;

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{مقامي_نالو|}}}}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|{{{مقامي_ٻولي|}}}}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang|{{{مقامي_ٻولي|}}}}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{مقامي_نالو|}}}}}}&lt;/span&gt;}}
| subheaderstyle = background:#e5f4fa;color:#194d70;text-align:center;font-size:105%;font-weight:normal;padding:7px;

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{logo|{{{لوگو|}}}}}}
 |alt={{{logo_alt|{{{لوگو_وضاحت|{{{name|{{{نالو|}}}}}} جو لوگو}}}}}}
 |size={{{logo_width|{{{لوگو_ويڪر|}}}}}}
 |sizedefault=220px
}}
| imagestyle = background:#ffffff;text-align:center;padding:9px;

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|{{{تصوير|}}}}}}
 |alt={{{image_alt|{{{تصوير_وضاحت|}}}}}}
 |size={{{image_width|{{{تصوير_ويڪر|}}}}}}
 |sizedefault=280px
}}
| image2style = background:#f0f8fc;text-align:center;padding:7px;
| caption2 = {{{caption|{{{تصوير_عنوان|}}}}}}
| captionstyle = background:#edf5fa;color:#36536a;text-align:center;font-size:90%;padding:7px;

| image4 = {{#invoke:Infobox mapframe|auto
 |onByDefault=yes
 |mapframe-frame-width=260
 |mapframe-width=260
}}
| caption4 = {{#invoke:Infobox mapframe|autocaption|onByDefault=yes}}

| headerstyle = background:linear-gradient(100deg,#075b80,#079e9c);color:white;text-align:center;font-size:105%;font-weight:bold;padding:9px;border-top:2px solid #d5f3f0;
| labelstyle = width:38%;background:#eaf3fa;color:#194d70;font-weight:bold;text-align:right;padding:7px;border-bottom:1px solid #d5e4ef;
| datastyle = background:#ffffff;color:#263849;text-align:right;padding:7px;border-bottom:1px solid #e0eaf1;

| header1 = بنيادي ڄاڻ

| label2 = هنڌ
| data2 = {{{location|{{{هنڌ|}}}}}}
| class2 = label

| label3 = [[جاگرافيائي بيهڪ|جاگرافيائي بيهڪ]]
| data3 = {{#if:{{{coordinates|{{{بيھڪ|}}}}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|{{{بيھڪ|}}}}}}|type:landmark}}}}

| label4 = پتو
| data4 = {{{address|{{{پتو|}}}}}}

| label5 = افتتاح جي تاريخ
| data5 = {{{opening_date|{{{افتتاح|}}}}}}

| label6 = بند ٿيڻ جي تاريخ
| data6 = {{{closing_date|{{{بندش_جي_تاريخ|}}}}}}

| label7 = اڳوڻا نالا
| data7 = {{{previous_names|{{{اڳوڻا_نالا|}}}}}}

| header8 = {{#if:{{{developer|{{{ترقي_ڏيندڙ|}}}}}}{{{manager|{{{انتظاميا|}}}}}}{{{owner|{{{مالڪ|}}}}}}{{{architect|{{{معمار|}}}}}}|ملڪيت ۽ انتظام}}

| label9 = ترقي ڏيندڙ
| data9 = {{{developer|{{{ترقي_ڏيندڙ|}}}}}}

| label10 = انتظاميا
| data10 = {{{manager|{{{انتظاميا|}}}}}}

| label11 = مالڪ
| data11 = {{{owner|{{{مالڪ|}}}}}}

| label12 = معمار
| data12 = {{{architect|{{{معمار|}}}}}}

| header13 = {{#if:{{{number_of_stores|{{{دڪان|}}}}}}{{{number_of_anchors|{{{مرڪزي_دڪان|}}}}}}{{{floor_area|{{{ايراضي|}}}}}}{{{floors|{{{ماڙ|}}}}}}{{{parking|{{{پارڪنگ|}}}}}}|عمارت ۽ سهولتون}}
| headerstyle13 = background:linear-gradient(100deg,#463d91,#8160b8);color:#ffffff;text-align:center;font-size:105%;font-weight:bold;padding:9px;border-top:2px solid #ded7fa;

| label14 = دڪان ۽ خدمتون
| data14 = {{{number_of_stores|{{{دڪان|}}}}}}
| class14 = note

| label15 = مرڪزي وڏا دڪان
| data15 = {{{number_of_anchors|{{{مرڪزي_دڪان|}}}}}}

| label16 = [[مجموعي ڪرائي لائق ايراضي|تجارتي ايراضي]]
| data16 = {{{floor_area|{{{ايراضي|}}}}}}
| class16 = note

| label17 = ماڙن جو تعداد
| data17 = {{{floors|{{{ماڙ|}}}}}}

| label18 = پارڪنگ
| data18 = {{{parking|{{{پارڪنگ|}}}}}}

| header19 = {{#if:{{{publictransit|{{{عوامي_آمدورفت|}}}}}}{{{website|{{{ويب_سائيٽ|}}}}}}|رابطو ۽ آمدورفت}}
| headerstyle19 = background:linear-gradient(100deg,#ad6b24,#d49a3b);color:#ffffff;text-align:center;font-size:105%;font-weight:bold;padding:9px;border-top:2px solid #f8e0a6;

| label20 = عوامي آمدورفت
| data20 = {{{publictransit|{{{عوامي_آمدورفت|}}}}}}

| label21 = ويب سائيٽ
| data21 = {{{website|{{{ويب_سائيٽ|}}}}}}

| header22 = {{{embedded|{{{اضافي_سانچو|}}}}}}

| below = {{{footnotes|{{{وضاحتي_نوٽ|}}}}}}
| belowstyle = background:#eaf3fa;color:#34546a;font-size:90%;padding:9px;text-align:center;border-top:2px solid #c4dbe9;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
[[زمرو:معلوماتي خاني جا سانچا]]
[[زمرو:شاپنگ مالن جا سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ct5lgw4j2rvekjxz5b464pw97xuwyon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وائيٽامن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104856</id>
    <redirect title="وٽامن" />
    <revision>
      <id>425348</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali [[وائيٽامن]] کي [[وٽامن]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>425348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita" xml:space="preserve">#چوريو [[وٽامن]]</text>
      <sha1>2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن ڪئ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104857</id>
    <redirect title="وٽامن ڪي" />
    <revision>
      <id>425350</id>
      <timestamp>2026-10-26T02:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[وٽامن ڪئ]] کي [[وٽامن ڪي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>425350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="mr00tww0t5nksyqngt0i3znbsgc551z" xml:space="preserve">#چوريو [[وٽامن ڪي]]</text>
      <sha1>mr00tww0t5nksyqngt0i3znbsgc551z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪولين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104858</id>
    <revision>
      <id>425367</id>
      <timestamp>2026-10-26T05:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9959343|کولین]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="p9tpu2ub3s6szcgibog5nkrhy8neu40" xml:space="preserve">{{Chembox new|ImageFile=Choline skeletal formula.svg|ImageName=Choline cation skeletal formula|ImageFile1=Choline-cation-3D-balls.png|ImageSize1=180|IUPACName=2-Hydroxyethyl(trimethyl)azanium&lt;ref name=&quot;pubchem&quot;&gt;{{حوالہ ویب| یوآرایل=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Choline|ناشر=PubChem, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|تاریخ=26 October 2024|تاریخ رسائی=31 October 2024 | عنوان=Choline }}&lt;/ref&gt;|OtherNames={{ubl|Bilineurine|(2-Hydroxyethyl)trimethylammonium|2-Hydroxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium}}|Section1={{Chembox Identifiers
|IUPHAR_ligand = 4551
|Beilstein = 1736748
|CASNo = 62-49-7
|CASNo_Ref = {{cascite|correct|??}}
|ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEBI = 15354
|ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
|ChemSpiderID = 299
|DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
|DrugBank = DB00122
|EC_number = 200-535-1
|Gmelin = 324597
|KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
|KEGG = C00114
|UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
|UNII = N91BDP6H0X
|ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEMBL = 920
|StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI = 1S/C5H14NO/c1-6(2,3)4-5-7/h7H,4-5H2,1-3H3/q+1
|StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey = OEYIOHPDSNJKLS-UHFFFAOYSA-N
|PubChem = 305
|SMILES = C[N+](C)(C)CCO
}}|Section2={{Chembox Properties
|Appearance = 
|Formula = {{chem2|[(CH3)3NCH2CH2OH]+}}
|C=5|H=14|N=1|O=1
|Solubility = 
|SolubleOther = 
}}|Section3={{Chembox Structure
|Coordination = [[Tetrahedral molecular geometry|Tetrahedral]] at the [[نائٹروجن]] atom
}}|Section4={{Chembox Hazards
|ExternalSDS = 4
|LD50 = 3–6 g/kg (rat, oral)&lt;ref name=&quot;lpi&quot;/&gt;
|MainHazards = [[Corrosive]]
|NFPA-S = COR
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-H = 3
|GHSPictograms = {{GHS05}}
|GHSSignalWord = خطرہ
|HPhrases = {{H-phrases|314}}
|PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|304+340|305+351+338|310|321|363|405|501}}
}}|Name=ڪولين}}

'''ڪولين'''  (Choline) هڪ نامياتي [[ڪيميائي مرڪب|مرڪب]] آهي جنهن جو ڪيميائي فارمولو C5H14NO آهي. ڪولين جي ماليڪيولر جوڙجڪ ۾ ڪجهه خاص ايٽم شامل هوندا آهن. ان جو مولر وزن لڳ ڀڳ 104.10699048808999 گرام في مول آهي. 

هي مرڪب مختلف ڪيميائي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو عام طور تي ڪيميائي صنعت ۾ مختلف رد عملن ۽ ترڪيبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

ٻين ڪيميائي مرڪبن وانگر، ڪنهن به امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ ان جي استعمال دوران مناسب حفاظتي احتياط، جهڙوڪ دستانو ۽ چشمو پائڻ، ضروري آهي. تنهن ڪري، ان کي باهه ۽ گرمي جي ذريعن کان پري رکڻ ضروري آهي. وڏي مقدار ۾ يا لاپرواهي سان ان جو استعمال انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.</text>
      <sha1>p9tpu2ub3s6szcgibog5nkrhy8neu40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425368</id>
      <parentid>425367</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="4sf2tfols1cmeobwe7ry9pw0pb12d6g" xml:space="preserve">{{Chembox new|ImageFile=Choline skeletal formula.svg|ImageName=Choline cation skeletal formula|ImageFile1=Choline-cation-3D-balls.png|ImageSize1=180|IUPACName=2-Hydroxyethyl(trimethyl)azanium&lt;ref name=&quot;pubchem&quot;&gt;{{حوالہ ویب| یوآرایل=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Choline|ناشر=PubChem, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|تاریخ=26 October 2024|تاریخ رسائی=31 October 2024 | عنوان=Choline }}&lt;/ref&gt;|OtherNames={{ubl|Bilineurine|(2-Hydroxyethyl)trimethylammonium|2-Hydroxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium}}|Section1={{Chembox Identifiers
|IUPHAR_ligand = 4551
|Beilstein = 1736748
|CASNo = 62-49-7
|CASNo_Ref = {{cascite|correct|??}}
|ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEBI = 15354
|ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
|ChemSpiderID = 299
|DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
|DrugBank = DB00122
|EC_number = 200-535-1
|Gmelin = 324597
|KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
|KEGG = C00114
|UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
|UNII = N91BDP6H0X
|ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEMBL = 920
|StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI = 1S/C5H14NO/c1-6(2,3)4-5-7/h7H,4-5H2,1-3H3/q+1
|StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey = OEYIOHPDSNJKLS-UHFFFAOYSA-N
|PubChem = 305
|SMILES = C[N+](C)(C)CCO
}}|Section2={{Chembox Properties
|Appearance = 
|Formula = {{chem2|[(CH3)3NCH2CH2OH]+}}
|C=5|H=14|N=1|O=1
|Solubility = 
|SolubleOther = 
}}|Section3={{Chembox Structure
|Coordination = [[Tetrahedral molecular geometry|Tetrahedral]] at the [[نائٹروجن]] atom
}}|Section4={{Chembox Hazards
|ExternalSDS = 4
|LD50 = 3–6 g/kg (rat, oral)&lt;ref name=&quot;lpi&quot;/&gt;
|MainHazards = [[Corrosive]]
|NFPA-S = COR
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-H = 3
|GHSPictograms = {{GHS05}}
|GHSSignalWord = خطرہ
|HPhrases = {{H-phrases|314}}
|PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|304+340|305+351+338|310|321|363|405|501}}
}}|Name=ڪولين}}

'''ڪولين'''  (Choline) هڪ نامياتي [[ڪيميائي مرڪب|مرڪب]] آهي جنهن جو ڪيميائي فارمولو C5H14NO آهي. ڪولين جي ماليڪيولر جوڙجڪ ۾ ڪجهه خاص ايٽم شامل هوندا آهن. ان جو مولر وزن لڳ ڀڳ 104.10699048808999 گرام في مول آهي. 

هي مرڪب مختلف ڪيميائي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو عام طور تي ڪيميائي صنعت ۾ مختلف رد عملن ۽ ترڪيبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

ٻين ڪيميائي مرڪبن وانگر، ڪنهن به امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ ان جي استعمال دوران مناسب حفاظتي احتياط، جهڙوڪ دستانو ۽ چشمو پائڻ، ضروري آهي. تنهن ڪري، ان کي باهه ۽ گرمي جي ذريعن کان پري رکڻ ضروري آهي. وڏي مقدار ۾ يا لاپرواهي سان ان جو استعمال انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>4sf2tfols1cmeobwe7ry9pw0pb12d6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425369</id>
      <parentid>425368</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3167" sha1="tiid3svdlxv67hofavzuphlh9tgmnvg" xml:space="preserve">{{Chembox new|ImageFile=Choline skeletal formula.svg|ImageName=Choline cation skeletal formula|ImageFile1=Choline-cation-3D-balls.png|ImageSize1=180|IUPACName=2-Hydroxyethyl(trimethyl)azanium&lt;ref name=&quot;pubchem&quot;&gt;{{حوالہ ویب| یوآرایل=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Choline|ناشر=PubChem, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|تاریخ=26 October 2024|تاریخ رسائی=31 October 2024 | عنوان=Choline }}&lt;/ref&gt;|OtherNames={{ubl|Bilineurine|(2-Hydroxyethyl)trimethylammonium|2-Hydroxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium}}|Section1={{Chembox Identifiers
|IUPHAR_ligand = 4551
|Beilstein = 1736748
|CASNo = 62-49-7
|CASNo_Ref = {{cascite|correct|??}}
|ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEBI = 15354
|ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
|ChemSpiderID = 299
|DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
|DrugBank = DB00122
|EC_number = 200-535-1
|Gmelin = 324597
|KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
|KEGG = C00114
|UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
|UNII = N91BDP6H0X
|ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEMBL = 920
|StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI = 1S/C5H14NO/c1-6(2,3)4-5-7/h7H,4-5H2,1-3H3/q+1
|StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey = OEYIOHPDSNJKLS-UHFFFAOYSA-N
|PubChem = 305
|SMILES = C[N+](C)(C)CCO
}}|Section2={{Chembox Properties
|Appearance = 
|Formula = {{chem2|[(CH3)3NCH2CH2OH]+}}
|C=5|H=14|N=1|O=1
|Solubility = 
|SolubleOther = 
}}|Section3={{Chembox Structure
|Coordination = [[Tetrahedral molecular geometry|Tetrahedral]] at the [[نائٹروجن]] atom
}}|Section4={{Chembox Hazards
|ExternalSDS = 4
|LD50 = 3–6 g/kg (rat, oral)&lt;ref name=&quot;lpi&quot;/&gt;
|MainHazards = [[Corrosive]]
|NFPA-S = COR
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-H = 3
|GHSPictograms = {{GHS05}}
|GHSSignalWord = خطرہ
|HPhrases = {{H-phrases|314}}
|PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|304+340|305+351+338|310|321|363|405|501}}
}}|Name=ڪولين}}

'''ڪولين'''  (Choline) هڪ نامياتي [[ڪيميائي مرڪب|مرڪب]] آهي جنهن جو ڪيميائي فارمولو C5H14NO آهي. ڪولين جي ماليڪيولر جوڙجڪ ۾ ڪجهه خاص ايٽم شامل هوندا آهن. ان جو مولر وزن لڳ ڀڳ 104.10699048808999 گرام في مول آهي. 

هي مرڪب مختلف ڪيميائي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو عام طور تي ڪيميائي صنعت ۾ مختلف رد عملن ۽ ترڪيبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

ٻين ڪيميائي مرڪبن وانگر، ڪنهن به امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ ان جي استعمال دوران مناسب حفاظتي احتياط، جهڙوڪ دستانو ۽ چشمو پائڻ، ضروري آهي. تنهن ڪري، ان کي باهه ۽ گرمي جي ذريعن کان پري رکڻ ضروري آهي. وڏي مقدار ۾ يا لاپرواهي سان ان جو استعمال انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>tiid3svdlxv67hofavzuphlh9tgmnvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425370</id>
      <parentid>425369</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3170" sha1="gm8pfp98d7x7m8fkl8lp1njxuvny1t6" xml:space="preserve">{{Infobox drug 
|ImageFile=Choline skeletal formula.svg|ImageName=Choline cation skeletal formula|ImageFile1=Choline-cation-3D-balls.png|ImageSize1=180|IUPACName=2-Hydroxyethyl(trimethyl)azanium&lt;ref name=&quot;pubchem&quot;&gt;{{حوالہ ویب| یوآرایل=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Choline|ناشر=PubChem, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|تاریخ=26 October 2024|تاریخ رسائی=31 October 2024 | عنوان=Choline }}&lt;/ref&gt;|OtherNames={{ubl|Bilineurine|(2-Hydroxyethyl)trimethylammonium|2-Hydroxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium}}|Section1={{Chembox Identifiers
|IUPHAR_ligand = 4551
|Beilstein = 1736748
|CASNo = 62-49-7
|CASNo_Ref = {{cascite|correct|??}}
|ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEBI = 15354
|ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
|ChemSpiderID = 299
|DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
|DrugBank = DB00122
|EC_number = 200-535-1
|Gmelin = 324597
|KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
|KEGG = C00114
|UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
|UNII = N91BDP6H0X
|ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEMBL = 920
|StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI = 1S/C5H14NO/c1-6(2,3)4-5-7/h7H,4-5H2,1-3H3/q+1
|StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey = OEYIOHPDSNJKLS-UHFFFAOYSA-N
|PubChem = 305
|SMILES = C[N+](C)(C)CCO
}}|Section2={{Chembox Properties
|Appearance = 
|Formula = {{chem2|[(CH3)3NCH2CH2OH]+}}
|C=5|H=14|N=1|O=1
|Solubility = 
|SolubleOther = 
}}|Section3={{Chembox Structure
|Coordination = [[Tetrahedral molecular geometry|Tetrahedral]] at the [[نائٹروجن]] atom
}}|Section4={{Chembox Hazards
|ExternalSDS = 4
|LD50 = 3–6 g/kg (rat, oral)&lt;ref name=&quot;lpi&quot;/&gt;
|MainHazards = [[Corrosive]]
|NFPA-S = COR
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-H = 3
|GHSPictograms = {{GHS05}}
|GHSSignalWord = خطرہ
|HPhrases = {{H-phrases|314}}
|PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|304+340|305+351+338|310|321|363|405|501}}
}}|Name=ڪولين}}

'''ڪولين'''  (Choline) هڪ نامياتي [[ڪيميائي مرڪب|مرڪب]] آهي جنهن جو ڪيميائي فارمولو C5H14NO آهي. ڪولين جي ماليڪيولر جوڙجڪ ۾ ڪجهه خاص ايٽم شامل هوندا آهن. ان جو مولر وزن لڳ ڀڳ 104.10699048808999 گرام في مول آهي. 

هي مرڪب مختلف ڪيميائي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو عام طور تي ڪيميائي صنعت ۾ مختلف رد عملن ۽ ترڪيبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

ٻين ڪيميائي مرڪبن وانگر، ڪنهن به امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ ان جي استعمال دوران مناسب حفاظتي احتياط، جهڙوڪ دستانو ۽ چشمو پائڻ، ضروري آهي. تنهن ڪري، ان کي باهه ۽ گرمي جي ذريعن کان پري رکڻ ضروري آهي. وڏي مقدار ۾ يا لاپرواهي سان ان جو استعمال انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>gm8pfp98d7x7m8fkl8lp1njxuvny1t6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425371</id>
      <parentid>425370</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="e70kjohdzvjo0bk0uxc54q5oiupjzvq" xml:space="preserve">{{Infobox drug 
|ImageFile=Choline skeletal formula.svg|ImageName=Choline cation skeletal formula|ImageFile1=Choline-cation-3D-balls.png|ImageSize1=180|IUPACName=2-Hydroxyethyl(trimethyl)azanium&lt;ref name=&quot;pubchem&quot;&gt;{{حوالہ ویب| یوآرایل=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Choline|ناشر=PubChem, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|تاریخ=26 October 2024|تاریخ رسائی=31 October 2024 | عنوان=Choline }}&lt;/ref&gt;|OtherNames={{ubl|Bilineurine|(2-Hydroxyethyl)trimethylammonium|2-Hydroxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium}}|Section1={{Chembox Identifiers
|IUPHAR_ligand = 4551
|Beilstein = 1736748
|CASNo = 62-49-7
|CASNo_Ref = {{cascite|correct|??}}
|ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEBI = 15354
|ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
|ChemSpiderID = 299
|DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
|DrugBank = DB00122
|EC_number = 200-535-1
|Gmelin = 324597
|KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
|KEGG = C00114
|UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
|UNII = N91BDP6H0X
|ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
|ChEMBL = 920
|StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI = 1S/C5H14NO/c1-6(2,3)4-5-7/h7H,4-5H2,1-3H3/q+1
|StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey = OEYIOHPDSNJKLS-UHFFFAOYSA-N
|PubChem = 305
|SMILES = C[N+](C)(C)CCO
}}|Section2={{Chembox Properties
|Appearance = 
|Formula = {{chem2|[(CH3)3NCH2CH2OH]+}}
|C=5|H=14|N=1|O=1
|Solubility = 
|SolubleOther = 
}}|Section3={{Chembox Structure
|Coordination = [[Tetrahedral molecular geometry|Tetrahedral]] at the [[نائٹروجن]] atom
}}|Section4={{Chembox Hazards
|ExternalSDS = 4
|LD50 = 3–6 g/kg (rat, oral)&lt;ref name=&quot;lpi&quot;/&gt;
|MainHazards = [[Corrosive]]
|NFPA-S = COR
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-H = 3
|GHSPictograms = {{GHS05}}
|GHSSignalWord = خطرہ
|HPhrases = {{H-phrases|314}}
|PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|304+340|305+351+338|310|321|363|405|501}}
}}|Name=ڪولين|image=Choline skeletal formula.svg|drug_name=ڪولين&lt;br&gt;Choline|caption=Choline cation skeletal formula|width=180px|image2=Choline-cation-3D-balls.png|caption2=ڪولين جي جوڙجڪ}}

'''ڪولين'''  (Choline) هڪ نامياتي [[ڪيميائي مرڪب|مرڪب]] آهي جنهن جو ڪيميائي فارمولو C5H14NO آهي. ڪولين جي ماليڪيولر جوڙجڪ ۾ ڪجهه خاص ايٽم شامل هوندا آهن. ان جو مولر وزن لڳ ڀڳ 104.10699048808999 گرام في مول آهي. 

هي مرڪب مختلف ڪيميائي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو عام طور تي ڪيميائي صنعت ۾ مختلف رد عملن ۽ ترڪيبن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

ٻين ڪيميائي مرڪبن وانگر، ڪنهن به امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ ان جي استعمال دوران مناسب حفاظتي احتياط، جهڙوڪ دستانو ۽ چشمو پائڻ، ضروري آهي. تنهن ڪري، ان کي باهه ۽ گرمي جي ذريعن کان پري رکڻ ضروري آهي. وڏي مقدار ۾ يا لاپرواهي سان ان جو استعمال انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:نامياتي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>e70kjohdzvjo0bk0uxc54q5oiupjzvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>معدنيات (غذائيت)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104859</id>
    <revision>
      <id>425373</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348441500|Mineral (nutrient)]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4143" sha1="kndcdqk851c61ozt1yajvjwoctauoii" xml:space="preserve">[[File:Human_carbonic_anhydrase_II_PDB=6LUX.png|ساڄو|thumb|ڪاربونڪ اينهائيڊريس، هڪ [[اينزائم]] جنهن کي زنڪ جي ضرورت آهي (هن تصوير جي مرڪز جي ويجهو سرمئي گولو)، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي خارج ٿيڻ لاءِ ضروري آهي.]]

غذائيت (nutrition) جي حوالي سان، '''معدنيات''' هڪ [[ڪيميائي عنصر]] آهي. ڪجھ &quot;معدنيات&quot; زندگي لاءِ [[غذائي جزا|ضروري]] آهن، پر گھڻا نه آهن.&lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;mlp&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=22 December 2016|quote=24 December 2016}}&lt;/ref&gt; ''معدنيات'' ضروري غذائي جزن جي چئن گروپن مان هڪ آهن؛ ٻيا [[وٽامن]]، ضروري فيٽي ايسڊ ۽ ضروري امينو ايسڊ آهن. &lt;ref name=&quot;ods16&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=19 December 2016}}&lt;/ref&gt; انساني جسم ۾ پنج اهم معدنيات يا ڪيميائي عنصر [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]]، [[پوٽاشيئم|پوٽاشيم]]، [[سوڊيئم|سوڊيم]] ۽ [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] آهن. &lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA199 |title=Handbook of Nutrition and Food |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-0572-8 |edition=3rd |page=199 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; باقي معدنيات کي، ان جي انتهائي گهٽ مقدار جي ڪارڻ &quot; ٽريس عنصر&quot; (trace elements) سڏيو ويندو آهي. عام طور تي قبول ٿيل ٽريس عنصر؛ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪلورين]]، [[ڪوبالٽ]]، [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]، [[زنڪ (جست)|زنڪ]]، [[مينگانيز|مينگنيز]]، [[مولبڊينم]]، [[آيوڊين|آئيوڊين]]، [[سيلينيم]] &lt;ref name=&quot;hnf2016a&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA211 |title=Handbook of Nutrition and Food, Third Edition |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |date=19 April 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4665-0572-8 |pages=211–24 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برومين]] آهن؛ ڪجهه ثبوت آهن ته وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.

چار آرگنوجينڪ عنصر، يعني [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[نائٽروجن]] ( [[حياتياتي ڪيميا|CHON]] )، جيڪي وزن جي لحاظ کان [[انساني جسم]] جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-11-05}}&lt;/ref&gt; کي عام طور تي معدنيات (غذائيت) نه سمجهيو ويندو آهي. حقيقت ۾، غذائيت ۾، اصطلاح &quot;معدنيات&quot; عام طور تي جاندارن ۾ ملندڙ ٻين سڀني فنڪشنل ۽ ساختياتي عنصرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. 

ٻوٽا [[مٽي]] مان معدنيات حاصل ڪندا آهن.  جانور ٻوٽا کائيندا آهن، اهڙيءَ طرح معدنيات کي کاڌي جي زنجير ۾ شامل ڪندا آهن. وڏا جاندار مٽي (geophagia) پڻ کائي سگهن ٿا يا معدنيات حاصل ڪرڻ لاءِ معدني وسيلن جهڙوڪ لوڻ جي چاٽ کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

جيتوڻيڪ معدنيات ۽ عنصر ڪيترن ئي طريقن سان هڪجهڙا آهن، پر معدنيات صرف ان حد تائين حياتياتي طور تي دستياب آهن جيستائين اهي جذب ٿي سگهن ٿا. جذب ٿيڻ لاءِ، معدنيات يا ته حل ٿيندڙ هجن يا استعمال ڪندڙ جاندار طرفان آساني سان ڌار ڪرڻ جي قابل هئي سگهجن. مثال طور، [[مولبڊينم]] هڪ ضروري معدنيات آهي، پر ڌاتو مولبڊينم جو ڪو به غذائي فائدو ناهي. ڪيترائي موليبڊيٽ موليبڊينم جا ذريعا آهن.</text>
      <sha1>kndcdqk851c61ozt1yajvjwoctauoii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425374</id>
      <parentid>425373</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="2u50nlz9p8sq9e5b1gde0ry9lf2z32o" xml:space="preserve">[[File:Human_carbonic_anhydrase_II_PDB=6LUX.png|ساڄو|thumb|ڪاربونڪ اينهائيڊريس، هڪ [[اينزائم]] جنهن کي زنڪ جي ضرورت آهي (هن تصوير جي مرڪز جي ويجهو سرمئي گولو)، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي خارج ٿيڻ لاءِ ضروري آهي.]]

غذائيت (nutrition) جي حوالي سان، '''معدنيات''' هڪ [[ڪيميائي عنصر]] آهي. ڪجھ &quot;معدنيات&quot; زندگي لاءِ [[غذائي جزا|ضروري]] آهن، پر گھڻا نه آهن.&lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;mlp&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=22 December 2016|quote=24 December 2016}}&lt;/ref&gt; ''معدنيات'' ضروري غذائي جزن جي چئن گروپن مان هڪ آهن؛ ٻيا [[وٽامن]]، ضروري فيٽي ايسڊ ۽ ضروري امينو ايسڊ آهن. &lt;ref name=&quot;ods16&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=19 December 2016}}&lt;/ref&gt; انساني جسم ۾ پنج اهم معدنيات يا ڪيميائي عنصر [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]]، [[پوٽاشيئم|پوٽاشيم]]، [[سوڊيئم|سوڊيم]] ۽ [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] آهن. &lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA199 |title=Handbook of Nutrition and Food |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-0572-8 |edition=3rd |page=199 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; باقي معدنيات کي، ان جي انتهائي گهٽ مقدار جي ڪارڻ &quot; ٽريس عنصر&quot; (trace elements) سڏيو ويندو آهي. عام طور تي قبول ٿيل ٽريس عنصر؛ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪلورين]]، [[ڪوبالٽ]]، [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]، [[زنڪ (جست)|زنڪ]]، [[مينگانيز|مينگنيز]]، [[مولبڊينم]]، [[آيوڊين|آئيوڊين]]، [[سيلينيم]] &lt;ref name=&quot;hnf2016a&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA211 |title=Handbook of Nutrition and Food, Third Edition |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |date=19 April 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4665-0572-8 |pages=211–24 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برومين]] آهن؛ ڪجهه ثبوت آهن ته وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.

چار آرگنوجينڪ عنصر، يعني [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[نائٽروجن]] ( [[حياتياتي ڪيميا|CHON]] )، جيڪي وزن جي لحاظ کان [[انساني جسم]] جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-11-05}}&lt;/ref&gt; کي عام طور تي معدنيات (غذائيت) نه سمجهيو ويندو آهي. حقيقت ۾، غذائيت ۾، اصطلاح &quot;معدنيات&quot; عام طور تي جاندارن ۾ ملندڙ ٻين سڀني فنڪشنل ۽ ساختياتي عنصرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. 

ٻوٽا [[مٽي]] مان معدنيات حاصل ڪندا آهن.  جانور ٻوٽا کائيندا آهن، اهڙيءَ طرح معدنيات کي کاڌي جي زنجير ۾ شامل ڪندا آهن. وڏا جاندار مٽي (geophagia) پڻ کائي سگهن ٿا يا معدنيات حاصل ڪرڻ لاءِ معدني وسيلن جهڙوڪ لوڻ جي چاٽ کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

جيتوڻيڪ معدنيات ۽ عنصر ڪيترن ئي طريقن سان هڪجهڙا آهن، پر معدنيات صرف ان حد تائين حياتياتي طور تي دستياب آهن جيستائين اهي جذب ٿي سگهن ٿا. جذب ٿيڻ لاءِ، معدنيات يا ته حل ٿيندڙ هجن يا استعمال ڪندڙ جاندار طرفان آساني سان ڌار ڪرڻ جي قابل هئي سگهجن. مثال طور، [[مولبڊينم]] هڪ ضروري معدنيات آهي، پر ڌاتو مولبڊينم جو ڪو به غذائي فائدو ناهي. ڪيترائي موليبڊيٽ موليبڊينم جا ذريعا آهن.

[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>2u50nlz9p8sq9e5b1gde0ry9lf2z32o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425375</id>
      <parentid>425374</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="h82ridm1cguhhay8usa5yx7pyyhv454" xml:space="preserve">[[File:Human_carbonic_anhydrase_II_PDB=6LUX.png|ساڄو|thumb|ڪاربونڪ اينهائيڊريس، هڪ [[اينزائم]] جنهن کي زنڪ جي ضرورت آهي (هن تصوير جي مرڪز جي ويجهو سرمئي گولو)، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي خارج ٿيڻ لاءِ ضروري آهي.]]
غذائيت (&lt;small&gt;nutrition&lt;/small&gt;) جي حوالي سان، '''معدنيات''' (&lt;small&gt;minerals&lt;/small&gt;) هڪ [[ڪيميائي عنصر]] آهي. ڪجھ &quot;معدنيات&quot; زندگي لاءِ [[غذائي جزا|ضروري]] آهن، پر گھڻا نه آهن.&lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;mlp&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=22 December 2016|quote=24 December 2016}}&lt;/ref&gt; ''معدنيات'' ضروري غذائي جزن جي چئن گروپن مان هڪ آهن؛ ٻيا [[وٽامن]]، ضروري فيٽي ايسڊ ۽ ضروري امينو ايسڊ آهن.&lt;ref name=&quot;ods16&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=19 December 2016}}&lt;/ref&gt; انساني جسم ۾ پنج اهم معدنيات يا ڪيميائي عنصر [[ڪيلشيئم|ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]]، [[پوٽاشيئم|پوٽاشيم]]، [[سوڊيئم|سوڊيم]] ۽ [[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]] آهن.&lt;ref name=&quot;hnf2016b&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA199 |title=Handbook of Nutrition and Food |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-0572-8 |edition=3rd |page=199 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; باقي معدنيات کي، ان جي انتهائي گهٽ مقدار جي ڪارڻ &quot; ٽريس عنصر&quot; (&lt;small&gt;trace&lt;/small&gt; &lt;small&gt;elements&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي. عام طور تي قبول ٿيل ٽريس عنصر؛ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪلورين]]، [[ڪوبالٽ]]، [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]، [[زنڪ (جست)|زنڪ]]، [[مينگانيز|مينگنيز]]، [[مولبڊينم]]، [[آيوڊين|آئيوڊين]]، [[سيلينيم]]&lt;ref name=&quot;hnf2016a&quot;&gt;{{Cite book |last=Berdanier |first=Carolyn D. |url=https://books.google.com/books?id=0MDMBQAAQBAJ&amp;pg=PA211 |title=Handbook of Nutrition and Food, Third Edition |last2=Dwyer |first2=Johanna T. |last3=Heber |first3=David |date=19 April 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4665-0572-8 |pages=211–24 |access-date=3 July 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برومين]] آهن؛ ڪجهه ثبوت آهن ته وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.

چار آرگنوجينڪ عنصر (نامياتي مرڪبن جا جز)، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[نائٽروجن]] ([[حياتياتي ڪيميا|CHON]])، جيڪي وزن جي لحاظ کان [[انساني جسم]] جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-11-05}}&lt;/ref&gt; کي عام طور تي معدنيات (غذائيت) نه سمجهيو ويندو آهي. حقيقت ۾، غذائيت ۾، اصطلاح &quot;معدنيات&quot; عام طور تي جاندارن ۾ ملندڙ ٻين سڀني فنڪشنل ۽ ساختياتي عنصرن ڏانهن اشارو ڪري ٿي. 

ٻوٽا [[مٽي]] مان معدنيات حاصل ڪندا آهن.  جانور ٻوٽا کائيندا آهن، اهڙيءَ طرح معدنيات کي کاڌي جي زنجير ۾ شامل ڪندا آهن. وڏا جاندار مٽي (geophagia) پڻ کائي سگهن ٿا يا معدنيات حاصل ڪرڻ لاءِ معدني وسيلن جهڙوڪ لوڻ کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

جيتوڻيڪ معدنيات ۽ عنصر ڪيترن ئي طريقن سان هڪجهڙا آهن، پر معدنيات صرف ان حد تائين حياتياتي طور تي دستياب آهن جيستائين اهي جذب ٿي سگهن ٿا. جذب ٿيڻ لاءِ، معدنيات يا ته حل ٿيندڙ هجن يا استعمال ڪندڙ جاندار طرفان آساني سان ڌار ڪرڻ جي قابل هئي سگهجن. مثال طور، [[مولبڊينم]] هڪ ضروري معدنيات آهي، پر ڌاتو مولبڊينم جو ڪو به غذائي فائدو ناهي. ڪيترائي موليبڊيٽ موليبڊينم جا ذريعا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:معدنيات (غذائيت)]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>h82ridm1cguhhay8usa5yx7pyyhv454</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:معدنيات (غذائيت)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104860</id>
    <revision>
      <id>425376</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</comment>
      <origin>425376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="r7hzdtv2sdp23it54kyxs6920x5dltd" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>r7hzdtv2sdp23it54kyxs6920x5dltd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فيٽي ايسڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104861</id>
    <revision>
      <id>425377</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1382021038|Fatty acid]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="ojqmrcpxya3epofeuwf8bg4e8dx0eeg" xml:space="preserve">[[File:Rasyslami.jpg|thumb|ڪيترن ئي فيٽي ايسڊز جي ٽي-طول عرض (3D) واري نمائندگي. سير ٿيل فيٽي ايسڊز ۾ بلڪل سڌي زنجير جي جوڙجڪ هوندي آهي. غير سير ٿيل فيٽي ايسڊ جي زنجيرون عام طور تي مڙيل هونديون آهن، جيستائين انهن ۾ ٽرانس ڪنفيگريشن نه هجي.]]
[[علم ڪيميا]] ۾، خاص طور تي [[حياتياتي ڪيميا]] ۾، هڪ '''فيٽي ايسڊ''' هڪ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ آهي جنهن ۾ هڪ الفيٽڪ زنجير هوندي آهي، جيڪا يا ته سير ٿيل يا غير سير ٿيل ٿي سگهجي ٿي. اڪثر قدرتي طور تي موجود فيٽي ايسڊز ۾ ڪاربان ايٽمن جي جفت انگن (even number) 4 کان 28 تائين جي هڪ غير شاخي زنجير هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://goldbook.iupac.org/F02330.html|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=67|issue=8–9|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry|year=1997|pages=1307–1375|doi=10.1351/pac199567081307|access-date=2007-10-31|last1=Moss|first1=G. P.|last2=Smith|first2=P. A. S.|last3=Tavernier|first3=D.|jstor=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه نسلن جهڙوڪ خوردبيني الجي (&lt;small&gt;microalgae&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Lin|title=Biodiesel production from algae oil high in free fatty acids by two-step catalytic conversion|journal=Bioresource Technology|date=2012|volume=111|pages=208–214|doi=10.1016/j.biortech.2012.02.033|pmid=22401712|bibcode=2012BiTec.111..208C}}&lt;/ref&gt; ۾ فيٽي ايسڊ [[لپڊ|لپڊس]] جو هڪ اهم جزو آهن (وزن جي لحاظ کان %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; تائين) پر ڪجهه ٻين جاندارن ۾ اهي پنهنجي الڳ شڪل ۾ نه ملندا آهن، پر ان جي بدران ايسٽرز (نامياتي مرڪب) جي ٽن مکيه طبقن: ٽرائگليسرائڊس، فاسفوليپڊس ۽ ڪوليسٽرول ايسٽر جي طور تي موجود آهن. انهن مان ڪنهن به شڪل ۾، فيٽي ايسڊ جانورن لاءِ ٻارڻ جا اهم غذائي ذريعا ۽ [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] لاءِ اهم ساختي جزا آهن.</text>
      <sha1>ojqmrcpxya3epofeuwf8bg4e8dx0eeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425378</id>
      <parentid>425377</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2395" sha1="617pm5bjheawmu8y9xbz9kra6n4msln" xml:space="preserve">[[File:Rasyslami.jpg|thumb|ڪيترن ئي فيٽي ايسڊز جي ٽي-طول عرض (3D) واري نمائندگي. سير ٿيل فيٽي ايسڊز ۾ بلڪل سڌي زنجير جي جوڙجڪ هوندي آهي. غير سير ٿيل فيٽي ايسڊ جي زنجيرون عام طور تي مڙيل هونديون آهن، جيستائين انهن ۾ ٽرانس ڪنفيگريشن نه هجي.]]
[[علم ڪيميا]] ۾، خاص طور تي [[حياتياتي ڪيميا]] ۾، هڪ '''فيٽي ايسڊ''' هڪ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ آهي جنهن ۾ هڪ الفيٽڪ زنجير هوندي آهي، جيڪا يا ته سير ٿيل يا غير سير ٿيل ٿي سگهجي ٿي. اڪثر قدرتي طور تي موجود فيٽي ايسڊز ۾ ڪاربان ايٽمن جي جفت انگن (even number) 4 کان 28 تائين جي هڪ غير شاخي زنجير هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://goldbook.iupac.org/F02330.html|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=67|issue=8–9|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry|year=1997|pages=1307–1375|doi=10.1351/pac199567081307|access-date=2007-10-31|last1=Moss|first1=G. P.|last2=Smith|first2=P. A. S.|last3=Tavernier|first3=D.|jstor=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه نسلن جهڙوڪ خوردبيني الجي (&lt;small&gt;microalgae&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Lin|title=Biodiesel production from algae oil high in free fatty acids by two-step catalytic conversion|journal=Bioresource Technology|date=2012|volume=111|pages=208–214|doi=10.1016/j.biortech.2012.02.033|pmid=22401712|bibcode=2012BiTec.111..208C}}&lt;/ref&gt; ۾ فيٽي ايسڊ [[لپڊ|لپڊس]] جو هڪ اهم جزو آهن (وزن جي لحاظ کان %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; تائين) پر ڪجهه ٻين جاندارن ۾ اهي پنهنجي الڳ شڪل ۾ نه ملندا آهن، پر ان جي بدران ايسٽرز (نامياتي مرڪب) جي ٽن مکيه طبقن: ٽرائگليسرائڊس، فاسفوليپڊس ۽ ڪوليسٽرول ايسٽر جي طور تي موجود آهن. انهن مان ڪنهن به شڪل ۾، فيٽي ايسڊ جانورن لاءِ ٻارڻ جا اهم غذائي ذريعا ۽ [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] لاءِ اهم ساختي جزا آهن.

[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>617pm5bjheawmu8y9xbz9kra6n4msln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425379</id>
      <parentid>425378</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>425379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2458" sha1="t1pg4sgi9aflpgj2feam43tv67b2twz" xml:space="preserve">[[File:Rasyslami.jpg|thumb|ڪيترن ئي فيٽي ايسڊز جي ٽي-طول عرض (3D) واري نمائندگي. سير ٿيل فيٽي ايسڊز ۾ بلڪل سڌي زنجير جي جوڙجڪ هوندي آهي. غير سير ٿيل فيٽي ايسڊ جي زنجيرون عام طور تي مڙيل هونديون آهن، جيستائين انهن ۾ ٽرانس ڪنفيگريشن نه هجي.]]
[[علم ڪيميا]] ۾، خاص طور تي [[حياتياتي ڪيميا]] ۾، هڪ '''فيٽي ايسڊ''' هڪ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ آهي جنهن ۾ هڪ الفيٽڪ زنجير هوندي آهي، جيڪا يا ته سير ٿيل يا غير سير ٿيل ٿي سگهجي ٿي. اڪثر قدرتي طور تي موجود فيٽي ايسڊز ۾ ڪاربان ايٽمن جي جفت انگن (even number) 4 کان 28 تائين جي هڪ غير شاخي زنجير هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://goldbook.iupac.org/F02330.html|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=67|issue=8–9|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry|year=1997|pages=1307–1375|doi=10.1351/pac199567081307|access-date=2007-10-31|last1=Moss|first1=G. P.|last2=Smith|first2=P. A. S.|last3=Tavernier|first3=D.|jstor=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه نسلن جهڙوڪ خوردبيني الجي (&lt;small&gt;microalgae&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Lin|title=Biodiesel production from algae oil high in free fatty acids by two-step catalytic conversion|journal=Bioresource Technology|date=2012|volume=111|pages=208–214|doi=10.1016/j.biortech.2012.02.033|pmid=22401712|bibcode=2012BiTec.111..208C}}&lt;/ref&gt; ۾ فيٽي ايسڊ [[لپڊ|لپڊس]] جو هڪ اهم جزو آهن (وزن جي لحاظ کان %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; تائين) پر ڪجهه ٻين جاندارن ۾ اهي پنهنجي الڳ شڪل ۾ نه ملندا آهن، پر ان جي بدران ايسٽرز (نامياتي مرڪب) جي ٽن مکيه طبقن: ٽرائگليسرائڊس، فاسفوليپڊس ۽ ڪوليسٽرول ايسٽر جي طور تي موجود آهن. انهن مان ڪنهن به شڪل ۾، فيٽي ايسڊ جانورن لاءِ ٻارڻ جا اهم غذائي ذريعا ۽ [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] لاءِ اهم ساختي جزا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>t1pg4sgi9aflpgj2feam43tv67b2twz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425382</id>
      <parentid>425379</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2495" sha1="dtxredfml4yumk29r8j5gfsdxws6ojr" xml:space="preserve">[[File:Rasyslami.jpg|thumb|ڪيترن ئي فيٽي ايسڊز جي ٽي-طول عرض (3D) واري نمائندگي. سير ٿيل فيٽي ايسڊز ۾ بلڪل سڌي زنجير جي جوڙجڪ هوندي آهي. غير سير ٿيل فيٽي ايسڊ جي زنجيرون عام طور تي مڙيل هونديون آهن، جيستائين انهن ۾ ٽرانس ڪنفيگريشن نه هجي.]]
[[علم ڪيميا]] ۾، خاص طور تي [[حياتياتي ڪيميا]] ۾، هڪ '''فيٽي ايسڊ''' هڪ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ آهي جنهن ۾ هڪ الفيٽڪ زنجير هوندي آهي، جيڪا يا ته سير ٿيل يا غير سير ٿيل ٿي سگهجي ٿي. اڪثر قدرتي طور تي موجود فيٽي ايسڊز ۾ ڪاربان ايٽمن جي جفت انگن (even number) 4 کان 28 تائين جي هڪ غير شاخي زنجير هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://goldbook.iupac.org/F02330.html|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=67|issue=8–9|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry|year=1997|pages=1307–1375|doi=10.1351/pac199567081307|access-date=2007-10-31|last1=Moss|first1=G. P.|last2=Smith|first2=P. A. S.|last3=Tavernier|first3=D.|jstor=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه نسلن جهڙوڪ خوردبيني الجي (&lt;small&gt;microalgae&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Lin|title=Biodiesel production from algae oil high in free fatty acids by two-step catalytic conversion|journal=Bioresource Technology|date=2012|volume=111|pages=208–214|doi=10.1016/j.biortech.2012.02.033|pmid=22401712|bibcode=2012BiTec.111..208C}}&lt;/ref&gt; ۾ فيٽي ايسڊ [[لپڊ|لپڊس]] جو هڪ اهم جزو آهن (وزن جي لحاظ کان %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; تائين) پر ڪجهه ٻين جاندارن ۾ اهي پنهنجي الڳ شڪل ۾ نه ملندا آهن، پر ان جي بدران ايسٽرز (نامياتي مرڪب) جي ٽن مکيه طبقن: ٽرائگليسرائڊس، فاسفوليپڊس ۽ ڪوليسٽرول ايسٽر جي طور تي موجود آهن. انهن مان ڪنهن به شڪل ۾، فيٽي ايسڊ جانورن لاءِ ٻارڻ جا اهم غذائي ذريعا ۽ [[جيو گھرڙو|جيو گھرڙن]] لاءِ اهم ساختي جزا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فيٽي ايسڊز]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>dtxredfml4yumk29r8j5gfsdxws6ojr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فيٽي ايسڊز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104862</id>
    <revision>
      <id>425380</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</comment>
      <origin>425380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="r7hzdtv2sdp23it54kyxs6920x5dltd" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>r7hzdtv2sdp23it54kyxs6920x5dltd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425381</id>
      <parentid>425380</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="cuxrhb82bf206zserhbcbcvamutxjap" xml:space="preserve">[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:نامياتي مرڪب]]</text>
      <sha1>cuxrhb82bf206zserhbcbcvamutxjap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميوو (خوراڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104863</id>
    <revision>
      <id>425411</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1381930298|Fruit]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>425411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3439" sha1="f2vtlsmx3sg4m3b9avl4vgbagalmzsl" xml:space="preserve">{{Other uses|ميوو}}
[[File:Fruit_Platter-_Seasonal_Fruits.jpg|thumb|گڏيل موسمي ميوا]]
[[نباتاتيات]] ۾، '''ميوو''' [[گلن وارا ٻوٽا|گلن وارن ٻوٽن]] (اينجيوسپرمز) ۾ [[ٻج]] پيدا ڪندڙ بناوت آهي جيڪا [[گل|گلجڻ]] کان پوءِ بيضه مان ٺهي ٿو.

ميوا اهي ذريعا آهن جن ذريعي گلن وارا ٻوٽا پنهنجا ٻج پکيڙيندا آهن. خاص طور تي کائڻ لائق ميوا ڊگهي عرصي کان انسانن ۽ ٻين جانورن جي حرڪتن کي استعمال ڪندي هڪ علامتي رشتي ۾ پکڙجي رهيا آهن جيڪو هڪ گروهه (ٻوٽن) لاءِ ٻج جي پکيڙ جو ذريعو آهي ۽ ٻئي (جانورن) لاءِ غذائيت؛ انسان ۽ ٻيا ڪيترائي جانور، کاڌي جي ذريعن جي طور تي ميون تي منحصر ٿي ويا آهن. &lt;ref name=&quot;Lewis375&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Robert A. |url=https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375 |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |publisher=[[CRC Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8493-2327-0 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053317/https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375#v=snippet&amp;q=fruit&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ميوا دنيا جي [[زراعت|زرعي]] پيداوار جو هڪ وڏو حصو آهن ۽ ڪجهه (جهڙوڪ [[صوف]] ۽ [[ڏاڙهون]] ) وسيع ثقافتي ۽ علامتي معنيٰ حاصل ڪري چڪا آهن.

عام ٻولي ۽ کاڌي جي استعمال ۾، ''ميوو'' عام طور تي ٻوٽن جي ٻج سان لاڳاپيل گودي جي بناوت (يا پيداوار) جو مطلب آهي جيڪي عام طور تي مٺا يا کٽا ۽ خام حالت ۾ کائڻ لائق هوندا آهن، جهڙوڪ سيب، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[انگور]]، [[ليمون]]، [[نارنگي]] ۽ [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]. نباتاتي استعمال ۾، اصطلاح ''&quot;ميوو&quot;'' ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون بناوتون شامل آهن جيڪي عام طور تي روزمره جي ٻولي ۾ اهڙي طرح نه سڏيا ويندا آهن، جهڙوڪ ميوا، [[رانھان|لوبيا]] ([[ٻج]])، [[مڪئي]] ([[ان|داڻا]])، [[ٽماٽو|ٽماٽا]] ([[ڀاڄيون|ڀاڄي]]) ۽ [[ڪڻڪ]] ([[ان|اناج]]). &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schlegel |first=Rolf H J |url=https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |title=Encyclopedic Dictionary of Plant Breeding and Related Subjects |publisher=Haworth Press |year=2003 |isbn=978-1-56022-950-6 |page=177 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053311/https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mauseth271&quot;&gt;{{Cite book |last=Mauseth |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271 |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |publisher=Jones and Bartlett |year=2003 |isbn=978-0-7637-2134-3 |pages=271–72 |access-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053426/https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>f2vtlsmx3sg4m3b9avl4vgbagalmzsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425412</id>
      <parentid>425411</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="21sts49nk6yb1dd9bf3g4j45tlgzw8k" xml:space="preserve">{{Other uses|ميوو}}
[[File:Fruit_Platter-_Seasonal_Fruits.jpg|thumb|گڏيل موسمي ميوا]]
[[نباتاتيات]] ۾، '''ميوو''' [[گلن وارا ٻوٽا|گلن وارن ٻوٽن]] (اينجيوسپرمز) ۾ [[ٻج]] پيدا ڪندڙ بناوت آهي جيڪا [[گل|گلجڻ]] کان پوءِ بيضه مان ٺهي ٿو.

ميوا اهي ذريعا آهن جن ذريعي گلن وارا ٻوٽا پنهنجا ٻج پکيڙيندا آهن. خاص طور تي کائڻ لائق ميوا ڊگهي عرصي کان انسانن ۽ ٻين جانورن جي حرڪتن کي استعمال ڪندي هڪ علامتي رشتي ۾ پکڙجي رهيا آهن جيڪو هڪ گروهه (ٻوٽن) لاءِ ٻج جي پکيڙ جو ذريعو آهي ۽ ٻئي (جانورن) لاءِ غذائيت؛ انسان ۽ ٻيا ڪيترائي جانور، کاڌي جي ذريعن جي طور تي ميون تي منحصر ٿي ويا آهن. &lt;ref name=&quot;Lewis375&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Robert A. |url=https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375 |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |publisher=[[CRC Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8493-2327-0 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053317/https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375#v=snippet&amp;q=fruit&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ميوا دنيا جي [[زراعت|زرعي]] پيداوار جو هڪ وڏو حصو آهن ۽ ڪجهه (جهڙوڪ [[صوف]] ۽ [[ڏاڙهون]] ) وسيع ثقافتي ۽ علامتي معنيٰ حاصل ڪري چڪا آهن.

عام ٻولي ۽ کاڌي جي استعمال ۾، ''ميوو'' عام طور تي ٻوٽن جي ٻج سان لاڳاپيل گودي جي بناوت (يا پيداوار) جو مطلب آهي جيڪي عام طور تي مٺا يا کٽا ۽ خام حالت ۾ کائڻ لائق هوندا آهن، جهڙوڪ سيب، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[انگور]]، [[ليمون]]، [[نارنگي]] ۽ [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]. نباتاتي استعمال ۾، اصطلاح ''&quot;ميوو&quot;'' ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون بناوتون شامل آهن جيڪي عام طور تي روزمره جي ٻولي ۾ اهڙي طرح نه سڏيا ويندا آهن، جهڙوڪ ميوا، [[رانھان|لوبيا]] ([[ٻج]])، [[مڪئي]] ([[ان|داڻا]])، [[ٽماٽو|ٽماٽا]] ([[ڀاڄيون|ڀاڄي]]) ۽ [[ڪڻڪ]] ([[ان|اناج]]). &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schlegel |first=Rolf H J |url=https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |title=Encyclopedic Dictionary of Plant Breeding and Related Subjects |publisher=Haworth Press |year=2003 |isbn=978-1-56022-950-6 |page=177 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053311/https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mauseth271&quot;&gt;{{Cite book |last=Mauseth |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271 |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |publisher=Jones and Bartlett |year=2003 |isbn=978-0-7637-2134-3 |pages=271–72 |access-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053426/https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>21sts49nk6yb1dd9bf3g4j45tlgzw8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425413</id>
      <parentid>425412</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>425413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3493" sha1="76ur7psuchxxovabrxspdxz8mtou8so" xml:space="preserve">{{Other uses|ميوو}}
[[File:Fruit_Platter-_Seasonal_Fruits.jpg|thumb|گڏيل موسمي ميوا]]
[[نباتاتيات]] ۾، '''ميوو''' [[گلن وارا ٻوٽا|گلن وارن ٻوٽن]] (اينجيوسپرمز) ۾ [[ٻج]] پيدا ڪندڙ بناوت آهي جيڪا [[گل|گلجڻ]] کان پوءِ بيضه مان ٺهي ٿو.

ميوا اهي ذريعا آهن جن ذريعي گلن وارا ٻوٽا پنهنجا ٻج پکيڙيندا آهن. خاص طور تي کائڻ لائق ميوا ڊگهي عرصي کان انسانن ۽ ٻين جانورن جي حرڪتن کي استعمال ڪندي هڪ علامتي رشتي ۾ پکڙجي رهيا آهن جيڪو هڪ گروهه (ٻوٽن) لاءِ ٻج جي پکيڙ جو ذريعو آهي ۽ ٻئي (جانورن) لاءِ غذائيت؛ انسان ۽ ٻيا ڪيترائي جانور، کاڌي جي ذريعن جي طور تي ميون تي منحصر ٿي ويا آهن. &lt;ref name=&quot;Lewis375&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Robert A. |url=https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375 |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |publisher=[[CRC Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8493-2327-0 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053317/https://books.google.com/books?id=TwRUZK0WTWAC&amp;q=fruit&amp;pg=PA375#v=snippet&amp;q=fruit&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ميوا دنيا جي [[زراعت|زرعي]] پيداوار جو هڪ وڏو حصو آهن ۽ ڪجهه (جهڙوڪ [[صوف]] ۽ [[ڏاڙهون]] ) وسيع ثقافتي ۽ علامتي معنيٰ حاصل ڪري چڪا آهن.

عام ٻولي ۽ کاڌي جي استعمال ۾، ''ميوو'' عام طور تي ٻوٽن جي ٻج سان لاڳاپيل گودي جي بناوت (يا پيداوار) جو مطلب آهي جيڪي عام طور تي مٺا يا کٽا ۽ خام حالت ۾ کائڻ لائق هوندا آهن، جهڙوڪ سيب، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[انگور]]، [[ليمون]]، [[نارنگي]] ۽ [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]. نباتاتي استعمال ۾، اصطلاح ''&quot;ميوو&quot;'' ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون بناوتون شامل آهن جيڪي عام طور تي روزمره جي ٻولي ۾ اهڙي طرح نه سڏيا ويندا آهن، جهڙوڪ ميوا، [[رانھان|لوبيا]] ([[ٻج]])، [[مڪئي]] ([[ان|داڻا]])، [[ٽماٽو|ٽماٽا]] ([[ڀاڄيون|ڀاڄي]]) ۽ [[ڪڻڪ]] ([[ان|اناج]]). &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schlegel |first=Rolf H J |url=https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |title=Encyclopedic Dictionary of Plant Breeding and Related Subjects |publisher=Haworth Press |year=2003 |isbn=978-1-56022-950-6 |page=177 |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053311/https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&amp;q=acarpous&amp;pg=PA177 |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mauseth271&quot;&gt;{{Cite book |last=Mauseth |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271 |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |publisher=Jones and Bartlett |year=2003 |isbn=978-0-7637-2134-3 |pages=271–72 |access-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130053426/https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&amp;pg=PA271#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2024-01-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>76ur7psuchxxovabrxspdxz8mtou8so</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>